Karl Marx, over wie tegenwoordig veel kwaad wordt gesproken en die veel te weinig wordt opgevoerd in de krant en al helemaal nooit in de eerste zin, had een helder standpunt over religie. Opium van het volk, een zelfbedacht verdovend middel om de scherpe randjes af te vijlen van de ondraaglijkheid van het bestaan. Waardoor de mensen de verschrikkingen in de fabriekshal lijdzaam ondergingen.

Dit weekend legde Ronald Purser, Amerikaans hoogleraar uit San Francisco, in een vraaggesprek met Esma Linneman van de Volkskrant uit hoe de miljardenindustrie die is opgetuigd rond cursussen over leven in het nu, mediteren op een nuchtere maag, diep in jezelf duiken en aandachtig kauwen op een rozijn, is uitgegroeid tot de nieuwe opium van het volk. Purser schreef er een boek over: McMindfulness, how mindfulness became the new capitalist spirituality.

In de weekendkrant vielen de begrippen opium en systeemkritiek niet, en de naam Karl Marx al helemaal niet – wat verstandig is, zo op de zaterdagochtend – maar ze zouden naadloos hebben gepast.

Pursers these komt neer op: stress is politiek, want gevolg van een systeem dat drijft op het opjagen en uitknijpen van werk- en opdrachtnemers. De boven ons gestelden misbruiken mindfulness door de verantwoordelijkheid voor stress af te schuiven op het individu – en iedereen trapt erin: download die app maar, ga maar deze cursus volgen, de baas betaalt, gezellig met zijn allen diep in onszelf afdalen. Opdat we maandag weer kunnen knallen.

Purser houdt het oog op de bal: ‘Natuurlijk is stressreductie aantrekkelijk. Maar we leven in een wereld waarin mensen steeds minder collectief verenigd zijn; de vakbonden hebben aan macht ingeboet, veel mensen werken op tijdelijke contracten. Ondertussen wordt de productiviteit opgevoerd. Psychosomatische klachten als hyperventilatie en spierspanning zie ik als de laatst mogelijke vormen van protest. Je lichaam komt als het ware in verzet. Ik denk niet dat het verstandig is om die symptomen te bestrijden door stil op de grond te gaan zitten mediteren. Volgens mij is het beter is om de oorzaak van stress aan te pakken.’

En die oorzaak ligt niet noodzakelijkerwijs in blokkades in een chakra. Purser: ‘Mensen in de VS maken zich het meest zorgen over hoge werkdruk, gebrek aan een ziektekostenverzekering, ze zijn bang om ontslagen te worden. Die mensen zijn er niet bij gebaat om heel mindful een rozijn op te eten, zij hebben behoefte aan politieke en sociale verandering.’

Hou jij ze dom, hou ik ze arm, zegt de werkgever tegen de mindfulnessgoeroe.

Dat alle verantwoordelijkheid naar het individu wordt geschoven, waardoor het systeem altijd vrijuitgaat, kennen we ook uit de politiek. We hebben er de invechtmantra, de eigenschulddoctrine en het leerstuk van het ophouden van de eigen broek aan overgehouden.

Wie bij de algemene politieke beschouwingen de betogen van Klaas Dijkhoff over de noodzaak tot ‘wederkerigheid’ tussen bedrijven en mensen heeft aangehoord, zou licht kunnen denken dat de systeemkritiek langzaam tot regeringskringen aan het doordringen is. Ik zou niet te vroeg juichen: Dijkhoff bedoelt met wederkerigheid, zo legde hij onlangs uit, óók dat de bijstandsuitkering verder omlaag kan voor mensen die toch ‘niks nuttigs bijdragen’.

Ter bestrijding van de stress die dat oplevert kunnen ze straks wellicht een gratis cursus mindfulness van staatswege volgen.