چگونه می‌توان از عذاب قبر نجات یافت؟
1. عذاب‌هایی که در روایات در مورد انسان‌های مؤمن آمده؛ مانند فشار قبر یا موجودات درون قبر برای جسم هست یا روح؟ اگر برای جسم است، کسی که جسدش درون قبر نباشد، این عذاب‌ها را ندارد و اگر مربوط به روح است؛ چرا مانند عذاب‌هایی که برای جسم است(فشار، ترس و....) تعبیر شده‌اند؟ 2. بر اساس برخی روایات هر انسانی که مرگش فرا می‌رسد و به برزخ وارد می‌شود آرزو می‌کند که ای کاش زودتر به این‌جا آمده بودم. انسان‌های مؤمن به این دلیل این آرزو را می‌کنند که زودتر به لذت‌هایشان در بهشت برسند و انسان‌های گنه‌کار می‌گویند ای کاش زودتر آمده بودم که حداقل کمتر فرصت گناه داشتم و کمتر گناه می‌کردم. از طرفی روایات بسیار زیادی در مورد عذاب‌هایی که حتی مؤمنان دچارش می‌شوند نقل شده است. این دو چگونه با هم جمع می‌شوند؟ اگر آن دنیا عذابی برای مؤمن وجود داشته باشد که دیگر آرزوی زودتر آمدن معنایی ندارد؟! 3. چگونه می‌توان از تمام عذاب‌های در برزخ درامان ماند؟ اگر توبه کنیم کافی است یا با وجود توبه بازهم عذاب‌ها وجود خواهند داشت؟
1. در این دنیا ، لازم است که تمام بدنمان به صورت یک پارچه و متصل به مغز وجود داشته باشد تا درد و عذاب برای ان ، معنا داشته باشد ، اما بعد از مرگ ممکن است چنین نیازی نباشد و روح بتواند بدون واسطه مغزی سالم با اجزای متلاشی شده نیز ارتباط برقرار کرده و عذاب های جسمی را درک کند. برای اطلاع بیشتر پاسخ 61643 را مطالعه کنید. 2. اما در ارتباط با برخی از روایات که می گویند ؛ هر انسانی که مرگش فرا می رسد و به برزخ وارد می شود ارزو می کند ای کاش زودتر به این جا امده بودم... باید گفت: اولا: انچه در برخی از روایات امده این است که مرگ برای مؤمن و کافر خیر است ؛ برای مؤمن از ان جهت خوب است که چون انچه خداوند در نزد خود برای نیکان امده کرده است بهتر از ان چیزی است که در دنیا از ان بهره مند هستند ؛ و اما برای کفار بهتر است ؛ زیرا فرصت و مهلت بیشتر در دنیا داشتن به ضرر انها است. [ 1 ] این روایت بیان نمی کند که مؤمن یا کافر ارزو می کند که ای کاش زودتر به این جا امده بودم ، بلکه این روایت بیان واقعیت و زبان حال مؤمن و کافر است. علاوه بر این روایات دیگری داریم که مؤمن ارزو می کند او را زودتر در قبر بگذارند و کافر قسم می دهد او را دیرتر به قبر ببرند. [ 2 ] ثانیا: این گونه نیست که تمام مؤمنان در برزخ دچار عذاب قبر می شوند ؛ انچه که از روایات برمی اید این است که برخی از مؤمنان در برزخ دچار عذاب می شوند. البته بر اساس روایات انسان مؤمن در قیامت دچار عذاب نخواهد بود و برای ان که قبل از قیامت پاک شود ، در این دنیا یا در برزخ دچار مشکلاتی خواهد شد و در قیامت وارد دوزخ نخواهد شد. براین اساس ، گناه کار باید از چنین سختی هایی استقبال کند: راوی از امام صادق ع در مورد شخصی که دارای گناهان کبیره زیاد است سؤال می کند ؛ امام در پاسخ می فرماید: شما همه در قیامت با شفاعت پیامبری که از او اطاعت می کردید یا وصی پیامبر وارد بهشت می شوید ؛ اما به خدا قسم من بر شما از عذاب برزخ می ترسم. راوی پرسید برزخ چیست ؟ امام ع فرمود: برزخ ، همان عالم قبر است ؛ یعنی فاصله بین مرگ تا برپایی قیامت . [ 3 ] 3. در مورد این که چگونه می توان از تمام عذاب های برزخ درامان ماند ؟ به پاسخ 13032مراجعه شود. خلاصه این که برای ان که مؤمن مشمول مشکلات عالم برزخ نشود ، از همه مهم تر این است که محرمات را ترک کند ؛ حتی از گناهان صغیره هم دوری گزیند. [ 4 ] علاوه بر این دستورات و واجبات الهی را انجام دهد ، بلکه در حد توان برخی از مستحبات را نیز عمل کند. [ 5 ] البته ، روشن است که توبه واقعی از تمام گناهان برای رهایی از عذاب قبر ضرورت دارد. نکته پایانی این که در خصوص نجات از عذاب قبر توسل به پیامبر ص و اهل بیت ع بسیار مفید است. [ 1 ] . عن محمد بن مسلم عن ابی جعفر ع قال قلت له: اخبرنی عن الکافر الموت خیر له ام الحیاه فقال: الموت خیر للمؤمن و الکافر ، قلت: و لم قال: لان الله یقول: و ما عند الله خیر للابرار و یقول: و لا یحسبن الذین کفروا انما نملی لهم خیر لانفسهم- انما نملی لهم لیزدادوا اثما و لهم عذاب مهین ؛ عیاشى ، محمد بن مسعود ، تفسیر العیاشی ، ج 1 ، ص 206 ، تهران ، المطبعه العلمیه ، چاپ اول ، 1380ق. [ 2 ] . کلینى ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 3 ، ص 231 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق . [ 3 ] . کافی ، ج3 ، ص 242. [ 4 ] . برای اطلاع بیشتر پاسخ های زیر را مطالعه کنید: 5674 ؛ 6222 ؛ 30449 و 5030. [ 5 ] . ر. ک: کتاب های دعا.
