Een voetbalkooi in West. (De jongeren op de foto komen niet in het stuk voor) Beeld Maartje Blijdenstein

''Luister goed, als een netjes pratende, witte meneer of mevrouw je op het voetbalveldje vraagt hoe je heet, moet je altijd een valse naam geven, sowieso! Of het nu een straatcoach is of iemand van het wijkteam of een journalist, ze zoeken toch alleen maar problemen."



Dit advies hoorde ik onlangs een jongen zijn kleine broertje geven in één van de 'aandachtswijken' waar ik onderzoek doe.



Jongeren die veel tijd op straat doorbrengen in de minder welvarende wijken van onze grote steden, wantrouwen vaak de overheid.



Ze denken dat ze overal en altijd gevolgd worden, dat iedere agent of jongerenwerker ze meteen als crimineel bestempelt en dat vragen nooit uit oprechte interesse, maar altijd op basis van verdenkingen worden gesteld.



Complotdenken

Het is geen complotdenken van hangjongeren die zich te snel gediscrimineerd voelen. De aanhangers van deze theorie blijken voor een groter deel gelijk te hebben dan ons lief zou moeten zijn.



Onlangs werd bekend dat de gemeente Amsterdam de privacyregels heeft geschonden door ongevraagd het Facebookgebruik van overlastgevende hangjongeren te laten onderzoeken.



Data-analisten bekeken niet alleen met wie de jongeren online bevriend waren, maar onderzochten ook de inhoud van hun socialemediaprofielen.



Risicogroep

De persoonsgegevens van potentiële overlastgevers die nog niet in beeld waren bij de gemeente, werden uitgelicht.

Uit deze aanpak blijkt dat het onderzoek zich niet alleen richtte op de groep die al bewezen grensoverschrijdend gedrag had vertoond, maar op een veel grotere 'risicogroep'.



Jongeren werden op basis van hun sociale omgeving en hun woonwijk 'stiekem' in de gaten gehouden en er werd ongevraagd persoonlijke informatie over hen verzameld en doorgespeeld.



Stiekeme projecten

Ik heb in 2010 en 2011 onderzoek gedaan in de Utrechtse wijk Kanaleneiland en constateerde toen al dat jongeren die tot de risicogroep worden gerekend, het gevoel hebben dat ze onder een kaasstolp leven waarin ze voortdurend in de gaten worden gehouden.



Als reactie hierop proberen ze de surveillance en repressieve aanpak die op hen gericht is te saboteren of te ontwijken, wat niet leidt tot een afname van overlastgevend gedrag.



Het is niet de eerste keer dat een project gericht op risicojongeren heimelijk en over de hoofden van de beoogde doelgroep heen tot stand is gekomen.



Zo had de 'grijze campagne' tegen radicalisering van burgemeester Eberhard van der Laan de intentie jongeren te beïnvloeden met geregisseerde vlogs, die als 'echt' zouden worden gepresenteerd.



Grijze campagne

Berichten over dit soort stiekeme projecten kunnen er zomaar toe leiden dat jongeren nog minder bereidwillig zijn informatie te delen met de autoriteiten.



Juist als we uitwassen zoals radicalisering of georganiseerde misdaad willen tegengaan, is dat een zorgelijke ontwikkeling.



Voor een effectieve aanpak van risicojongeren moeten we niet óver deze jongeren praten, maar mét ze in gesprek gaan, waarbij een gedegen inzicht in hun eigen leefwereld als vertrekpunt wordt genomen.



Hiervoor is onderzoek nodig, maar niet het soort van 'stiekem' onderzoek zoals dat nu aan het licht is gekomen.



Vertrouwen

Netwerkanalyses en kwantitatieve dataverzameling zouden vaker samen moeten gaan met grondig, kwalitatief onderzoek, waarbij jongeren niet alleen van een afstandje geobserveerd worden, maar uit vrije wil ook een inkijkje geven in hun belevingswereld.

Femke Kaulingfreks is lector jeugd en samen­leving aan de Hogeschool Inholland Beeld Esther van Vliet

Dergelijk onderzoek vergt wellicht meer tijd en investering in het opbouwen van een vertrouwensband, maar zal ook een nauwkeuriger en gelaagder beeld geven.



Bovendien kan dit soort onderzoek aanknopingspunten bieden voor het vinden van duurzame, wijkgerichte oplossingen die aansluiten bij de behoeften van de doelgroep.



Gelijkwaardige gesprekspartners

Overlastgevend gedrag voorkom je niet alleen door informatie te verzamelen en het gedrag van potentiële daders te monitoren. Er moet ook geïnvesteerd worden in het creëren van kansen, stevige individuele begeleiding en verbeteringen in de directe leefomgeving.



Projecten waarbij jongeren de ruimte krijgen om zelf mee te denken en mee te werken aan het verbeteren van de veiligheid in hun wijk, hebben vaak een positief effect.



Of het nu gaat om de inzet van preventieteams, het organiseren van kinderconferenties in de wijk of het opzetten van activiteiten, voorbeelden zijn er genoeg. In al deze gevallen worden jongeren als gelijkwaardige gesprekspartners betrokken bij het ontwikkelen van een nieuwe wijkaanpak.



Hangjongeren, het zijn net mensen. Geen wonder dat ze ook zo behandeld willen worden.