text
stringlengths
3
252k
Қаражал Минералды Суы , Қарағанды облысы Қаражал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан шипалы жер асты суы. Суы 1961 ж. бұрғыланған ұңғымалардан шығады. 1981 – 83 ж. «Сарыарқа» минералды сусындар құю з-ты үшін барланған. Ұңғымалардан шығатын судың мөлшері тәулігіне 0,52 мың м3-ге жетеді. Минералды сулар 80 – 100 м тереңдіктегі девон және тас көмір кезеңдерінде карсттанған әктастар мен доломиттерде кездеседі. Бұл тау жыныстары үстінен Қалыңдығы 10 – 40 м неоген кезеңінің сазымен көмкерілген. Тау жыныстары 100 – 120 м тереңдікке дейін жарықшақтанған. Жер асты суының арындық деңгейі 1 – 5 м тереңдікте орналасқан. Судың арыны әлсіз. Ұңғымалардың шығымы, судың деңгейін 5,2 м-ге төмендеткенде 40 л/с-қа дейін жетеді. Жер асты сулары тұздылау, минералдары 3,1 – 3,7 г/л, температурасы 9 – 10°С. Судың химиялық құрамы сульфатты-хлорлы және магнийлі-натрийлі. Құрамында: калий (1,9 мг/л), стронций (3,2 мг/л), фтор (0,8 мг/л), бром (0,9 мг/л), кремний қышқылы (8,7 мг/л), фосфор қышқылы (0,04 мг/л), еріген газ бар, негізінен, көмір қышқыл газдан (32,94%), метаннан (14,55%), азоттан (52,36%), оттектен (0,15%) тұрады. Қаражал Минералды Суы ас қорыту ағзалары, бауыр ауруларын, сондай-ақ денедегі зат алмасу процесі бұзылғанда ем үшін және емдік-асханалық су ретінде қолданылады. ## Сілтемелер
Қаражанбасмұнай– мұнай өндірісі кәсіпорны. 1986 жылы құрылған «Қаражанбастерммұнай» тәжірибелік-эксперименттік мұнай-газ өндіру басқармасы негізінде 1994 жылы 16 ақпанда ірге көтерген. Қаражанбас кенішінде шикі мұнай өндірумен айналысады. Қаражанбас құрылымы Каспий жағалауында 1974 жылы ашылған. Ауыр тұтқыр мұнай термиялық әдістермен өндіріледі. 1997 жылы сәуірде компания акцияларының 94,62%-ын Канаданың «Трайтон-Вуко Энерджи Групп» фирмасы сатып алды. Қалған 5,38%-ы жеке тұлғаларға тиесілі. 2000 жылдың басынан АҚШ-тың «Нейшенс Энерджи Компани» компаниясы құрылтайшы болып табылады. 2001 жылдың басында пайдаланудағы ұңғыма саны 1636 болды. Олардың 794-і (48,5%-ы) жұмыс істейді. «Қаражанбастерммұнай» жылына 1,3 млн. т мұнай өндіреді. ## Дереккөздер
Қаражанов Құрманғали Жұмағалиұлы(1937 ж.т.) – топырақ зерттеуші, а.ш. ғыл. канд. (1973). Қаражановқа Оңт. Қазақстанда сортаң топырақ генезисін зерттеп, суарылатын жерлерге мелиорац. тұрғыдан сипаттама беру жұмысы үшін (В.М. Боровский бастаған ғалымдармен бірге) Қазақстан Мемл. сыйл-н алған.
Қарағанды құю-машина жасау зауыты– өңдеуші өнеркәсіп орны. 1941 жылдан жұмыс істеп келе жатқан Кен-шахта құрал-саймандарын жөндеу зауыты негізінде 1997 ж. АҚ ретінде құрылған. 2000 жылдан Қазақмыс корпорациясының бөлімшесі. ## Дереккөздер
Қаражыра көмір кен орны — Абай облысы Абай ауданында, Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 110 км жерде орналасқан. Оның солтүстік жағынан 50 км жерде Семей – Конечное темір жолы мен кеме жүзетін Ертіс өзені өтеді. ## Геологиялық құрылымы Алғаш құрамында қалың көмір қабаты бар юра көмірлі түзілімдері 1967 жылы анықталды. 1968-1969 жылдары жүргізілген карталау және бұрғылау жұмыстары көмірлі түзілімдерінің таралу шекаралары мен өнімділігін нақтылауға мүмкіндік берді. Мұнда қалыңдығы 300 м юра түзілімдері солтүстік-батысқа созылған жайпақ синклиналь (10×15 км) түзеді. ## Жатыс сипаты Өнеркәсіптік көмірлілік екі горизонтқа шоғырланған. Төменгі горизонттың (төменгі юра) қалыңдығы 85-90 м, оның құрамында жұмыстық қалыңдықты 5 көмір қабаты, ал қалыңдығы 50-80 м жоғарғысында (ортаңғы юра) 3 көмір қабаты бар. Бұл горизонттардың арақашықтығы 35-40 м. Көмір қабаттары кен орнының орталығында біршама қалың, ал шеткі жақтарында бөлшектенеді және жұқарады. Көмірлі қабаттардың қалыңдығы 1-3 пен 5-13 м, кейде 17-33 м. Көмірлі қабаттардың жатыс тереңдігі 3-тен 265 м-ге дейін, аршылымның орташа қалыңдығы 80 м. ## Құрамы Метаморфталу дәрежесі бойынша қоңыр көмір тас көмір аралығында; күлділігі 14 – 19%, аз күкіртті (0,48%). Жанғыш массаның жылу бөлгіштігі 7,5 мың ккал/кг, гумин қышқылдарының шығымы 1 – 4,7%, шайырдың мөлшері 5,9 – 12,55%. Кен орны көмірінің күлділігі аз, қызуы жоғары энергетикалық және тұрмыстық отын болумен қатар, шайыр шығымының біршама жоғарылығына байланысты химиялық-технологиялық шикізат ретінде де пайдалануға болады. Көмірдің 600 м тереңдікке дейін бағаланған қоры 1,56 млрд. т, оның басым бөлігі ашық тәсілмен өндіруге қолайлы. Көмірдің күлі титанға (TіO2-1,2%), скандийге (46-95 г/т), иттрийге (66-79 г/т), бериллийге (10 – 50 г/т), мысқа (100-300 г/т), т.б. қоспа элементтерге бай. Кен орны әлі барланып бітпеген. ## Дереккөздер
Қаракөл қойы – қозысының елтірісі өте бағалы болатын қой тұқымы. Қылшық жүнді қой тұқымдарының ішіндегі ең көп тарағаны. Біздің жыл санауымыздан бұрын Орта Азия халқының жылдар бойы сұрыптауының және өсіруінің нәтижесінде шығарылған. Денесі мығым, шағын, жүрдек, құйрықты (құйрық майы 2 – 3 кг) қой. Құйрығының ұшы S – тәрізді иілген, сирағы жіңішке, тұяғы берік, шөл және шөлейт аймақтарының қатаң ауа райына және жұтаң жайылымына әбден бейімделген. Қошқары мүйізді, тірі салм. 55 – 65 кг, ірілері 100 кг-нан жоғары болады, ал саулығы 45 – 50 кг тартады. Табиғи төлдегіштігі, әр 100 саулыққа шаққанда 95 – 100 қозыдан келеді. Еркек қозыларының салм. 4,5 – 5,5 кг, ұрғашысы 3,8 – 4,5 кг. Қозының жабыны туған кезінде бұйраланып тұрады, өсе келе жүн талшықтары ұзарып, бұйралары жазылып кетеді. Қаракөл елтірісі қара, көк, сұр, қоңыр, ақ, қызғылт түсті болып келеді. Жүні тұлымды, жылына екі рет (көктем, күз) қырқылады. Қошқарларынан 3,0 – 3,5 кг, саулықтарынан 2,0 – 2,5 кг жүн алынады. Одан қалың жүн маталар, кілем тоқылады. Сүттілігі 50 – 60 кг-ға жетеді. Сүтінің майлылығы 7 – 8%. Қаракөл қойының еті және майы өте сіңімді әрі дәмді. Қаракөл қойы негізінен Оңт. және Батыс Қазақстанда (Жамбыл, Қызылорда, Оңт.Қазақстан, Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан облыстары) өсіріледі. Қаракөл қойын сұрыптау жұмысымен Қазақ қаракөл ш. ғылыми-зерттеу институты шұғылданады. ## Дереккөздер
Қара Көншік, Қара құншық – ежелгі қалашық орны. Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданы Арыс өз-нің Сырдарияға құяр тұсында. Іргесі қаңлы заманында қаланған. Қазір сопақша келген төбе. Биікт. 15 м. Қалашықты тұрғындар 1 – 12 ғ-ларда мекен еткен.
Қаракемер — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Қаракемер ауылдық округі орталығы. ## Географиялық орны Аудан орталығы - Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде, Түрген өзенінің оң жағалауында, бетеге, сұлыбас, қылқанбоз басым өскен тауалдының қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты жонды-белесті жерінде орналасқан. ## Тарихы Ауыл 1957-1997 жылдары Киров жеміс-жүзім кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаракемерде және округке қарасты Сатай, Талдыбұлақ ауылдарында "Қаракемер" акционерлік қоғамы құрылды. Ауылдарда 2 орта мектеп, 2 кітапхана, мәдениет үйі, 2 фельдшеракушерлік және медициналық пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. ## Дереккөздер
Қарадала Артезиан Алабы – Кетпен (Ұзынқара) жотасының Солтүстік беткейі мен Іле өзенінің аралығындағы арынды жер асты суы қалыптасқан аймақ. Алматы облысы Ұйғыр, Еңбекшіқазақ, Райымбек аудандары жерінде орналасқан. Ауданы 20 мың км². 1970 – 72 ж. барланып, жоғарғы плиоцен шөгінділерінен тәулігіне 138 мың м3, бор шөгінділерінен 163,5 мың м3 су алуға болатындығы анықталды. Бұл екі қабат бір-бірінен су өткізбейтін саз қабат арқылы бөлінген. Үстіңгі қабаттың қалыңдығы тау бөктерінен ойыстың орталығына қарай 30 – 35 м-ден 230 м-ге дейін жетеді. 15 – 150 м тереңдікте жататын арынды су деңгейі ұңғыма қазғанда жер бетіне атқылайды. Бұл атқылама судың тәуліктік өнімділігі 350 – 1380 м3. Деңгейін 12 м-ге дейін төмендеткенде 610 – 3400 м3 су алуға болады. Суы тұщы, минералдары 0,2 – 0,7 г/л, химиялық құрамы гидрокарбонатты-сульфатты натрийлі және кальцийлі-натрийлі. Төменгі өте арынды сулы қабат бор дәуірінің шөгінділерінде 350 – 800 м тереңдікте қалыптасқан. Ұңғымалармен судың көзін ашқанда ол атқылап, жер бетінен 15 – 110 м биіктікке көтеріледі. Судың тәуліктік өнімділігі 1300 – 16400 м3 (көбінесе 4300 – 6000). Бұл су да тұщы, минералдары 0,2 – 0,8 г/л, химиялық құрамы, негізінен, гидрокарбонатты-сульфатты натрийлі. Іздеу-барлау кезінде арасы 2,0 – 5,5 км болатын 100-дей ұңғыма қазылған. Бұл өнімділігі мол арынды судың біраз бөлігі 1968 жылдан бері жер суғаруға, Ұйғыр ауданының орталығы Шонжы ауылында ауыз су ретінде пайдаланылады. ## Сілтемелер
Қарағанды Облыстық Тарихи-Өлкетану Мұражайы – 1932 жылы ашылып, 1938 жылы облыстық өлкетану мұражай дәрежесіне ие болды, ал 1964 жылдан бастап мұражайдың атауы тарихи-өлкетану деп өзгертілді. Мұражайдың экспозициясы 1800 ш.м. құрайтын 14 залдан тұрады, қор сақтау – 190 ш.м. Сонымен қатар 60 орындық акті залы, «Dolby Digital» тарихи кино залы, «Бабалар бейнелері» компьютерлік анимация залы бар.Мұражайдың кіре берісіндегі үлкен залда Қарағанды облысының физикалық-географиялық картасы көрсетілген, онда облысымыздың территориясы, халқы, жөнінде жалпылама мәліметтер берілген. Қарағанды облысы Еуропа мен Азияның тоғысындағы қолайлы географиялық жағдайда орналасқан, облыстың жалпы көлемі 428,0 мың ш.км. ## Экспозициялар * «Кіріспе» залының экспозициясында мұражай қонақтары мен көрермендері тәуелсіз мемлекет Қазақстан Республикасы қабылдаған негізгі заңдармен, қаулылармен таныса алады. * «Жерде тіршіліктің пайда болуы» экспозициясы облысымыздың табиғи байлықтарының дамуы және оның пайда болуының негізгі кезеңдерінен және тауып алынған геологиялық және палеонтологиялық коллекциялары біздің территориямызда өмір сүрген ежелгі жануарлардың қалдықтары және олардың тіршілігінің дамуы жайлы құнды мәліметтер береді. Экспозициядағы бағалы экспонаттар болып палеонтологиялық қазбалар, яғни, ежелгі жануарлардың қалдықтары болып табылады: мамонттардың, исполин бұғысының мүйіздері және т.б. * «Табиғат» залында облыс аймағындағы қазіргі уақытта кездесетін әртүрлі құстар, сүтқоректілер, жануарлар көрсетіледі. * «Археология» залының экспозициясында облыс территориясындағы 600-ге жуық тұрақтар мен қорғандарды зерттеген ғалым-археологтардың көп жылдық еңбегінің нәтижесі (Майтан, Еңбексүйгіш, Беғазы-Дәндібай және т/б.). Қарқаралы тауларында зерттелген үңгірдің макет-диорамасы алғашқы адамдардың өмірінен мәлімет беріледі. Батпақ 8, 12 тұрақтарынан табылған құралдар алғашы адамдардың еңбек-құралдарымен таныстырады – нуклеустер, қырғыштар, тескіштер, қысқыштар, шапқыштар таныстырады. * «Өнеркәсіптік Қазақстан және ортағасырлық пен кейінгі ортағасырлық мәдениет және этнография» залы Қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу тарихымен таныстырады. ХІ-ХІІ ғасырларда Қазақстан мәдениетінің гүлденген кезеңі. Экспозицияда қазақ даласының атақты тұлғалары көрсетілген. ЕлімізТәуелсіздік алғаннан бастап, халқымыздың тарихын қайта зерттеп, зерделеуге мүмкіншіліктер туды – ол «XX ғасырдың басындағы қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалыс» залының экспозициясында көрсетілген. Қойылған мұрағат құжаттары мен фотосуреттер XX ғасырдың 20-шы жылдарындағы мемлекеттің ірге тасын қалаушылары Алаш-Орда қоғам қайраткерлері А. Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М. Шоқай, Ә.Ермеков, М. Дулатов және т.б. туралы мәліметтер береді. * «Облыстың мәдениеті» залының экспозициясы ХІХ-XX ғасырлардағы облыс мәдениетінің дамуынан сыр шертеді. * «Қарағанды көмір бассейнінің құрылуы» залы Қарағанды қаласының құрылу тарихына, көмір бассейнінің дамуы мен өркендеуіне арналған. Зал экспозициясында 1920–30 жылдардағы алғашқы геологтар А. А. Гапеев, З. П. Семенова, И. В. Орловтар туралы деректер берілген. 30-шы жылдардағы бірегей суреттер, «Шатырлы қала», «Забойда» диорамалары Қарағанды қаласын алғашқы құрушыларының тұрмысы мен еңбек жағдайын айқын көрсетеді. * «Қарлагтың тарихы және Ұлы Отан соғысы» залында 1931 жылы құрылған Қарағанды еңбекпен түзеу лагерінің мұрағат құжаттары, фотоматериалдар, жәдігерлер сыр шертеді. Қарағанды лагерлері құрылғаннан бастап, онда 47 ұлттың тұтқындары қамауда болған. Лагерь картасы мен Қарлагта «халық жауы» ретінде тұтқында болғандардың материалдары назар аударады. Олардың ішінде әйгілі саяси басшылар және қоғам қайраткерлері, ғалымдар, суретшілер бар. Экспозицияда атақты ғалым – биофизик А. Л. Чижевский, әдебиетші, аудармашы Эйхлер және т.б. туралы құжаттар бар. * «Қарағанды облысы Ұлы Отан соғысы жылдарында» залының экспозициялары біздің жерлестеріміздің майдандағы және еңбектегі ерліктері туралы паш етеді. Соғыс жылдары біздің өлкеден майданға 50 мың қарағандылықтар аттанған. Сталинград түбінде, Днепрді соғыспен алған 77-ші артполкі Қарағандыда құрылған. 33 қарағандылықтар Кеңес Одағының Батыры атағына ие, 9 адам Даңқ орденінің Ш-ші дәрежесінің иегерлері. Олардың ішінде Кеңес Одағының батырлары Нүркен Әбдіров, Мартбек Мамыраев, Қазыбек Нұржанов және т.б. Келушілер құжаттармен, фотосуреттермен, жауынгерлер хаттарымен, батырлардың жеке нәрселерімен таныса алады. * Қарағанды облысы Кеңес дәуірінде» залы Қарағанды облысының 1946–1990 жылдардағы даму тарихын көрсетеді. Осы кезде Қарағанды қаласы мен облыс Кеңес одағының ең ірі өндіріс және мәдени орталығының біріне айналды. 1970 жылдан Қарағанды – КСРО-ның үшінші кочегаркасы болды. Қарағанды шахталарында бірнеше рет көмір өндірудің дүниежүзілік, жалпыодақтық, республикалық рекордтары жасалды. Теміртау металлургиялық зауытының құрылысында тек Қазақстаннан ғана емес, бұрынғы Кеңес Одағының барлық республикаларынан жастар келіп еңбек етті. 1960 жылы 3-ші шілдеде № 1 домна пеші алғашқы Қазақстан шойынын берді. Бұл күн Қарағанды металлургиялық комбинатының туған күні болып саналады, экспозицияда осы домна пешінің макеті берілген. Тарихи шойын қорытуда жас металлург Нұрсұлтан Назарбаев – болашақ Қазақстан Республикасының Президенті қатысты. Экспозиция материалдары Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру жұмыстарының материалдары қойылған. Соның нәтижесінде Қазақстанда 1 млн 232 мың га жер игеріліп, 16 ірі жаңа кеңшарлар салынды. * «Ғарыш залы» біздің жерлесіміз, қазақтың тұңғыш ғарышкер-ұшқышы Кеңес Одағының Батыры, Халық Қаһарманы Тоқтар Әубәкіровке арналған. 1991 жылы 2 қазанда Тоқтар Әубәкіров кеңес-австрия экипажының құрамында ғарышқа ұшты. Көрушілер халықаралық ғарыш стансасының макетін ашық ғарыш шебінде көріп қызықтайды. Экспозицияда сонымен қатар Тоқтар Әубәкәровтың ғарышқа аттанар алдындағы фотосуреттері, жеке нәрселері, авиация құралдары қойылған. Қарағанды облысының аумағында орналасқан Байқоңыр ғарыш айлағының – бірегей ғылыми-техникалық комплексінің материалдары да қойылған. * «Тәуелсіздік Қазақстан кезіндегі Қарағанды облысының дамуы» залының экспозициясында реформа жағдайындағы орта және кіші бизнестің, халыққа білім беру жүйесінің, денсаулық сақтау, қаржы мекемелерінің дамуы туралы материалдар қойылған. ҚР Тұңғыш Президентіне арналған көрме залының экспозициясында Егеменді Қазақстанның Тәуелсіздігінің 15 жылғы сыртқы және ішкі саясаты бейнеленген, Үкіметтің, Парламенттің, ҚР Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жұмыстарын айқындайтын материалдар қойылған.Жаңадан ашылған «Бабалар бейнелері» залында профессор М. М. Герасимовтың әдістемесі бойынша бас сүйектің бет пішінін қалпына келтіру арқылы әрбір бас сүйекке «тірісіндей» пішін берілген. Компьютерлік анимация нәтижесінде «тірілген» адамдар белгісі тарихи оқиғалар, діни түсініктемелер, өз тайпасының мінез ерекшеліктерін, мәдениетінің сол кездегі әлеуметтік құрылымы туралы түсініктеме береді. Витриналарда Қазақстанның ежелгі тайпаларының материалдық мәдениетін сипаттайтын қару-жарақтар, үй тұрмысы құралдары, әшекейлер, қыш ыдыстары қойылған. ## Тақырыптық көрмелер • ҚР Президентінің «Қазақстан халқының әл-ауқатын-арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Жолдауына сәйкес;• Халықаралық әйелдер күніне «Өлкенің даңқын асқақтатқан ару әйелдер»;• ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі Г.А. Құлқыбаевты еске алу кешіне арналған «Сарыарқа өңірінің өшпес жұлдызы»;• ҚР Президентінің «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттырумемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Жолдауына сәйкес;• Астана қаласының 10-жылдығына «Астана-келісім мен бейбітшілік ордасы»;• Ғарышкерлер Күніне «Қарағанды — ғарыш айлағы»;• Ислам дініне қатысты «Мәулет күні»;• «Күн қанатты тұлпарлардың алтын ізімен: ежелгі көшпелілер дәуірінің қолөнері» — Астана қаласының Мемлекеттік алтын және бағалы металдар музейінің республикалық алмасу көрмесі;• Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күніне «Тамыры терең бәйтерек»- КирОАК-нің юстиция халком хатшысы және республика прокуроры (XX- ғ. 30-шы жж.) Ж. Сәдуақасовқа арналған;• «Қарағанды телеарнасының 50-жылдығы»;• Кеншілер Күніне арналған-«Қазыналы кенді өлке»;• Қолданбалы өнер шебері Ж. Сыздықовтың «Шебердің жүрегінен саз жүзіне құйылған алланың нұр сәулесі» көрмесі;• Ұлттық теңге Күніне арналған — «Қазақтың төл теңгесі»;• «Ойыншықтардың ертегі әлемі» — 50–80 жж. шырша ойыншықтарының көрмесі. ## Раритеттер мен мұражай жинақтары * нумизматикалық жинағы * ХІХ-XX ғғ. қолданбалы өнері * діни атрибутикалық жинағы * қару-жарақ жинағы * энтомологиялық * зоологиялық тулыптар * палеонтологиялық жан-жануарлардың қалдықтары * археологиялық * этнографиялық ## Дереккөздер
«Қарағандырезинатехника» ЖШС («Қарағанды резина-техника» ӨБ; Саран қ.), зауыт жобасын 1962-63 ж. «Резинажобалау» институтының Свердловск бөлімшесі жасады. Бірінші кезегі (калып құю және калыпсыз өндіріс цехтары) 1974 ж. 30 желтоқсанда пайдалануға берілді. Резина техникалық бұйымдар з-тында ерекше берік резинатрос лентасын, от пен ыстықкэ төзімді транспорт ленталарын шығару, Қағаз жасайтын машиналар үшін үлкен валдарды кабаттап орау елімізде тұңғыш рет игерілді. 3-т өнеркөсіп пен а. шның әр түрлі салалары үшін 880 түрлі өнім шығарды (күш беріп айналдыратын қайыс-белдіктер, тығыздағыш және сорғыш құбыр-жендер, транспорт ленталары, калыпты және калыпсыз бұйымдар т. б.), халық тұтынатын тауарлар өндіреді (шай- балар, шелек, резина түтіктер т. б.), қалыпсыз бұйымдар Кубаға, Ливияға, Лаосқа, Никарагуаға, желдеткіш белдіктер Венгрияға, МХР-ге, Эфиопияға, Гвинеяға жөнелтіліп тұрды. Асбест-цемент құбырлардың муфталы дәнекеріне керекті шығыршыктар, резина-тех. пластиналар, I, II, IX класты металл серіппелері бар орама құрылымды резинатоқымалы жендер, 1 типті полиизобутилен пластинка, 2 пленкалы жұмсақ пластика, IП, IV- класты тоқыма каркасты тығыздағыш, резина жең, 88Н желімі Мемлекеттік сапа белгісі бойынша шығарылды. Зауыт жанынан жұмысшы кенттері салынды. 3-ттың негізінен жастар күшімен салынуына байланысты 1981 ж. Қазақстан Ленин комсомолы аты берілді. 1978 жылдан «Заводская жизнь» атты көп таралымды газет шығып тұрды. Өндірістік байланыстардың үзілуіне байланысты зауыт жұмысын доғарды, бұрынғы ӨБ негізінде «Қарағандырезинатехника», «Саранрезинатехника» ЖШС және т. б. құрылымдар (2000) пайда болды. ## Дереккөздер
Қаражал темір-марганец кен орны, Батыс Қаражал – Қарағанды облысы Қаражал қаласының маңында орналасқан. Кен орнын И.Г. Николаев ашқан (1931). Алғашқы зерттеу жұмыстары Н.Л. Херувимова мен А.К. Коневтің басшылығымен жүргізілген (1938). Кейін барлауды С.Д. Батищев-Тарасов, Г.С. Момджи, т.б. жалғастырған. ## Геологиялық құрылымы Кен орны Жайылма синклиналінің Солтүстік-шығыс қанатында орналасқан Қаражал кенді алабының батыс бөлігін алып жатыр. Кенді алаптың ұзындығы 18 км, оның 6 км-і Батыс Қаражалдың үлесінде. Геологиялық құрылысына жоғарғы [Девон кезеңі|[девон]] мен төменгі тас көмір түзілімдері кіреді. ## Жатыс сипаты Кенді түзілімдер екі будадан тұратын жоғарғы фамен түзілімдерінде орналасқан. Сұр түсті төменгі буда – кентас астылық әктастардан тұрады, олардың құрамында яшма, сидерит, магнетит линзалары бар; буданың Қалыңдығы 25 – 40 м. Қызыл түсті жоғарғы будада кен орнының барлық өнеркәсіптік кентастары орналасқан. Бұл буданың төменгі горизонтында әр түсті әктастар, сонымен қатар темір және марганец кентасты Төменгі кенді шоғыр бар. Ортаңғы горизонт күңгірт сұр кремнийлі-карбонатты тау жыныстарынан тұрады. Жоғарғы горизонтты күлгін қызыл және қызғылт түсті әктастар құрайды, олардың құрамында ашық қызыл яшма мен Басты кенді шоғырдың темір және марганец кентастары бар; буданың қалыңдығы 25 – 170 м. Кен орнының шығыс шетінде жер бетіне шыққан негізгі кен денелері батысқа қарай 17° бұрышпен еңістенеді, батыс шетінде 500-800 м тереңдікке дейін батады. Кен денелері айқын стратификатталған (жиектелген) қатпарлықтар құрайды, жарылымдар бойымен жылжыған. Кен орнында біршама қиюшы қабатаралық интрузиялар кездеседі, олардың құрамы габбродан диоритке дейін, диабаздан диорит порфириттеріне дейін өзгереді. ## Құрамы Кентасты буда құрамында темір кентастарының төрт қабаты (Fe1– F4) және марганец кентастарының бес қабаты (Mn1 – Mn5) бөлінеді, олар бірігіп Басты шоғырды құрайды. Басты шоғыр ірі линза пішінді, құрылысы күрделі, оның негізгі бөлігін ең ірі темір кентасты қабаты (Fe3) мен марганецті қабаттар (Mn3 пен Mn4) құрайды. Fe3 қабатының созылымы бойынша ұзындығы 5,5 км, ені 1700 м. Қалыңдығы бірнеше метрден (шеттерінде) 68,8 м-ге дейін (кен орнының ортаңғы бөлігінде) жетеді; орташа Қалыңдығы 20,6 м. Бұл қабатта кен орнындағы темір кентасы қорының 97%-ы шоғырланған. Жатынның еңістігі бойынша темір кентасы жұқарып, оның астыңғы және үстіңгі жағындағы марганец кентастары жақындай түседі, кей жерлерде бірігіп кетеді. Fe2мен Fe4 қабаттары үш линза құрайды, олардың ұзындығы 200-1400 м, ені 100-830 м,қалыңдығы 2-18,8 м. Бұл линзаларда темір кентастарының 2%-ы ғана шоғырланған. ## Минералдары Кентастардың экономикалық құндылығы мен технологиялық ерекшеліктерін анықтайтын негізгі минералдар: * гематитті кентастарда – гематит, кварц, аз мөлшерде магнетит, карбонаттар мен пирит; * магнетитті кентастарда – магнетит, сидерит, хлорит, кварц, карбонаттар және пирит, гематит; * марганецті кентастарда – браунит, гаусманит, манганокальцит, кварц, т.б. Жалпы алғанда темірлі кентастардағы минералдардың орташа мөлшері: гематит – 56,0%; магнетит – 18,0%; сидерит – 3,3%; хлорит пен стильпномелан – 1,7%; кварц – 15,0%, кальцит – 4,0%. ## Қолданысы Қазір бай темір кентастарын (Fe>45%) «Испат Кармет» металлургия кәсіпорны (бұрынғы Қарағанды металлургия комбинаты) байытпай пайдаланады, ал темірдің мөлшері 35 – 45% кентастар байытуды қажет етеді. Осыған байланысты Атасу кен басқармасында жобалық өнімділігі 6 млн. т болатын байыту фабрикасы салынған. Кен денелері біршама қалың (10 – 50 м) әрі қолайлы жатқан кен орнының шығыс бөлігін ашық тәсілмен (200 – 260 м-ге дейін), ал терең жатқан орталық және батыс бөліктерін жер асты тәсілдерімен игеруге болады. Кен орнының сулылығы әркелкі, кей жерлерінде су басып қалу қаупі бар. Кен орнын жете барлау нәтижесінде оның қоры темір кентастары бойынша 552,9 млн. т, марганец бойынша 350,3 млн. т көлемінде бекітілген. ## Дереккөздер