در روایتی از امام صادق ع در چگونگی ورود مؤمنان به بهشت امده است: یاتی یوم القیامه شی مثل الکبه فیدفع فی ظهر المؤمن فیدخله الجنه فیقال هذا البر ؛ [ 1 ] روز قیامت چیزى مانند کبه می اید و پشت افراد با ایمان را هل می دهد تا او را وارد بهشت کند و گفته می شود که این احسان است. برای کبه معانی گوناگونی ذکر کرده اند ، اموری مانند فشار جمعیت و حملات جنگی و ... و این کنایه از ان است که مؤمنان راستین در وارد شدن به بهشت دچار سختی و مشقت نمی شوند ، بلکه گویی کسی انها را هل داده و وارد بهشت می کند و به انان گفته می شود این نتیجه ایمان به خدا و روز جزا است. و این البته اختصاص به شیعه ندارد ، بلکه شامل ایمان اورندگان و پیروان سایر پیامبران نیز می شود. گفتنی است که این روایت از نظر سند حسن مانند صحیح است. [ 2 ] [ 1 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 2 ، ص 158 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 2 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ج 8 ، ص 398 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1404ق. مسئله تخلیه روح در سخنان حکیمان و اهل معرفت بحث شده است. انچه از سخنان انان به دست می اید ؛ این است که انسان در پرتو تزکیه نفس و اجتناب برخی از کارها و تمرین و ممارست در انجام بعضی اعمال ؛ این توانایی در او ایجاد می شود که بتواند روح خود را از بدن مادی خود تخلیه و رها کند. به دیگر سخن ؛ روح در قالب جسمی مثالی ، سفری روحانی انجام داده و در عالم سیر می کند. اما تخلیه روح ؛ بدین معنا نیست که روح به طور کلی از بدن خارج شود ؛ چرا که این امر جز به هنگام مرگ محقق نخواهد شد ، بلکه حالتی است مثل خواب ، با این فرق که شخص ، متوجه این مطلب هست که حقیقت او غیر از بدن مادی است. استاد مطهری درباره تخلیه روح می گوید: انسان در نتیجه تقرب به خداوند - تقرب به خداوند در نتیجه عبودیت و اخلاص و خود را فراموش کردن و تذلل در نزد پروردگار و اطاعت محض در برابر پروردگار- می رسد به این مرحله که ؛ در عین این که بدنش نیازمند به روح است ، روحش از بدنش بی نیاز می شود ، چطور ؟ ما الان ، هم روحمان نیازمند به بدنمان است ، هم بدنمان نیازمند به روحمان. الان اگر ان روح و قوه حیات ما نباشد این بدن ما زنده نیست ؛ اگر هم این بدن ما نباشد این روح ما در این جا کارى از او ساخته نیست ، نمی تواند کارى بکند. اما ایا همه انسان ها همین جورند ؟ هم بدنشان نیازمند به روح است و هم روحشان نیازمند به بدن ؟ یا این که انسان هایى در نتیجه تقرب به خدا و عبودیت پروردگار ، می رسند به این حد که لااقل روحشان از بدنشان بی نیاز می شود. چطور بی نیاز می شود ؟ یعنى این قدرت را پیدا می کنند که به اصطلاح روح را از این بدن تخلیه کنند ( البته در اینجا تخلیه به معناى مردن نیست ) ، یعنى همان استقلال روح را در مقابل بدن حفظ می کنند. در زمان خودمان ، هستند چنین اشخاصى که قدرت دارند تخلیه کنند ، یعنى روح را از بدن منفک کنند به طورى که خودش را مسلط بر این بدن می بیند. بدن خودش را می بیند که در اینجا مثلا مشغول عبادت است و خودش در جاى دیگر سیر می کند ، افق وسیع ترى را دارد می بیند. شیخ شهاب الدین سهروردى ، معروف به شیخ اشراق عبارتى دارد ، می گوید ما حکیم را حکیم نمی شماریم مگر ان وقتى که قدرت داشته باشد بر این که روح خودش را از بدنش خلع کند. میر داماد می گوید ما حکیم را حکیم نمی شماریم مگر در ان مرحله اى که خلع بدن برایش ملکه شده باشد ؛ یعنى هر وقت که اراده کند بتواند روح خودش را از بدنش مستقل