# Je, ATM bado zina umuhimu enzi hizi?

Tanzania ipo katikati ya enzi ya malipo ya kidijitali ambapo matumizi ya mifumo mbalimbali ya malipo kielektroniki imekuwa njia pendwa ya kufanya miamala ya kifedha kwa mamilioni ya watu kila siku. Hata hivyo, mashine za kutolea pesa (ATM) bado zinaendelea kuongezeka, jambo linaloibua swali: Je, ATM bado zina umuhimu kweli, au matumizi yake yanabaki tu kama hatua ya mpito kwenye mfumo wa kifedha unaoendelea kubadilika?

Takwimu kutoka ripoti ya BoT kuhusu mwenendo wa mifumo ya malipo nchini mwaka 2023 zinaonesha kuongezeka kwa idadi ya miamala ya malipo kupitia huduma za pesa za simu mkononi kwa asilimia 41, kutoka miamala milioni 3.6 hadi milioni 5.1, ikiwa na thamani ya Sh155 trilioni. Mwenendo huu unaashiria kukua kwa kasi kwa huduma za malipo kidijitali, huku majukwaa ya pesa mkononi kupitia mitandao ya simu yakiwa chachu kubwa ya ukuaji huo.

Soko la huduma za pesa mkononi nchini ni moja ya masoko makubwa barani Afrika, likiwa na watumiaji milioni 51.72 mwaka 2023. Watu wengi wanapenda urahisi wa kutuma na kupokea pesa papo hapo kwa kutumia simu zao bila kwenda benki au ATM. Majukwaa haya yanawapa fursa kubwa ya kupata huduma za kifedha, hasa kwa walio nje ya mfumo rasmi wa huduma za kifedha.

Hata hivyo, licha ya ukuaji huo wa kasi, matumizi ya ATM bado yanaendelea kukua. Takwimu kutoka kwenye ripoti niliyotaja zinaonyesha kuwa idadi ya ATM imeongezeka kutoka 1,885 mwaka 2022 hadi kufikia 1,981 mwaka 2023, sawa na ongezeko la asilimia 5.09. Aidha, jumla ya miamala milioni 75 yenye thamani ya Sh13.9 trilioni ilifanyika kupitia ATM kwa mwaka 2023.

Mwelekeo huu unaonekana kinyume na matarajio, kwani ongezeko la huduma za malipo ya kidijitali lingetarajiwa kupunguza matumizi ya mashine za kutolea pesa (ATM), lakini haijawa hivyo.

Kuongezeka kwa idadi ya ATM kunaonesha kuwa bado hatujafikia hatua ya kuachana na matumizi ya pesa taslimu. Hata kama huduma za malipo ya kidijitali zinaendelea kukua, bado kuna kundi kubwa ambalo linatumia pesa taslimu (cash) kufanya malipo. Katika hali hizi, ATM zinaendelea kuwa muhimu katika kukidhi mahitaji ya kifedha ya Watanzania.

Kwa mfano, licha ya kuwepo malipo ya kidijitali, biashara ndogondogo na sekta isiyo rasmi, kama vile wauzaji wa sokoni na watoa huduma wadogo, bado wanategemea pesa taslimu kwa shughuli zao, biashara nyingi bado hazijawa tayari kupokea malipo kupitia mifumo ya kidijitali.

Aidha, uhitaji wa pesa kwa wale wasio na simu za kisasa au intaneti, hususan kwa kundi la watu katika maeneo ya vijijini, pamoja na watu wenye uelewa mdogo wa teknolojia. Kwao, ATM inaweza kuwa chanzo muhimu cha kuchota fedha zao na kwenda kuzitumia kwa njia taslimu kwenye matumizi yao mbalimbali. Chukulia mfano, kundi la wafanyakazi katika maeneo ya nje ya miji.

Pia, uzoefu wa mazingira yetu unatuonesha watu wa kizazi cha zamani na wale wenye umri mkubwa wanaweza kupata changamoto kuzoea teknolojia za kisasa, na pia wanajihisi salama zaidi wanapotumia ATM badala ya mikoba ya simu. Kwao, ATM inatoa urahisi wa kutoa fedha zake, na kufanya matumizi anayohitajia. Na mengineyo.

Hivyo, ni mapema kutoa kauli kwamba ATM hazina umuhimu tena. Ongezeko la idadi ya ATM na kuongezeka kwa miamala inayofanyika kupitia njia hiyo vinaonesha kuwa ATM bado zina jukumu muhimu katika kukidhi mahitaji ya pesa taslimu kwa Watanzania. Ingawa ni dhahiri kuwa ukuaji wa malipo ya kidijitali unaashiria mwelekeo kuelekea mfumo wa kifedha wa kidijitali zaidi, ambapo matumizi ya pesa taslimu yanaweza kupungua taratibu kwa miaka ijayo.