Қарақас тұқымдасы (Glіrіdae) – сүтқоректілер класына жататын кеміргіш. Дүние жүзінде кең тараған. 7 – 8 туысқа бірігетін 55-ке жуық түрі бар. Көпшілігі Африка құрлығында тіршілік етеді. Сыртқы пішіні тышқанға ұқсас, ағаш басында тіршілік етуге бейімделген. Қазақстанда қарақас құқымдасының 1 түрі – орман қарақасы (Dryomys nіtedula) бар. Ол Қаратауда, Талас пен Қырғыз Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тарбағатай, Сауыр, Қалба және Оңтүстік Алтай тау жоталарында теңіз деңгейінен 600 – 1600 м биіктікте кездеседі. Дене тұрқы 8 – 13 см, үлпілдек құйрығының ұзындығы 6 – 12 см, салмағы жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отырады: көктемде, ұйқыдан оянғанда 21 – 35 г, жазда 25 – 45 г, күзде ұйқыға жатар алдында 75 г-ға жетеді. Арқасы сұрғылт, қызыл қоңыр, бауыры – ақшыл сары, құйрығы тиінге ұқсас, үлпілдек. Аяқтары бес башайлы, 1- және 5-саусақтары өте қозғалмалы, тырнақтары жіңішке әрі өткір және имек келеді. Басты ерекшелігі – тұмсығының екі жағынан бастап көздерін баса құлаққа дейін созылып жатқан қара жолақтың болуы (аталуы осыған байланысты). Ағашта, жерден 1,5 – 6 м-ге дейінгі биіктікте өсімдіктің жапырағы, сабағы, тамыры мен мамығынан шар пішінді ұя жасайды. Кейде құстардың ұяларын, ағаш қуыстары мен діңдерін, жардағы жарықшақтарды баспана ретінде пайдалана береді. Қарақас тұқымдасы – түн жануарлары. Күндізгі ұйқыдан іңірде оянып, қорек іздеуге шығады. Қорегі – ағаштар мен бұталардың жемісі мен жидегі, түн жәндіктері, моллюскілер. Құстардың ұясындағы жұмыртқаларын жарып, балапандарын жеп, кейде ересектеріне шабуыл жасайды. Қазан айының ортасынан сәуірдің аяғына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Ұйқыдан оянған соң ұйлығу кезеңін өткізіп, 23 – 25 күннен соң 2 – 8 (көбінесе 4 – 5) қызылшақа қарақас туады. Олардың салмағы 1 г-дай болады. 10 – 12 күнде денесін түк басып, 14 – 16 күнде көздері ашылады. Бір айдан соң өз бетінше тіршілік етуге көшеді. Негізгі жаулары – түлкі, ақкіс, аққалақ, жапалақ, әбжылан. Денесінде кенелер, бүргелер мен ішкі паразиттер кездеседі. Орман зиянкестерін жойып, пайда келтіреді. ## Дереккөздер
Қаражанбастерммұнай– мұнай өндірісі кәсіпорны. 1986 жылы қазанда өндірістік басқарма болып құрылған. 1992 жылдан «Қазмұнайгаз» ұлттық компаниясының қарамағында. Басқарма Қаражанбас кен орнынан құрамында шайыр, асфальт, т.б. қоспалары көбірек қою мұнайды қа-батішілік жану және ыстық бумен сығу әдісімен өндіру жөнінен бұрынғы КСРО бойынша базалық кәсіпорын болып келді. Осы әдіспен жылына 1,0 – 1,3 млн. т мұнай өндіріледі. Жаңа өндірістік әдіске өзге елдердің де мұнай өндіруші компаниялары ден қойды. Қазақстан – Америка бірлескен корпорациясының осы басқарма жанынан бірлескен кәсіпорны ашылып, 1993 жылы іске кірісті. Ол мұнай кенішінің 15%-ын игеріп, шағын мұнай айыру зауытын салды. ## Дереккөздер
## Қара қойлы Қара қойлы (Қара-Қоюнлу) – Бахарлу тайпасы бастаған Орта Азиядағы көшпелі түрік – оғыз тайпаларының тобы және солар құрған мемлекет. Қара қойлы тайпасы 13 ғасырдан бастап Диярбекирде, Азербайжанда, кейбір топтары Иракта көшіп қонып жүрген. Қара қойлы әулеті Байрам Қожадан басталады. Ол Жалайыр әулетінен шыққан Уәйіс сұлтанның әмәрә болды, Тебризде тұрды. 1380 жылы Байрам қожа қайтыс болғаннан кейін, оның аласы Қара Мұхаммед Ван қаласын астана етіп, Қара қойлы феодалдық иелігінің негізін салды. 1408 жылы сәуірде Қара Жүсіп Мираншах пен Шахрух әскерлерін талқандады. Сонан соң олар одақтастары Жалайыр әулетіне қауіп төндіре бастады. Қара Жүсіп 1410 жылы тамызда Тебриз маңында Жалайыр әулеті әскерлерін күйрете жеңіп, Азербайжанды, Иракты, Арменияны, басып алды. Құрамына Кура өзенінің оңтүстік жағындағы Азербайжан жерлері, Армения, Курдстан және Арба Ирагы кіретін Қара қойлы мемлекеті құрылды. Астанасы Тебриз қаласы болды. Мемлекет 1468 жыға дейін өмір сүрді. Оның билеушілері қара Жүсіп пен Ескендір Темір әулеті мен Ширваншаһты біржолата бағындыру үшін соғыс жүргізді. Ескендір әкесі өлгеннен кейін қайта бас көтере бастаған Ширванға қарсы үш рет жорыққа шықты, бірақ үшеуі де сәтсіз аяқталды. 1435 жылы темір әулетінен шыққан Шахрух сұлтан Ширваншаһпен бірігіп, Ескендір әскерлерін жеңді. 1437 жылы таққа отырған Жаханшаһ Ширванмен достық қатынаста болуға ұмтылды. Бірақ 1447 жылы Шахрух дүниеден озғаннан кейін, өз тәуелсіздігін жариялады. ## Дереккөздер ## Қара қойлы Қара қойлы (Қара-Қоюнлу) – Бахарлу тайпасы бастаған Орта Азиядағы көшпелі түрік – оғыз тайпаларының тобы және солар құрған мемлекет. Қара қойлы тайпасы 13 ғасырдан бастап Диярбекирде, Азербайжанда, кейбір топтары Иракта көшіп қонып жүрген. Қара қойлы әулеті Байрам Қожадан басталады. Ол Жалайыр әулетінен шыққан Уәйіс сұлтанның әмәрә болды, Тебризде тұрды. 1380 жылы Байрам қожа қайтыс болғаннан кейін, оның аласы Қара Мұхаммед Ван қаласын астана етіп, Қара қойлы феодалдық иелігінің негізін салды. 1408 жылы сәуірде Қара Жүсіп Мираншах пен Шахрух әскерлерін талқандады. Сонан соң олар одақтастары Жалайыр әулетіне қауіп төндіре бастады. Қара Жүсіп 1410 жылы тамызда Тебриз маңында Жалайыр әулеті әскерлерін күйрете жеңіп, Азербайжанды, Иракты, Арменияны, басып алды. Құрамына Кура өзенінің оңтүстік жағындағы Азербайжан жерлері, Армения, Курдстан және Арба Ирагы кіретін Қара қойлы мемлекеті құрылды. Астанасы Тебриз қаласы болды. Мемлекет 1468 жыға дейін өмір сүрді. Оның билеушілері қара Жүсіп пен Ескендір Темір әулеті мен Ширваншаһты біржолата бағындыру үшін соғыс жүргізді. Ескендір әкесі өлгеннен кейін қайта бас көтере бастаған Ширванға қарсы үш рет жорыққа шықты, бірақ үшеуі де сәтсіз аяқталды. 1435 жылы темір әулетінен шыққан Шахрух сұлтан Ширваншаһпен бірігіп, Ескендір әскерлерін жеңді. 1437 жылы таққа отырған Жаханшаһ Ширванмен достық қатынаста болуға ұмтылды. Бірақ 1447 жылы Шахрух дүниеден озғаннан кейін, өз тәуелсіздігін жариялады. ## Дереккөздер
Қарақойын – Сарысу алабындағы көл. ## Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы көл. ## Гидрографикасы Ауданы жауын-шашын мол жылдары 80-90 км2; орташа ауданы 72,5 км2. Ұзындығы 16,8 км, ені 8,3 км-ге жетеді. Су жиналатын алқабы 11800 км2. Көктемгі қар ерігенде Талдыеспе, Қаттағансай өзендері құяды. ## Жағалау сипаты Батыс бөлігінде ұсақ аралдар бар. Батыс жағалауы тік жарлы, шығысы батпақты: көктемде суы жайылады. Түбі тегіс, суы тұзды. Шаруашылықтық маңызы шамалы. Төңірегі - жайылым. ## Дереккөздер
Қарақол Метеориті, қырғыз даласы – ғаламшараралық кеңістіктен Жерге келіп түскен аспан денесі. 1840 ж. 27 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданындағы Қарақол өз. бойындағы егіс алқабына түскен. 1868 ж. сипаттамасы бойынша оның салм. 2,8 кг, конус пішіндес білігінің ұзындығы
Қарағанды академиялық музыкалық комедия театры – 1973 жылдың 16 қарашасында ашылған театр. ## Тарихы 1973 жылы наурыз айында Теміртау қаласында музыкалық комедия театрын құру туралы Қазақ ССР үкіметінің қаулысы шықты. Сол жылы қараша айында театрдың сахна шымылдығы алғаш рет көтерілді. И. Дунаевскийдің "Вольний ветер" опереттасын қойған театр ұжымы сол кездегі СССР музыка театрларының ішіндегі ең жас ұжым болып саналды. Театр әртістерінің құрамында республиканың басқа да қалаларында кәсіби шеберліктен өткен сахна тұлғалары жұмыс істеді. Олардың қатарында - РСФСР халық әртісі Игорь Войнаровскийді, РСФСР еңбек сіңірген әртісі Нина Симонова. Театр тарихында оның негізін салушы, театрдың көркемдік жетекшісі әрі директоры – Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері Евгения Лукич Пелещук, тұңғыш бас режиссері – Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері Вадим Борисович Григорьев және оркестрді алғаш құрушы әрі дирижері Александр Александрович Хмелевтің есімі ерекше орын алады. Театр ұжымының мүшелеріне әр жылдары «Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген әртісі», «Қазақ ССР-інің халық әртісі» атақтары берілді. Репертуарын әрдайым жетілдіріп отырған бұл театр музыкалық шығармалардың авторларымен белсенді жұмыс істеді. Алматылық композитор А. Исаевамен бірлесе отырып қойған алғашқы қазақ опереттасы "Хитроумный обманщик" театр репертуарынан ұзақ жылдар бойы орын алып келді. Театр афишасында тұрған оперетталар, мюзикльдер, водевильдер, музыкалық комедиялар театрдың жанрлық палитрасын көрсететті. 1980 жылы театр Теміртаудан Қарағанды қаласына ауысып, театрға арналған ғимаратқа орналасты. ## Қойылымдары 1998 жылы театрдың 25 жылдығы тұсында жүзден астам спектакльдер қойылып, көптеген шығармашылық кештер өткізілді. Театр Қазақстан мен шетелдің 37 қаласында гастрольдік сапармен болып қайтты. Сахнаға музыкалық комедиялар, операбуффтар, балеттер, мюзикльдер қойылды. Қазақ және шетелдік классикалық туындыларды орындайтын хор, балет, оркестрге арналған арнайы бағдарлама дайындалды. Театр репертуарында шетел және кеңес композиторларының классикалық шығармалары: К. Листовтың "Севастополь вальсі", В. Соловьев Седовтың "Он сегіз жас", В. Гроховскивдің "Саған махаббат сыйлаймыны", Б. Александровтың "Малиновкадағы үйлену тойы", Е. Птичкиннің "Қатындар көтерілісі" мен '"Тәтті жидегі, Л. Колодубтың "Мен сені сүйемін", О. Фельцманның "Гитара ойнай берсін", И. Штраустың "Венадағы кездесулері" мен "Жарқанаты", Ф. Легардың "Көңілді жесірі", "Фраскитасы", И. Кальманның "Сильвасы", "Цирк аруы", О. Штраустың "Терезинасы", Ж. Оффеңбахтың "Сұлу Еленасы", Г. Гладковтың "Бремен музыканттары", Н. Дунаевскийдіц "Күйеу жігіттері" және т. б. бар. Бас дирижері — А. Г. Фаерман, бас балетмейстері - В. А. Белобродов, бас хормейстері — Л. Новикова, бас суретшісі -М Р.Байкенов (1986). ҚазКСР-інің еңбек сіңірген артистері Б.З. Каркач пен В. А. Сухов театрдың ардагерлері болып табылады. 2000 жылы театрға "Академиялық" мәртебесі берілді. Қазіргі таңда театр репертуарындағы оперетта саны 30-ға жуық. Алғашқы музыкалық комедия – Р. Гаджиевтің "Не прячь улыбку!" қойылымы. Бүгінде 30-ға тарта комедия, 34 ертегі, 10 мюзикл, 10 балет, 8 опера бар. Театр қазақстандық авторлардың 18, ресейлік авторлардың 84 және әлемдік классиканың 46 туындысын орындады. 14 шетелдік ертегі сахналанған. ## Шығармашылық ұжым Театрға Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Амантай Ыбыраев жетекшілік етеді. Барлығы театрда 300 адам қызмет етуде, труппада 150 әртіс бар. Олардың ішінде 5 Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері мен әртісі, 5 "Мәдениет қайраткері" төсбелгісінің иегері, 3 халықаралық байқау лауреаты мен 2 "Құрмет" орденінің кавалері бар. Елена Филинкова, Галина Кожушкина, Александр Малявский, Александр Бойко, Виктор Игушкин, Анна Беспалова, Александр Браун, Виталий Ковалев, Мария Васильева, Дарья Пивень мен Юрий Чапаевты атап өтуге болады. Балетте Руслан Гамидов, Дәурен Мұсабеков, Владимир Евстафьев, Зинаида Торшина, Ольга Чеканникова, Анастасия Крумина, Ольга Нечепорчук, Александра Нагайбекова және Татьяна Плесовских көрермендерге жақсы таныс. Театр концертмейстерлері – Жанна Шестакова мен Людмила Ратушняк. Балетмейстері – Татьяна Судакова-Попович. Хормейстері – "Құрмет" орденінің кавалері Татьяна Штыкова. ## Галерея * * * * * * * * ## Дереккөздер
Қарақұдық мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданынан оңтүстік-батысқа қарай 160 км жерде орналасқан. Құрылым сейсмикалық барлау жұмыстары нәтижесінде 1964 жылы анықталған. Барлау бұрғылауы 1966 жылы басталып, (1-ұңғыма арқылы) 1971 жылы ашылған. ## Геологиялық құрылымы Құрылымдық жағынан өлшемі 12, 8, 8, 7 км, қалыңдығы 15 – 50 м антиклинальдық қатпар. Кен орны көп қабатты ортаңғы және жоғарғы юра түзілімдерінде қалыптасқан. Онда 9 өнімді горизонт анықталған. Өнімді бөліктің қимасы кезектесе қабаттасқан құмтастан, саздан, алевролиттен және аргиллиттен тұратын терригендік шөгінділерден құралған. ## Тығыздығы, құрамы, қанығуы Мұнай коллекторлары кеуекті. Кеуектілігі 13,5 – 16,3% арылығында, өткізгіштігі 0,003 – 0,002 мкм2. Мұнайы жеңіл, жоғары парафинді (4,2 – 22,3%), күкірті аз (0,03 – 0,49%), қышқылдылығы төмен. Жоғарғы юраның мұнайынан (тығыздығы 0,866 г/см3) ортаңғы юра түзілімдеріндегі мұнай біршама жеңіл (тығыздығы 0,8078 г/см3). Бастапқы қабаттық қысым 25,3 – 29,7 МПа. температурасы 78-111°С. Қабат мұнайының газға қаныққандығы тереңдеген сайын жоғарылайды (107-299,8 м3/т). Хлоркальций типті жоғары минералданған қабат суларының температурасы 104-110°С-қа, минералдылығы 132 г/л-ден 177 г/л-ге дейін жетеді. Кен орнынан мұнай өндірілуде.
Қара Құлақ, Серек құлақ – 1) қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Қыздар қойға, жігіттер қара құлаққа (қасқырға), бір топ жастар күзетшілікке бөлініп, ойын бастаушы сайланады; 2) қазақтың халық биі. Халық күйі Қара жорғаның сүйемелімен орындалады. ## Дереккөздер
Қарақұм көтерілісі – кеңестік әміршілдік жүйеге қарсы бағытталған қарулы қақтығыс. Бұл көтеріліске Қазалы ауданы, Қармақшы ауданы, Тереңөзек ауданы, Аламесек, т. б. аудандардың жеке-жеке топ болып, шаруа жайымен көшіп-қонып жүрген шаруалары қатысты. Көршілес Ырғыз ауданы, Арал ауданы, Қарсақпай ауданының бірқатар ауылдары да осы бас көтеруге қосылды. Жаңа өкіметтің қысымына шыдамай, Қарақұмды паналаған ауылдар қолдарына қару алып, қорғануға мәжбүр болды. Көтерілісшілердің үлкен бір тобын дінбасы Ж.Бәйімбетов басқарды. Қуғыншы қызыл әскерлердің Қармақшыдан және Ырғыздан шыққан отрядтары 7 сәуірде көтерілісшілер жасырынған жерге таяу келіп, қанды шайқас болды. Ұрыс кезінде көтерілісшілерден 35 адам өліп, 23-і жарақаттанған. Ал қызыл әскерлерден 40 адам өліп, олар кейін шегінуге мәжбүр болған. 1930 жылы 13 сәуірде Аралға келген әскери округтік комиссия Қарақұмға үкімет комиссиясын жіберуді ұсынды. Нәтижесінде ҚазОАК төрағасының орынбасары Әліби Жангелдин, жазушылар Сәкен Сейфуллин мен Ғабит Мүсірепов, т.б. бар мемл. комиссия Қарақұмға аттанды. Бірнеше күнге созылған келіссөзден кейін, олар қаруы бар көтерілісшілердің қаруын тапсыруға көндірді. Көтерілісшілер жағынан келіссөзге қармақшылық Бәйімбетов, т.б. қатысты. Олар үкімет алдына 7 шарт қойды. Мемлекеттік комиссияның шешіміне қарамастан, Қазақстан К(б)П Өлкелік комитетінің 1-хатшысы Ф.И.Голощекиннің тапсырмасымен, келіссөзге қатынасқан Бәйімбетов, Ы.Әлмағамбетов, Б.Байбахтин, М.Қыпшақбаев, С.Қуандықбаев, Ө.Өмірбаев, Б.Талқанбаев, Т.Ахметов Алматыға әкелініп, абақтыға жабылды. 1930 жылы 15 шілдеде Қазақстандағы Біріккен Саяси Бас басқармасының үштігімен олар түгелдей ату жазасына кесілді. Осыдан кейін Қарақұмдағы шаруалар қайтадан бас көтеріп, өздеріне .Жұбановты хан етіп сайлады. Сонымен, тамыз-желтоқсан айларында болған қарулы қақтығыстан кейін көтеріліске қатысты деген айыппен қолға түскен 586 адамның 210-ы кедейлер мен орташалар ретінде босатылды, 6 адамның ісі ОГПУ-дің Қарсақпай аудандық бөліміне жан-жақты тексеруге жіберілді. ОГПУ-дің Ерекше үштігінің шешімімен 175 адам ату жазасына кесілді. 172 адам 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге еңбекпен түзету лагеріне жіберілді. 6 адам Қазақстанның өзге аймақтарына жер аударылды. Шығыс Сібірге 5 жылға 1 адам, еңбекпен түзету лагеріне 3 жылға 9 адам айдалды. Көтеріліске қатысушылардан 37 адам қаза тауып, 6 қызыл әскер, 3 саяси қызметкер, 3 коммунар өлген. ## Дереккөздер
Қарақыр шимайлы тастары, Қарақыр петроглифтері – б. з. б. 2 – 1-мыңжылдықтарда тасқа шекілген суреттер. Алматы қ-нан солт.-батысқа қарай 170 км жердегі Тамғалы шатқалынан солт.-батысқа қарай 7 км жерде. Жартастағы суреттер бірнеше ірі-ірі тастарға салынған. ## Дереккөздер
Қарақұлов Ишанбай Қарақұлұлы (1909-1992) - ғалым-эпидемиолог, медицина ғылымының докторы, Қазақстан Ғылым академиясының, КСРО Медицина ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі, КСРО Медицина ғылымдары академиясының академигі, Қазақстанның және Қарақалпақ АКСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, медицина ғылымы саласында қазақтан шыққан тұңғыш профессор. Ақтөбе облысының Ойыл ауданында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Орынбор қаласындағы жасөспірімдерге арналған үш жылдық мектеп-интернатында оқыған. Орал қаласындағы Қазақ өлкелік медицина техникумын, Алматы мемлекеттік медицина институтын (С.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеті) және осы институттың аспирантурасын бітірген. 1937 жылы институтты тәмамдаған ол бірден Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссары болып тағайындалған. 1937-1946 жылдары бірінші шақырылған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланған. 1946-1947 жылдары Алматы медицина институты эпидемиология кафедрасының меңгерушісі. 1948-1950 жылдары - Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының директоры. 1950-1954 жылдары Денсаулық сақтау министрі қызметін атқарған.Ишанбай Қарақұлұлы - эпидемиология, профилактика және микробиология саласындағы белгілі зерттеуші және денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушы ірі қайраткерлердің бірі. Ғалымның негізгі ғылыми еңбектері адамға жұғатын ауруларды зерттеуге және Қазақстанның денсаулық сақтау ісін ұйымдастыруға арналған. Ол малдан жұғатын аса қауіпті ауруларға эпидемиологиялық тұрғыдан жіктеу жасап, олардың жұғу жолдарын анықтады, оларға қарсы қолданылатын кешенді шаралардың біртұтас жүйесін ұсынды. Cарыптан сақтану мақсатында адам терісіне алдын ала вакцина егу әдісін тапқан. Оның ұсынған бұл әдісі қазіргі кезде шет мемлекеттерде де қолданылады. Профессор Ишанбай Қарақұлұлы ұзақ жылдар бойы Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының сарапшысы, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Жоғары аттестациялық комиссиясының сарапшысы, Кеңес-Үндістан достығы қоғамының вице-президенті, Кіші медициналық энциклопедия редакторының орынбасары болып жұмыс істеді.Ғалым Қазақстанның денсаулық сақтау ісін ұйымдастыра отырып, медицина ғылымын, дәріханалық істі дамыту және кадр даярлау жөнінде зор жұмыстар жүргізген.Соғыс жылдары И.Қарақұлов Қарулы Күштердің орталық институтында қызмет етті және Үкімет пен Жоғарғы Кеңестің соғысқа қатысты бірқатар жауапты тапсырмаларын орындады. Ол медицина қызметінің подполковнигі әскери шенін алды.И.Қарақұловтың ғылыми еңбектерін Кеңес Армиясының бас эпидемиологы, академик А.Алымов, академиктер В.Тимаков, П.Здродовский өте жоғары бағалады, сондай-ақ оның басқа да ғалымдар арасында беделі биік болды.Ол 1946 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында эпидемиология кафедрасын құрып, оны өзі зейнеткерлікке шыққанға дейін (1987-1988) үздіксіз басқарған. Осы кафедраның негізінде 300-дей жұмыс орындалып, отызға тарта докторлық, кандидаттық диссертациялар қорғалды. Профессор И.Қарақұловтың алғысөзімен және редакциялауымен он беске жуық әртүрлі монографиялар, ғылыми жинақтар мен еңбектер, оқу құралдары басылып шықты. Мұндай әртүрлі проблемалық жұмыстардың орындалуы И.Қарақұловтың тек инфекциялық патология, әлеуметтік гигиена, демография, денсаулық сақтауды ұйымдастырумен ғана шектеліп қалмағанын, сонымен бірге оның ғылыми жан-жақтылығын да аңғартады.Профессор Ишанбай Қарақұлұлы эпидемиологтардың, микробиологтардың, инфекционистер мен паразитологтардың бүкілодақтық және республикалық (бұған Қазақстанмен бірге, Грузия, Әзірбайжан, Өзбекстан мен Қырғызстан, Түркіменстан, Қарақалпақ АКСР-і қоғамдары да кірген) ғылыми қоғамдарының құрметті мүшесі, ал Қазақстан микробиологтары, эпидемиологтары және паразитологтары ғылыми қоғамының құрметті төрағасы болды.Ишанбай Қарақұлұлы жастарды жан-жақты тәрбиелеу проблемасымен де үзбей айналысты. Бұл ретте ең алдымен оның 1983 жылы белгілі жазушы Ғ.Мүсіреповтің алғысөзімен шыққан «Қырық сұрақ - қырық жауап» атты кітабының мәні зор екенін айтқан жөн. Ол қарақалпақ, қырғыз тілдерінде де жарық көрді. «Индиялық достарда» (1962), «Сырласу» (1989), тағы басқа кітаптары бар. Онда жастарға байланысты көп тәрбиелік мәселелерді көтерді.И.Қарақұловтың маман-дәрігерлерді дайындаудағы сіңірген еңбегін ескере отырып және Қазақстандағы эпидемиологиялық ғылымның іргесін қалаушылардың бірі болғаны үшін С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеті ғылыми кеңесінің шешімімен (24 ақпан 2009 жылғы хаттама № 8) университеттің эпидемиология кафедрасына және № 6 аудиторияға оның аты берілді. Бір оқу ғимаратына мемориалдық тақта орнатылған. Алматы қаласындағы «Қалқаман-2» шағын ауданындағы көше бірі И.Қарақұлов есімімен аталады. «Халықтар достығы» орденімен, көптеген медальдармен, КСРО денсаулық сақтау министрлігінің, КСРО «Білім» қоғамының, КСРО Медициналық ғылым академиясының, Қазақ КСР-і Ғылым академиясының, Қазақ КСР-і және Қарақалпақ АКСР-нің Жоғарғы Кеңесі президиумының Құрмет грамоталарымен марапатталған. Пайдаланылған әдебиеттер:http://inform.kz/kz/karakulov-ishanbay-karakululy_a2224211 ## Дереккөздер
Қаралы Үй– адамы өлген, азалы отбасы. Дәстүрлі қазақ қоғамында кісісі өмірден өткен үйдің түндігі түріліп, үй ішінен найза шаншылады да оның сыртқа шығып тұрған ұшына қарала ту тігіледі. Дүние салған адам жас болса қызыл, қарт болса ақ, орта жастағы адам болса бір
Қара Металл– темір және оның қорытпаларының өндірістік атауы. Кең тараған түрлері – темір мен көміртектің біріккен қорытпалары – шойын мен болат және ферроқорытпалар.