و جدا کند . [ 1 ] برخی از اهل معرفت نیز بر این باورند که هرکس فانی در حق شده از نفس و خودیت خود رهایی می یابد. [ 2 ] البته به نظر برخی از اندیشمندان قدرت بر تصرف در بدن ، از تخلیه روح بالاتر است. استاد مطهری می گوید: این مرکب عبودیت از این هم بیشتر انسان را به خدا نزدیک می کند و از این بیشتر هم به انسان قدرت و توانایى می دهد ... ، نه تنها رابطه انسان با بدن خود به این جا منتهى می شود که روح از بدن مستقل شود و نیاز خودش را از بدن سلب کند ، می رسد به مرحله اى که هر تصرفى که بخواهد ، در بدن خودش می کند. حتى این قدرت را پیدا می کند که جلوی حرکت قلب خودش را یک ساعت بگیرد و نمیرد ، قدرت پیدا می کند دو ساعت نفس نکشد و نمیرد ، قدرت پیدا می کند که با همین بدن طى الارض کند ... این اثر عبادت است . [ 3 ] نتیجه ای که از این متون به دست می اید تخلیه روح از جسم است ؛ اما این که فردی بتواند روح خود را وارد جسم دیگری نموده و با جسم دیگری برود کار انجام دهد ، چنین مطلبی از این متون به دست نمی اید و تصریح بدان ندارند و از کسی چنین حالتی را نقل نکرده اند هر چند ظاهرا از لحاظ فلسفی نباید اشکالی داشته باشد و با عنایت الهی امکان پذیر است. بلکه انچه حکیمان به عنوان قدرت نفس بر تسلط دنیای بیرون مطرح کرده اند می تواند شامل چنین قدرتی نیز گردد. استاد مطهری در این باره می گوید: مرحله بالاتر ، ان قدرتى است که بنده اى در اثر بندگى و عبودیت خداوند و در اثر قرب به ذات اقدس الهى و در اثر نزدیک شدن به کانون لایتناهاى هستى می تواند در دنیاى بیرون خودش هم تصرف کند ، می تواند چوبى را تبدیل به اژدها کند ، می تواند قرص ماه را دو نیم کند ، می تواند تخت بلقیس را در یک چشم به هم زدن از یمن به فلسطین احضار کند. بله می تواند. العبودیه جوهره کنهها الربوبیه . [ 4 ] اما توجه به یک نکته لازم است و ان این که چنین قدرتی ( فردی بتواند روح خود را وارد جسم دیگری نموده و با جسم دیگری برود کار انجام دهد ) را در اختیار نوع بشر قراردادن ، ممکن است لوازم و عواقب خطرناکی داشته باشد ؛ از این جهت بعید به نظر می اید خداوند متعال چنین قدرتی را در اختیار نوع انسان ( غیر اولیای الهی ) قرار داده باشد. [ 1 ] . مطهرى ، مرتضی ، مجموعه اثار ، ج 23 ، ص491 ، تهران ، صدرا ، چاپ هشتم ، 1377ش. [ 2 ] . عطار نیشابورى ، فرید الدین ، منطق الطیر ( معرب ) ، مترجم ، جمعه ، بدیع محمد ، ص 311 ، مصر ، الهیئه المصریه العامه للکتاب ، چاپ چهارم ، 2006م. [ 3 ] . مجموعه اثار ، ج 23 ، ص 493. [ 4 ] . همان. اصل دلسوز بودن برای مردم ، کاری پسندیده و مورد سفارش تعالیم دینی است. و پیشوایان دین هم چنین روحیه‌ای داشتند: لقد جاکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رؤف رحیم ؛ [ 1 ] به یقین ، پیامبری از جنس خود شما به سویتان امد که رنج‌هاى شما او ازرده ساخته و اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان ، بسیار مهربان و دلسوز است ! اما با این وجود ، دلسوزی هم اندازه‌ای دارد و نباید ان‌را تا حدی گسترش داد که انسان از دیگر کارهای خود باز بماند و یا به سلامتی جسم و روح خود اسیب برساند. در توصیف حالات پیامبر گرامی اسلام ص گزارش شده است که ان قدر غم‌‌خوار و دلسوز مردم بودند که از اصرار انان بر باقی‌ماندن در وادی گمراهی‌شان ان‌قدر غمگین و ازرده‌دل می‌‌شدند که سلامتی‌شان به خطر می‌افتاد: لعلک باخع نفسک الا یکونوا مؤمنین ؛ [ 2 ] نزدیک است که برای ایمان نیاوردن مردم ، به جهت غم و اندوه خود را هلاک کنی. اما خداوند خطاب به پیامبرش