Ұзақбай Қараманұлы Қараманов (20 тамыз 1937, Ұялы ауылы, Арал ауданы, Қызылорда облысы, Қазақ КСР, КСРО — 25 қыркүйек 2017, Алматы, Қазақстан) — мемлекет қайраткері. ## Өмірбаяны Әлімұлы тайпасының Шекті руының Үсен бөлімінен шыққан. * 1959 жылы Куйбышев (Самара) қаласындағы инженерлік құрылыс институтын бітірген. * 1959 – 64 жылдары Шұбарқұдық автобазасында прораб, * «Қызылорда құрылыс» тресінде инженер, басқарма бастығы * 1964 – 80 жылдары «Алматы өнеркәсіп құрылысы» тресінде аға прораб, комбинат директоры, Қазақстан Компартиясы ОК-нің іс басқармасының қызметкері, Жеңіл және тамақ кәсіпорындары құрылысы басқармасының бастығы, Қазақ КСР ауыр өнеркәсіп министрлігінің Алматы құрылыс Бас басқармасының және Құрылыс индустриясы Бас басқармасының бастығы * 1980 – 84 жылдары Қазақ КСР жеңіл өнеркәсіп министрлігінің орынбасары, «Қазақтың су тасқындарынан қорғану құрылысы» Бас басқармасының бастығы * 1984 – 89 жылдары Қазақ КСР құрылыс министрлігінің 1-орынбасары, Қазақ КСР мемлекеттік жабдықтау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. * 1989 – 90 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы * 1990 – 92 жылдары Қазақ КСР премьер-министрі болды. * 1991 жылдың қазан айынан - ҚР мемлекеттік кеңесшісі. * 1993 жылдың сәуір айынан - Аралды құтқару Халықаралық қорының атқарушы директоры. * 1994 жылдың наурыз айынан - депутат, ҚР Жоғарғы Кеңесі Табиғатты пайдалану және экология комитетінің төрағасы, «Қазақстан халықтық конгресі» партиясынан ұсынылған. * 1995 жылдың сәуір айынан - «Қазконтракт» республикалық келісімшарт корпорациясының вице-президенті. * 1998 жылдың сәуір айынан - «Қомақ-Инвест» қаржылай-кәсіпшілік тобының президенті. Бір уақытта, 1998 жылдан - ҚР Құрылысшылар одағының президенті. * 1999 жылдың қазан айынан - ҚР Парламенті Мәжілісі 2-ші шақырылымының депутаты (№37 Қызылорда облысының Аралмаңы сайлау округінен, «Отан» РСП атынан). Аймақтық дамыту және экономикалық қайта құру комитетінің мүшесі. * 2004 жылдың қазан айынан 2007 жылға дейін - ҚР Парламенті Мәжілісі 3-ші шақырылымының депутаты. * ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 11-ші, 12-ші, 13-ші шақырылымдарының депутаты. * КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Қызылорда, Гурьев және Талдықорған облыстарынан ұсынылған. КОКП ОК (1990-1991), Қазақстан Компартиясы Саяси бюросының (1990-1991), ҚазКСР Президенттік кеңесінің (1990) мүшесі. Қазақстан Құрылысшылар одағының негізін салушы. ## Марапаттары * II дәрежелі «Барыс орденімен»; * Қызыл Ту ордендерімен; * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің медальдарымен; * ҚР мерейтой медальдарымен; * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамоталарымен; * КСРО Министрлер кеңесі сыйлығымен; * Еуропа қоршаған ортаны қорғау облыстық «Алтын глобус» сыйлығының лауреаты; * Қызылорда облысының Құрметті азаматы; ## Шендері, әскери атақтары * Әскери атағы - отставкадағы полковник. ## Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Раметоллақызы Ұлдай (1937 ж. т.). * Ұлдары - Қараманов Асқар (1961 ж. т.), Қараманов Нұрлан (1965 ж. т.), Қараманов Дәулет (1970 ж. т.). ## Дереккөздер
Қара найза жазасы - қазақ елінде ежелде қолданылған жаза түрі. Соғыста опасыздық жасағандарға, жаудан қашып, жауынгерлерді дүрліктіргендерге қолданылған. Қылмыстыны ұстап алып, халық алдында үш қара найзаны жерге қадап, жазалыны астына отырғызып, үш найзаның сабымен мойнынан қысып өлтірген. ## Дереккөздер
Қараман ата қорымы – ескі зират орны. ## Тарихы Осындағы сәулет өнерінің үлкен үрдісі саналатын атақты Шойынбай күмбезі әкелі-балалы Өмір Қараұлы мен Назар Өмірұлының қолымен тұрғызылған. ### Меңдіқұлов экспедициясы Маңғыстау түбегінің орталық бөлігіндегі Қандыбас қонысынан 5 км батыстауылы 1973 жылы Республикалық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының экспедициясы (жетек. М.Меңдіқұлов) зерттеген. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде қорымнан 473 ескерткіштер есепке алынған. Бұған ортағасырлар дәуіріне жататын құлпытастар, тас қоршаулар, 19 ғасырмен 20 ғасырдың басындағы адайлық шеберлердің қолымен тұрғызылған күмбезтамдар, сағанатамдар, күрделі ою-өрнектермен өрнектелген құлпытастар, қойтастар, тас қоршаулар мен тас белгілер кіреді. ## Орналасуы мен архитектурасы Қорымның батыс жағында Қараман ата жер асты мешіті, құлпытастар және жартылай қираған алты қырлы кесене бар. Қорымның солтүстік-шығыс және ортуылған бөлігінде 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде салынған адай тайпасының адамдары жерленген көптеген күмбезді не күмбезсіз кесене, сағанатамдар, құлпытастар орналасқан. Жалпы Қараман ата қорымы құмтастан салынған архитектуралық құрылыстардың (мазарлар, сағанатам, сандықтас, құлпытас, қабір үстіндегі қойтас және тағы басқа) әрқайсысы өзінің саналуандығымен ерекшеленеді. Олар халық архитектурасын айғақтайтын ашық аспан астындағы мұражай іспеттес. ## Қорғалу статусы Қорым жер асты мешітімен бірге 1982 жылы республикалық дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған. ## Дереккөздер
Қарақытай, қара қидан – моңғол тілді қидандардың орта ғасырдағы шығыс авторлары жазбаларындағы атауы. Б.з. 1-мыңжылдығы ортасында олар Қытайдың солт. жағында Маньчжурия мен Уссурий өлкесін мекендеген. Қидандар б.з.б. 4 ғ-дан бастап тарихи әдебиеттерде цидань, кита
Қарамеңді (1998 жылға дейін – Докучаевка) — Қостанай облысы Науырзым ауданындағы ауыл, аудан (1965 жылдан) және Қарамеңді ауылдық округі орталығы. ## Географиялық орны Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстікке қарай 200 км-дей жерде. ## Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 5326 адам (2637 ер адам және 2689 әйел адам) болса, 2009 жылы 4694 адамды (2239 ер адам, 2455 әйел адам) құрады. ## Тарихы Іргесі 1914 жылы қаланған. 1940 жылға дейін Қарамеңде, 1941–96 жылдары Докучаевка аталды. ## Дереккөздер
Қарасай, Хорашай (т.-ө.ж.б.) – 16 ғ-да өмір сүрген ноғай мырзасы. Едіге бидің ұрпағы. 1550 ж. кіші Ноғай немесе Қази ұлысының негізін қалаған Қазидың туған бауыры. Қарасай туралы тек Қарасай-Қази жырында баяндалады. ## Дереккөздер
Қарақия – Қызыларай тауларының оңтүстігіндегі шоқылы тау. ## Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылының оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1007 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық. ## Жер бедері Беткейлері тік жарқабақты, таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Баурайындағы бұлақтардан Жыланшықеспе өзенінің салалары бастау алады. Етегінде көп мөлшерде қорымтас жиналған. ## Геологиялық құрылымы Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. ## Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, аңғарларда бидайықты шалғын өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Оңтүстігінде өзімен аттас қыстау орналасқан. ## Дереккөздер
Қараоба вольфрам-молибден кен орны - Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданында, Қаражал қаласынан оңтүстікке қарай 100 км жерде орналасқан. Кен орны 1946 жылы ашылған. Кен орны орташа масштабты, терең қабаттары жер асты тәсілімен игеріледі. ## Геолгогиялық құрылымы мен сипаты Кенді алаң девон кезеңінің қызыл түсті құмтасы, конгломераты және әктасынан, оларды жапқан таскөмір кезеңінің терригендік-карбонат қабаттарынан тұрады. Оларды диабаз-порфирит, флюидтік дацит-риолит сығылмалары мен силл тәрізді денелері кесіп өткен, кейіннен Қараоба лакколитінің көп фазалы граниттері қалыптасқан. Өлшемі 6х12 км. ## Минералдары Кен орнының минералдық құрамы әр түрлі, 100-ден астам минералдар белгілі. Негізгі өнеркәсіптік минералдары - вольфрамит пен молибденит, олардан кейінгі маңыздылары: касситерит, топаз, козалит, берилл және флюорит, сондай-ақ кварц, микроклин, мусковит, серицит кездеседі. ## Өнеркәсіптік маңызы 50 грейзен кен денелерінің 10-нан астамының өнеркәсіптік маңызы бар. Олардың ұзындығы ондаған метрден 800 м-ге дейін, қалыңдығы 1-2 м. Олардан кейінгі кварц-вольфрамит желілерінің (саны 100-ге жуық) орташа ұзындығы 600-900 м, қалыңдығы 0,5-0,7 м-ден 2 м-ге дейін, тік бағытта 500 м аралықта таралған. Екі типті - желілік және штокверктік кентастар ажыратылады. ## Құрамы Желілік типті кентаста вольфрам 0,735%, висмут 0,101%, молибден 0,03%. Штокверкте вольфрам 0,115%, висмут 0,014%, милибден 0,015%. Кентас құрамында сонымен қатар қалайы, бериллий, күміс, тантал, ниобий, скандий, селен және теллур бар. ## Дереккөздер ## Сыртқы сілтемелер * Қараоба, Қазақстан
Қараспантөбе-І – ортағасырлық қалашық орны. Түркістан облысы Ордабасы ауданы Ынталы елді мекенінің оңтүстік шетінде орналасқан. Оны 1960, 1972 жылы бұрынғы Шымкент педагогика институты (қазіргі Халықар. қазақ-түрік университетінің Шымкент институты) археол. экспедагогика тобы (жетекшісі Н.П.Подушкин) зерттеген. Ескерткіштің Оңтүстік-шығыс бөлігін өзен суы шайып кеткен. Қазіргі орны аумағы 3 га, биіктігі 3–3,5 м рабадтан, диам. 70–75 м, биіктігі 7 м қамал төбелерден тұрады. Қаланы қоршай салынған қабырғаларының орны қазір биіктігі 1,5 м төбешік. Оның батыс және шығыс жақтарынан кіретін қақпалары болған. Жинастырылған материалдар: қыш ыдыстар, дән үккіш, қайрақ тастар, т.б. Алынған заттарға қарағанда, тұрғындар қалашықты 10–17 ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан.Кейбір зерттеушілер (Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич) Қараспантөбе қалажұртын ортағасырлық Қарасаман қаласымен бір деп қарастырып жүр. Мұнда Низамаддин Шами мен Шараф-ад-дин Йездидің дерегі бойынша 1392 жылы әмір Темір Тоқтамыс ханның елшілерін қабылдаған. Ал, Хафиз Таныштың айтуынша, 1581 жылы Абдаллах ханның әскерінің бір бөлігі мен арбалы керуендері осы жерде болған. ## Дереккөздер:
Елді мекендер: * Қарасор – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл. * Қарасор – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарайтын ауыл. Көлдер: * Қарасор – Ақмола облысы Біржан сал ауданының батысындағы көл. * Қарасор – Сілеті алабындағы көл. Ақмола облысы Ерейментау ауданында орналасқан. * Қарасор – Нұра алабындағы ағынсыз көл. Ақмола облысы Қорғалжын ауданында орналасқан. * Қарасор – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы көл. * Қарасор – Теңіз алабындағы көл. Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. * Қарасор – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы тұзды көл. * Қарасор – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл. * Қарасор – Өлеңті алабындағы көл. Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл. * Қарасор – Ертіс алабындағы тұйық көл. Павлодар облысы Май ауданында орналасқан. * Қарасор – Сілетітеңіз алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданында орналасқан. * Қарасор – Шағалалы алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданында орналасқан. * Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Әулиекөл ауданында орналасқан. * Қарасор – Торғай алабындағы көл. Қостанай облысы Жангелді ауданында орналасқан. * Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Қамысты ауданында орналасқан. * Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. * Қарасор – Обаған алабындағы көл. Қостанай облысы Ұзынкөл ауданында орналасқан. * Қарасор — Атырау облысы Индер ауданындағы көл.
Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев (1860, Қаратөбе ауданы, Ақбақай ауылы — 26 тамыз 1934, Ақтөбе қаласы) — қоғам қайраткері, заңгер, ағартушы-демократ. Қазақтардың арасындағы саяси және ұйымдастырушылық жұмыстарға белсенді араласты. 1919 жылы мамыр және шілде айларында қазақ атты бригадасы саяси бөлімінің меңгерушісі, 1921-1924 жылдары Ақтөбе губерниялық алқаның төрағасы болып тағайындалды. Одан кейінгі жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік мұрағатына жұмыс істеді. 1926 жылы партиялық тәртіпті бұзғаны үшін Ақтөбе қалалық партия комитетінің шешімімен партия қатарынан шығарылды. Қазақ АКСР Кеңестерінің 1-2 съездерінің делегаты болды. * Орынбор гимназиясын бітіргеннен кейін Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне түседі. * 1890 ж. оны 2-дәрежелі алтын медальмен үздік бітіреді. * Петербургта, Кутаисида, Орынборда тергеуші болып істейді. 1897 жылдан Оралда, Қаратөбеде, Жымпитыда адвокат болды. * 1907 ж. 2-Мемлекеттік Думаға кадеттер тобынан Орал облысынан депутат болып қатысып, жер-су мәселесі бойынша қазақ халқының мүддесін қорғап сөз сөйлеген. * Ол өзін большевиктер партиясының қатарындамын деп есептеді. * 1907-16 жылдары ағартушылық жұмыстармен айналысып, «Қазақстан» газетін, «Айқап» журналын шығаруға көмектеседі. * 1918 ж. Орал облыстық атқару комитетінің мүшелігіне сайланды. * 1918 ж. наурызда «әскери үкімет» бүлік ұйымдастырып, облыстық кеңес мүшелерін, (ішінде Қ. та бар) тұтқынға алды. * 1919 жылы 24 қаңтарда Чапаев дивизиясы босатып, кейін ол Орал облысы ревкомның қүрамында ұлттар коллегиясын басқарды. * 1919 ж. 24 шілдеде Қазәсревкомның мүшелігіне тағайыңдалды. * 1920 ж. 4-12 қазанда Орынборда өткен Кеңестердің Бүкілқазақстандық 1-съезіне делегат болды. Мұнда қабылдаған Қазақ АКСР-і еңбекшілерінің құқығы туралы декларацияның жобасын дайындауға қатысқан. * Қазақ АКСР-інің заң комиссары болды. Кеңестердің 2-Бүкілқазақстандық съезіне де делегат болып қатысты. * 1927 жылы діни көзқарастары үшін большевиктер партиясының қатарынан шығарылған. Өмірінің соңына дейін ғылыми - зертханалық жұмыстармен шұғылданған. ## Дереккөздер
Қара өлең – суырыпсалу өнерін онша қажет етпейтін, бұрыннан белгілі, үйреншікті сөздерді өлең етіп ұйқастырып қолданылатын поэтикалық туынды. Өлеңшінің жадында жатталып қалған басқы екі жолының көптеген үлгілері дайын тұрады. Негізгі айтар ойын үшінші, төртінші жолдарда баяндайтын болғандықтан, айтушы тек төртінші тармақтың ұйқасын ғана ойлап табуы қажет. Үшінші жолы ұйқассыз бос қалып отырады. ## Сипаты Туысқан өзбек, қырғыз, карақалпақ, татар, түрікмен, башқұрт поэзияларында кездеседі.Қара өлең 11 буын, 4 тармақ, а-а-б-а түрінде келеді. Қара өлең әнге салып айтуға ыңғайлы. Әннің ырғақ ерекшеліктеріне қарай өлең жолдарындағы бунақтар орнын ауыстырып отырады. Әр шумақта жеке ой жатады. Мұндай ой жеңіл әзіл-оспақтан бастап, өмірдің мәні мен сәнін, ел қамы мен халық тағдырын қамтиды. Өлеңнің алғашқы екі жолындағы ой соңғы жолдардағы негізгі ойға қызмет етеді. Қара өлең көне заманнан бастау алып, тереңге тамыр байлаған.Сипаты жағынан орыстың частушкасына, тәжіктің ашуласын, латыштың дайнасын, шығыс халықтарының бәйіті мен ғазалына, өзбектің қошығына ұқсас. Қазіргі қазақ поэзиясында қара өлең үлгісі кең тараған. ## Қара өлең қазақ фольклорында Дәстүрлі ортада жанынан ән шығарып, суырып салмаса да ауыздан ауызға жалғасқан, жаттанды қара өлеңді айтпайтын кәрі мен жас болмаған.Қара өлең қазақ фольклорының айрықша саласы екендігін жазған М. Әуезов бұл жанрдың төмендегідей екі үлгісі жөнінде былай деген еді: «бір ауыз өлеңі екі үлгіге бөлінеді. Оның біріншісі – бастауыш түрі, ең оңайы – қайым өлең, екінші үлгісі – қара өлең», – деп ажыратады.Қара өлең мен қайым өлеңінің айтылу, орындалу формасында болмаса, өлеңнің жасалу жолдарында, өлең өлшемдерінде ешбір айырмашылық жоқ. Яғни, қыз бен жігіттің бір-бір ауыз өлеңмен жауаптасу түрінде орындалады. Екеуінің шығу тегі, үлгісі бір. Қара өлеңнің де, қайым өлеңінің де құрылысы – он бір буынды, төрт тармақты болып келеді. Қара өлең мен қайым өлең әдет-салт айтыстарының қатарында тұрған, бір кезеңде қатар шыққан аса ескілікті өлең түрлерінің бірі болса керек. Қара өлең мен қайым өлеңнің осы секілді ортақ қасиеттері қызықты отырыстарда ән салып, өлең айтатын қыз-жігіттердің арасында таралуынан кең байқалады. Ойын-тойда бір-бірін сүйемелдей отырып, жұптасып айтысу қара өлеңмен айтысудың көне түрі. Яғни, айтар ойын жеткізу барысында бірін-бірі толықтырып отыру мақсатында қолайлы болып келеді. Ал, қара өлең дәстүрімен әдеттегі үлкен айтыстарға, ас пен тойларға қатысып жүретін от ауызды, орақ тілді ақындар айтысқан емес. Қара өлеңнің басты ерекшелігі де осында. ## Қара өлең үлгілері Халық арасына тараған қара өлеңнің кейбір үлгілері:– Айтайын айтагенің... – Көзіңнен айналайын... – Мінгенім дәйін менің... – Қара таудың басында... – Аулым көшіп барады...– Үстімде бір мешпетім... – Қолымда бір қамшым бар... – Қалқатай сен дегенде... – Өлеңді айт деген соң... – Өлеңді айтқан қандай... – Базардан алып келген... – Ұшады көкала үйрек... – Əуеде ұшып жүрген... – Дүние ойлап тұрсам...– Ақ үйдің ат байладым... – Дүние дүниеден... – Көрінер кісем сұлу...Мұндай қосалқы жолдарда бірде қазақ халқының көші-қоны, кең даласы мен айдын көл, асқар таулары, енді бірде төрт түлік малының қадір-қасиеті, киім үлгісі, аңшылық, саятшылық өнерінің және т.б. тұрмыс-тіршілігінің ерекшеліктері бейнеленеді. Бұлай етпесе, қазақ өлеңінің бас-аяғы құралмайды, айтайын деген ойының түйіні табылмайды. Сол түйін – халық өмірі, ел тіршілігі, атадан балаға, ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе жатқан әдет-ғұрып, жора-жоралғысы. Бұлайша жеткізу қара өлеңнің, яғни қазақы өлеңнің мәйегі мен нәрі болып табылатындығы сөзсіз. ## Қара өлең жанры Тақырып аясы, қолданылу кеңістігі тұрғысынан қарастырғанда қара өлеңнің әмбебап жанр екендігі байқалады. Оған әлем сыры, тіршілік кейпі, заман тұрпаты хақындағы фәлсафалық пайымдауларынан тартып, күнделікті өмірдің мән-жайына дейінгі аралықтағы сан-салалы құбылыстар өзек болған.Қара өлеңде дәстүрлі дүниетанымды айқындайтын наным-сенімдік маңызы бар нақыл, термелерге құрылған жолдар молынан қамтылған болып келеді. ## Қара өлең қарым-қатынас құралы Қара өлең тақырып, мазмұны жағынан бес түлік мал, хайуанат-жануарлар туралы, наным-сенім жайлы, махаббат-сүйіспеншілік жөніндегі және тұрмыс-салттық деп бөлінеді. Қара өлең қоғамдық ортада қауым мүшелерінің қарым-қатынас құралының бір түрі ретінде де қызмет етті. Сондықтан, дәстүрлі ортада қара өлең шығаруды жастарға бала кезінен баулып, бойына сіңіріп өсірудің түрлі жолдары болды. Солардың ең бастысы ұлттық ойындарды ойнау барысында атқарылды. Яғни, ойын талабына сай келмей жеңілген бала бір-екі ауыз өлең айтып, құтылады, әйтпесе жеңіл соққы алады немесе теке болып бақылдау, ойын басқарушыны арқалау сияқты т.б. жазаға кесілетін. Алтыбақан, ақсүйек ойнауға жиналған кезде өлең айту басты шарттардың бірі екендігі даусыз. Осындайда және қуанышты жайтқа байланысты бас қосулардың барлығында қара өлең айтушылардың әрқайсысы туып-өскен жерін, елін өлеңге қосады. Яғни, «Тау өлең», «Су өлең» (суретте), «Жер өлең» деген өлеңдерді айтады.Жастар дастарқан басында бір-бірін дәм-тұзбен сыйлауды қалжыңмен өткереді. Әркім өз табағынан дәм татқызу үшін біріне-бірі сыбаға, сарқыт ұсынады. Оны алған адам еттің төлеуі деп өлең айтады. Бұл «Ет өлеңі» деп аталады. ## Қара өлеңнің тек-тамыры Орайлы сөз, ұтымды ойға құрылған қара өлеңнің осынша мол көркемдікке жетуінің тек-тамыры түркі халықтарына ортақ байырғы әдеби мұраларынан бастау алады. Оның негізгі айғағын Түркі қағанаты заманындағы тас-қашау жазбалардан (VI-VIII ғ.) бастап, одан бергі «Оғызнама» (IX ғ.), «Қорқыт ата кітабы» (IX ғ.), Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігі» (XI ғ.), Махмұд Қашғаридің «Түркі тілдерінің сөздігі» (XI ғ.), Ахмед Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» (XII ғ.) және «Кодекс куманикус» («Кумандар кітабы») сияқты еңбектерді зерделегенде айқын аңғаруға болады. Әсіресе, тілдік тектестікке, сөз тіркестерінің сәйкестігіне, образды теңеулердің ұқсастығына, этнографизмдердің сабақтастығына қатысты мысалдар мол ұшырасады. ## Дереккөздер ## Әдебиеттер * Əуезов М. Шығармалары. Алматы, 1969. Т.11; * Сейдімбеков А.С. Мың бір маржан (қара өлең табиғаты). Алматы: Өнер, 1989. 256 б; * Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Құраст.: З. Ахметов, Т. Шаңбаев. Алматы: Ана тілі, 1998. 207-б; * Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том. Қазақ фольклорының тарихы. Жалпы ред. басқарған: С. Қасқабасов. Алматы: ҚазАқпарат, 2008. 812 б; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Қараноғай– ноғай халқының бір бөлігі. Орта ғасырлардан Солт. Кавказды мекендеп келеді. 16 ғ-дың 2-жартысында Орыс мемлекеті Қазан мен Астрахан хандықтарын жаулап алғаннан кейін, Ноғай Ордасы ыдырап кетті. Ноғайлардың Солт. Кавказды мекендеген кейбір тайпалары ғана
Қара Сиырға Теріс Мінгізу– ата-анасын ренжіткендерге қолданылатын әдет-ғұрыптық жаза. Қ. с. т. м-зіп, мойнына құрым киіз іліп, білегіне күйе жағып, бүкіл ауылды айналдырып, масқаралаған.
Қаратас мыс-молибден кен орны - Қарағанды облысы Шет ауданы, Мойынты темір жол стансасының оңтүстік-батысында орналасқан. Кен орнындағы алғашқы геологиялық барлау жұмыстары (И.П.Русаков) 1930-1952 жылдары жүргізіліп, оның өндірістік маңызы бары анықталды. 1958 жылы жүргізілген кешенді геофизикалық-геологиялық іздеу-барлау жұмыстарының нәтижесінде бұл кентасты ауданда мыс, қорғасын, мырыш, молибденнің бірқатар жаңа кен орындары ашылды. Олардың ішінде мыс және молибденді Қаратас І кен орнының өндірістік маңызы ерекше екендігі анықталды. ## Геологиялық құрылысы Қаратас мыс-молибден кен орны әр түрлі геологиялық мезгілде пайда болған екі жарылым жүйелерінің қиылысқан түйінінде, интрузия мен кентасты метасоматиттер қалыптасқан алаңда орналасқан. Жыныстар кембрий дәуіріне дейінгі брекчияланған, калийшпаттанған биотитті гнейсті граниттерден, гранодиориттерден түзілген. Олардың бөлшектеніп-үгілген жарылым белдеміне мыс және молибден кентастары шоғырланған. Кен денесі сызбада доға түрінде иіліп, солтүстік-батыстан оңтүстік-батысқа қарай үзіліс жасай созылады. Тік қимасында оның негізгі қалың линзалары (5-45 м) солтүстік-батыс бағытта 400 м тереңдікке дейін күрт (65-85°) құлайды. Мыстың және молибденнің аса бай кен денелері массив, желі және штокверк пішінінде сеппелі кентас линзаларының орталығынлда шоғырланған. ## Құрамы Кен орнының кентас құрайтын басты минералдары: халькопирит, молибденит, пирит, аз мөлшерде магнетит, гематит, сфалерит, галенит. Серіктес элементтері: висмут, рений, селен, теллур, осмий, қорғасын. ## Дереккөздер
Қарасу: Елді мекендер: * Қарасу – Абай облысы Аягөз ауданы, Қопа ауылдық округіндегі таратылған ауыл. * Қарасу – Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл. * Қарасу – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы, Көптоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Қарасу – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы, Шығанақ Берсиев атындағы ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Қарасу – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы таратылған ауыл. * Қарасу – Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл. * Қарасу – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы Қосы батыр ауылының бұрынғы атауы. * Қарасу – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл. * Қарасу – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл. * Қарасу – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл. * Қарасу – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл. * Қарасу – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл. * Қарасу – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл. * Қарасу – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл. * Қарасу – Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл. * Қарасу – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл. * Қарасу – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл. Қырғызстан: * Қарасу — Баткен облысы Лейлек ауданындағы айыл. * Қарасу — Жалалабат облысы Ақсы ауданындағы айыл. * Қарасу — Жалалабат облысы Тоғызтарау ауданындағы айыл. * Қарасу — Жалалабат облысы Тоқтағұл ауданындағы айыл. * Қарасу — Жалалабат облысы Шатқал ауданындағы айыл. * Қарасу — Нарын облысы Атбасы ауданындағы айыл. * Қарасу — Нарын облысы Қошқар ауданындағы айыл. * Қарасу — Ош облысы Алай ауданындағы айыл. * Қарасу — Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл. * Қарасу — Талас облысы Талас ауданындағы айыл. * Қарасу — Шу облысы Жайыл ауданындағы айыл. Өзендер: * Қарасу (Іле алабындағы өзен) * Қарасу (Ойыл алабындағы өзен)‎ * Қарасу (Ойыл алабындағы өзен)‎ * Қарасу (Ащысу алабындағы өзен) * Қарасу (Бүйен алабындағы өзен)‎ * Қарасу (Қойбағар көлі алабындағы өзен)‎ * Қарасу (Күрті алабы) * Қарасу (Шідерті алабы) * Қарасу (Аягөздің сол саласы) * Қарасу (Аягөздің оң саласы) * Қарасу (өзен, Шығыс Қазақстан облысы) Басқа мағыналар: * Қарасу көшесі (Астана); * Қарасу ауданы; Таулар: * Қарасу – Тарбағатай жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау.
Қаратал: ## Елді мекендер ### Абай облысы * Қаратал – Мақаншы ауданындағы ауыл. ### Ақмола облысы * Қаратал – Біржан сал ауданындағы ауыл. * Қаратал – Ерейментау ауданындағы ауыл. ### Ақтөбе облысы * Қаратал – Ойыл ауданындағы ауыл. * Қаратал – Шалқар ауданындағы ауыл. ### Жетісу облысы * Қаратал – Ескелді ауданындағы ауыл. * Қаратал – Көксу ауданындағы ауыл. ### Қарағанды облысы * Қаратал – Ақтоғай ауданындағы ауыл. ### Павлодар облысы * Қаратал – Тереңкөл ауданындағы ауыл. ### Солтүстік Қазақстан облысы * Қаратал – Айыртау ауданындағы ауыл. * Қаратал – Есіл ауданындағы ауыл. * Қаратал – Уәлиханов ауданындағы ауыл. * Қаратал – Шал ақын ауданындағы ауыл. ### Түркістан облысы * Қаратал – Келес ауданындағы ауыл. ### Шығыс Қазақстан облысы * Қаратал – Зайсан ауданындағы ауыл. ## Өзендер * Қаратал – Балқаш алабындағы өзен. * Қаратал – Торғай алабындағы өзен. * Қаратал – Тоқырау алабындағы өзен.
Қаратау ванадийлі алабы - Түркістан облысында, Қаратау жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі ванадийлі кендері шоғырланған өңір. Мұнда алғашқы бақылау жұмыстары 1941 жылы, ал зерттеулер 1943-1951 жылдары жүргізілген. ## Геологиялық құрылымы, сипаты Қаратау ванадийлі алабының барлық кендері кембрийдің кремнийлі-ванадийлі формациясында шоғырланған. 100 км-ге созылған ванадий кентасы бар қабатта Баласауысқандық және Қорамсақ сияқты ірі, Талдық, Жоғары Ран және Қоскөл-Жанжек сияқты кіші кен алаңдары орналасқан. Баласауысқандық кенді алаңында шамасы мен тереңдігі бойынша әр түрлі ванадийлі будалар бар. Синклинальдік және антиклинальдік қатпарлардың кезектесе орналасуы, ванадийлі буданың қатпар қанаттарында 14 рет жер бетіне шығуына әкелген. Қатпарлардың қанаттары күрт еңіс, оңтүстік-батысқа қарай 50-85°, ал солтүстік-шығысқа 80-81°. Алаңда бойлық, көлденең лықсыма және бастырма типті жарылымдар дамыған. Қорамсақ кенді алаңы Баласауысқандық алаңының оңтүстік-шығысқа қарай тікелей жалғасы болып табылады. Қорамсақ тобы қатты сығылған бес синклинальден тұрады, олар антиклиналь қатпарларымен бөлінген. Қатпарлар осы солтүстік-батыс бағытында созылып, параллель орналасқан, қанаттарының еңістігі 70-80°. Мұнда да бастырма, лықсыма және лықсыма-ығыспа типті жарылымдар дамыған. Кремнийлі, көмірлі-кремнийлі, сазды-көмірлі-кремнийлі, сазды-серицитті тақтатастардан құралған төм. кембрийдің қорамсақ свитасында ванадий мөлшері біршама көп. Қалыңдығы 0,2-3 м-дей ванадий кентасты горизонт будалар мен шағын қабатшалардан тұрады. Қалыңдығы біршама тұрақты болып келетін ванадийлі горизонттардың қатпарлануы және түрлі метаморфтық өзгерістерге ұшырауы ванадий кентастарының шөгінді тау жыныстармен бір мезгілде түзілгендігін көрсетеді. ## Минералдары, құрамы Бастапқы кентастарда антраксолит, роскоэлит, сульванит, ал тотыққан кентастарда узбекит, хьюэттит, коловратит, корамсакит минералдары бар. Кентастағы ванадий (V) оксидінің (V2O5) мөлшері 0,96-1,0% шамасында. Қоспа ретінде мыс (0,03%), қорғасын (0,001%), мырыш (0,5%), күміс, молибден, никель, кобальт, т.б. элементтер бар. ## Дереккөздер
Қаратау қамалдары– ортағасырлық бекініс орындары. Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстары аумағында моңғол (13 ғасыр) және Жоңғар қалмақтары (18 ғасыр) шапқыншылығынан қорғану мақсатында салынған. Қазақстан археологиясында белгілі болған Қаратау қамалдарының саны әзірге 50-ге жуық. ## Дереккөздер “Тараз энциклопедиясы”
Қарасай ауданы — Алматы облысының оңтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1929 жылы құрылған. Алғашында "Ленин", кейіннен "Калинин", 1935 жылдан "Қаскелең", 1998 жылғы қыркүйек айынан қазіргі атымен аталады. Жерінің аумағы 2 мың км². ## Географиялық орны, жер бедері Аудан солтүстігінде Іле ауданымен, шығысында Кеген ауданымен және Алматы қаласымен, батысында Жамбыл ауданымен, оңтүстігінде Қырғызстанмен шектеседі. Оңтүстік, оңтүстік-батыс бөлігі таулы (Іле Алатауының биік шыңды сілемдері), орталық бөлігі сай-жыралармен тілімделген жазық. Ауданның ең биік жері — Іле Алатауы баурайынан Ақсай өзені бастау алатын Айдатау шыңы (4029 м). Шыңды мәңгі мұз бен қар басқан. Таулы шың қырғыз елі шекарасы тұсыңда орналасқан. Іле Алатауының осы батыс бөлігінде биіктігі 3000 м-ден асатын бірнеше таулар мен асулар (Тікқия, Үшқоңыр, Кебеже, Айғайтас, Көкөзек, Көктөбе, Емеген, Құмбел, Қаскелең) бар. Аудан жерімен Қаскелең, Шамалған (Қасқасу), Ұзынқарғалы, Ақсай, Үлкен Алматы өзенідері ағып өтеді. ## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Климаты континенттік, қысы біршама жұмсақ, жазы ыстық. Қаңтардың жылдық орташа жұмсақсы — -6-9°С, шілдеде 22-24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері жазық өңірде 300-500 мм. Мұнда таудың қара топырағынан бастап, қуаң даланың бозғылт қоңыр, сұр топырағына дейінгі барлық табиғи белдемге тән топырақ түрлері Биік таулы белдеуде алмұрт, шие, алма, өрік, долана, арша, шырша, альпілік, субальпілік шалғын, жазық өңірде бетеге, жусан, ебелек, т.б. астық тұқымдас шөптесін өседі. Жануарлардан: арқар, таутеке, қасқыр, түлкі, қоян, борсық; құстардан: ұлар, кептер, бүркіт, сұңқар, т.б. мекендейді. ## Шаруашылығы Ауданда 1997 жылы етті-сүтті мал, құс, көкөніс, картоп, жеміс - жидек өсіруге мамандандырылған 20 шаруашылык, 4 ҒЗИ, ауыл шаруашылығы машиналарын сынау, құс есіру, тәжірибе станциясылары болған. Олардың негізінде 1997 жылдан 14 өндірістік кооператив, 2 ЖШС, 3088 шаруа қожалығы құрылды. Сондай-ақ, 1 асыл тұқымды, 2 тәжірибе шаруашылығы, 1 акц. қоғамға біріктірілді. Олар жеке меншік, шетел инвестициясына өндіріс орындарын ашу бағытында жұмыс істеуде. "Хамле" ЖШС төтті тоқаштар өндіру, "Синтекс — 396 Қазақстан" ЖШС-і темекі өнімдерін, "Либелла-Ботлерс-Алматы" ЖШС-і алкогольсіз сусындар өндіреді. ### Ауыл шаруашылығы (мәлімет ескірген) ## Халқы Аудан халқының саны 270 673 адам (2019), ұлттық құрамы: қазақтар (77,81%), орыстар (11,13%), басқалары (11,06%). ## Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 47 елді мекен 1 қалалық әкімдігі мен 10 ауылдық округке біріктірілген: ## Дереккөздер
Қаратау полиметалл белдеуі - Түркістан облысында, Үлкен Қаратау жотасында орналасқан. ## Геологиялық құрылымы Кен орындары мен кенбілінімдер карбонат тау жыныстарында шоғырланған, бір-бірімен үйлесе астасқан кен денелерінен тұрады. Кендену жоғары девон мен төмен карбон тау жыныстарымен байланысты. Қорғасын-мырыш кенденуі литологиялық ерекшеліктерімен айқындалады. Ондағы фамен түзілімдері үш фациядан тұрады: * Қызылтас – солтүстік-батыс және орталығы Қаратау бөліктерінде; * Тұрлан – оңтүстік-шығыс бөлігінде; * Ақсораң-Байжансай кенді ауданында таралған. Төмен турне карбонат тау жыныстары орталығы және оңтүстік-шығыс Қаратауда дамыған. ### Қорғасын-мырыш кенденуі Қорғасын-мырыш кенденуінің орналасуында құрылымдық элементтердің маңызы үлкен. Басты Қаратау жарылымы кенді фациялардың орналасуын ғана анықтап қоймайды, ол сондай-ақ, әр түрлі металлогениялық белдемдердің шекарасы. Барлық кен орындары және кенбілінімдердің басым көпшілігі осы жарылымның оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Кендену қатпарлы құрылымдарда, негізінен, брахиформды герциндік қатпарлықтарының тұйықталған бөліктерінде байқалады. Герцин тектогенезі кезінде тектоникалық қозғалыстар кен түзілгенге дейін басталып, онымен қатар жүрген және кейін де жалғасқан. Солтүстік-батыс Қаратау бөлігіндегі төмен палеозой мен прекембрий түзілімдерінде жекелеген ұсақ қорғасын-мырыш кенбілінімдері кездеседі. ### Полиметалл кенденуі Полиметалл кенденуі Аққұз, Жарықтас және Көксеңгір кенбілінімдерінде анықталған. Оларда қорғасын, мырыш, мыстың мөлшері жоғары. Бұл ауданда өнеркәсіптік Шалқия полиметалл кен орны бар. Орталығы Қаратау кенді ауданының тектоникалық уатылу белдемдері мен фамен және төмен турне әктастары мен доломиттерінде қорғасын-мырышты формация дамыған. Кендену ірі брахисинклиналь қатпарларының жақтаулары мен олардың аралығындағы ұсақ қатпарлы белдемдерде байқалады. Бұл ауданда Хантағы-Баялдыр кенді алаңы, Баялдыр-Аққолпын кенді белдемі мен Бересек кенді түйіні, өнеркәсіптік Мырғалымсай, Хантағы (Қантағы), Ащысай қорғасын-мырыш кен орны, Қарасай, Смена кен орындары мен ондаған кенбілінімдері бар. Байжансай кенді ауданында қорғасын-мырыш минералдануы өте көп шоғырланған. Оның аумағында өнеркәсіптік Ақсораң, Байжансай қорғасын кен орны, Аралтау, Дарбаза кен орындары және көптеген кен білінімдер орналасқан. ## Дереккөздер
Қаратау шимайлы тастары, Қаратау петроглифтері – қола дәуірі мен орта ғасыр аралығында тастарға шекілген суреттер. Қаратаудың шатқалдары мен сайларында (Қойбағар, Арпаөзен, Майдамтал, Үлкентұра, Қысан, Жыңғылшақ, Ақсу-Жабағылы қорығы, Қошқарата, Габаевка, Ранг, Сүйіндіксай, т.б.) көптеп ұшырасады. 20 ғасырдың басында Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің мүшелері бастаған зерттеу жұмыстары әлі күнге дейін жалғасын тауып келеді. Оларды зерттеуге М.Қадырбаев, А.Н. Марьяшев, З.Самашев, т.б. археологтар көп үлес қосты. Ғылым айналымға енген суреттер саны бірнеше мың. Мысалы, Түркістан облысы Созақ ауданы ауданы Абай қыстағының оңтүстік-батысындағы 7 км жердегі Арпаөзен таңбалы тастарындағы суреттердің саны 3,5 мың. Осы аудандағы Сызған елді мекенінен 8 км оңтүстік-батыстағы Қойбағар таңбалы тастарындағы суреттер саны да осындай. Созақ а-нан 30 км оңтүстікте орналасқан Қошқарата шимайлы тастарындағы, Бурное станциясынан 27 км солтүстік-шығыстағы Габаевка петроглифтері де бірнеше жүз сюжеттерден тұрады. Қаратау шимайлы тастары тік, қия жартастар мен ірілі-ұсақты қой тастарға қашап салынған. Олар көшпелі тайпалардың салт-санасын, діни түсініктері мен ырымдарын, әдет-ғұрпын білдіреді. Қаратау шимайлы тастарында аңдар мен хайуанаттардың нобайлары, байлық пен күштің символын білдіретін түйе кескіні, аңшылық көріністері (таутекеге ит қосу, садақпен аңға шығу, құс аулау), батырлар жекпе-жегі (қылыштасу, сойылдасу) басты орын алған. Қола дәуірі петроглифтерінің арасында соғыс арбасын бейнелеу де кеңінен таралған. Қаратау шимайлы тастарындағы суреттерде соғыс арбалары 49 жерде кездеседі. Мұндай бедерлер Жетісудағы Таңбалы, Ешкіөлмес, т.б. жерлерде де ұшырасады. Олардың бәрі бір мәнерде, арба бөлшектеліп, доңғалақтары алынып, оның екі жағына қойылған тәрізді етіп салынған. Оларға жегілген – аттар, түйелер сирек ұшырасады. Қаратауды мекендеген көшпелі тайпалар аң мен хайуанаттарды ерекше қадір тұтып, оларды киелі деп, тәңірі, пір санағандығын да аңғаруға болады. Қазақ халқының төрт түлік мал иелерін (Шопан ата, Зеңгі Баба, т.б.) пір тұтуы да ежелден келе жатқан наным-сенім екені мәлім. Бұл өлкеде кездесетін көптеген суреттер мал өсірумен тығыз байланысты. Қаратау шимайлы тастары жергілікті халықтың ежелгі рухани өмірін көрсететін ерекше мәдени ескерткіштер ретінде бағаланады. ## Дереккөздер
Мұхаметжан Қожаcбайұлы Қаратаев ( 27-ші желтоқсан, 1910 ж. т.) - әдебиет зерттеушісі, сыншы-ғалым, Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Найман тайпасының Бағаналы руының Ақтаз бөлімінен шыққан. Қаратаев Абай шығармаларын 30-жылдардан зерттей бастады. «Пушкин мен Абай» («Қазақ әдебиеті», 1937, 16 - ақпан), «Пушкин қазақ әдебиетінде»(«Әдебиет майданы», 1957, № 2), «Жүз жылдан кейінгі Пушкин» («Әдебиет майданы», 1936, № 11-12) деген мақалаларында Абай мен Пушкиннің ақындық Ұлылығын, идеялықтуыстығын, Пушкиннің Абайға және қазақ ақындарына әсерін сөзетті. Қазақстан совет жазушыларының 1 пленум «Қазақ әдебиетіндегі сынның міндеттері» деген баяндамасында («Қаз. әдебиеті», 1937,16,30-мамыр)Қаратаев Баспасөздегі Абай туралы, оның ақындық тұлғасын танудағы жаңсақ пікірлерді сынға алады. Қаратаев «Ұлы Абай» деген мақаласында («Туған әдебиеттуралы ойлар». - А., 1958, 123-132-6.) ақынды өз заманының прогресшіл, алдыңғы қатардағы қоғам күрескері деп бағалады. Келешекті кеңінен шолған ақын халқын орыс халқымен ынтымаққа бағыттады. Пушкин орыс әдебиетінде қалай қүрметтелсе,Ұлы Абайды қазақ халқы солай бағалайды дейді. Сыншы Абай туралы жазғандарында оның халық мұңын жоқтаушы екенін, орыстың зиялыларынан өзі үйреніп, өзгөлерді де соған үндейтінін қуаттап отырады. Қаратаевқа «Шығар шың алда» кітабы үшін Абай атындағы Қаз КСР Мемлекеттік сыйлығы берілді (1974). Оның алғашқы күрделі еңбегі- С. Сейфулиннің "Қызыл ат" туралы мақала. Әдеби жұртшылық арасында үлкен айтыс туғызған бұл поэманың көркемдік-идеялық құны туралы дұрыстап талдау жасады. Ғ. Мүсіреповтың "Шұғыла" повесі туралы да оның сол кездегі мақаласы жұртшылық назарын аударды. Қаратаев тұтас алғанда қазақ әдебиетінің түрлі мәселелерін қамтыған жүзден астам мақаланың , қырықтан аса кітаптың авторы. Сонымен қоса, Қаратаев көркем аудармаға да елеулі еңбек сіңірді. М.Горкийдің "Менің университеттерім" , М.Шолоховтың "Тынық Дон" романының 3- кітабын қазақ тіліне аударды; көркем аударма теориясын дамытуға қызу ат салысып, қазақ әдебиетін орыс тіліне, орыс тілден қазақ тіліне аударудың негізгі мәселелері жыйында сүбелі еңбектері жазды. Қаратаев Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет Белгісі" ордендерімен және бірнеше медальдармен мараппатталған. ## Шығармалары * «Туған әдебиет туралы ойлар» (1958), * «Рожденная Октябрем» (1958), «Путешествия за песнями» (с Брагиным А.) (1958), * I.Жансүгіров (1959), * «Казахская литература» (1960), * «Любить и утверждать прекрасное» (1960), * «Өнерпаз болсаң арқалан» (1960), * «Гудок в степи» (с Алтайским К.). (1961), * «Даладағы дабыл» (1962), «Шеберлік шыңы на» (1963), * «С. Сейфуллин» (1964), * «Әдемілікке үйрететін ұстаз» (1965), * «Осы заман шындығы - қазіргі әдебиет өзегі» (1965), * «Социалистік реализмнің қазақ прозасындағы қалыптасуы» (1965), * «Мировозрения и мастерство» (1965), «Сұлулықты қастерлен^» (1965), * «Мұхтар Әуезов» (1967), * «Эпостан эпопеяға» (1969), * «От домбрыдо книги» (1969), * «На пути солнца и ветра» (1969), * «Әдебиет және эстетика» (1970), * «Путешествие в Жер-Уюк» (1971), * «Совет әдебиетінің мақтанышы» (1972), * «Таңдамалы шығармалар» (1-3 том). (1974), * «Свет русской культуры» (1975), * «В Семье единой» (1976), * «Эстетика казахского фолькпора» (1976), * «Қазақ әдебиетінің классигі - М. Әуезов» (1977), * «Жиделі-Байсын - земля счастья» (с К.Алтайским). (1977), * «Вершины впереди» (1977), * «Революция рухымен» (1978), * «Новые горизонт» (1979), * «Октябрь телі» (1980), * «Ғ. Мүсрепов» (1982), * «Көргенім мен көңілдегім» (1982), * «Ізденіс іздері»( 1984), * «Соб. Сой. В 3-х томах» (1986-1987), * «Бетбұрыс белестері» (2005), * «Ғасырлар үндеуі» (2006), * «Основоположники казахской советской литературы» (совметно с Б.Наурызбаевым и М.Дуйсеновым). (1984), * «Қазақ совет әдебиеті» (оқулық). (1938), * «Қазақ совет әдебиеті» (оқулық). (Т.Нұртазин, С.Қирабаевпен бірге). (1968), * «Қазақ совет әдебиеті» (оқулық). (С.Қирабаевпен бірге). (1971), * «Қазақ совет әдебиеті» (оқулық). (1987), * «Қазақ әдебиеті тарихы 3-т, 2-кіт.» (1967). ## Дереккөздер
Қарасай Алтынайұлы (1598-1671) — қазақтың қаһарман батыры, әйгілі қолбасшысы, есімі шапырашты руының ұранына айналған аса көрнекті тарихи тұлға. Қарасай батыр Алматы облысының Жамбыл ауданына қарасты Суықтөбе тауының етегінде Қарасаз деген жерде дүниеге келіп, Арқа жерінде Көкшетау үшін болған шайқаста ауыр жараланып дүние салған. Топырақ Көкшетау алабындағы Айыртау сілемінің Құлшынбай деп аталатын төбесінен бұйырған. Қасына өзінің қанды көйлек досы арғын Ағынтай батыр жерленген. Қос арыс — шапырашты Қарасай мен арғын Ағынтай батырға және олармен бірге қанды шайқаста қаза болған сарбаздарға қос күмбезді кесене орнатылған (1999). Қарасай батырдың шыққан тегі ұлы жүз шапырашты. Шежіре дерегі бойынша, Шапырашты Шам (Ыстық), одан Малды, Желді, Қалды есімді үш ұл туады. Малдыдан Екей, Еміл, Емілден Жайық пен Есқожа туады. Есқожадан Алысай, Алтынай, Шуаш есімді үш ұл туған. Алтынайдың үшінші әйелінен Қарасай батыр туған. Сөз орайында айта кеткен жөн, Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев осы Қарасай батырдың тікелей ұрпағы. Атап айтқанда Қарасайдан Көшек, одан Айдар, одан Мырзатай, одан Кенбаба, одан Еділ, одан Сапақай, одан Назарбай, одан Әбіш, одан Нұрсұлтан туады. ## Жоңғарларға қарсы соғысы Қарасай батырдың өмір сүріп, ғұмыр кешкен заманы қазақ-жоңғар арасында екі ғасырға созылған қанқасап соғыстың енді тұтанып, енді шиеленісіп, бірте-бірте екі көшпелі елдің тактикасы мен стратегиясының сынға түсе бастаған кезі еді. Бұл кезде қазақ халқының дербес ел болып, ірге бекітіп, біртұтас этникалық сана-сезімнің орныққанына екі ғасырдың жүзі болған. Содан да болар, қазақ-жоңғар арасындағы өрт тұтанған кезде елі мен жерін қорғау үшін алғаш рет атқа қонып, елдің шетіне, желдің өтіне, жаудың бетіне шығып, ерлік көрсеткен батырлардың сапында Қарасай Алтынайұлы да болды. Қазақ-жоңғар соғысы XVI ғасырдың өзінде-ақ шиеленіскені жөнінде тарихшы В.В.Вельяминов-Зернов жазады. Ал ағылшын көпесі А.Дженкинсон 1557 жылы Қытайға бармақшы болып жолға шыққан, бірақ қазақ-жоңғар арасында Ташкент үшін қырғын соғыс болып жатқандықтан Қытайға өте алмағанын жазып қалдырған. Демек, Қарасай батыр ат жалын тартып мініп, сарбаздар сапына тұрған кезде көшпелі екі ел арасындағы соғыс тәсілдері, қорғаныс әдістері әбден шыңдалып, өліспей беріспейтіндей шиеленісіп үлгерген. Міне, бұл тұрғыдан келгенде, қазақ халқының ұлттық патриотизмін, ерлік дөстүрін алғаш рет қалыптастыру, орнықтыру миссиясы Қарасай қатарлы батырлардың пешенесіне жазылған. Жетісуда туған Қарасай батырға Арқаның Айыртауынан топырақ бұйыруы, Қызылжарда туған Баян батырдың соңғы демінің Ӏле бойында таусылуы, Еділ бойында туған тама Қабанбай батырдың Арқадағы Сарысу бойындағы шайқаста қаза табуы, Ерейментаудың Малайсарысының Алатау бөктерінде дүние салуы, сөз жоқ, ұлттық-этникалық біртұтастықты мемлекеттіктің әбден орныққандығының, сол мемлекет аясындағы атамекеннің азаматтар санасында біртұтас киелі сипат алғандығының ең бедерлі айғағы еді. Осындайда қазақ халқының кейінгі ғасырларда бастан кешкен азапты өмірінде отаншылдық сияқты ең киелі сезімдерінің шайылмауының басты себебі, сол бір Қарасайлар заманында орныққан эпикалық ерліктер мен патриотизмнің негізі беріктігінен де болар деген қорытындыға тоқтауға тура келеді. Есім мен Жәңгір сияқты ақылды хандардың арман-аңсары Қарасай сияқты біртуар батырларга, ру, тайпа көсемдеріне тікелей арқа сүйеу арқылы жүзеге асып отырды. Жалпы XVII ғасыр аясында, яғни Қарасай батырдың ат үстінде болған кемел шағында қазақ-жоңғар арасында әйгілі үш соғыстың болғаны тарихтан аян. Мұның біріншісі — 1635 жылы болған Сібір-Тобыл соғысы. Бұл соғыс туралы И.Э. Фишер "Сібір тарихы" атты еңбегінде жазған. Тарихи деректерде осы кезеңде жалайыр, шапырашты руларының Тобыл бойында болғаны айтылады. Сібір-Тобыл соғысына Қарасай батырдың қатысқаны ешқандай күмән келтірмейді. Екінші соғыс 1643 жылы болған. Бұл әйгілі Жәңгір сұлтанның (ол кезде әлі хан тағына отырмаған) 600 жанкешті сарбаздарымен жоңғардың 50 мың әскеріне қарсы тұрып, оған алшын Жалаңтөс батыр 20 мың әскерімен көмекке келетін жойқын соғыс. Бұл соғыс жайында орыс тарихшылары Н.М.Карамзиннен бастап И.Я. Златкинге дейін таусыла жазып, жалпы соғыс тарихында сирек кездесетін оқиға ретінде атап өтеді (Левшин А.И. Описание киргиз-кайсакских или киргиз-кайсачьих орд и степей. 2-бөлім. СПб., 1832. 59-6.). Даланың ауызша тарихнамасында (ДАТ), яғни шежіре деректерінде шапырашты Қарасай батырдың 600 қолымен осы соғысқа қатысып, жойқын ерлік көрсеткені айтылады. Әйгілі Сүйінбай жыраудың: “Қарасай халқы үшін атқа мінді,Шыдамай жауыздыққа неше түрлі, ” дейтіні, немесе: “Сол қуғаннан қуылды Шудан бастап,Қалмақ қашты баласын, малын тастап.Әйеліне қарауға шамасы жоқ,Келіп еді о баста жерді ластап, —” деп суреттейтіні Қарасай батырдың осы соғыстағы ерлігіне орай айтылған. XVII ғасырдың аясында қазақ-жоңғар арасында болған сұрапыл соғыстың үшіншісі — 1652 жылы өткен. Бұл соғыста Жөңгір ханды жекпе-жекте 17 жасар Қалдан Серен өлтірді. Осындайда "тарихтың тәлкегі" деуден гөрі, "тарихтың заңдылығы" деуге болатын бір гәп еске түседі, сол Қалдан Сереннің баласы Шарышты Аңырақай шайқасында 17 жасар Абылай сұлтан (ол кезде хан емес) жекпе-жекте өлтіреді. 1652 жылғы соғыста Қарасай батыр жалпы қазақ әскерлері қолбасшыларының бірі ретінде ақыл-парасатымен, тапқырлық-табандылығымен танылған. Сахара төсінің ежелден қалыптасқан тәртібі бойынша ел бастаған көсем мен қол бастаған батырлардың есімі әдетте ру-тайпа атауына ұласып, ұранға шығып отырған. Ондай ірі тұлғаларға жер атын беру рәсімі қалыптасқан. Бұлретте Қарасай батыр есімінің ру атауына ұласып, ұранға шығуы, бірнеше жер атауларының берілуі, ең алдымен, іргелі рудың қам-қаракетін елдік мұрат-мүддесімен тоғыстыра білген қайраткер-қолбасшылығына айғақ болса керек. Белгілі зерттеуші П.П.Румянцевтің Жетісу тарихы мен шаруашылығына арналған кітабы 1913 жылы Петербургте жарық көрді. "Материалы Семиреченской области" деп аталатын осы кітапта былай жазылған: "Батыр Кәстек өңірінің жұрты шапырашты руынан шыққан Қарасай батырдың ұрпақтарын құрайды. Қазір Қарасай руы Ақмола облысының жерін қоныс етеді. Қарасайдың бейіті Көкшетау уезінің Айыртау деп аталатын өңірінде" — дейді. Қазақ халқының тарихи тұлғаларына деген марапат-құрметінің соншалықгы баянды екені қайран қалдырады. Өлетін малмен, тозатын дүниемен алдарқатпайды, еліне лайық ер туса, олардың есімін тұтас ру мен киелі туған жерге бұйыртып отырған. Онысы жеріміз бүтін, еліміз аман болса, біртуар ерлердің де есімі ұмыт болмайды дегені болуы керек. Қазақ халқының мұндай мәртебеге лайық перзенті Қарасай батыр екенін тарихтың өзі дәлелдеп отыр. Қарасай Алтынайұлы — Жетісуда жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық соғыста қол бастаған батыр. Алатау бөктерінде туып өскен. Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Есқожа руынан. Қарасай батыр Қарғалы, Ұзынағаш, Қастек, Жиренайғыр, Ырғайты өзендері бойындағы, Қарақия, Ақтасты, Сарыжазық, Суықтөбе тауларындағы ұрыстарда жау шебін бұзып, суықтөбе басына туын тіккен. 1629 жылы жазда Шапырашты қолы Жайық бойынан шаршап келіп, тыныстаймыз ба деп Асы (Алматы облысы) жайлауында жатқанда, ойраттардың олжалап кете салу мақсатымен қараша айында Іледен өтіп шабуыл жасауы Қарасайды атқа мінгізді. Қарасай аяқ-астынан басталған ұрысқа екі мың қол жиып, осы қазір Қарасай ауылы тұрған ойпатта ойрат тайшысы Банжұрды тас талқан етті. Қоян-қолтық айқаста көбі қырылған қалмақтар Іледен қайта өтуге мұршасы келмей, Сөгетіге қарай қашты. Ақыры, жау тұмсығы Торайғыр тауына тірелгенде, келген мыңдай қолдан басы Банжұр болып тігерге тұяқ қалмады. Ең соңғы екі қалмақты Байынқол жағасында ұстап, екеуін қара есекке теріс мінгізіп, таңып қалмақ ауылына қарай айдап жібереді. Ұрыс болған жер (ауыл) Қарасай атымен аталды. Сопы-Саты көлінің түстігінде де ұрыс болған. Бұрын бабасы Шапырашты ұрыс салып, соның атымен аталатын сайдың бір саласы да күні бүгінге дейін Қарасай есімімен аталады. 1635 жылы ойрат-қалмақ мемлекеті бой көтерді. Қытай және қазақ пен қырғыз жерінің ортасында жатқан Жоңғар хандығы, аумағын кеңейтуді ойлап, таулы, тастақты өлкеден гөрі, жазықты өңірге көз аларта түсті. Кешікпей мұздай қаруланған 50 мың қол қазақ пен қырғыз жеріне басып кірген. Алғашқы шайқастың бірі осы Талас өңірінде өтеді. Бұл соғыста өзбек қолын Алдышүкір басқарып келіп, қазақ, қырғыз жасағымен бірлесіп, тұтқиылдан келген жауға қарсы соққы берген. Бауырлас үш ұлттың үзеңгі қағысқан бірлігі өзбек жерінде, қазақ даласының оңтүстік аймағы — Сайрам маңында болған соғыста да ажырамады. Жетісуды бауырыны басқан жоңғар батырлары Нарынқол мен Байынқол, Қастек пен Қаскелеңнің үздіксіз жеңісіне мастанғаны сондай, Алатау асып, қырғыз жеріне қалың қолын төгеді. Ыстықкөл өлкесінде өткен шайқаста қырғыз жұрты жауға төтеп бере алмай қалады. Сонда «қырда қырғыз баласы жыласа, ойда қазақ ененің омырауы сыздайды» дегендей, бауырлас елді көрініп келген апаттан құтқарайық деп, жанына бес мың жасағын ертіп, қазақтан шыққан Шапырашты Қарасай батыр Шу жазығында ұрыс салған екен. Қарасайдың өзі жекпе-жекте қылышпен қалмақтың қоңтайшысының оң қолын шауып түсіреді. Осыны арқаланған қазақ, қырғыз жасақтары аруақ шақырып, майдан даласында айта қаларлықтай ерліктер көрсеткен екен. 1664 ұлу жылы Қарасай ұрысқа ақырғы рет алпыс алты жасында қатысты. Арқос Аңқойынан (қазірше Жоңғар қақпасы) екі мың торғауыт Наймандар мен Жалайырларға шабуыл жасап, Қарасай мен Ағынтай тағы да ұрысқа кіріп, жауды ойсырата қуады. Осы ұрыста Қарасай батыр ауыр жараланып, саптан шығады. Ағынтай батыр да аяғынан жараланып, ақсақ болып қалады. Енді қатты-қайырым, күшке түсер қимылға жарамағандықтан Қарасай батыр ел басқару ісіне кірісті. Екі жұрттың арасындағы елшілік жұмыстарда болып, билікке араласты. Қарасай 1669 жылы Ресеймен келіссөз жүргізуге барған. Бұл жолға ол үмітпен аттанып, орыс патшасы әкімдерінен түңіліп қайтты. Қарасай батыр мен кіші жүз — Жетісу-Тама-Тұғынай, Найман-Матай Кеден би үшеуі келіссөз жүргізіп, қару-жарақ, зеңбірек алмақ болды, бірақ орыстар ертең бұл қару өзімізге пәле болмай ма дегендей мойнын ішіне алып, қазақ елшілерін құр қол шығарып салады. Осы бір жылдары қазақ жері аз да болса тынышталып, жаға жайлау, етек қыстау болған заман бола қалды. Қарасай батыр бірсыпыра туғандарымен өзінің қандыкөйлек досы Ағынтай еліне көшіп барады. Онда бір жылдай тұрып, 1671 доңыз жылының тамыз айында жетпіс үш жасында дүниеден өтеді. Сүйегі Арқада, Айыртау деген жерге қойылды. Қарасай батырдан алты бала болды, олар: Әуез, Өтеп, Көшек, Түрікпен, Еркен, Төркен. Соңғы екі баладан ұрпақ қалмаған. Бірақ екеуі де есейіп, азамат болғанда өлген. Әкесінің елу жасында туған егіз ұл Алтынай тұқымы Арқаға барған соң бір күнде мерт болған. Екі бірдей ұлының қазасы әке өлімін тездете түскен. Талай өлімді көріп, талай өлікті қолымен ұстаған Қарасай батыр: «Өліп көрген жоқпын, одан басқасының бәрін көрдім десем, әлі көрмегенім көп екен ғой» деп екі баласына қатты қайғырған. Қарасай екі ұлдың қырқына жетпей қайтқан. Қазақтың Қарасай батырының жылын берген соң Ағынтай батыр да дүние салған. Оны да Қарасай батыр қойылған бейітке жерледі. Осылайша, ерлігі мен даңқы айбынды қазақтың Қарасай батыр есімі ұрпақтан-ұрпаққа ұран болып ғасырлардан жалғасын тауып Қарасай батыр бiрде өзiнiң төрт ұлын сынамақ болады. Әуез, Түрiкпен, Өтеп, Көшек деген төрт ұлы атқа мiнiп, жауға шабатындай жасқа келiп қалса керек. Қантардың аязды кештерiнiң бiрiнде төртеуiне төрт iшiк берiп:"Сендер батырдың ұрпағысыңдар! Анау жылқының шетiне барып, iшiкке оранып түнеп шығыңдар. Суық қар мен сары аяз кеуде сарайларыңды ашып, күш-құаттарыңды тасытады, қара жер қасиет бередi", - деп, бұйырады да, өзi жылқышылармен қоста қалады. Таңға жуық аяз күшiне әбден мiнген кезде, балаларым қалай жатыр екен деп, сынауға шығады. Төртеуiне жақындай берсе, Әуез ұйықтамай ояу жатыр екен.- Әуез, сен омiрi ел iшiнен ұзап шықпай, ортада ғана отыратын ел болады екенсiң, - дептi батыр әкесi.Түрiкпен iшiктi айқара ашып тастап, кеудесi көрiктей көтерiлiп, үстiнен бұы бұркырап, екi қолын екi жаққа керiп, кiжiнiп ұйықтап жатыр екен.- Түрiкпен балам-ау, қолың жетер жердi сұрайсың-ау. Сенен жаужүрек батырлар көп шығып, қара ормандай көбейiп, елiңе қорған боларсың түптiң түбiнде, - дептi.Өтеп екi жудырығын түйiп ұйықтап жатыр екен.- Өтеп балам, есесiн ешкiмге бергiзбейтiн, iшiне бөтен жанды кiргiзбейтiн, ақ адал малыңмен күн көредi екенсiң, - деп сынапты.Кенжесi Көшек iшiктi түгел қымтай оранып, басын iшке бүгiп, пысылдай ұйықтап жатқанын көрiп:- Көшек ұя бұзбас, еңбегi бойыңа даритын бай, сөзiң iсiңе сай, атағың күн мен ай болады екенсiң, - деп Карасай батыр Көшегiне баға берiптi. ## Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Қаратон-Көшкімбет мұнай-газ кен орны — Атырау облысының Жылыой ауданында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде орналасқан. Құрылым сейсмикалық барлау арқылы шағылысу толқындары әдісімен 1931 жылы анықталды. Барлау-бұрғылау жұмыстары 1934 жылы жүргізіліп, мұнай кені 1937 жылы ашылды. Кен орны 1949 жылдан пайдаланылуда. ## Гелогиялық құрылымы мен сипаты Кен орны тектоникалық тұрғыда қос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Мұндағы палеоген, жоғарғы және төменгі бор, ортаңғы юра шөгінділері мұнайлы. Палеоген шөгінділерінде бір мұнайлы, жоғарғы борда - 2 мұнайлы, альбте (жоғарғы ярус) - 4 мұнайлы және бір газды, неоком (төменгі ярус) мен ортаңғы юрада - бір-бірден мұнайлы қабаттар орналасқан. Олардың орналасу тереңдігі палеогенде 70-169 м, жоғарғы борда 236 м, альбте 665-864 м, неокомда 670-930 м, ортаңғы юрада 1122-1168 м. Өнімді қабаттар терригендік таужыныстардан түзілген. Коллекторлары кеуекті. Палеоген - жоғарғы бор қабаттарының ашық кеуектілігі 18%, орта юра төменгі бор қабатында 30-32%-ға тең. Өткізгіштігі 0,12-0,723 мкм² аралығында. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,65 – 0,8. Бастапқы қабаттық қысым 3,5 – 9,2 МПа , температурасы 19 – 50°С. Мұнайдың тығызд. 0,885 – 0,918 г/см³. ## Құрамы * Мұнайдың тығыздығы 0,885-0,918 г/см³. Мұнайы күкіртті және аз күкіртті (0-32-1,29%), парафині 0,28-4,23%, асфальтендері 0,4-0,6%, силикогельді шайырлары 3-7,2%. * Газдың құрамы:96,2% метан;0,5% этан;0,9% пропан;1,4% азотты сирек газдар;0,7% көмір қышқыл газы. * 96,2% метан; * 0,5% этан; * 0,9% пропан; * 1,4% азотты сирек газдар; * 0,7% көмір қышқыл газы. * Хлоркальций типті суларының тығыздығы 1,045-1,122 г/см³, минералдығы 67,2-177,8 г/л. ## Дереккөздер