می‌فرماید: و لا تحزن علیهم و لا تکن فی‏ ضیق مما یمکرون‏ ؛ [ 3 ] از تکذیب و انکار انان غمگین مباش ، و سینه‌‏ات از توطئه انان تنگ نشود. و به عبارتی: کمی هم به فکر خود باش ! این توصیه خداوند به پیامبر ص را افراد باایمان نیز باید در زندگی خود به کار گیرند. بنابر این ، انسان باید همواره با احساساتی لطیف ، دلسوز دیگران باشد ، اما اگر مشاهده می‌کند که به تدریج دارای روحیه‌ای شده که ناراحتی و اندوه او به صورت غیر ارادی به درازا کشیده و ادامه زندگی سالم را برای او دشوار می‌کند ، باید تلاش کند تا بیش از اندازه در معرض حوادث اندوهبار قرار نگرفته و در صورت تداوم افراطی حزن و اندوه با استفاده از ارتباط با خدا و نیز بهره‌برداری مشروع از مواهب دنیوی روحیه خود را تغییر داده و به زندگی عادی برگردد.   [ 1 ] توبه ، 128. [ 2 ] . شعرا ، 3. [ 3 ] . نمل ، 70. از امام صادق ( ع ) راجع به جاودانی بودن اهل بهشت در بهشت و اهل دوزخ در دوزخ پرسیده شد ، ان حضرت در پاسخ فرمود: اهل دوزخ به این جهت همیشه در دوزخ هستند چون نیتشان این بود که اگر براى همیشه در دنیا باشند عصیان و نافرمانى حق تعالى را بنمایند. و اهل بهشت به این جهت در بهشت جاودانى هستند چون نیتشان در دنیا این بود که اگر در ان باقى بمانند پیوسته اطاعت خداوند را نمایند. پس نیت این دو گروه باعث جاودانه بودنشان در بهشت و دوزخ گردیده است ، سپس ان حضرت این ایه شریفه را تلاوت فرمود: قل کل یعمل على شاکلته ؛ [ 1 ] [ اى پیامبر ! به مردم ] بگو: هر کس بر حسب ذات و طبیعت خود عملى انجام خواهد داد. بعد حضرت صادق ( ع ) فرمود: یعنى بر حسب نیت و قصد خود . [ 2 ] براساس این روایت ؛ شخصی که در مدت عمر خود گناه کرده و نیتش هم این باشد که اگر در این دنیا به طور همیشه زندگی کند ، به نافرمانی خداوند و انجام گناه مشغول باشد ، همیشه در اتش جهنم خواهد بود. [ 3 ] مگر این که در حال حیات و زندگی در این دنیا پشیمان شده و توبه کند ؛ زیرا هر چند پروردگار جهان ، رفتارهایی را برای انسان ممنوع کرده و بیان داشته که در صورت ارتکاب چنین رفتارهایی ، اتش دوزخ در انتظارشان خواهد بود. ولی با توجه به رحمت واسعه خداوند ، مسیرهایی فراروی انسان ها نهاده شده ، تا بتوانند با عبور از انها ، برخی مجازات های سنگین خود را لغو کرده و یا انها را تا حدودی کاهش دهند. جبران خسارت ناروا ، طلب بخشش از اسیب دیدگان ناشی از گناه و در نهایت ، توبه به درگاه الهی از راه های جبران یک گناه می باشد. بدیهی است که این موارد جبران کننده و بویژه توبه ، باید قبل از مرگ انسان و در زمان زنده بودنش انجام شود و اگر کسی تنها نیت و قصد او در دنیا گناه و نافرمانی باشد ، و به دنبال انجام کار نیک نباشد ، و نیتش این باشد که چنین رویکردی را تا اخر عمر ادامه دهد ، همیشه بودن او در جهنم در اثر نافرمانی خود او است و این با عدالت خداوند منافاتی ندارد. [ 4 ] [ 1 ] . اسرا ، 84. [ 2 ] . برقی ، احمد بن محمد ، المحاسن ، محقق ، مصحح ، محدث ، جلال الدین ، ج 2 ، ص 331 ، قم ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1371ق. [ 3 ] . طوسى ، خواجه نصیر الدین ، اغاز و انجام ، مقدمه ، شرح و تعلیقات ، حسن زاده املى ، حسن ، ص 138 ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى ، چاپ چهارم ، 1374ش . [ 4 ] . ر.