Қаратау арқары (лат. Ovis ammon nigrimontana) – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын аң. Тек Қаратауда ғана таралған. Осы таудың солтүстік-батысында қаратау арқары мекендейді де, оңтүстік-шығыс бөлігінде қаратау арқарымен бірге қыс айларында Талас Алатауынан қоныс аударып келген Тянь-Шань арқары да кездеседі. Қаратау арқарының 3,5 жастағы құлжасының салм. 70 кг-дай, мүйізінің ұзындығы 70 – 71,5 см, жота жүні қоңырлау келеді. Үйірімен топтанып жайылады. Негізінен таулы аймақтың жазықтау алаңдарында тұрақты мекендейді. Жиі-жиі қоныс аудармайды. Қазан – қараша айларында күйекке түсіп, сәуір – мамыр айларында ешкісі жалқы (егізді сирек табады) қозықа табады. Қаратау арқарының саны өте аз. 1970 жылы Қаратаудың солтүстік-батысында арқар саны 150 – 250-дей болды. Қазір олардың саны 100 – 150-ден аспайды. Саны өте азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» еңгізілген. ## Статус I-ші санат. Мүмкін, Қазақстан эндемигі, таралу аймағы шектеулі түрше, саны азайып барады. Жойылып кету қаупі бар. ## Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы Қазақстан фаунасындағы арқардың 5 түршесінің бірі. ## Таралуы Сырдариялық Қаратау. Бұрын бұл тауда кең тараған болатын; бүгінде оның орталық аласа тауларында кездеспейді. Арқарың солтүстік-батыс популяциясы мен оңтүстік-шығыс популяциясы арасындағы байланыс үзілді. XX-ғасырдың 80-шы жылдарына дейін Қаратаудың оңтүстік-шығыс жағына және оған көршілес жатқан Боролдай тауына Талас Алатауынан арқарлар қоныс аударатын. Бұл арқарлардың тяньшань түршесі. Осында арқардың екі түршесі араласып кетті. Сондықтанда нағыз қаратау арқары тек Қаратаудың солтүстік-батыс жартысында тіршілік етеді. ## Мекендейтін жерлері Таудың жазық далалық учаскелері. Одан үй малдары ығыстырады. Сондықтанда тау бетпейлерінде бұталар өскен тау шатқалында мекендейді. ## Саны XX-ғасырдың 40-шы жылдарына дейін Қаратауда арқар едәуір болатын, одан киін тау жайылымдрын шаруашылық үшін игеру оның санын азайтып жіберді. 1976 жылы таудың солтүстік-батыс бөлігінде 17.7 мың гектар жырде 27 арқар есепке алынса, 1979 жылы. 5 мың га жерде – 10, ал 1981-1982 жж. 100 мың га жерде – 60-70 арқар саналды. 1990 жылдың қазан айында солтүстік-батыс Мыңжылқы тауында 100 шаршы шақырым жерде 11 арқар, ал 1993 жылы наурыз айында осындай көлемді жерден 7-ақ арқар саналған. 1998 жылдың ақпан-наурыз айларында 77.6 мың га жерден 35 арқар есепке алынған. 1976 жылы арқардың жалпы саны 150-дей болса, ал қазіргі уақытта бұл көрсеткіш – 100-дей ғана. ## Негізгі шектеуші факторлар Браконьерлік, үй малдарының ығыстыруы, қасқырлар. ## Биологиялық ерекшеліктері Үйірлі жануар. Бір жерде тұрақты тіршілік етеді; алысқа онша қоныс аудармайды. Таңертеңгілік және кешкілік жайылады. Күйек – қазан-қараша айларында, төлдеуі - наурыздың аяғы мен мамыр айында. 1-2 қозы туады. Негізгі азықтары - әртүрлі шөптер; қыста дәнді шөптермен, қияқтармен, жусандармен қоректенеді. Күздік астықтарды да азық етеді. Бәсекештер – үй малдары, әсіресе қойлар. Жаулары – адам, қасқыр. Қозыларына түлкі де қауіпті. ## Қолда өсіру Мәлімет жоқ. Қазақстан хайуанаттар паркінде де ұсталмайды. ## Қабылданған қорғау шаралары Халықаралық табиғат қорғау Одағының Қызыл кітабына енгізелген. Сондай-ақ «Жойылып кету қаупі бар жануардар мен өсімдіктер түрлерімен Халықаралық сауда жасау Конвенциясының» 1-ші қосымшасына кіргізілген. Қаратау қорығында қорғалады. ## Қажетті керек шаралары Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ұйымдастыру керек. Ормандар мен жануарлар дүниесін қорғау басқармалары мен аңшылық шаруашылықтарында қаратау арқары сияқты жануарларды қорғау жұмыстарын жақсарту жөн. ## Дереккөздер
Жаңа Қаратон – Атырау облысы Жылыой ауданындағы мұнайшылар кенті, Жаңа Қаратон кенттік әкімдігі орталығы, аудан орталығы Құлсары қаласынан 12 шақырым жерде. Аумағы 8973 га. ## Тарихы Қаратон мұнайшылар қалашығын Теңіз кеніші маңынан қауіпсіз аймаққа көшіруге байланысты 2000 жылы құрылды. 1993-1995 жылдар аралығында чехословак құрылысшылары екі қабатты 63 коттедж үй салып, пайдалануға берілді. Бұл үйлерге, Қаратон елді мекенінде тұратын көпбалалы отбасылар көшірілді. 1999-2000 жыл аралығында "Қазақойл-Ембі" АҚ қаражат бөліп, 622 тұрғын үй салынып, Қаратон елді мекенінің тұрғындары түгел көшірілді. 2000 жылы облыс әкімінің шешіміне сәйкес Жаңа Қаратон поселке болып құрылды. 2002 жылы "Қазақойл-Ембі" АҚ 90 үй құрылысын салып, бұл үйлерге Сарықамыс поселкесінің тұрғындары көшірілді. 2004 жылы поселкеде Сарықамыс және Кеңарал елді мекен тұрғындарына арнап тұрғын үйлер құрылысы басталды.. ## Халқы ## Климаты Климаты қуаң, континенттік, жазы ыстық, қысы суық. Солтүстігінде -14°С, кейде -30°С дейінгі аязды күндер болады. Шілденің орташа температурасы +30-31°С аралығында. Кент көлемі негізінен шөл-шөлейт аймақ зонасына жататындықтан ылғалы аз, жері ащы, сорлы жерлерге тән өсімдіктер өседі. Кент аумағындағы жануарлар дүниесінде негізінен кемірушілер, бауырымен жорғалаушылардың үлесі басым. Кездесетін негізгі жануарлар: қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, күзен, т.б. ## Әлеуметтік және мәдени нысандары * №22 орта мектеп — бұрынғы №8 мектеп, Қаратон поселкесінде 1947 ж. бастауыш мектеп, кейін 7 жылдық болды. 1999 жылы Жаңа Қаратон ауылындағы мектеп №22 орта мектепке айналды. * №23 орта мектеп * «Шапағат» бөбекжай бақшасы * «Балдырған» бөбекжай бақшасы * №4 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2017 жылы ашылды. ## Шаруа қожалықтары мен кәсіпкерлік Кентте 32 дүкен, 4 тойхана, 2 дәріхана, 2 шаштараз, пошта бөлімшесі, көлік жуу стансасы, ағаш шеберханасы және төсем тас шығаратын цех жұмыс жасайды.Кент көлемінде 4 шаруа қожалығы бар. Аталған қожалықтарда және жеке тұрғындарда барлығы 1107 ірі қара, 1318 қой-ешкі, 295 түйе, 154 жылқы, 133 құс бар. ## Діни ұйымдар қызметі * Нұрқас-Сатыбалды мешіті — Мешіт құрылысы 2004 жылы басталып, 2006 жылы ашылды. Мешіт ғимаратының жалпы алаңы 278,3м2, жер учаскісінің жалпы алаңы 0,612 га, мұнараның жалпы алаңы 7,5м2. 2 қабатты, биіктігі 6,15 м, төбесі плита, сыртқы қабырғасы ракуша тастан салынған. ## Дереккөздер
Қаратал ауданы — Жетісу облысының солтүстік-батыс бөлігіндегі аумақтық-әкімшілік бірлік. Орталығы – Үштөбе қаласы. Аудан 1928 жылы құрылған. ## Географиялық орны, жер бедері Солтүстігінде Балқаш көлі арқылы Қарағанды облысының Ақтоғай ауданымен, шығысында Сарқан, Ақсу аудандарымен, оңтүстік-шығысында Ескелді ауданы және Талдықорған қаласымен, оңтүстігінде Көксу ауданымен, батысында Алматы облысының Балқаш ауданымен шектесіп жатыр. Аудан Балқаш ауданымен шектесер батысында Сарыесікатырау шөлінің шығысын ала Лөкқұм, Жетіжал, Жаманқұм, Бестас, Иіржар, Сүртке құмдары жайласа, Кербұлақ ауданымен шектесер оңтүстік-батысында Аралқұм құмы жатыр. Ауданның шығысында аласа келген Үшқара тауы орналасқан. Ауданның орталық бөлігімен Жетісудың жеті өзенінің бірі Қаратал ағып өтеді. Оған Жетісу (Жоңғар) Алатауының қарлы шындарынан бастау алатын Тентек, Көксу өзендері құйылады. Солтүстік бөлігінде Қаратал өзені Балқаш (Көкшетеңіз) көліне құяды. Балқаштан басқа аудан аумағында үлкенді-кішілі Үшкөл, Қаңбақты, Шораяқкөл, Қаңғай, Сарыкөл, т.б. көлдер бар. Аудан аумағыңда түз бен натрий сульфаты, құрылысқа қажетті 398 материалдар (Қайрақты тауында), кварц (Ақтаспалы кені), т.б. кен орындары бар. Ауданның ең биік жері оңтүстік-шығысында орналасқан Бурақой тауы (985 м). Одан басқа аудан жерінде Бақалы, Бастөбе, Ақтасты, Қайрақты, Ақынбай шоқылары бар. ## Климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Ауданның климаты тым континенттік. Қысы оңтүстік-шығысыңда біршама жұмсақ, солтүстігінде суық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы -10-14°С. Жаз айлары ыстық, және қуаң. Шілде айының орташа температурасы 22-24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 200-400-мм-ді құрайды. Жерінің басым бөлігі құмды, құмайтты, өзен аңғарлары мен көл бойларының топырағы сазды, шалғынды-сазды, оңтүстігінің топырағы сұр, бозғылт қоңыр топырақты. Топырақтарына жусан мен изен, еркекшөп (көкпек), теріскен, сұлыбас, қызыл мия, жантақ, бидайық, өзен-көл бойларында қамыс, құрақ өседі. Солтүстік-батысының құмды өңірінде сексеуіл, тобылғы, жыңғыл, ал Қаратал өзені бойында тал, тораңғы тоғайлары кездеседі. Ауданның аласа таулы өңірінде елік пен қоян, қасқыр мен түлкі жортады. Жазық даласында дуадақ, құр, өзен-көлдерде қаз, үйрек, бірқазан, қырғауыл мекендейді. Қамысты-қорысты жерлерінде жабайы шошқа (доңыз) кездеседі. Кезінде (20 ғ-дың 40-50 ж.) Қараталдың сағасында және ну қамысында жолбарыс мекендеген. Ауданның жаз жайлауы Жетісу (Жоңғар) Алатауында, қыстауы құм ішінде. ## Халқы Аудан халқының саны 46 914 адам (2019), ұлттық құрамы: қазақтар (62,32%), орыстар (21,91%), ұйғырлар (0,96%), украиндар (0,13%), күрдтер (4,50%), татарлар (0,69%), түріктер (0,09%), шешендер (1,27%), немістер (0,49%), корейлер (7,07%), басқалары (0,57%). ## Ауылдық округтер Аудандағы 35 елді мекен 1 қалалық әкімдікке және 9 ауылдық округке біріктірілген: ## Шаруашылығы Ауданда 1995 жылға дейін биязы жүнді қой, оған қосымша сүтті-етті, сүті мол, күріш, жылқы, көкөніс, бақша, қант қызылшасын өсіруге маманданған 12 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі, 1 тәжірибе шаруашылығы болған. Олардың негізінде қазір (2002 ж.) ауданда 121 шаруашылық нысаны, оның ішінде 22 өндіріс көсіпорыны, 22 ауыл шаруашылығы құрылымы, 2 құрылыс мекемесі, 4 көлік пен байланыс кәсіпорны, 35 шағын көсіпорын, 858 сауда орны бар 5 базар тіркелген. Сондай-ақ, 359 шаруа қожалығы құрылған. Ауыл шаруашылық өнеркәсіптік кәсіпорындар мен ұйымдардың ірілері — "Қаратал" акционерлік қоғамы. "Тастөбе-Бірлік", "Бекагро", балық аулаумен айналысатын "Көпбірлік", пияз өсірумен шұғылданатын "Ақиқат", күріш өсіретін "Үштөбе", "Правда" серіктестіктері ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтері, "Тәжірибе" ауыл шаруашылығы ӨК, "Үштөбе тәжірибе-механикалық зауыты", "ДостарҚаратал" акц. қоғамдары (қоспажем өңдірісі), "Қаратал" баспаханасы. Қаратал ауданы телекоммуникация бөлімшесі (байланыстың қазіргі заманғы үлгілері-интернет, серіктік байланыс жүйесі көптеп енгізілуде). Ауданның 514,7 мың га жері (2001) ауыл шаруашылығына жарамды. Оның ішінде 19,3 мың га егістік, 481,5 мың га жайылым, 11,1 мың га шабындық бар. Қ. ауданында 8,1 мың ірі қара, 68,2 мың қой мен ешкі, 4,5 мың жылқы, 5,0 мың шошқа, 70,0 мың құс болды (2002). ## Инфрақұрылымы Ауданда 125 төсектік орталық аурухана, емхана, округ орталықтарында ауылдық дәрігерлік амбулаториялар (5) мен фельдшер-акушерлік пунктер (17) елге қызмет көрсетеді. Білім беру мекемелерінен 20 орта мектеп, 2 мектеп-гимназия, балалар мен жасөспірімдердің спорт мектебі, кәсіптік-техникалық және әскери-техникалық мектептер жұмыс істейді. Бұлардан басқа Үштөбе балалар үйі мен балабақша бар. Ауданда орталық және 2 ведомстволық кітапхана, аудандық мәдениет үйі, ведомстволық 5 мәдениет үйі мен 6 клуб жұмыс істейді. Оларда үш халықтық көркемөнерпаздар ұжымы: "Қаратал әуендері" ұлт аспаптар оркестрі, "Қызғалдақтар" вокалды ансамблі, корейдің "Самульнорн" ансамблі өнер көрсетеді. Қаратал ауылының автомобиль жолының Ұзындығы 326 км, оның 236 км асфальттанған. Аудан жерімен Үштөбе - Талдықорған-Алматы, ҮштөбеХонсу, Үштөбе-Көпбірлік автотрассалары өтеді. Үштөбе стансасы Орталық Азия елдерімен, Ресейдің қалаларымен, сонымен қатар Қытаймен байланыстырады. ## Танымал тұлғалары, ескерткіштер Ауданнан Қазақстанның халық артисі Қ.Байсейітов, Қазақстанның халық артисі, Мемлекеттік сыйлық лауреаты Б.Римова, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері М.Бестібаев, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі К.Тоқаев, және т.б. елге танымал тұлғалар шыққан. Қаратал ауданы аумағында саяси қуғын-сүргін құрбандарына шалдыққандарға арналған мемориалдық ескерткіш аудан орталығы — Үштөбе қаласында орналасқан (1999). Қаратал өзенінің Балқашқа құяр тұсына таяу "Қарақойын" төбесіне ел ардақтылары Жөлмеңде, Пышан, Арқабай, Аманбай, Иеке, т.б. құрметіне орнатылған гранитті екі ескерткіш пен үш тоғанды белгі (1995), Балқаш көліне таяу ұйыққұм құмындағы тас пен топырақтан үйілген зират, Жымбұлақ ауылының шығысындағы Сарықамыс сайындағы тас кескіндер және Үштөбе-Талдықорған автотрассасының 20, 8, 22, 26 және 28-км-ндегі топырақ және тас үйіндісінен тұратын қорғанды зираттар тобы бар. ## Дереккөздер
Қаратомар бөгені — Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. ## Тарихы Бөген Соколов, Сарыбай, Қашар, т.б. темір кентас орындарын игеру кезінде іргесі қаланған. Рудный қаласын сумен қамтамасыз ету мақсатында 1966 жылы Тобыл өзені бойында салынған. ## Гидрологиясы Бөген көлемі – 0,791 млн. м³, пайдалы көлемі – 562 млн. м³, ауданы – 93,7 км², ұзындығы – 72 м, енді жері – 4 м, тереңдігі – 19,8 м. Бөгенге батыс жағынан Әйет өзені құяды. ## Дереккөздер
Қараторғай, Шолпан Жанболатқызы (1880, қазіргі Шиелі ауданы Телікөл ауылы – 1923, Шымкент) – ақын, әнші. Жасынан ақындық, әншілігімен аты шыққан. Қараторғай өнерінің ұшталуына Тайжан, Үкілі Ыбырай секілді атақты әншілер ықпал еткен. 1911 жылы Ташкент қаласында өткен Түркістан өлкесінің ақын әншілерінің жиынында Қараторғай өнерпаздығымен танылды. Сол жолы өзінің орындауында «Қараторғай», «Айгөк», «Ахау Семей», т.б. әндерін қазақ ән-күйінің тарихында тұңғыш рет граммофон күйтабағына жаздырған. Қараторғай туралы жазушы Айтбай Хангелдин «Қараторғай» атты повесть (1970) жазды. ## Дереккөздер
Қаратау фосфорит алабы – Жамбыл мен Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы фосфорит кендері шоғырланған өңір. ## Сипаты Тараз қаласының солтүстік-батысында 100 км-ден басталатын Қаратау фосфорит алабының ұзындығы 100-120 км, ені 25-30 км. 1936 жылы геолог И.И. Машкара Кіші Қаратау (Батыс Тянь-Шань) жотасында ұсақ түйірлі кремнийлі-карбонатты төмен кембрийлік фосфорит қабаттарын ашты. Ал 1937–1946 жылы П.Л. Безруков, Б.М. Гиммельфарб, А.С. Соколов, т.б. осы өңірден, әр түрлі 40-тан аса үлкенді-кішілі кен орындар мен кенбілінімдерін анықтады. Бұл жылдары алаптағы фосфориттердің қоры 2 млрд. т деп бағаланған. 1946 жылы алаптың алғашқы кен орнын игеру басталып, Шолақтау кенті (қазіргі Қаратау) салынған. Мұнда Шолақтау фосфорит кен орны негізінде Қаратау кен-химия комбинаты іске қосылды. Осы комбинатқа қарайтын Жаңатас, Ақсай, Шолақтау, Көксу, Түйесай кендері пайдаланылуда. ## Геологиялық құырылымы мен құрамы Қаратау фосфориттері кембрий кезеңінде теңіз түбінде тұнған Шолақтау свитасы құрамына кіреді. Бұл свитаның фосфорлы шөгінділері төменнен жоғары қарай стратиграфиялық кезекпен қабаттасады: * доломиттер - ұсақ түйірлі доломиттен құралған доломиттер қабатының қалыңдығы 6 – 8 м.; * кремнийлі қабаттың қалыңдығы 15 – 25 м, құрамында 70 – 90% кремний минералдары бар; * кентасты қабаттар - кентасты қабат бірнеше фосфорит, фосфорлы-кремнийлі және фосфорлы-әктасты-кремнийлі қабаттардан тұрады, оның жалпы қалыңдығы 60 м, ал фосфориттердің жиынтық қалыңдығы 30 – 35 м. Қаратау фосфорит алабы фосфориттері фосфорит түйірлері мен оолиттерден құралған. Түйірлердің ірілігі 0,07 – 0,3 мм. Ірілігі 0,05 – 0,4 мм оолиттер түйісе қабықтанған. Фосфат, негізінен, фторапатиттен тұрады. ## Қоры мен аймақтық топтары Қоры мен сапасы жағынан Қаратау фосфориттері дүние жүзінде алдыңғы қатардан орын алады. Мұндағы фосфор ангидридінің (Р2О5) мөлшері 3 27-37%-ды құрайды. 1960-1980 жылдары Қаратау алабына мемлекеттік үлкен маңыз беріліп, оны арнайы барлау үшін Жаңатас геологиялық-барлау экспедициясы ұйымдастырылған. Фосфоритті горизонт ашылған жолақтың ішінде 49 жеке кен орны анықталған. Барлық кен орындар аймақтық жіктелім бойынша 5 топқа бөлінеді: * бірінші топтың кен орындарына ірі Шолақтау фосфорит кені орнынан басқа бірқатар шағын: Тамды, Арбатас, Сүлейменсай, Насынқұл, Шолақтау-ІІ, Қотырбұлақ, Жетімшоқы-І және ІІ кен орындары кіреді. Тамды, Арбатас, Қотырбұлақ, Жетімшоқы І және ІІ кен орындарының өндірістік мәні төмен; * екінші топтың кен орындарын ірі Ақсай фосфорит кен орны, Түйесай фосфорит кен орны және қоры шағын: Көктал, Тесіктас, Шилібұлақ, Қыршабақты кен орындары құрайды; * үшінші топ өндірістік мәні төмен бірқатар ұсақ (Жетімтал, Бүркітті, Ақтас, Қарашат, т.б.) кен орындарын қамтиды. Олар Ақсай және Көксу кен орындарының аралығында орналасқан; * төртінші топ бірнеше өндірістік және ұсақ кен орындарын біріктіреді. Олар Ақжар, Үшбас, Жартас, Арқалысай, Көксу, т.б.; * бесінші топқа өндірістік Көкжон фосфорит кен орны, Жаңатас, Гиммельфарб кендері және бірқатар ұсақ кен орындары кіреді. ## Қолданысы Қаратау фосфориттері Қазақстанның және шет елдердің көптеген химиялық өнеркәсіп орындарында пайдаланылады. Олардан минералды тыңайтқыштар, элементтік фосфор, т.б. халық шаруашылығынана қажет заттар өндіріледі. ## Дереккөздер
Қаратөбе мұнай кен орны — Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Сейсмикалық барлау жұмыстары 1967 жылы жүргізілген. Бірінші өндірістік мұнай 1966 жылы алынған. Кен орны негізінен пайдалануға дайын, жоғарғы пермь шоғырларында барлау жұмыстары жалғасуда. ## Геологиялық құырылымы мен сипаты Тектоникалық тұрғыда үш қанатты күрделі күмбезді құрылым]ан орын алған. Пермь-юра кезеңінің шөгінділерінен барлығы 6 мұнай қабаттары анықталған. Кен орындағы құмтас, алевролит, саздан құралған өнімді қима 200-2650 м тереңдікті қамтиды. Мұнай шоғырлары коллектор типі бойынша қабаттық, дөңес және тектоникалық болып ажыратылады. Олардың қалыңдығы 300 м-ге жетеді. Коллекторлардың кеуектілігі 15-354,8%, өткізгіштігі 0,001-3,64 мкм2. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,56-0,75. Ең ауыр мұнай (тығыздығы 0,92-0,97 г/см3) төменгі бор түзілімдерінде анықталған. Тығыздығы 0,852-0,862 г/см3 жеңіл мұнайлар жоғарғы пермь және төменгі триас қималарына сәйкес. ## Құрамы Мұнай құрамында 0,17 – 0,72% күкірт, 1,5 – 5% парафин, 21 – 40,5% шайырлар бар. Бастапқы қабаттық қысым 2-29,2 МПа. Өнімді қиманың төменгі бөліктеріндегі хлоркальцийлі қабат суларының минералдары 150-230 г/л және ол йодқа, бромға, борға бай; апт жікқабаты және баррем қабаттарында олардың құрамы гидрокарбонатты-натрийлі және сульфатты-натрийлі. ## Дереккөздер
Елді мекендер: * Қарауылтөбе – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл. * Қарауылтөбе – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл. * Қарауылтөбе – Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Басқа мағыналар: * Қарауылтөбе – Ақшатау жотасының оңтүстік-шығысындағы оқшау тау. * Қарауылтөбе – Қалба жотасының батыс бөлігіндегі шоқы. * Қарауылтөбе – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы төбе. * Қарауылтөбе – Тарбағатай жотасының оңтүстік-батыс сілемі. * Қарауылтөбе – ежелгі оба (б.з.б. 5 ғ. — б.з. 1 ғ.).
Қарауыл– қару-жарақ қоймасын, әскери техниканы және т.б. әскери объектілерді күзететін және қорғайтын бөлім. Гарнизондық Қ-ға және күзеткызметтеріне әскери округ көлемінде әскери округтің қолбасшысы, ал гарнизон көлемінде гарнизон бастығьі басшылык етеді. Соғыс кезінде гарнизондық Қарауыл мен күзет қызметтеріне майдан (армия) көлемінде майдан (армия) қолбасшысы басшылық етеді. Гарнизондық қарауыл мен күзет қызметтеріне карулы күштердің әскер түрлерінің барлығы да қатыстырылады. Бүл қызметтерге қатыстырылмайтын әскери бөлімдерді әскери округтің қолбасшысы белгілейді. Мемлекеттік кауіпсіздік комитетінің әскери бөлімдері гарнизонның қарауыл қызметіне қойылмайды. Гарнизондағы әскери бөлімдердің гарнизондык қызмет атқаратын мерзімі мен тәртібін гарнизон бастығы бөлімдердің құрамы мен атқаратын қызметіне қарай белгілейді. ## Қарауыл қызметті Қару-жарақ пен ұрыс техникасы қоймаларын қорғау мен берік күзетуге, сондай-ақ гауптвахтада жатқан адамдарды күзетуге арналған ерекше қызмет. Қарауыл кызметін атқару жауынгерлік міндетті орындау болып табылады және ол жеке кұрамнан жарғылық міндеттерін бұлжытпай орындауды, батыл шешімділікті, барынша қырағылық пен бастамашылдықты талап етеді. Қарауыл қызметін атқару үшін қарауылдар жасақталады. Олар Қарулы Күштердің гарнизон және қарауыл кызметтері жарғысында белгіленген қызмет адамына бағынады. ## Қарауылды тарату Қарауылдық қызметін бастар алдында қарауылдарды күн сайынғы тексеру. Қарулы Күштерде қарауылды тарату кезінде карауылдың қызметке даярлығы тексеріледі де, олар қарауылдар бойынша (бөлім бойынша) кезекшінің бағынышына өтіп, бұрынғы қарауылдармен алмасу құқығын алады. Қарауылды тарату 40 минуттан аспауы керек. Гарнизон қарауылдарын тарату орны мен уақытын гарнизон бастығы, ал ішкі карауылдар үшін бөлім командирі белгілейді, мұнда карауылдардың тарату орнына жету үшін кететін уақыты мен тарату орнынан қарауыл орнына жету уақыты бір жарым сағаттан аспауы керек. Гарнизон қарауылдарын таратуды қарауылдар бойынша кезекші, ал ішкі (кемедегі) қарауылдарды таратуды бөлім (кеме) кезекшісі жүргізеді. ## Дереккөздер
Қараүңгір – неолиттік тұрақ. Түркістан облысы Шымкент қ-нан 43 км солт.-шығыста, 7 м биіктікте орналасқан. Кіре берісінің ені 20 – 25 м, биікт. 2 – 16 м аралығында. Үңгір екі бөліктен тұрады: алдыңғысының ұзындығы 20 м және төргісі 9 м. Қ-ден мәдени-тұрмыстық заттар табылды. ## Дереккөздер
Қараша– ежелгі қорым. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы. Ақшолақ ст-нан оңт.-шығысқа қарай 8 км жерде. Қ.-1 қорымы 95 обадан тұрады. Қ.-1 қорымы ежелгі үйсіндердің (усундер) тұрмыстық мәдениетінен, дүниетанымынан мол хабар береді.
Қарашаш aнa күмбезі -сәулет өнері ескерткіші. Сайрам ауданында орналаскан. Қожа Ахмет Ясауидің анасы — Қарашаштың басына тұрғызылған. Күмбездің жалпы жобасы шаршыланып келген (6,3x6,3 м)төбесі күмбезді, биіктігі 7,08 метр қабырға қалауына қосымша тіреу ретінде арша қолданылған. Оңтүстік және батысындағы қабырғаларының маңдайшалары сүйір жерге ұқсатылып өрілген, өрнекті кірпіш қалау әдісімен күмбез дөдегесін айналдыра белдеу тартқан. Күмбездің төрінде Қарашаш ананың мәрмәр тақташалармен көмкерілген қабірі бар. Зерттеушілер пікірінше, күмбез 13— 14 ғасырларда тұрғызылған. ## Дереккөздер
Қарашоқы сөздері мына мағыналарды білдіруі мүмкін: Ауылдар: * Қарашоқы — Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл. * Қарашоқы — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. * Қарашоқы — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. * Қарашоқы — Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл. Таулар: * Қарашоқы обалары * Қарашоқы – Қыземшек тауларының солтүстік-шығысындағы тау сілемі. * Қарашоқы – Көкжота тауының солтүстік-батысындағы тау массиві. * Қарашоқы – Күршім жотасының орта бөлігіндегі тау. * Қарашоқы – Тарбағатай жотасының шығыс бөлігіндегі тау. * Қарашоқы – Алмалытау тауларының солтүстік-шығыс бөлігіндегі тау массиві. * Қарашоқы – Бала Қосмұрын жотасының оңтүстік-батысындағы тау. * Қарашоқы – Ақшатау жотасының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. * Қарашоқы – Қоңыртемірші тауларының оңтүстік-шығысындағы тау массиві. * Қарашоқы – Қараүңгір тауларының солтүстік-батысындағы тау. * Қарашоқы – Айғыз өзенінің аңғарындағы оқшауланған шоқылы тау. * Қарашоқы – Қаратөбе тауының солтүстік-батысындағы шоқылы тау. * Қарашоқы – Бектауата тауларының батысындағы шоқылы тау. * Қарашоқы – Жақсыбұталы тауының солтүстік-шығысындағы тау. * Қарашоқы – Үстірт жазығының солтүстік бөлігіндегі төбе. * Қарашоқы – Желтау тауларының оңтүстік-шығысындағы төбе. * Қарашоқы – Доңызтау кемерінің солтүстігіндегі төбе. * Қарашоқы – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі шоқылы таулар. * Қарашоқы – Күмісқазық тауының оңтүстік-шығысындағы шоқылы тау.
Қаратөрткүлтөбе – ортағасырлық қала орны. ## Географиялық орны Жамбыл облысы Байзақ ауданы Жетібай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде орналасқан. ## Зерттелуі Қаланы 1936 жылы КСРО ҒА-ның Қазақ бөлімшесі мен КСРО ҒА Материалдық мәдениет тарихы институтының археологиялық экспедициясының (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байбосынов), 1985 жылы Тараз археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) зерттеген. ## Сипаты Қазіргі орны солтүстіктен оңтүстікке қарай 270 м-ге, оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 200 м-ге созылып жатқан дөңес тұрпатты төбешік. Оның ең биік бөліктері: солтүстік-батысы 5 м, оңтүстік-шығысы 4,4 м. Қала периметр бойынша мұнаралардың іздері сақталған қабырғалармен қоршалған. Кірер жері қабырғаның оңтүстік бөлігінен аңғарылады. Орталық бөлігі ұзындығы 7,5 км-ге жуық қабырғамен қоршалған аумақ ішінде орналасқан. Оның солтүстік бөлігі ортасынан 1 км, оңтүстік бөлігі 0,55 км, оңтүстік-шығысы – 0,45 км алшақтықта жатыр. Қабырғаларының ені 10–15 м, биіктігі 0,8–1 м.Қала орнынан саптыаяқ, қазан, тостаған, көзе, т.б. қыш сырлы және сырсыз ыдыстар табылды. Ыдыстарға түрлі ою-өрнектер салынған. Алынған материалдарға қарағанда Қаратөрткүлтөбені тұрғындар 6–13 ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. ## Дереккөздер
Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны — Батыс Қазақстан облысының Бөрлі ауданы жерінде, Орал қаласынан шығысқа қарай 150 км жерде орналасқан Қазақстандағы ірі мұнай-газ кен орны. Елде өндірілетін барлық газдың 45% және мұнайдың 16% құрайды. 2017 жылы КПО 146 миллион баррель мұнай эквивалентін өндірді. 1979 жылы ашылған. ## Жатыс сипаты Көтерілім құрылғының биіктігі 1700 м, аумағы 16×29 км. Кен шоғыры мұнайлы, газды, конденсатты. Газконденсатты бөлігінің биіктігі 1420 м, мұнай қабатының қуаты 200 м. Биогермдік және биоморфты-детритті әктас, доломит, т. б. әр түрлі ауыспалы жыныстары өнімді деп саналады. Коллекторлары кеуекті, кеуекті-ұралы типті. Кеуектілігінің орташа шамасы мұнайда 9,4%, газконденсат бөлігінде 10,7%. Газға қаныкқан резервуарлық бөлігінің орташа өткізгіштігі 0,08 мкм2, мұнайға қаныққан бөлігінікі 0,05 мкм2. Газға қаныққан коллекторының орташа пайдалы қалыңдығы 200 м, қаныққан мұнайдыкі - 45,7 м. Пермьдік бөлігінің газбен қаныққан коллекторы 0,90, тас көмір бөлігінікі 0,89. Мұнайға қаныққан коэффициенті 0,92-ге тең. ## Геологиялық құрылымы Кен орының жабындысы - кун-гур ярусының ирень свитасындағы галит қабатынан тұрады. Тұз-күмбезді тектоникалық өрекеті пайда болған беткі қабатын жоғары пермьнің дара ярусының терригенді-галогенді қабаттары жапқан. Кен шоғыры шегі - 3526 м тереңдікте. Газды-мұнайлы жапсары 4950 м-де байқалған, сулы-мұнайлы жапсары 5150 м. Пермьдік бөлігіндегі газконденсаттың бастапқы орташа қысымы 53,8 МПа, тас көмірлі қабатында 56,7 МПа. Қабаттардағы температура 67-89°С. Пермь бөлігіндегі конденсаттың орташа қысымы 486 г/м3, тас көмір қабатында 644 г/м3. Газдың дебиті тәулігіне 590 мың м3-ді көрсетті, концентта 500 мың м3, мұнайдыкі 326 м3. ## Мұнай құрамы Кен орнының мұнайлы бөлігін қасиетіне қарап оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс деп бөледі. Оңтүстік-батысының мұнайы ауыр (орташа тығыздық 861 кг/м3). Ондағы газдың орташа мөлшері 520 м3/м. Солтүстік-шығыс алаңындағы мұнай жеңіл (орташа тығыздық 830 кг/м3). Мұнда газдың құрам мөлшері 900 м3-ге жетеді. Конденсаттың тығыздығы 778-ден 814 кг/м3. ## Конденсат құрамы Конденсатта парафиннің мөлшері 1,8-3,0%, шайырлығы 1,0-1,7%, күкірттілігі 0,55-2,16%, меркаптандар үлесі 0,09-0,26%. 200°С-қа дейінгі температурада булануға ұшырайтын фракциялар 39-52%-і құрайды, 300°С-қа дейінгілері 60-77,5%. Конденсаттағы нафтен мөлшері 21,0-44,77% және ароматтылығы 6,2-13,6% жағдайында көміртекті метан қатары 49-68%-і құрайды. Мұнайдың тығыздылығы 8-10-нан 888 кг/м3-ге ауытқиды. Онда күкірттің мөлшері 0,54-1,98%, парафині 3,71-6,64%, асфальтендер 0,07-0,71%, 200°С-қа дейінгі температурада буланып кететін фракция мөлшері 20-43%, 300°С-қа дейінгісі 38-60%. Конденсаттағы сияқты мұнайда да метанды көмірсутектің үлесі басым. ## Газдың құрамы Қабатты газдың құрамы: метан — 70,6%, этан — 6,1%, пропан 2,9%, бутан 1,8%, пентан және т. б. ауыр көмірсутектер 8,5%, азот 0,7%, күкіртті сутек 3,5%, екі тотықты көміртек 5,6%, меркаптандар 0,07%. Мұнайдағы ерітілген газ құрамында метан 69,8%, этан 9,0%, пропан 4,2%, бутан 2,8%, пентан 1,5%, азот 0,9%, күкіртті сутек 5,0%, екі тотықты көміртек 6,1%, меркаптандар 0,03%. ## Табан суының құрамы Кен орнының табан суы өте қатты минералданған, жоғары сульфатты қабаты тұздықсулы хлоркальций типті. Құрамында сирек элементтер мөлшері жоғары. Минералдық 112-159 г/л. Негізгі кен шоғырларынан басқа Қарашығанақ мұнай-газ конденсат орындағы кунгур ярусының филиппин горизонты мен ирень свитасын жауып жатқан шөгінділерде де аз мөлшерде көмірсутек шоғырлары кездеседі. Олардың басым көпшілігі өндірістік іздестіру-барлау сатысында. Кен орнындағы газ қоры 1317,4 млрд м3-ді құрайды (1995). Мұнда бастапқы қордың 2%-ке жуығы ғана өндірілген. Кен орнында Қазақстандағы газконденсаттың 91%-і, газдың 66%-і шоғырланған. ## Дереккөздер ## Сілтемелер * Геологиялық құрылым Қарашығанақ Мұнай-Газ Конденсат Кені Мұрағатталған 2 маусымның 2016 жылы.  (орыс.)
Қарашығын– патшалық Ресей тұсында қазақтардан жиналған жанама алым түрі. 1868 ж. Уақытша ережеде патша үкіметі қазақ билеушілеріне игілікті істерді жүргізу үшін халықтан жанама алым жинауға ерік берді.
Қарашығанақ Бірлескен Ұйымы– газ өндірісі кәсіпорны, Қарашығанақ кен орнын бірлесе игеру жұмыстарын басқаратын ұйым. Бритишгаз Интернэйшнл (32,5%), Аджип (32,5%), Тексако (20%) және ЛУКойл (15%) компаниялары кіреді.Өндірістік жұмыстарды атқару үшін осы компаниялардың «Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг БВ» атты қазақстандық филиалы құрылған. Қарашығанақ кен орнын игеру технологияларын жетілдіру мақсатында 1995 жылы тапсырысшы тарап — Қазақстан («Қазақойл») мен мердігер ұйым — КИО арасында «Өнімді бөлу туралы келісімінің» 1-кезеңі жасалды. 1997 жылы мәмілелесуші тараптар 40 жылдық мерзімге арналған «Өнімді бөлу туралы негізгі келісімге» (2-кезең) қол қойды. Бұл кезеңде Үлкен Шаған-Атырау құбырын іске қосып, сұйық өнім өндіру қуатын жылына 9 млн, тонға, газды кері айдау мөлшерін 6,5 млрд м3-ге жеткізу көзделді. Сол үшін КИО 2,0 млрд АҚШ доллары мөлшерінде инвестиция салды. Содан кейін үшінші тарапта қаржыландыратын (60 %-ке дейін) жылына 5 млрд м3 газ өндіру жобасы іске асырылуға тиіс. Кен орнын игерудің 4-кезеңінде өнім өндірудің қалыпты деңгейіне жетіп, газды сыртқы рынокқа шығаруға 2,0 млрд АҚШ доллары мөлшерінде қаржы бөлінеді. Қазіргі кезде Қарашыганақтың өндірістік қуатын арттыру мақсатында ауқымды жұмыстар атқарылуда. 2006 жылдан кейін өндіріс мөлшері шырқау шегіне жетіп, кен орнынан тәулігіне 37,000 т (290,000 баррель) мұнай және 70 млн. м3 (25 млрд фут3) газ алынбақ. Әзірше Қарашыганақта өндірілген көмірсутегі Ресей мен Қазақстан рыногына шығарылуда. Алайда Батыс Қазақстаннан Қара теңіздегі Новороссийск портына тартылған құбырмен тасымалдау жүйесі кен орнының өндірістік мүмкіндігін жоғары деңгейге жеткізбек. КИО-ға қатысушы «Бритшгаз» жөне «Аджип» компаниялары осы құбыр құрылысын жүргізу жөніндегі консорциумның мүшелері болып саналады, сондықтан жылына шамамен 2,75 млн тон өнім айдауға қақылы. «ЛУК-оил» да жылына 1 млн тон қосымша мөлшердегі өнім айдау құқын иеленді. Қазақстан мен КИО арасындағы 40 жылға арналған «Өнімді бөлу туралы негізгі келісім» барысында шамамен 300 млн тон (2,4 млрд баррель) мұнай мен кондетсат, 480 млрд м3 (17 трлн фут3) газ өндіру көзделген. Кен орнындағы кәсіпшілік операцияларды жүзеге асыру мақсатында КИО жергілікті инфрақұрылымды жетілдіру жүмыстарын жүргізуде. Мыс., электр энергиясын алдын ала жөне түбегейлі өндіру қондырғьшарын (3,5 МВТ жөне 40 МВТ генераторларын) орнатып, кәсіпшілік аумағында ұзыны. 12 км-лік үш автожол, Ақсай қаласына ұзыны. 28 км жаңа темір жолы тармағын салу белгіленді. Өндірістік сипатгағы объектілермен (қоймалар, лабораториялар, шеберханалар, өрт сөндіру етсалары) қатар мұнайшылар мен құрылысшыларға арналған кенттер салу, оларды байланыс жүйесімен қамту ісі қолға алынды. Елді мекендерді, Ақсай қаласы. тұрғындарын ауыз сумен қамтамасыз ету үшін Бестау су қоймасы қайта жөнделді. Сонымен қатар «Негізгі келісім» шарттарына сәйкес КИО жергілікті түрғындар мұқтажын өтеуге жыл сайын 10 млн доллар мөлшерінде қаржы бөледі. Әлеуметік бағдарламалар аясында Казталовка селосында аудандық аурухана үйі салынып, Ақсай, Орал қалаларының емдеу орындары күрделі жөндеуден өткізілді, сондай-ақ осы заманғы медикалық құрал-жабдықтармен жарақтандырылды. КИО «Негізгі келісімнің>> арнаулы баптарына сай жұмыс істеп, облыстағы халық денсаулығын, табиғи ортаны қорғау ісін әлемдік деңгейге көтеруге өз үлестерін қосу міндеттемесін алған.
Қарғажанов Зада Қарғажанұлы(1932 – 2002) – экон. ғыл. докт. (1982), проф. (1996). Кен өнеркәсібі экономикасы, табиғатты пайдалану, минералдық қорлар саласында 20-дан астам моногр. жариялады. Успенск тектоникалық аймағының геология мен металлогениясы деген еңбегі үшін бір топ ғалымд
Қарахан мемлекеті (парсы: ایلک خانیان‎ ‎— Ilak-Khānīyān) (942–1212) — Орталық Азиядағы ортағасырлық мемлекет. Қарахан қағанаты Шығыс Түркістан, Жетісу, Сырдария, Талас, Шу өңірін құтты қоныс етті. Оның құрылуы 940 жылдан басталады. Қағанаттың орталық астанасы Шу өзені бойындағы Баласағұн, кейінірек Ордакент (Тараз) қаласы. Қарахан мемлекеті Үзген, Мерке, Құлан сияқты қалаларында ірі алыпсатар алпауыттар мен қолөнершілер мекендеген. Қарахан әулетінің негізін салушы Сатұқ Боғрахан (915–955 жж.) болып есептелінеді. Ол Қарлұқ хандығының іргесін көтеріп, мәртебесін асырушылардың бірі – Білге құл Қадыр ханның немересі. Сатұқ Тараз және Қашғар қалаларын өзіне қаратып, 942 жылы Баласағұндағы билеушіні құлатып, өзін жоғары қаған деп жариялайды. Мемлекеттің күшеюіне қарлұқ, шігіл, ягма тайпалары үлкен үлес қосты. Сатұқ өлгеннен кейін билік оның баласы Мұсаға көшті, ол 960 жылы Қарахан мемлекетінің халқын ислам дініне қаратты. Оның астанасы Қашғар болды. Сатұқтың екінші баласы Сүлеймен-ілек Баласағұнды иеленді. Кейін бұл өңірді оның ұлы Хасан Боғра-хан мұра етіп алды. Мұса өлген соң, Қарахан жеріндегі жоғарғы қаған атағы оның баласы Әли Арслан ханға көшті. 990 жылы Қарахан билеушілерінің бірі Хасан (Харун) Боғра хан Испиджабты бағындырды. Ал 992 жылы қарахандықтар шығыста Хотанды, батыста Бұхараны басып алды. 999 жылы Қарахан билеушісі Әли Арсланның баласы Насыр Орта Азиядағы Саманилер мемлекетіне соққы берді. Қарахан хандығы ұзақ соғыстардан кейін 1004–1005 жылдары Мәуеренахр жерін түгелдей өзіне қаратты. Осыдан кейін Қарахан мемлекеті XI-ғасырдың 30 жылдары Шығыс және Батыс қағанаты болып екіге бөлінді: Жетісу және Шығыс Түркістан жері Шығыс қағанатына қарап, оның орталығы әуелі Орда (Баласағұнға жақын), кейін Қашғар қаласы болды. Мәуеренахр жерлері — Батыс қағанатына қарап, оның орталығы Үзкент, кейінірек Самарқан болды. Қарахан мемлекетінде жоғарғы өкімет билігі хаканның қолында болған. Ол мұрагерлікке қалып отырған. Қарахан феодалдық қоғамының үстем тап өкілдеріне хаканның ұрпақтары тегіндер, ілек хандар, бектер, нәменгерлер, нөкерлер жатқан. Ханға ең жақын адамдардың бірі уәзір болған. Уәзір жоғарғы билеушінің ең жақын көмекшісі және кеңесшісі болып саналды. Хан сарайы, оның басты ордасы мемлекеттік және әкімшілік басқару орталығы болып есептелді. Қарахан мемлекетіндегі аса маңызды әлеуметтік-саяси институт әскери-мұралық жүйе болған. Мемлекет бірнеше үлестерге бөлінді. Олардың бастылары: Тараз, Испиджаб, Баласағұн. Хан мемлекеттік немесе әскери қызметі үшін феодалдарға жер беріп, сол жердегі халықтан салық жинауға рұқсат еткен. Мұндай жерлер икта, ал оны иеленуші араб терминімен муқта немесе иқтадар (парсы термині) деп аталған. Қарахандардағы жер иеленудің тағы бір көп тараған түрі әскери — үлестік жерлер. Ол әскери қызмет үшін берілген. Қарахан феодалдық қоғамында шаруаларды қанаудың бір түрі — жалға үлестік жер беру орын алған. Араб-парсы деректерінде үлестік жер алған шаруалар мұзарлар немесе барзұгар деп аталған. Үлескер жерден алынған өнімнің денін салық түрінде мемлекетке және жер иелеріне төлеп отырған. Шаруаларды қанаудың екінші бір түрі — коммендация жер иелігі. Оның мәні: әлсіз адам өзінің жер телімін күштінің қамқорлығына береді, ол күшті адам әлсіз адамды басқалардан қорғауға тиіс. Қазақстанның оңтүстік-шығыс және оңтүстік аудандарын мекендеген қарахандықтар көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Мал шаруашылығында жылқы өсіру жетекші орын алды. Қарахан мемлекетінің құрамына енген түркі тайпалары отар-отар қой ұстады, сондай-ақ түйе, ешкі, ірі қара өсірді. Отырықшы, жартылай отырықшы түрік тайпаларының біразы егіншілікпен де айналысты. Олар тары және басқа да дәнді дақылдар өсірді, отырықшылар қала мәдениетімен араласып, қала халқын толықтырды. Қалаларда қолөнер кәсібі, әсіресе көзешілік кеңінен дамыды. Олар аңшылықпен де айналысқан. Сондай-ақ Сырдария, Іле мен, Шу, Талас өзендерінен балық аулау айтарлықтай рөл атқарды. XI ғасырдың аяғына қарай Қарахан мемлекеті соғыстармен және феодалдық иеліктердің одан әрі бөлшектенуімен байланысты құлдырай түсті. XII ғасырдың 30-шы жылдары Шығыс Қарахан иелігін, Жетісуды және Қазақстанның оңтүстігін шығыстан келген кидандар жаулап алды.
Қарғалы Кеніші– ежелгі үйсіндер қолөнерінің үздік үлгілерінен тұратын қазына. Ол 1939 ж. Алматы қ-ның маңындағы Қарғалы сайының бойындағы Мыңошақты шатқалында жүргізілген жер қазу жұмыстары кезінде табылды. Мұндағы 300-дей алтын бұйымдар ежелгі үйсіндердің зергерлік өнеріне жатады.
Қаргормаш– машина жасау кәсіпорны. 1972 ж. құрылған. 1997 жылдың 3 қарашасынан жеке меншік нысандағы жабық АҚ. 2002 жылдан Алаш ЖАҚ-ның басқаруына көшті. Негізінен кен-шахта, металлургия құралдарын, коммуналдық, энергет. және а. ш., құс фермалары өнімдерін, тракто
Қарғалы — Түркістан облысы Отырар ауданы, Қарғалы ауылдық округі құрамындағы ауыл. ## Географиялық орны Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан солтүстікке қарай 9 км-дей жерде, Шәуілдір каналының бойында, жазықта орналасқан. ## Халқы ## Тарихы Негізі 20-ғасырдың 60-жылдарының басында қаланды. 1996 жылға дейін "Қазақ КСР-нің 30 жылдығы атындағы ауыл" деп аталып келген. ## Дереккөздер
‎ Қарғалы бөгені — Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі жерінде, Қарғалы өзені бойында орналасқан. 1975 жылы пайдалануға берілді. ## ГШидрологиялық сипаты Ауданы 28,5 км2, ұзындығы 13,7 км, енді жері 3,0 км, орташа тереңдігі 10,0 м, ең терең жері 31,8 м, шарасының сыйымдылығы 280 млн. м3. Су жиналатын алабы 2220 км2. Жағасының ұзындығы 45 км. ## Шаруашылықтағы маңыздылығы Жылына 9,4 мың га егістік жер суғарылады, сонымен бірге шабындық және жайылым суландырылады. Суы мал суаруға, ауыз су үшін пайдаланылады. ## Дереккөздер
Қарғалы ауданы — Ақтөбе облысының солтүстігіндегі әкімшілік бөлік. Орталығы – Бадамша ауылы. Жер аумағы 5,0 мың км². ## Географиялық орны мен жер бедері Аудан батысында Мәртөк ауданымен, оңтүстігінде Ақтөбе қаласы және Хромтау ауданымен, солтүстігінде Ресейдің Орынбор облысымен шектеседі. Аудан жерінің басым бөлігі жазық, төбелі-бөктерлі жерлер де кездеседі. Солтүстігінде Орал тауларының оңтүстік сілемдері бар. Аймақта тұщы жер асты сулары мен минералды сулардың үлкен қоры бар. Аудан экономикасы - ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына негізделген. ## Климаты Аймақтың климаты күрт континенталды. Қаңтардың орташа температурасы -20 -25°С, шілде айында +25-27°С. Жауын-шашынның орташа жылдық түсімі 125-250 мм. ## Тарихы 1935 жылы 16 ақпанда Степной ауданы болып құрылды. Орталығы Қосестек ауылы болды. 1957 жылы 26 қыркүйекте таратылған Родников ауданының бір бөлігі Степной ауданына қосылды. 1962 жылы 11 қазанда Ақтөбе облыстық атқару комитетінің шешімімен Степной ауданы таратылып, жері Новороссия және Мәртөк аудандарына берілді. 1966 жылы 31 қаңтарда бұрынғы Степной ауданының аумағында Ленин ауданы құрылды. Орталығы Қосестек (кейін Ленинское) ауылы болды. 1967 жылы 18 наурызда Ленин ауданының орталығы Ленинское ауылынан Бадамша кентіне көшірілді. 1997 жылы 17 маусымда Президенттің Жарлығымен Ленин ауданы Қарғалы ауданы болып аталды. ## Халқы Тұрғындар саны 17107 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (62,23%), орыстар (19,02%), украиндар (9,99%), немістер (4,45%), татарлар (1,36%), басқалары (2,95%). ## Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 15 елді мекен 8 ауылдық округ пен 1 ауылдық әкімдікке біріктірілген: ## Ірі елді мекендері ## Дереккөздер
Қарғалытау – Торғай үстіртінің орталық бөлігінде орналасқан төрткілді-үстіртті таулар. ## Географиялық орны Қостанай облысы Жангелді ауданының солтүстік бөлігін және Науырзым ауданының оңтүстік-батыс бөлігін алып жатыр. Ол батысында Қабырға (Өлкейек өзенінің саласы) және Қарасу, шығысында Теке және Үлкен Қаражылға өзендерінің суайрығы болып табылады. Қарғалытаудың жалпы ұзындығы 140 км шамасында. ## Жер бедері Теңіз бетінен ең биік жері (308 м) орталық бөлігінде орналасқан. Оңтүстік жағында теңіз деңгейінен биіктігі 219 м Қостөбе шоқысы оқшауланып тұрады. Қарғалытаудың батыс беткейінен Қабырға өзенінің салалары, шығыс беткейінен Теке мен Үлкен Қаражылға өзендерінің салалары бастау алады. Оның солтүстік-шығыс баурайынан Мұзбұлақ бұлағы басталады. Мал жайылымы және егістік есебінде пайдаланылады. ## Дереккөздер
Қар және мұз көшкіні– тау шыңдары мен құлама беткейлеріндегі қозғалысқа түскен және төмен қарай құлаған қар массасы. Қар көшкінінің құлау себебі беткейдің қарға аса толып кетуінен, беткейде жатқан қар алаңының температуралық қысылуынан және қар қайтадан кристалданғанда, қар кабатының ішінде қиыршық горизонттың пайда болуынан туады. ## Түрлері * Қар және мұз көшкіні беткейлермен сырғанау сипатына қарай 4 түрге бөлінеді:беткейдің бетін түгелдей ала арнасыз сырғитын қар сырғымалар;жыра, жылғалармен қозғалатын астаулы қар және мұз көшкіні;ақпа, яғни еркін құлайтын қар және мұз көшкіні;тау беткейінен құлайтын немесе сырғитын, жолында тұрған кез келген нысандарды өзімен бірге ала кететін қар массасы. * беткейдің бетін түгелдей ала арнасыз сырғитын қар сырғымалар; * жыра, жылғалармен қозғалатын астаулы қар және мұз көшкіні; * ақпа, яғни еркін құлайтын қар және мұз көшкіні; * тау беткейінен құлайтын немесе сырғитын, жолында тұрған кез келген нысандарды өзімен бірге ала кететін қар массасы. * Құрамындағы материалдардың сипатына қарай екіге бөлінеді:ұсақ кристалды шашпа қардан тұратын немесе шаң сипатты қар және мұз көшкіні (әдетте, қыста болады);тығыз әрі ауыр жабысқақ қардан тұратын, тұтас тақта түрінде төмен құлайтын жылбысқы қар және мұз көшкіні (әдетте, көктемде болады). * ұсақ кристалды шашпа қардан тұратын немесе шаң сипатты қар және мұз көшкіні (әдетте, қыста болады); * тығыз әрі ауыр жабысқақ қардан тұратын, тұтас тақта түрінде төмен құлайтын жылбысқы қар және мұз көшкіні (әдетте, көктемде болады). ## Сипаты * Қар және мұз көшкіні қозғалысының орташа жылдамдығы 20-30 м/с. * Қар көшкіні көлемі бірнеше млн.м³-ге, соққы күші 1м²-ге 60— 100 тоннаға жетіп, жойқын апаттарға әкеліп соқтырады. * Құрғақ (қыстағы) қар және мұз көшкінінің жылдамдығы 80-100 м/с. * Ылғал (көктемде) қар және мұз көшкінінің 10-20 м/с. ## Зерттеу және қорғану шаралары * Қар және мұз көшкінін бақылайтын арнаулы стансалар жұмыс істейді, онда қар және мұз көшкіні үнемі зерттеледі:қар және мұз көшкінінің қалыптасу жағдайы мен олардың таралуының негізгі заңдылықтары, қар жамылғысының режимі мен физикалық-механикалық қасиеттерінің құбылу ерекшеліктері анықталады;қар қатқабаты күйінің алмағайып жағдайлары анықталып, көшкінді болжаудың тәсілдері жасалады;қар көшкіндерінің гидрологиялық мәнінің есептік сипаттамалары жасалады;көшкіндердің тасқын сулар мен селдердің қалыптасу режиміне тигізетін әсері анықталады;қар өлшеу маршруттары бойынша қар және мұз көшкіндері картаға түсіріледі. * қар және мұз көшкінінің қалыптасу жағдайы мен олардың таралуының негізгі заңдылықтары, қар жамылғысының режимі мен физикалық-механикалық қасиеттерінің құбылу ерекшеліктері анықталады; * қар қатқабаты күйінің алмағайып жағдайлары анықталып, көшкінді болжаудың тәсілдері жасалады; * қар көшкіндерінің гидрологиялық мәнінің есептік сипаттамалары жасалады; * көшкіндердің тасқын сулар мен селдердің қалыптасу режиміне тигізетін әсері анықталады; * қар өлшеу маршруттары бойынша қар және мұз көшкіндері картаға түсіріледі. * Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде халық шаруашылық нысандарын қар және мұз көшкіндерінен дер кезінде қорғау шаралары жасалынып, сел мен көшкінге қарсы ғимараттар тұрғызылады. ## Тағы қараңыз * Қар жамылғысы ## Дереккөздер
Қарғалы қойы – биязылау жүнді қой тұқымы. Құйрықты қазақы қой мен еділбай қойының будан саулықтарын сараджа, дегерес қойларымен будандастырып, алынған ұрпақты одан әрі сұрыптау арқылы 1931 жылдан бастап шығарылды. ## Биологиялық сипаты Қошқары 90 – 100 кг, саулығы 58 – 62 кг. Қозысы енесінен айырарда 33-37 кг тартады. Қошқарынан 4,5 – 5,7 кг, саулығынан 2,2 – 2,5 кг жүн қырқылады. Таза жүн түсімі 70%, жүн талшығының ұзындығы қошқарында 25,5 см, ал саулығында - 23 см. 100 саулықтан 105-112 қозы алынады. ## Таралу аймағы Қарғалы қойы Қазақстанның оңтүстік-шығыс, орталық, шөл және шөлейт аймақтарының табиғи жағдайына көнбіс. Қарағанды, Алматы облыстарында өсіріледі. ## Шаруашылықтағы қолданысы Қарғалы қойының жүні кілем, тоқыма бұйымдарын тоқуға пайдаланылады. Тұқым жақсарту жұмысымен Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институты шұғылданады. ## Дереккөздер
Елді мекендер: * Қарқара – Алматы облысы Кеген ауданы, Қарқара ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Қарқара – Алматы облысы Кеген ауданы, Шырғанақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Қарқара – қазақ әйелдерінің бас киімі. * Қарқара – көш кезінде бас түйенің үстіне орналастырылатын, ғұрыптық мәні бар құрылғы. * Қарқара – Іле алабындағы өзен.