ک: قیامت و جاودانگی ، سؤال 1151 ؛ عاقبت زندگی بدون کار نیک ، سؤال 33430 ؛ راه های پاک شدن از گناه ، سؤال 798 ؛ عدل در اصول دین ، سؤال 147. اجل انسان در ایات قرانی به دو بخش اجل مسمی و اجل معلق تقسیم شده است. هر موجود زنده ای به حسب طبیعت و استعداد جسمى خود ، تا مدت معینى می تواند زنده بماند که اگر مانعی در ادامه حیات وی رخ ندهد ، او تا پایان عمر طبیعی خود زنده می ماند و حیات وی به گونه طبیعى پایان می یابد ، این گونه مرگ را اجل مسمى اجل غیرقابل تغییر و تبدیل گویند. اما اجل معلق تغییرپذیر است و به استناد علل ناقصه و مقتضیات ، به وقوع می پیوندد. و بر اثر اعمال نادرست انسان ممکن است بسیار جلو بیفتد که عذاب های الهی یکی از انها است و بر عکس بر اثر تقوا و نیکو کاری و تدبیر ممکن است بسیار عقب بیفتد. تمام ایاتی که بر تاخیر ناپذیری مرگ در هنگام سرامدن عمر دلالت دارند ، بر اجل مسمی منطبق هستند ؛ زیرا تنها ان اجل است که به هیچ وجه تاخیرپذیر نیست. پاسخ به سوال مذکور را می توان در قالب چند نکته بیان نمود:


1. وقتی گفته می شود: « پیش از آفرینش جهان»، یعنی به یک زمان خاص اشاره می شود. در حالی که خود قید «زمان» هم از مخلوقات الهی است. و خداوند متعال، در قالب زمان نمی گنجد زیرا که او فراتر از این حرف هاست و خودش آفریننده ی زمان است.
2. خداوند متعال، همیشه بوده و هست و خواهد بود. صفات او هم به همین شکل تداوم دارند. مثلا می توان گفت: خدای تبارک و تعالی، همیشه لطیف بوده و هست و خواهد بود. یا او، همواره رازق و خالق و صانع و ... بوده و هست و خواهد بود.
3. برخی از علما، با توجه به نکته ی دوم نظر بر آن دارند که: خداوند همیشه فیض دارد و لطف خود را به مخلوقات خود می رساند. همان طور که در روایتی از حضرت امیرالمومنین (ع) نقل شده که: تصور نکنید که شما اولین یا آخرین مخلوقات خدا هستید. بلکه قبل از شما و بعد از شما، هزاران هزاران بوده اند و خواهند بود.
4. بنابر روایات، انسان برای کسب خداشناسی بهتر است به صفات او تفکر کند و در امور این چنینی که انسان را دچار شبهه و تردید می کنند، تفکر نکند. ( تَفَکَّرُوا فِی کُلِّ شَیءٍ وَ لَا تَفَکَّرُوا فی ذَاتِ اللهِ) - نهج الفصاحه. مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (ص).- چون ذهن او محدود است و خداوند نامحدود است. و وجودی نامحدود را نمی توان در چیزی محدود گنجانید. مسلماً فوت همسر از جمله رویداد های استرس آمیزی است که می تواند فشار روانی زیادی را برای افراد ایجاد کند و با تغییرات بزگی در روند زندگی فرد همراه باشد. این که چگونه بتوانیم با غم از دست دادن شریک زندگی امان کنار بیاییم و مرگ او را بپذیریم، کاری سخت و دشوار است. فرد بعد از فوت همسرش ممکن است احساسات مختلفی را تجربه کند و از مراحل روحی مختلفی عبور کند تا در نهایت بتواند به روال یک زندگی عادی برگردد. هنگامی که فردی همسرش را از دست می دهد به نحوی سبک زندگی او نیز تغییر خواهد کرد غصه خوردن ،احساس تاسف ، خشم و احساس گناه طبیعی ترین احساسی است که یک فرد ممکن است در این رابطه تجربه کند. بعد از فوت همسر ، همان طور که مددجوی گرامی ذکر کرده است مدیریت کردن امور منزل کار بسیار سختی خواهد بود به ویژه در فرهنگ ما که مدیریت کردن امور زندگی به شکل اشتراکی انجام می شود و به نوعی تقسیم وظایف در زندگی مشترک دیده می شود. مثلاً شوهر عمدتاً وظیفه کسب درآمد را برعهده دارد و دیگری نیز امور منزل را انجام می دهد. لذا بعد از فوت یکی از همسران تمامی وظایف او به فرد دیگری محول خواهد شد. از طرف دیگر تنها ماندن ، استرس و نگرانی های خاص خود را به دنبال دارد. وجود یک آینده مبهم یا بدون همسر می تواند بر شدت این استرس بیافزاید. روانشناسان عقیده دارند ازدواج مجدد شاید برای برخی افراد بعد از مدتی با