Қарқаралы тас мүсіндері– түрік қағандығы (VI-VIII ғасырлар) мен қышлақ заманында (VIII - XIII ғасырлар) жасалған тас мүсіндер. Қарқаралының шығысындағы Ақбастау мен оңтустігіндегі Қызыларай маңынан жиі ұшырасады. Орналасуына қарай тас мүсіндердің екі түрі кездеседі: түрік қағандығы кезіндегілері тас шарбақтардың күншығыс жиегінде, қыпшақ заманында жасалғандары тас обалардың күнгей етегінде. Түркі кезеңіндегі тас мүсіндер, негізінен, батырларды, қолбасшы-көсемдерді, тақты билер мен абыздарды, жыршылар мен бақташыларды бейнелейді. Батырлар мен бақташылар мүсіндері жанынан балбалдар тізбегі (200-ге дейін) кездеседі. Бұл мүсіндерде асынған қару-жарағы (қылыш, қанжар, т.б.) мен қолына ұстағанқұты-сауыты бірге қашалған. Хан мен билерге тұрғызылған тас мүсіндердің қолындағы аса таяғы, беліндегі кісесі (кейде айдар) қоса бедерленген. Қышлақ заманындағы тас мүсіндердің жанында балбалдар тізбегі жоқ, әрі ер кісілердің мүсіні қару-жарақпен безендірілмейді. Олар қызтас, қеліншектас, кемпір-тас түрінде де ұшырасады. Көнек не құты ұстаған бақташы мүсіндері кемпіртастармен қатар тұр. Қарқаралы тас мүсіндерінің бет әлпеті, дене мүшелері, асынған қару-жарағы, қолындағы заттары Жылысай тас мүсіндері мен Ерейментау тас мүсіндеріне қарағанда анығырақ жасалған. Қарқаралы маңында кездесетін тарихи ескерткіштер қазақтың ежелгі мүсін өнерінің озық үлгілерінің біріне саналады. ## Дереккөздер
Қарқаралы уезі – Ресей империясы Семей облысының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік. Уез орталығы — Қарқаралы қаласы. ## Тарихы Уез 1868 жылы 21 қазанда Қарқаралы сыртқы округінен құрылды. Қарқаралы сыртқы округі 1824 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторлығының Омбы облысы құрамында құрылды. Қарқаралы уезі 1928 жылы 17 қаңтарда таратылды (1928 жылы 3 қыркүйекте Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетімен бекітілді), ал болыстардан Қарқаралы ауданы мен Сырдария округінің бір бөлігі, Абыралы және Дегелең болыстарынан Абыралы ауданы, Ақсары (бөлігі), Берікқара (бөлігі) — Ақсары ауданын құрды. ## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі 1900 жылы 22 болыстан тұрды: Абыралы, Ақбота, Ақсары, Ақшатау, Балқаш, Берікқара, Бөрілі, Дағандел, Дегелең, Қотанбұлақ, Кент, Қу, Қызылтау, Мойынты, Нұра, Сарытау, Сарыбұлақ, Темірші, Тоқырауын, Шұбартау, Шу, Едірей. Қарқаралы уезі келесі станицалар мен болыстардан тұрды: * Қарқаралы * Қызылтау, (Қояншытағай болысы) * Кент, * Абыралы, * Ақбота, * Сарытау, * Нұра, (Әлтеке-Сарым болысы) * Тоқырауын, (Әлтеке-Сарым болысы) * Бөрілі, * Едірей, * Ақсары, * Темірші, * Дегелең, * Қу, * Қотанбұлақ, * Батыс Балқаш, * Мойынты (Кәрсөн, Керней-Кәрсөн) * Шұбартау. 1926 жылдың 1 қаңтарындағы болыстар: * Абыралы болысы * Ақсары (орталығы — Карбышевское а.) * Бауыр (орталығы — Бөрілі мекені) * Берікқара * Дегандан * Дегелең * Қотан-Балқаш (орталығы — Қотанбұлақ мекені) * Кедей (орталығы — Тоқырау мекені) * Кент * Қызылтау * Меңдеш (орталығы — Қу мекені) * Темірші * Шет (орталығы — Мойынты мекені) * Шұбартау * Едірей * Балқаш ## Уезд басшылары ## Сілтеме * [1] * Қарқаралы және Көкпекті сыртқы округтарының саяси және әкімшілік басқару жүйесіндегі аға сұлтандардың рөлі (1824-1868 жж.) * Қарқаралы * Михеева Л.В. Қарқаралы округінің құрылу тарихы туралы ## Дереккөздер
Қармақшы Ата Мазары– сәулет өнері ескерткіші. 14 – 15 ғасырда күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Қармақшы ауданының орталығынан 1 – 2 км қашықтықта. Жалпы жобасы шаршыланып келген (7,3х6,0х7,3 м), төбесі күмбезді. Қабырға қалауы мен күмбезінде өрнек жоқ. Іші-сырты әктелген. Орта ғасырлық мазар салу дәстүрінің бір белгісі – ескерткіш сыртының лайына аттың қылы қосылған. Мазарға алғаш назар аударған И.Кастанье оның күйдірілген қыштан тұрғызылғанын, Қармақшы атаны әулие тұтқан жергілікті халық күмбезді ақ матамен жабулап қоятынын, осы матаға әулиенің өмірбаяны жазылғанын айтқан. Ел аузындағы аңыз әңгімелерде Қармақшы ата шаһардың қорғаушысы болған, балық аулауды кәсіп еткен. Мазар арнайы зерттелмегендіктен [[И.Кастаньенің, т.б. ғалымдардың азды-көпті сипаттамасы ғана сақталған. ## Дереккөздер
Қарқара көтерілісі - 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт- азаттық көтерілісінің Жетісу облысындағы орталығы. Кейбір мұрағат құжаттарында «Албан көтерілісі», халық жадында «Албан - Бұғы» көтерілісі деп аталады. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында отарлық езгі қатты күшейді, алым-салык көбейіп, халык тұрмысы күрт нашарлады. Ал 1916 жылы 25 маусымдағы соғыстағы армияның тылдағы қара жұмыстарына Қазақстан, Орта Азия және ішінара Сібірдің 19-43 жас аралығындағы (кейіннен 43-тен 31-ге түсірілді) ер азаматтарды шақыру жөніндегі жарлығы көтерілістің шығуына түрткі болды. Жалпы Қазақстан мен Орта Азиядан 400 мың, соның ішінде Жетісудан - 87 мың адам шақырылды. Патша жарлығы жарияланысымен Қазақстанның барлық аймақтарында бұған қарсылық білдіру басталды. Қарқара - Жетісу облысының Жаркент уезіне қарайтын жайлау және әйгілі халықаралық жәрмеңке орталығы болатын. 16 болыстан тұратын албан тайпасының атақонысы еді. Оның 13 болысы Жаркент уезіне, қалған үшеуі Верный уезіне қарады. 6 шілде күні 13 болыс өкілдері Ақбейіт тауында жиналып, патша жарлығын орындамауға баталасты. Келесі күні «Нарынқол - Шарын» приставының бастығы Подворков 13 болыс пен беделді адамдарды жинап алып, патша жарлығын дереу орында- уды талап етті. Жиналғандар 4-5 күн ақылдасып, жауап бермек болып тарасты. Шілденің 10 күні жәрмеңкеден 10 км жердегі «Қабан Қарағай» деп аталатын жайлауда Құрман болысының беделді адамы Ұзақ Саурықовтың ауылында Құрман, Мерке, Шілік, Торайғыр, Сарытоғай, Қоңырбөрік, Қожбанбет, Бодеті, Иванов, Алжан, Айт болыстарының басшылары мен басқа да беделді адамдары майдан жұмысына адам бермейміз деп келісті. Он күн өткеннен кейін Подворков қазақ-орыс жасағын алып келіп, «Ереуілтөбеде» болғандарды түгелге жуық тұтқындап, Қарақол (Пржевальск) қаласындағы түрмеге қамады. Түрме басшылары ереуілшілердің ақылгөй ақсақалы Мәмбетұлын у беріп өлтірді. Қалған тұтқындар Қарақол уезі басшысы полковник Ивановтың бұйрығымен 8 тамыз күні атылды. Атылғандар арасында: Кәрібоз Қаңтарұлы, Суанқұл Арғынұлы, Қазыбек Шорманұлы, Үмеке Бестібайұлы, Біләл Разақұлы, Қағазбек Тоқтамысұлы, Жаңабай Құдайбергенұлы, Құрман Әділбекұлы, Бекайдар Сұлтанқұлұлы, Құдиярбек Шотаманұлы, Жанпейіс Отыншыұлы, т.б. болды. Көтерілісшілердің бір тобы Қайқы асуында жаза- лаушылар колынан қаза тапты. Бірақ жазалау әрекеттері котерілісті бірден баса алмады. Тамыздың ортасына қарай Жаркент уезі толық көтерілді. Көтерілісшілер 11 тамызда Жалаңаш станциясын басып алып, қоныс аудару басқармасының қызметкерлері Долгушинді, Лдековті, т.б. бірнеше адамды өлтірді. 16 тамызда Монай Ұзақбайұлы басқарған албан жасақтары Қарқара жәрмеңкесін басып алды. 15 қырркүйекке дейін Нарынқол - ІІІарын приставына қарайтын өңір көтерілісшілер қолында болды. Верный уезіне қарайтын Қызылбөрік болысының тұрғындары да атқа мініп, 3 тамыз күні Асы жайлауында уезд бастығының көмекшісі Хлыновский басқарған жазалаушыларды Верныйға қуып тастады. Көтеріліс уездің басқа болыстарында да(Ботабай,Шығыс және Батыс Қастек, Ырғайты, Тайторы, Жайылмыш, т.б.) өрістеді. 10-12 қыркүйекте Лепсі уезіне қарасты Мақаншы - Садыр, Мәмбет - Қысқаш, Балқаш - Лепсі болыстарының қазақтары да көтеріліске шықты. Саратов селосы маңында көтерілісшілер Маслов басқарған жазалаушы жасақпен соғысып, қырғынға ұшырады. Жазалаушылармен қарулы қақтығыстар Кіші, Орта, Үлкен Ақсу елді мекендеріндегі дүнгендер, Верный уезі Қорам болысындағы ұйғырлар арасында да болды. Қыркүйектің аяғы мен қазанның басында патша жазалаушылары көтерілісшілердің негізгі күштерін талқандады. Олар көтерілісшілерге қоса бейбіт халықты да қырғынға ұшыратты. Жетісу облысының бес уезінде 84 854 түтін (отбасы) болса, көтерілістен кейін 53 мың ғана түтін қалып, 31 854 түтін жойылды немесе Қытайға ауып кетті. Мұрағат деректері бойынша Қарқара көтерілісі кезінде Жетісудағы қазақ пен қырғыздардың жүзге жуық елді мекені жазалаушылардың шабуылына ұшырап, 373 үй өртенген, 1905 адам оққа ұшқан, 684 адам жараланып, 1105 кісі тұтқындалып, кейіннен із-түссіз жоғалған. Ал патша жазалаушыларынан небәрі 171 адам ғана шығын болған. Қарқара көтерілісі жөнінде М.О.Әуезов «Қилы заман» атты тарихи хикаят, Т.Жұртбаев «Бейуақ», С.Тәнекеев «Қарқара - Албан көтерілісі» кітаптарын жазды. ## Дереккөздер
Қарқаралы сыртқы округі (Қарқаралы дуаны) – 1824 жылдан Батыс Сібір қазақтары шекара басқармасының әкімшілік бөліктерінің бірі. Жер аумағы 2,728 мың км². Халқы 59744 адам (1862 ). Әкімш. жағынан 18 болысқа, 147 ауылға бөлінді, 16 пошта бекеті болды. 1868 ж. Қ. о. Семей облысы ## Құрылуы XVIII ғасырдан, әсіресе, осы ғасырдын ортасынан басталған саяси оқиғалардың негізі — Қазақстанға деген Ресей протекторатынын орнығуы мен бекуі болды. Мұның ішінде, протектораттың бағындыруға негізделген элементтері бар формасы орнықты. XVIII-ғ. мен XIX-ғ. ғасырдың басындағы Қазақстан мен Ресей арасындагы қарым-қатынастың осы түрі Қазақстанды Ресейге бағындыруға әкелген көпір болып саналады. Кейінірек, "Уақытша Ереженің қабылдануымен", қазақтарға жалпыресейлік заңдардың таралуымен, басқарудың жаңа жуйелері және ортақ салық жуйесінің енгізіліуімен, 1860-жылдардан Ресей бодандығына ену кезеңі басталады. Протекторат кезеңінде қазақтарды империялық билікке толық бағындыруға бағытталған аса маңызды саяси, әлеуметтік-экономикалық, әскери-стратегиялық сипаты бар шаралар бірте-бірте, сатылай жүргізілді. Патшалық әкімшіліктің Орынбор мен Сібірдегі отаршылдық мекемелері арқылы жүргізген хандық билікті әлсірете отырып, кейін оны жоюға бағытталған жоспары алдымен қазақ жерлерінің әкімшілік-аумақтық тұрғыдан өзгерулеріне әкелді. Солтүстік, Орталық және Шығыс Қазақстан (Орта жүз) үшін бұл өзгерістер Сібір мекемесіне қаратылған сыртқы округтердің ашылуы түрінде жузеге асырылды. Хандық биліктін жойылуы оның алғы шарттары болып саналатын осы институттын беделі мен мәнін түсіруге бағытталған сан алуан шаралардан құралған бірнеше жылғы іс-шара еді. Хандар ресми бекітілуі керек болды, беделі төмен, қабілетсіз, айтқанмен жүретін хандар сайланды, ақылды, күшті хандар жоққа шығарылды, бағынбайтын, дербес хандар биліктен аластатылған сияқты т.б. қитұрқылықтар қолданылды. Мұндай іс-шаралардың қатарында қазақтың жекелеген билік басындағылар арасындағы бәсекелестікті қыздыра түсу, билік үшін ішкі саяси күрес туралы жалған көзқарас туғызу, бір өлкеден бекітілетін хандардың санын жасанды жолмен көбейту сияқты тәсілдер де болды. 1822 жылы Александр I жарлығымен Орта жүздегі хандық билік жойылады. 1822 жылы, ұзақ дайындықтан кейін, Орта жүз аумағын басқарудың жаңа ережесін белгілеп, айқындайтын ерекше құжат — "Сібір қазақтары туралы Жаргы" қабылданды. 1822 жылдың 22 шілдесімен белгіленген "Жарғының" өзі 10 тараудан құралатын көлемді құжат болды. Онда барлығы 319 тармақ бар. Мұндағы 1-тармақтың кіріспесі "Сібір қазақтары көшпелі бұратаналар табына жатқызылады және олармен тең құқылы" және "Сібір қазақтарының мекені Омбы облысының сыртқы округтерінен құралады" дегеннен басталады. Құжатты жасаушылар, әсіресе 19 ғасырдың белгілі ресейлік қайраткері М.Сперанский мен әріптестері "Жарғы" әрекеттерімен жаңа қабылданған халық өмірінің сан алуан қырларын мейлінше жан-жақты қамтуға тырысады. Жарғы басында округтік приказдар тұратын сыртқы округтердің құрылуын негіздеді. Округтегі басқарма мен сот ісін облыс басшысы тағайындайтын аға сұлтанның екі орыс қазысының "құрметті қазақтардан"билер мен старшындар сайлайтын тағы екі қазының, басқа шенеуніктердің қатысуымен округтік приказ жүзеге асырды. Округтік приказдың канцелияриясы мен аудармашылары болды. Округ болыстық басқармасы бар болыстардан, болыстар старшиналар басқаратын ауылдардан құралды. Сөйтіп, округ—болыс—ауыл деген жаңа әкімшілік-аумақтық үштік жүйе енгізілді. І-тараудың 5,7 тармақтарында олар төмендегіше белгіленді: ауыл 50-70 түтіннен, болыс 10-12 ауылдан, округ 15-20 болыстан құралды. Округтер ашылмас бұрын-ақ Жарғы қазақ тіліне аударылып, алыс ауылдардағы танымал адамдарға таратылған. Бөкей мен Уәли хандардың иелігіндегі Қарқаралы мен Көкшетау өңірлеріне ерекше мән беріліп, осы өлкелерде алғашқы сыртқы округтерді ашу көзделді. Алғашқы сыртқы округ Қарқаралы 1924 жылдың 8 сәуірінде ашылды. Онда шамамен 20 мың отбасы бар еді. Тұрғындар саны мөлшері 60 мыңдай ер адам бар деген есеп бойынша жүргізілді. Округ әлдеқашан құрылған, шенеуніктердің барлық құрамы жұмыс істеп тұрған Қарқаралы қонысында приказ орнатылған болса да, Қарқаралы округін ашу туралы жарлық біраз уақыт өткен соң, яғни 1824 жылдың 24 шілдесінде ғана бекітілді. Омбы әкімшілігінің талпыныстары нәтижесінде Орта жүз қазақтарының ішінде ашылған мекемелердің қатарында Қарқаралы приказы алғашқысы болды. 21 күн өткеннен кейін 1824 жылдың 29 көкегінде екінші — Көкшетау приказы ашылады. «Сібір қазақтары туралы Жарғы» бойынша жалпы 8 округ ашылуы тиіс болатын. Ашылу уақыты бойынша ең соңғысы, осы тізімге енбей қалғаны — 1844 жылы ашылған Көкпекті округі болды. Қаркаралы округі Сібір басқарылуындағы барлық 8 округтін ішіндегі ең үлкені болды. Ашылу кезінде округте шамамен 20 мың түтін және барлығы 60 мыңдай тұрғын бар деп есептеу қалыптасқан. Осы мәліметке Красовскийдің де жазғаны жуық келіп, ол: жаңа ашылған Қарқаралы округінде «18 болыс, 147 ауыл, 18 320 түтін» болған дейді. Тұрғындар саны өсіп отырғаны байқалады. 1850-жылдары П.Кеппен мәліметі бойынша мұнда 146 655 адам тұрса, XIX ғасырдың соңында (Ресей империясы тұрғындарының бірінші жаппай санағының мәліметі бойынша) уез аумағында 171 655 адам тұрып, оның 169 656 қазақ болған. Қарқаралы және Көкшетау округтерінен кейін 7 жыл бойы. 1831 жылға дейін жаңа округ ашылмады. Осы екі округ орналасу мен іс жүргізілу мәселелерінде алғашқы қиындықтарды бастан кешті. Қарқаралы округіндегі болыстардың негізгі де тұрақты құрамы 1830-жылдарға таман қалыптасты. 1841-жылдың қазан-қарашасындағы жағдай бойынша округ төмендегі 17 болыстан құралды: Негізінен Қарқаралы сыртқы округінің құрамын 17-18 болыс құрап отырған. Округ 1840-жылдардың соңына қарай бір жобаға келіп, негізгі үш бекеттік желі (бекет жолдары) тартылады: * Баянауыл арқылы Омбыға өтетін ең алғашқы желі; * Қу, Едірей арқылы Омбыға баратын - жаңа (қосымша) желі; * Қарқаралы — Ақмола желісі. 1840-жылдары «онша маңызды емес құжаттарды таситын» пошташы қазақтар пайда болады. 1860-жылдары уез ашылған соң, Қарқаралыны Семеймен жалғастырған атақты Майлығара трактысы пайда болады. XIX-ғ. аяғы мен XX-ғ. басында (төңкеріске дейін) уезге жалпы саны 22 болыс қарады. Қарқаралы уезінде 19-ғ. соңына қарай барша Қазақстан жеріне тән күрделі әлеуметтік-экономикалық, т. б. үдерістер мен өзгерістер орын алды. Қазақ дәстүрлі шаруашылығы мен қауымы өзгерістерге түсті, сауда, кәсіпшілік, өндірістік бағыттар өрістеді, Қарқаралы қаласы саяси оқиғалардың орталығы сипатын ала бастады, қырдағы қалың қазақтың нағыз жанашырлары — қазақ зиялылары қалыптасты. ## Әкімшілік бөліні ## 1851-1855 Қарқаралы округі тұрғындары, ауылдарының саны (1851-1855 жылдарғы деректер бойынша) ## Дереккөздер
Қарсақ Қопабайұлы(1882 – 1974) – жырау, халық өнерпазы. Ақын Қарсақ кедей шаруа жанұясынан шыққан. Жас кезінен өлең мен жырға әуес болған ақын бертін келе сырнаймен қосылып ән айтуға машықтанып, өз шығармаларын әнмен орындаған. Ауыл молдаларынан оқып, хат таниды. Қарсақ Баубектің аталасы Қарауылдың бір тармағы Орақ әулетінен еді. Жасынан Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігін көктей шарлап жыр айтқан, ән салғаг Қарсақ Қопабайұлы бүгінгі Ақмола, Қостанай, Жезқазған, Қарағанды облыстарын түгел ардақтаған ақын. Топқа түсіп, топ жарып, айтысқа түсіп талай рет жүлде алған.Ақын 1916 жылғы ұлт-азаттық күресті шын ықыласымен қолдап, Қызылқұмнан хат, Амангелді жиынында деген жыр-толғауларын шығарған. Қ-тың Қайран ел, Шырқа әнім, Желдірме атты әндері халық арасына кең тараған.