توجه به رعایت مسایل فرهنگی و عرفی میسر باشد اما برای آن که فرد بتواند زندگی جدیدی را با شخص دیگری آغاز کند ، نیاز به زمان دارد. مشاور خانواده وزوج درمانگران می توانند در این رابطه کمک کننده و تسهیل کننده باشند. درباره زندگی و احوال حضرت عیسی ، ایات زیادی در قران ، و روایات متعددی از معصومان ع وارد شده است  که برای اگاهی از انها می‌توانید به زندگی حضرت عیسی مراجعه کنید. در این نوشتار نیز احادیث دیگری تقدیم می‌شود: 1. زهد حضرت عیسی: یکی از ویژگی‌های اخلاقی حضرت عیسی ع ، زهد ان پیامبر بزرگ است. او همچون پیامبران دیگر خود را از تشریفات و زیبایی‌های دنیا و نعمت‌های رنگارنگش دور نگه می‌داشت و ابا داشت که کارهای خود را به عهده دیگران واگذارد. در این‌باره ، حضرت علی ع می‌فرماید: بالشتش سنگ و لباسش خشن و غذایش ناگوار بود. خورشتش گرسنگی و چراغش در شب ، ماه و سایبانش در روز ، شرق و غرب زمین بود. میوه و سبزی‌اش ، گیاهانی بود که در مناطق مختلف می‌رویید . [ 1 ] خود حضرت عیسی نیز دائما چنین می‌گفت: خادم من دستانم و مرکبم پاهایم و فرشم زمین و بالشم سنگ است. در زمستان ، سرزمین‌های شرقی مرا گرم خواهند کرد. چراغ شب‌هایم ماه است و خورشتم گرسنگی. شعارم ترس و لباسم پشم و میوه و سبزیجاتم ، چیزهایی است که زمین برای حیوانان وحشی و چارپایان رویانده. وقتی می‌خوابم چیزی ندارم و وقتی بیدار می‌شوم نیز چیزی ندارم ولی کسی ثروتمندتر از من روی زمین وجود ندارد . [ 2 ] 2. تعادل در خوف و رجا: یکی از صفاتی که باید یک مؤمن ان‌را دارا باشد ، داشتن حالت خوف و رجا است ؛ یعنی هم از عقاب الهی بترسد و هم به رحمت او امیدوار باشد. به عبارت دیگر ؛ هم اهل خوف و گریه باشد و هم اهل خوشحالی. برخی از بندگان خالص خدا ، به دلیل این‌که ایمانی کامل به جهنم و عذاب الهی دارند ، دائما در حال خوف بسر می‌برند. اما کسانی که از این افراد کامل‌تر هستند ، هم بیم و هم امید را به یک اندازه در خود ایجاد کرده‌اند. در این زمینه ، امام رضا ع درباره حضرت عیسی ع چنین می‌فرماید: حضرت عیسی هم گریه می‌کرد و هم می‌خندید ولی حضرت یحیی ع فقط گریه می‌کرد و نمی‌خندید. ان حالتی که عیسی داشت ، بهتر از حالت یحیی بود .‏ [ 3 ] 2. خدمت به مخلوقات: از این جهت که خدای همه مخلوقات یکی است ، و همه از او سرچشمه می‌گیرند ، نباید پنداشت که لزوم خوش‌رفتاری با دیگران ، مخصوص هم‌نوعان یا هم‌کیشان است ؛ بلکه این حکم ، شامل حیوانات نیز می‌شود ؛ یعنی یک بنده خوب خدا ، حتی نسبت به حیوانات نیز توجه دارد و در فرصت مناسب ، به احوال انها رسیدگی می‌کند. در این زمینه نقل شده ، وقتی حضرت عیسی با حواریون به ساحل دریا رسیدند ، قرصی از نان خود را به دریا انداخت. یکی از حواریین به او گفت: ای روح الله چرا چنین کاری کردی ؟ ان نان قوت تو بود ! عیسی ع فرمود: ان‌را برای یکی از حیوانات دریایی انداختم. ثواب این کار بسیار بزرگ است . [ 4 ] 3. اهمیت اخرت: هرچند که دنیا نیز برای انسان مهم است. ولی اهمیت ان در مقابل زندگی اخروی انسان ، بسیار ناچیز است. از این‌رو ، حضرت عیسی به حواریون می‌فرمود: وقتی دینتان سالم مانده ، به خاطر از دست دادن دنیا تاسف نخورید ؛ همان‌طوری که اهل دنیا وقتی دنیایشان سالم باشد ، به خاطر از دست رفتن دینشان تاسف نمی‌خورند . [ 5 ] 4. اثار خصلت‌های مذموم: پیامبران الهی که ماموریت هدایت مردم را برعهده دارند ، یکی از وظایفشان ، بیان اثار شوم خصلت‌های منفی و کارهای ناپسند است. در این زمینه ، از حضرت عیسی نقل شده است: هر کس که غم و ناراحتی‌اش زیاد باشد ، بدنش بیمار می‌شود و هر کس که اخلاقش بد باشد ، خودش را عذاب می‌دهد و هر کس که زیاد حرف می‌زند ، خطاهایش زیاد می‌شود و هر کس که زیاد دروغ بگوید ، بی‌ارزش می‌شود و هر کس که با مردان گلاویز شود ، مروتش از بین می‌رود . [ 6 ] 5. حقیقت دنیا: مردم ظاهر دنیا را می‌بینند ، ولی از حقیقت ان غافلند. حضرت مسیح در بیان باطن دنیا ، به حوارایانش چنین گفت: دنیا پل است. از ان عبور کنید و ان‌را اباد نکنید . [ 7 ] 6. خصوصیات همنشین: یکی از عواملی که بر انسان تاثیر بسیاری دارد ، کسانی هستند که انسان با انان حشر و نشر دارد. از این‌رو ، وقتی حواریون از ایشان پرسیدند: با چه کسی همنشینی داشته باشیم ، ایشان فرمود: کسی که با دیدنش به یاد خدا بیافتید و سخن گفتنش علم شما را افزایش دهد و اعمالش شما را به اخرت ترغیب کند.‏ [ 8 ] 7. سخن گفتن زیاد: همیشه بزرگان دین ، از اثار منفی زیاد سخن گفتن ، سخن به میان اورده‌اند. امام صادق ع در این‌باره فرمود: حضرت مسیح دائما می‌گفت: در غیر یاد خدا ، زیاد سخن نگویید ؛ کسانی که زیاد حرف می‌زنند ، دل‌هایشان دچار قساوت شده ولی خودشان نمی‌دانند . [ 9 ] از عیسای مسیح در منابع روایی اسلامی بسیار یاد شده است که ما به این اندک بسنده کردیم.   [ 1 ] . شریف الرضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 227 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 2 ] . دیلمى ، حسن بن محمد ، ارشاد القلوب الى الصواب ، ج 1 ، ص 157- 158 ، قم ، الشریف الرضی ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . قطب الدین راواندی ، سعید بن هبه الله ، قصص الانبیا ، ص 273 ، مشهد ، مرکز پژوهش‌های اسلامی ، چاپ اول ، 1409ق. [ 4 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج ‏4 ، ص 9 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 5 ] . شیخ صدوق ، محمد بن على‏ ، الامالی ، ص 496 ، تهران ، کتابچی ، چاپ ششم ، 1376ش. [ 6 ] . همان ، ص 543. [ 7 ] . شیخ صدوق ، محمد بن علی ، الخصال ، محقق ، غفاری ، علی اکبر ، ج 1 ، ص 65 ، قم ، دفتر نشر اسلامی ، چاپ اول ، 1362ش. [ 8 ] . الکافی ، ج 1 ، ص 39. [ 9 ] . همان ، ج ‏2 ، ص 114. نخست باید گفت ؛ در مدینه مسجدی وجود دارد که با نام‌های مسجد مباهله ، مسجد بنی معاویه و مسجد اجابت شناخته می‌شود و در مورد دلیل نام‌گذاری ان به اجابت گفته شده است که پیامبر اسلام ص در ان مسجد دعاهایی فرمود و مورد استجابت خداوند قرار گرفت. در گزارش‌هایی که  - با برخی اختلافات - در این ارتباط وجود دارد به دعاهایی اشاره شده است که بیشتر انها مورد اجابت قرار گرفت و یکی از انها پذیرفته نشده است که به برخی گزارش‌ها در این زمینه اشاره می‌کنیم: پیامبر خدا ص روزى وارد مسجد بنی‌ معاویه شد و دو رکعت نماز خواند و مدتى طولانى به درگاه پروردگار دعا کرد و سپس از خدا سه حاجت را درخواست نمود که خدا دو حاجت او را پذیرفت و یکى را نپذیرفت. حضرتشان از خدا خواست که امت او را با قحطى و خشک‌سالى نابود نگرداند. خدا این حاجتشان را پذیرفت. هم‌چنین حضرتشان از خدا خواست که امت او را با غرق‌شدن از بین نبرد که این دعا نیز پذیرفته شد. سومین درخواست پیامبر ص ان بود که امت او به جان یکدیگر نیفتاده و دچار تفرقه نشوند ؛ اما خدا این تقاضا را نپذیرفت. از ان‌جا که این درخواست‌ها در مسجد بنی ‌معاویه بن مالک بن عوف از قبیله اوس مطرح شد ؛ ان مسجد به مسجد الاجابه معروف شد. [ 1 ] روزی رسول خدا ص نماز صبح را خواند و ان‌را طولانی نمود. بعضی اصحاب دلیل طولانی شدن نماز را پرسیدند. حضرتشان