Камал Қармысов (24 сәуір 1912, қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас - 21 мамыр 1991, Алматы) — кино және театр актері, Қазақстан халық артисі (1957). ## Өмірбаяны Камал Қармысов 1912 жылдың 24 сәуірінде қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас ауылында дүниеге келген. 1927 жылы Қармысов Алматы сауда қызметкерлері клубының драмалық үйірмесіне белсене араласты. 1929 жылы Ташкенттегі Орта Азия университеттінде оқуын бітірді. 1930 жылы Риддер жұмысшы-жастар театрын ұйымдастыруға қатысты. 1931 жылы Камал Қазақ ақадемия-драмалық театрының құрамына қабылданады. 1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. ## Ойнаған рольдер Қармысов - кейіпкердің кескін-келбетін, қимыл-қозғалысын дәл тауып, оның ішкі жан дүниесімен шебер шендестіре білген актер. Әсіресе, өткір мінезді, сатиралық рольдердің шебері болған. Ол Керім (М.Әуезов пен Л.Соболевтің "Абайында"), Қозы, Жантық (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сүлуында"), Төлеген Тоқтаров (Әуезов пен Ә.Әбішевтің "Намыс гвардиясында"), Гасфорт (Мұқановтың "Шоқан Уәлихановында"), Қаражан (О.Бөкейдің "Құлыным, меніңінде"), т.б. бар. Қармысов орыс және шетел классик, шығармаларында көп ойнады. Атап айтсақ, Барон (М.Горьқийдің "Шыңырау түбіндесінде"), Хлестақов (Н.В. Гогольдің "Ревизорында"), Гарпагон (Ж.Мольердің "Сараңында"), Яго (У.Шекспирдің"Отеллосында"),т.б. бар. 1945 жылдан бастап киноға түскен, олардың арасындағы ең белгілі рөлдері: Оспан ("Абай әні", 1945), Жантақ ("Махаббат дастаны", 1954), Әлімхан ("Дала қызы", 1954), т.б. ## Фильмографиясы ## Марапаттары * Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1980). * 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені. * "Халықтар достығы" медалі. * "Құрмет белгісі" ордені. ## Дереккөздер
Қарнақ — орта ғасырдан белгілі қала орны. Түркістан қаласының солтүстік-батысына қарай 25 км жерде, қазіргі Атабай аулы ортасында 1974 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедедициясы (жетекші А.Н.Бернштам), 1986 ж. Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштері жинағының экспедедициясы (жетек. К.Байпақов) зерттеген. Қазіргі орны төртбұрыштанып келген топырақ дуалмен қоршалған, іргелері: солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 100 м және солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа карай 150 м,биіктігі 1—1,5 м. ішкі солтүстік-шығыс бөлігінде биіктігі 6 м төбе түріндегі қамалдың пішіні байқалады, оның табанының көлемі 60x70 м, кіре беріс қақпасы оңтүстік-батыс іргесінің орта шенінде. Археологтар: Г.И.Пацевич, Е.И.Агеева Қарнақты Шагилджан, Ишкент аталды деп жорамалдайды (Ишкент орналасқан Қаратаудың бөктері 10 ғасырда қимақтардың мекені болған). А.Н.Бернштамның жүргізген зерттеуі Қарнақтың Әмір Темір әулеті тұсында (13— 15 ғасырлар) салынғанын анықтаған. Қарнақ — қазақ хандықтары дәуірінде (15—18 ғ-лар) маңызды рөл атқарған қалалардың бірі. Онда ежелден мыс, шойын қорыту, қорғасын балкыту, оқ- дәрі жасау кәсібі дамыған. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне арналып жасалған атақты Тайқазан 14 ғасырда Қарнақта құйылған. Ресей патшалығының Қазақ хандығына жіберген елшілері Ф.Скибин мен М.Трошин қазақтардың оқ- дәрілік қорғасынды Қарнақ қаласында балқытқанын атап көрсетеді. Қарнақта медресе болған. Медреселерде көптеген қазақ зиялылары оқыған. Солардың ішінде ақындар Шортанбай Қанаев, Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Молда Мұса (Мұсабек) Байзақүлы, т.б. болған. ## Дереккөздер
Абдолла Қарсақбаев (2 қазан 1926, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақастек ауылы - 2 қыркүйек 1983 жыл, Алматы) - кинорежиссер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978). ## Өмірбаяны Шапырашты руынан шыққан. 1956 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетін М.Э. Чиаурелидің тобында бітірген. 1947-1983 жылдары "Қазақфильм" студиясында режиссер болды. ## Шығармашылығы мен марапаттары "Ана мен бала" (1955), "Егер біздің әрқайсымыз..." (1961, екеуін де реж. С.Қожықовпен бірге), "Қанатты сыйлық" (1956, А.Слободник және Э.И. Файкпен бірге), "Ботакөз" (1957, Е.Е. Аронмен бірге) атты көркем фильмдерді қоюға қатысты. Тарихи тақырыпқа "Қилы кезеңде" (1968), "Даладағы қуғын" (1979, КСРО ХШЖК-нің күміс медалі) секілді фильмдерді, "Менің атым Қожа" (1963, Т.Дүйсенбаевпен бірге, 1964 жылы өткен Орта Азия мен Қазақстан кинематографияшыларының байқауының және 1967 жылы Канн қаласында өткізген халықаралық кинофестивальдың дипломына ие болды), "Балалық шаққа саяхат" 1969), "Менің ағам" (1972), "Қатарыңнан қалма" (1974, телефильм); "Оу, ковбойлар" (1975), "Алты жасар Алпамыс" (1976; 1977 жылы Ригада өткен Бүкілодақтық 10 кинофестивальдің жүлдегері), "Балалық шақтың кермек дәмі" (1982) көркем фильмдерін, сонымен қатар "Қазақ халқының қолөнері" (1958), "Торғай шегі" (1963), "Черкасск қорғаны" (1970), "Ақтөбе" (1972), т.б. деректі фильмдерін қойған. ## Дереккөздер
Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев (2 қыркүйек 1932 жыл, Қостанай облысы Боровской кенті – 23 қараша 2015 жыл, Алматы) — суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1991). ## Өмірбаяны Алматы көркемсурет училищесін (1959), Мәскеудің Бүкілодақтық кинематография институттын бітірген (1962). 1967 жылдан "Қазақфильм" студиясында суретші, 1981 жылдан бас суретші. ## Суретші-қоюшы ретінде * "Ән қанаты" (1966) * "Балалық шаққа саяхат" (1969) * "Отқа оранған Орал" (1973) * "Таңдау" (1976) * "Транссібір экспресс (1978, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, сондай-ақ, Карловы-Варыде өткен Халықаралық және Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кино-фестивальдың жүлдесі мен КСРО ХШЖК-нің алтын медалі) * "Жазушы" (1980) * "Қош бол, Медеу" * "Ай астындағы үй" (1982) * "Батыр Баян" (1992) көркем фильмдерді түсіруге қатысты. ## Марапаттары * Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1978) * Карловы-Варыде Халықаралық кино-фестивальдың жүлдесі * Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кино-фестивальдың жүлдесі * КСРО ХШЖК-нің алтын медалі * «Еңбек ардагері» медалі (2002) * ҚР Президентінің құрмет грамотасы (2002) * "Экран шебері" атағы (2007). ## Дереккөздер
Қарсақпай — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы кент, Қарсақпай кенттік әкімдігі орталығы. ## Географиялық орны Аудан орталығы – Ұлытау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 91 км-дей жерде. ## Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2402 адам (1268 ер адам және 1134 әйел адам) болса, 2009 жылы 1668 адамды (889 ер адам және 779 әйел адам) құрады. ## Тарихы Іргесі 1911 жылы Қарсақбай-Аша қонысында қаланған. Қарсақпайда Қазақстандағы түсті металлургияның тұңғышы – мыс қорыту зауыты салынған. ## Дереккөздер
Қарлұқтар – көне түркі тайпасы. Ол үш рудан бұлақ, чигиль (басқаша атауы – себек) және ташлық] құралған. Қарлұқтар телелердің бір тайпасы делінеді. 7 ғасырдың орта шенінде Қарлұқтар Емел алқабына және Сайрам-нор көліне қарай ойысты. Осы арада Қарлұқтардың бұлақ, чигиль, ташлық руларынан құралған тайпалық бірлестігі қалыптасты. 8 ғасырда Түрік қағандығы ыдырағаннан кейін, Қарлұқтар күшейе бастады. Көшпелі жағдайда мал өсіріп, аң аулады, бірте-бірте отырықшы егіншілікке көшті. Қарлұқтар Орта Азиядан Қытайға дейінгі керуен жолын, Талас өзенінен Тарым өзеніне дейінгі жерлерді, Ыстықкөлдің оңтүстігін мекендеді. 757 – 766 жылдары Түргештер мемлекетінің жерін түгел дерлік өзіне бағындырды. Қарлұқтар шонжарлары Жетісуда билік құрды. Осы кезде Қарлұқтар билеушілері өздерін жабғу деп атады. Бұл 800-ші және одан кейінгі жылдардағы (10 ғасырдағы «Худуд әд-Алам») еңбектерде айтылады. Онда Қарлұқтардың жабғуларымен қатар түрік билеушілері – қағандардың болғаны сөз болады. Жабғу Қарлұқтар астанасын Шу өз-нің бойындағы Суяб қаласысына көшірген. Бертін келе олардың астанасы Іле өз-нің бойындағы Қойлық қаласысына ауыстырылды. 861 жылы Қашқарияны басып алды. 10 ғасырда Қарахан әулеті билеген мемлекеттің құрамына кірді. Қарлұқтар 960 жылы мұсылман дінін қабылдады. ## Қарлұқ тайпалары конфедерациясының құрамы Қарлұқ тайпалары конфедерациясының құрамы — қарлұқтайпаларының топтасып, саяси бірлестігінің қалыптасуыЖетісуда болғанын айқын дәлелдейді. Қарлұқтардың алғашқы үш рулы ұйытқысына, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның этникалық субстраты кірген болуы керек. Қарлұқ конфедерациясына түркі тілдес көшпелі және жартылай көшпелі әр түрлі тайпалар: жікілдер,бұлақтар, халаждар, түргештер, азкишилер, тухсилер, шарұқтар, аргулар, барсхандаркірген. Бұлардан басқа оның құрамында оғыздардың негізгі көпшілігі Сырдарияның орта және төменгі ағысына көшкеннен кейін Жетісу аумағында қалған кейбір топтары, сондай-ақтүрік болып кеткен Жетісу соғдылары болды.Махмұд Қашғари көптеген соғдылар түріктердің әдет-ғұрыптарын қабылдаған деп хабарлай- ды. Кейінірек қарлұқтардың Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудың, отырықшы халықтарымен сіңісіп, ислам дінін қабылдаған бір бөлегі, сондай- ақ оғыздардың соларға сәйкес топтары да түрікмендер деп аталып кетті.Қарлұқ конфедерациясының қалыптасуы Жетісу мен Қашғариядан бастап Сырдарияның орта ағысы мен Ферғанаға дейінгі ұлан-ғайыр өңірде жүзеге асты. Бұл байтақ аймақтың көптеген тайпалары қарлұқтардың жабғу деген атағы бар көсемінің, сонан соң қағанның қарауында болды. Қарлұқтар түрік тілінің әр түрлі диалектілерінде сөйлеген. Араб-парсы жазбаша деректемелерінің мәліметтеріне қарағанда, олардың бір тобы «ж» дыбысты, екінші бір тобы «й» дыбысты диалектіде сөйлейтін болған.Қарлұқтар монғолоидтік белгілердің болмашы қоспасы бар еуропеоидтік антропологиялық тұрпатқа жатқан.Әл-Масуди түріктердің ішінен қарлұқтарды бөліп көрсетіп, олар «неғұрлым әдемі, бойшаң, өнді келеді» дейді. Қарлұқ тайпаларының бірі — жікілдер туралы олардың ішінде болған араб саяхатшысы Әбу Дулаф (X ғ.) былай деп жазады: «Олар (жікілдер) әдемі келеді. Айналасындағы тайпалардың бәрі оларды ұрлап әкетіп тұрады».Қарлұқтардың қоныстануы. Қарлұқ тайпалары VIII — X ғасырларда Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі кең-байтақ аумақта қоныстаңды.Қарлұқ топтарының бірі IX ғасырдың бас кезінде Отырар (Фараб) төңірегіне келіп қоныстанды. Ибн ХордадбехФараб қаласында қарлұқ- түріктердің отрядтары бар деп атап өтеді. Басқа авторлар да Фараб аймағындағыСүткент қаласында қарлұқтардың болғандығын айтады. Қарлұқтар Фараб, Кенжиде және Шашарасындағы жайылымдарда көшіп жүрген. «Олардың бәрі мұсылмандар, бірақ ешкімге бағынбайды», — деп атап көрсетеді әл-Истахри (X ғ.). Қарлұқтардың кейбір топтары Шаш және Испиджаб аймақтарын мекендеді. Ибн Хаукальдің айтуына қарағанда, Шаш аймағына исламды қабылдаған оғыз және қарлұқ тайпалары топтасқан. Испиджаб өңірі қарлұқтар мен оғыздардың арасындағы шекара болды. Мұнда қарлұқтар Саманилер мемлекетімен шектесіп жатты. «Мауараннахр шекарасының он бойында, — деп хабарлайды әл-Истахри, — соғыс шайқастары болып жатады: Хорезмнен Испиджаб төңірегіне дейін оғыз-түріктермен, Испиджабтан Ферғана- ның ең шалғай жерлеріне дейін қарлұқ-түріктермен шайқастар болып тұрады». ## Таластағы қарлұқ тайпалары Қарлұқ тайпалары Талас аңғарында тұрды. Тараздың оңтүстігіне қарай 5 фарсах (30 шақырым) жерде Қасрибас деген жердегі жайылымда қарлұқтар қыстап жүрген. Тау қойнауындағы бұл жылы жерге таяу халаждардың қыстауы болды. Ал Тараз VIII ғасырдың бірінші жартысында-ақ «даңқты да инабатты шарүқ-түріктер» қаласы деп аталған еді. Тарихи-географиялық деректер қарлұқтар мен оғыздар Тараз-Испиджаб- Фараб аралығын бірлесіп мекендеген деп шамалауға мүмкіндік береді. Таразға жақын жерде, Макдисидің айтуынша, жікілдер мекендеген, мұнда олардың осы аттас қаласы болған. Махмұд Қашғариға жікіл-түріктердің үш тобы мәлім болды. Бұлардың біреуі Таразға жақын жердегі —Жікіл қаласын, ал басқа екеуі — Барсханнан әрі Құясты және Қашғариядағы Жікіл қонысын мекендеген. Қарлұқтар Тараздың шығыс жағында да мекендеді. Мұңда олардың қарауында Құлан, Мерке қалалары болды. Меркенің шығыс жағында Орду деген «шағындау бір қаланың» болғаны айтылады, онда түрікмен патшасы турады, ол Испиджаб билеушісіне үнемі сый-сияпат жіберіп тұрады» делінген. Ордудың қарлұқтар орналасқан негізгі аумақта қоныстануы оның билеушісі қарлұқ болған деп топшылауға мүмкіндік береді.«Худуд әл-аламның» мәліметтеріне қарағанда, Суяб ауданында түхси тайпалары мекендеген. Тұхсилердің үлкен бір тобы X ғасырға дейін қарлұқтардан солтүстікке таман қоныстанған. X ғасырдың орта шенінде олар оңтүстікке қарай едәуір жылжып, қарлұқтармен бірге Тянь-Шаньның батыс сілемдерін бойлай орналасады. Испиджаб, Тараз және Баласағұн қалалары өңірінде түргештердің арғу тайпасы тұрды. Шу аңғарында қарлұқ қоныстарының орталығы — Баласағұнқаласы болған. Әл-Идрисидің картасында қарлұқтардың екі тобының аумақтық орналасуы көрсетілген. Қарлұқ этнонимін әл-Идрисижазудың белгілі екі түрінде — арабша және парсыша: харлух және халлух деп береді. Хақан басқаратын қарлұқтар мекендейтін негізгі аудандар төртінші және бесінші климаттардың тоғызыншы бөлігіне орналастырған. Әл-Идрисидің картасына қарағанда, қарлұқтар елінің оңтүстігінде Бухайрат ат-түрік (Түрік көлі немесе Самджан көлі) деген үлкен қол орналасқан. Әл-Идриси еңбегінің мәтінінде бұл қол туралы ешқандай мәлімет жоқ, ол мүлдем ауызға алынбайды. Түрік көлінің оңтүстік жағында, қарлұқтар мекендеген аймақта Жоғарғы Барсхан қаласы көрсетілген, көптеген деректемелер бойынша қазір ол Ыстықкөлдің оңтүстік жағасына сеніммен орналастырылуда, мұның өзі Түрік көлін Ыстықкөл деп санауға берік негіз береді. Сол арқылы, К. Миллер ұсынғандай, Гаган көлін Ыстьқкөл деп есептеуге болмай- ды, оның үстіне, «Нұзхат әл-мүштақғың» мәтіні және картаның деректері бойынша, қарастырылып отырған кезде Гаган көлінің төңірегінде қимақтар қоныстанған. Ал Ыстықкөл мен оның солтүстік-шығыс жағында жікіл тайпалары мекендеген. «Ыстықкөлдің бүкіл төңірегін жікілдер алып жатыр», — деп көрсетеді Гардизи.Оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында қарлұқтар Тибетпен және тоғыз-ғұздармен (ұйғырлармен) шектесіп жатты. Қарлұқтар иеліктерінің Ти-бетке жақындығы «Худуд әл-алам» анонимінің қолжазбасында да атап өтілген. Тегінде,Памирдің оңтүстік-шығыс жағындағы таулы аймақтар мен Шығыс Түркістан аймағы (Жаркент, Хотан) Тибетделініп отырса керек. Қарлұқтар мен ұйғырлар (тоғыз-ғұздар) арасындағы шекараға келетін болсақ, ол Шершен, Тарым және ішінара Ақсу өзендерінің бойымен өткен. ## Тағы қараңыз * Қарлұқ қағанаты ## Дереккөздер
Қарсақ мұнай кен орны — Атырау облысы Мақат ауданы, Мақат кентінен оңтүстікке қарай 70 км, Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан 18 км жерде орналасқан. Кен орны бұрғылау жұмыстары нәтижесінде 1948 жылы ашылған, 1960 жылдан пайдаланылуда. ## Геологиясы мен сипаты Кен орны үш қанатты тұз күмбезі құрылымнан орын алған. Бұл құрылымның ендік бағытта созылған тұз ядросының екі төбешегі бар, олар 700-800 м тереңдікте жатыр. Қарсақ мұнай кені аумағында төменгі пермь кезеңінен жоғары апт, неокомге дейінгі шөгінділер (жалпы қалыңдығы 1800 м) тараған.1952-1960 жылдары жүргізілген терең бұрғылаудан кейін жоғарғы және төменгі бор қабаттарында өндірістік маңызы бар мұнай горизонттары анықталды. Мұнайы мол шоғырланған батыс қанат 9 мұнайлы горизонтқа бөлінген.Шөгінді жыныстардан құралған мұнайлы қабаттардың жалпы қалыңдығы 4 – 32 м. Коллекторларының ашық кеуектілігі 25-30%, өткізгіштігі 1,03-2,34 мкм2. Бастапқы қабаттық қысым 1,8 – 7,2 МПа, температурасы 25 – 35°С. Мұнайдың тығыздығы 0,826 – 0,933 г/см3. ## Құрамы Мұнай құрамында: * күкірт - 0,1-0,6% * шайыр - 9-52% * парафин - 0,17-2,19% Ілеспе газдың құрамы: * метан - 70,4%; * этан - 4,2%; * пропан - 9,3%; * изобутан - 14.4%; * азот - 1,1%; * оттегі - 0,3%. Хлоркальций типті қабат суларының тығыздығы 1,091-1,670 г/см3, минералдары 135,2-253,6 г/л. ## Дереккөздер
Қарсақ (лат. 'Vulpes corsac') – иттер тұқымдасының түлкі туысына жататын жыртқыш аң. ## Биологиялық сипаты * Дене тұрқы 46 – 56 см, құйрығының ұзындығы 25 – 35 см, терісі бағалы аң. * Қысқы жүні қалың, жұмсақ әрі жібектей болып келеді. Жазғы жүні қысқа, ірі және түбітсіз келеді. * Қарсақтың түлкіден айырмашылығы: құлағы ақ, үлкен тұмсығы сүйір болады. * Қарсақ жылына екі рет түлейді (көктемде және күзде). ## Тіршілік жағдайы мен қоректенуі Тереңдігі 1 – 2 м, ұзындығы 4 – 6 м ін қазып алып, сонда тіршілік етеді. Кейде түлкі, борсық және суырлардың ескі індерін де пайдаланады.Қарсақ қорек іздеуге таңертеңгі және кешкі мезгілде шығады. Негізгі қорегі – тышқан, тоқалтіс, құмтышқан, сарышұнақ, суыр, қоян, т.б. Сондай-ақ, қарсақтар тасбақаны, құсты, жыланды, кесірткені де жейді. ## Көбеюуі Қарсақ жыныстық жағынан 9–10 айда жетіледі. Жылына 1 рет күшіктейді. 2-ден 16-ға дейін, негізінде 3-6 күшік табады. Қазақстанның далалы аймағында ақпанда, ал шөл-шөлейтті аймақтарында қаңтардың аяғында шағылысады. 52 күннен кейін 2–16, көбіне 3–6 күшік туады. ## Таралу аймағы Қазақстанның шөл-шөлейтті жерлерінде кең тараған. Өсімдікке бай ойпаң мен аңғарлы сайларды, тау етегін мекендейді.Қарсақ – өте бағалы терісі үшін ауланып келе жатқан кәсіптік маңызы бар аң. Қарсақ – құтыру мен оба ауруларын таратушылар. ## Түршелері Қазақстанда қарсақтың 3 түршесі бар: * Қазақстан қарсағы (Vulpes с.corsac) - солтүстік, орталық және оңтүстік-шығыс Қазақстан жерін мекендейді. Бұл түршелердің ең ірісі, тері жабындысы мен құйрығы ерекше үлпілдек жүнді. * Қалмақ қарсағы (Vulpes c.kalmykorum) - Орал таулырының шөлді аймағында кездеседі. Қазақстан қарсағына қарағанда жүні онша үлпілдек емес. * Түркімен қарсағы (Vulpes c.turkmenicus) - оңтүстік-батыс және Оңтүстік Қазақстанда тараған. Қарсақтардың ішіндегі кішісі. ## Дереккөздер
Қарсыласу қозғалысы – екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы (1939 – 1945жж.) фашизмге қарсы бас көтерулер. Қозғалыс фашистік одаққа кіретін елдердің (Германия, Италия, Жапония, т.б.) қарулы күштеріне қарсы бағытталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі патриоттық, азаттық, антифашистік қозғалысы. ## Ағымдары Жаулап алынған елдерде қарсыласу қозғалысына қатысушылар арасында екі ағым болды: * Жергілікті коммунистік партиялардың жетегінде болған ұйымдар; * Батыс елдері (АҚШ, Ұлыбритания, т.б.) көмегіне сүйенген ұлттық ұйымдар. Бұл екі ағым фашизмге қарсы күресте түрлі бағыт ұстанды. Мысалы, Франция, Италия, Чехословакия, Бельгия, Дания, т.б. елдерде екі ағым ортақ жауға қарсы күш біріктірсе, Югославия, Албания, Грекия, Польша, т.б. елдерде, керісінше, өзара бәсекелестікке түсті. ## Кезеңдері Қарсыласу қозғалысы бірнеше кезеңнен тұрады. * 1939 ж. қыркүйек – 1941 ж. маусым – күш жинау кезеңі болып, фашизмге қарсы ұйымдар құрыла бастады. Партизан топтары (Польша, Югославия), саяси манифестация, диверсиялар (Чехословакия, Франция, Қытай) ұйымдастырылды. * 1941 ж. маусым – 1942 ж. қараша – неміс фашистерінің Мәскеу түбінде жеңілуіне байланысты қарсыласу қозғалысы жалпы ұлттық сипат алды. * 1942 ж. қараша – 1943 ж. соңы – Кеңес әскерлерінің Сталинград және Курск шайқастарында жеңіске жетуіне байланысты Грекия, Албания, Югославия, Қытай, Италия, Вьетнам, т.б. елдерде ұлт-азаттық армиялары құрылып, кейбір аймақтар азат етіле бастады. * 1944 – 1945 ж. қыркүйек – Германия мен Жапония талқандалып, Батыс Еуропа мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері фашизмнен азат етілді. ### Сипаты Қарсыласу қозғалысы интернационалдық сипатта болды. Тұтқыннан, концлагерьлерден қашып шыққан көптеген кеңес азаматтары жергілікті партизан қозғалыстарына қосылды. Олардың арасында қазақстандықтар да болды. Мысалы, cержант Бейсен Райысов Югославия азаттық армиясында батальон командирі болды. Дәрігер Ахмет Бектасов Франция партизандарынан арнайы топ ұйымдастырды. Қадем Жұбаниязов Испанияда, Қамкен Жанбеков, Өтеген Абдуллин, т.б. Бельгия, Голландия елдерінде құрылған партизан жасақтарында соғысты. Бұл партизан жасақтарында көптеген қазақтар болды. Мысалы, Райысовтың батальонында 90-ға жуық қазақ болған. 1965 ж. Италия ақпарат құралдары “Гуидо Боскалия” отрядында 70 қазақ болғанын хабарлады. Дегенмен қарсыласу қозғалысына қатынасқандардың көпшілігінің ерлік қимылдары әділ бағаланбай, тұтқынға түскен адамдар ретінде біржақты қаралып, кеңестік әміршіл жүйе тарапынан қуғынға ұшырады. 1946 ж. қарсыласу қозғалысына қатысып, елдеріне оралған 49 қазақ азаматы тұтқындалып, ату жазасына кесілген, кейіннен үкім өзгертіліп, бәрі де 25 жылға бас бостандықтарынан айрылды. ## Дереккөздер ## Сыртқы сілтемелер * Еуропадағы Қарсыласу қозғалысына қатысқан қазақтар(қолжетпейтін сілтеме)
Қармақшы ауданы — Қызылорда облысының орталық бөлігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлініс. 1928 жылы құрылған. Жер аумағы — 31,0 мың км². Аудан орталығы — Жосалы кенті. ## Географиялық орны Аудан батысында Қазалы, шығысында Сырдария аудандарымен, солтүстігінде Ұлытау облысының Ұлытау ауданымен, оңтүстігінде Өзбекстан Республикасымен шектеседі. Аудан жерін толығымен Тұран ойпаты алып жатыр. Қиыр солтүстігінен Арал қарақұмының төбелі келген Жіңішкеқұм және Көлқұдыққұм құмды алабы, орталық тұсында Алақайдың ақтақыры және Жосалы даласы, оңтүстігінде Қызылқұмның төбелі құмдары орналасқан. Ауданның ең биік жері солтүстігінде (Тарғыл тауы, 160 м). Жер қойнауынан құрылыс материалдары барланған. Аудан жерінің орта тұсынан Сырдария өзені ағып өтеді. Одан Қармақшы, Шиелі каналдары тартылған. Оңтүстігінде Сырдарияның ежелгі арналары — Жаңадария, Іңкәрдария, т.б. өтеді. ## Тарихы «Қармақшы» атауы 15 ғасырдан бастау алған. Қараөзек арнасының Сырдария өзенімен қиылысқан жерін ежелгі тұрғындар «Қармақшы өткелі» деп атаған. Ресеймен байланыс орныға бастаған жылдардан (шамамен 1850 жылы) бастап осы өткел «Қармақшы форт-2» деп аталған. 1904 жылы Орынбор-Ташкент темір жолының іске қосылған кезінен жергілікті жерден жоса бояуы алынатын бояулы тастардың көптеп шығып жатуына байланысты сол төбелердің атымен стансаны «Жосалы» деп атаған. Аудан аумағында Қорқыт ата мазары, «Жетіасар», «Алтындыасар», «Шірік Рабат», «Сырлытам», «Қосқала», т.б. көне заманның тарихи-архитектуралық ескерткіштері бар. Аты аңызға айналған орта ғасыр ойшылы, күй атасы Қорқыт бабаға, «Рүстем-Дастан» эпосының қазақша нұсқасының авторы ақын Т. Ізтілеуовке, 2-дүниежүзлік соғыс майданында қаза болғандарға арналған ескерткіштер қойылған. 1932 жылдан «Қармақшы таңы» газеті шығады. Аудан жерінде Байқоңыр ғарыш алаңы орналасқан. ## Климаты, топырағы және өсімдіктері мен жануарлар дүниесі Климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық әрі қуаң, аңызақты келеді. Қаңтар айындағы ауаның жылдық орташа температурасы — 9–13°С, шілдеде — 27–29°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 100–150 мм. Топырағы солтүстігінде сұр, құмайтты сұр, тақыр және тақыр тәрізді топырақ, орталық бөлігінде құмайтты сұр, бозғылт сұр, Сырдария аңғары мен жайылмасында шалғынды топырақ және шалғынды-батпақты топырақ қалыптасқан. Оларда боз жусан, еркекшөп, баялыш, бұйырғын, тасбұйырғын, көкпек, ши, қара сексеуіл, сарсазан, қамыс, құрақ, қаратал, жиде, жыңғыл, шеңгел, т.б. өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, борсық, құм қояны, құстардан қаз, үйрек, қырғауыл, көкқұтан, т.б. мекендейді. Сырдария өзені балыққа бай. ## Халқы Тұрғындар саны – 54 265 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 96,65%, орыстар – 0,55%, басқа ұлт өкілдері – 2,80%. ## Әкімшілік бөлінісі 22 елді мекен 2 кенттік әкімдік пен 12 ауылдық округке біріктірілген: ## Шаруашылығы мен өнеркәсібі Ауданда 1996 жылға дейін негізінен, күріш пен қаракөл қойы, оған қосымша сүтті-етті мал, жылқы, түйе, мал азықтық дақылдар өсіруге маманданған 3 ұжымшар, 7 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі болған. Олардың негізінде Қармқшы ауданы аумағында 1 ӨК, 2 акционерлік қоғам, 16 серіктестік, 57 шаруа қожалығы жұмыс істейді (2005). Жалпы, Қармақшы ауданында 244 заңды тұлға тіркелген (2005). Оның ішінде 31-і мемлекеттік меншігінде, мемлекеттік қазыналық кәсіпорын саны — 106, 134 — ЖШС, 2 — толық серіктестік, 3 ӨК болды. Салалар бойынша: 2 құрылыс, 4 көлік, 107 сауда, 6 тұрмыстық қызмет көрсету және 127 басқа шағын кәсіпорындар бар. Ауыл шаруашылығына жарамды жердің аумағы 2,129 млн га, оның ішінде жыртылған жері — 17,4 мың га, шабындық — 24 мың га, жайылым — 2,08 млн га (2009).Аудан аумағында 45,9 км су құбыры тартылған.Ауданда 14,1 мың бас ірі қара, қой мен ешкі 32,8 мың бас, жылқы 2,5 мың бас, түйе 1,13 мың бас тіркелді (2005).Нарық экономикасына өтуге байланысты шағын кәсіпкерлік те біршама дамып келеді. Ауданда 2005 жылы 1114 шағын кәсіпкерлік нысан тіркелді. Оның ішінде ауыл шаруашылығы бағытында 85, жеке кәсіпкерлік 1029 болды. Жеке кәсіпкерлікпен айналысатын заңды тұлға саны 117. Аудан аумағында өнеркәсіп өнімдерін өндіретін 10 нысан тіркелген. ## Инфрақұрылымдары Әлеуметтік инфрақұрылым саласында мәдениет және спорт бойынша 1 мұражай, 18 кітапхана, 2 мәдениет үйі, 14 клуб, 2 стадион (Қармақшы Орталық Стадионы және Байқоңырдағы стадион "Десятилетие"), 17 спортзалы, денсаулық сақтау және емдеу мекемелерінен 6 аурухана, 1 емхана, 6 фельдшер-акушерлік пункт, 5 отбасылық-дәрігерлік амбулатория бар. Ауданда 15 балабақша, жалпы білім беретін 29 мектеп (Ресей Федерациясына тиесілі 5 мектеп, Байқоңыр қаласында орналасқан), 12 мешіт, 1 ұлттық мәдени орталық (корей) тіркелген. Қармақшы ауданы жерімен Ташкент-Орынбор темір жолының 110 км телімі өтеді. 5 темір жол станциясы (оның ішінде Байқоңыр ғарыш алаңына апаратын Төретам темір жол станциясы) орналасқан. Автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы — 323,0 км, оның 139 км — республикалық маңызы бар жолдар. ## Тағы қараңыз * Қармақшы мектебі * Қармақшы Ата Мазары * Қармақшы ревкомы ## Дереккөздер
Қарулы көтеріліс – үстемдік жасаушылар мен мемлекеттік басқару жүйесіне қарсы наразылық білдірудің жоғары шегі (қарулы көтеріліс). Қарулы көтеріліс көп жағдайда билік басындағыларға қарсы бағытталады. Ол ұйымдасқан түрде жүргізілсе төңкеріске ұласады. Ондай жағдайда билікке жаңа саяси топ келуі мүмкін немесе белгілі бір келісімдер арқылы екі жақ өкілдерінен жаңа үкімет құрылады. Қарулы көтерілісті ұйымдастырушылар саяси реформалар жүргізу арқылы ел өміріне жаңа саяси жүйе енгізуі мүмкін (Қазан төңкерісі). Қазақ даласында Ресейдің отарлау саясатына қарсы көптеген қарулы көтерілістер болды (Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы, Қарқара көтерілісі, Торғай көтерілісі). ## Сілтемелер * төңкеріс * саяси реформа * Қазан төңкерісі * Қарқара көтерілісі * Торғай көтерілісі ## Дереккөздер
Қарын бөртпе— ел арасында сирек дайындалатын өте дәмді тағам. Көбінесе жаңа сойылған малдың етінен, майынан, бауырынан қосып, ұнмен араластырып, қарынға салып пісіреді.Сойылған қойдың іш майын, етін, бауырын өте ұсақтап турайды. Фарштың үстіне бидай ұнын, сарымсақ, бұрыш, тұз салып жақсылан араластырады. Дайын болған фаршты қарынға не бүйенге салады. Бүйенге салса бір шеті тұйық болады да, екінші ашық ұшын жіңішкертіп жойылған ағаш істікпен түйреп байлайды. Қарынға салса да бір шеті солай түйреп байланады. Бұжы қайнап жатқанда бұжыны аудармалап, әр жерінен істікпен шаншып желін шығарып отырады. Ол, қазандағы суға толық батып, баяу жанған оттық табында 1,5—2 сағат қайнауы керек.Дастарқанға қарын бөртпені жылыдай да, суытып та қоюға болады. Қасына пияз, басқа да көкөністер салады. 300 г іш май, 500 г ет, 300 г бауыр, 300 г бидай ұйы, 3 бас сарымсақ, 1 шай қасық бұрыш, 1 ас қасық тұз керек. ## Дереккөздер
Қарынжарық – Маңғыстау түбегі мен Үстірт аралығындағы құмды алқап. ## Географиялық орны Маңғыстау облысының Қарақия ауданындағы жерінде орналасқан. ## Жер бедері Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай 130 – 160 км-ге созылған, ені 24 – 40 км. Ауданы 2 мың км2. Негізгі жыныстарының мүжіліп, үгілуінен қалыптасқан құмды төбелердің биіктігі кейде 5 – 15 м-ге жетеді. Кей жері тақырға, сортаңға, сорға айналған. Шығысын бойлай теңіз деңгейінен 52 м төмен жатқан Кендірлі соры мен Қарынжарық ойысы орналасқан. ## Климаты Климаты континенттік, қаңтар айының орташа температурасы –5 – 6°С, шілдеде 27°С. Жауын-шашын мөлшері 120 – 150 мм шамасында. 3 – 7 м тереңдікте минералды грунт сулары бар. ## Өсімдігі Шығысы құмды саздақтардан құралған аллювийлік жазық. Мұнда жусан, сораң өседі. Батысының жері дөңестеу, онда баялыш, жусан, жүзгін, күйреуік, ақ сексеуіл өседі. Солтүстігінде ойыс Қарабауыр жонына ұштасады. Мал жайылымы. ## Дереккөздер
Қасаба — қазақ қыз-келіншектері киетін бас киім. Қасаба – "алтын зерлі" деген мағынаны береді. Оның өн бойы түгелдей зерлі жолақпен әдіптеліп, алтын жіптермен кестеленетін болған. Қасабаны келіншек үкісіз, желексіз, сыртына жаулық салып, тойдан кейін де киген. Ол қазақ тіліндегі "қасабалы келіншек", "қасабалы қалыңдық" деген атауды қалыптастырған. Қасаба күрең немесе көгілдір түсті жібек, ши барқыт, пүліш, дүрия, шұға, парша секілді маталардан тігіледі. Сұлбасы дөңгелек етіп тақияға ұқсастырып пішіледі де, артқы жағына немесе желкесіне қарай бірте-бірте ойытқи түскен қүламасы болады, оның ұшы әйелдің арқасына қарай төгіліп жатады. Айдыны зерлі жіптермен кестеленіп, қиылысқан жерін алтын жолақпен жауып, зерлі өшекеймен безендіреді. Құламасына шашақтар тағылады. Қасабаны көбінесе жас келіндерге арнай тіққен. Қасабаның маңдай тұсына түрлі қымбат тастармен (перуза, ақық, лағыл, т.б.) тізілген дөңгелек табақшалармен бекітілген қыстырма ілінеді. Ал, самай тұсына тұралап, ұғаынырак күміс қоңыраушалармен ұшталған 5-6 тізбек салпыншақ қыстырылады. ## Дереккөздер
Қасақылық, қаскөйлік, браконьерлік – жан-жануарларды қорғау туралы заңдар мен ережелерді қасақана бұзып, аң-құс, балық аулау немесе қырып-жою, сондай-ақ тиісті рұқсатсыз, тыйым салынған жерлерде, заңсыз аңшылық құру, сирек кездесетін және бағалы өсімдіктерді жинау.
Қасиманов Садық (12.3. 1905, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы – 6.2.1977, Алматы) – педагог, этнолог, ақын. * 1938 жылы Қазақ педагогикалық институтын бітірген. * 1939 – 60 жылдары мектептерде мұғалім болды. * 1960 – 71 жылдары Қазақстан ғылым академиясында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Қасиманов қазақ этнологиясын (қолөнер, ас-тағам, ұлттық ойын, т.б.) зерттеуге көп үлес қосты. Оның * “Өс-өс, бөбек” (1961) * “Сиқырлы сыбызғы” (1961) * “Қазақ халқының қолөнері” (1962; 2-бас., 1969; 3-бас., 1995) * “Қазақтың ұлттық ойындары” (1963, телавтор) * “Қазақтың ұлттық тағамдары” (1977) сынды еңбектері қазақ халқының тұрмыстық және рухани мәдениетінен молынан мәлімет береді. Бұл еңбектерде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне қажетті үй-жай салу, киім-кешек тігу, азық-түлік дайындау, әсем бұйымдар жасау кәсіптері айтылып, олардың халықтың қоғамдық тарихымен байланысы ашып көрсетілді. ## Дереккөздер