فرمود: این نماز ترس و ارزو بود و من در ان سه حاجت از خدا خواستم: اول بی‌گانگان و دشمنان را بر امت من مسلط نکند که پذیرفته شد. دوم امت من دچار قحطی و گرسنگی نشوند که ان نیز مورد قبول قرار گرفت. سوم این‌که امت مرا از اختلافات و درگیری داخلی مصون نگه‌دارد که خداوند ان‌را نپذیرفت. [ 2 ] 3 . در برخی گزارش‌ها به جای قحطی و گرسنگی ، دعای پیامبر ص این‌گونه عنوان شد که حضرتشان از خدا خواست تا امت ایشان از عذاب‌هایی که بر دیگر امت‌ها نازل شده بود ، مصون باشند. [ 3 ] قل هو القادر على‏ ان یبعث علیکم عذابا من فوقکم او من تحت ارجلکم او یلبسکم شیعا و یذیق بعضکم باس بعض ؛ [ 4 ] بگو: پروردگار می‌تواند از بالاى سرتان و از زیر پاى شما ، عذابى بر شما فرو فرستد ، یا این‌که شما را پراکنده ساخته و ان‌گونه کند که برخی از شما از برخی دیگر اسیب ببینند ، برخی از مفسران در ذیل این ایه ، روایاتی را بیان می‌کنند که بر اساس انها پیامبر ص بعد از پناه بردن از شیطان ، از پروردگار خواست تا امت ایشان دچار عذاب‌های مطرح شده در ایه نشوند که خدا دعایش را در مورد برخی عذاب‌ها اجابت نمود و در مورد برخی دیگر نپذیرفت و دعایی که پذیرفته نشد ، دعا برای امنیت امت از تفرقه و پراکندگی بود. [ 5 ] اما در تحلیل سندی و محتوایی این روایات باید گفت: الف از لحاظ سند از ان‌جا که منبع نقل این احادیث ، کتاب‌های اهل‌سنت است ، طبیعتا باید بر اساس معیارهای انان مورد بررسی سندی قرار گرفته و جایی برای بررسی سندی ان از دیدگاه دانش رجال شیعی نیست. علاوه بر ان‌که در بسیاری از گزارش‌های تاریخی - حتی در منابع معتبر - سندی ذکر نمی‌شود تا به تحلیل ان پرداخته شود. ب از لحاظ محتوا نیز می‌توان نقدهایی را در مورد این گزارش‌ها مطرح کرد: ظاهر این دسته از روایات مخالف با برخی واقعیاتی است که در امت اسلام رخ داد و می‌دهد ؛ زیرا بسیاری از مسلمانان غرق شدند و یا از گرسنگی مردند ؛ مگر ان‌که توجیه شود که مراد از دعای پیامبر ص ، گرسنگی همه‌گیر در جهان اسلام و غرق همگانی مترادف با عذاب مانند غرق قوم فرعون و تسلط دشمن بر تمام مناطق اسلامی است. اختلافاتی در این روایات وجود دارد ؛ زیرا در برخی از روایات امده است که حضرت سه چیز از خدا خواست ، اما در برخی دیگر از روایات ان‌حضرت ع چهار چیز را از خدا خواست که دو دعای ایشان مستجاب شد و دو دعا مستجاب نشد. [ 6 ] مسائل دیگری مهم‌تر و یا هم‌طراز با غرق و گرسنگی وجود داشت و این‌که چرا پیامبر ص این دو مورد را به صورت برجسته از خداوند درخواست کرد ، در این گزارش‌ها بدان اشاره نشده است.     [ 1 ] . نورالدین على بن احمد السمهودی ، وفا الوفا باخبار دار المصطفى‏ ، ج 3 ، ص 38 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 2006م. [ 2 ] . طبری ، ابو جعفر محمد بن جریر ، جامع البیان فی تفسیر القران ، ج 7 ، ص 143 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . ابن کثیر دمشقی ، اسماعیل بن عمرو ، تفسیر القران العظیم ، تحقیق ، شمس الدین ، محمد حسین ، ج 3 ، ص 243 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، منشورات محمدعلی بیضون ، چاپ اول ، 1419ق. [ 4 ] . انعام ، 65. [ 5 ] . تفسیر القران العظیم ، ج‏ 3 ، ص  242 246. [ 6 ] . همان ، ج ‏3 ، ص  246. زیان معنوی عبارت از صدمات روحی یا هتک حیثیت و اعتبار شخصی، خانوادگی یا اجتماعی است. دادگاه می تواند علاوه بر صدور حکم به جبران خسارت مالی، به رفع زیان از طرق دیگر از قبیل الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید و امثال آن حکم نماید.