منظومه "لیلی و مجنون" اثر کیست؟
نظامی گنجوی (nizami ganjavi): جمال الدین ابومحمد الیاس بن یوسف نظامی معروف به نظامی گنجوی بزرگ ترین داستان سرای ایرانی منظومه های حماسی عاشقانه به زبان فارسی است که سبک داستان محاوره ای را وارد ادبیات داستانی منظوم فارسی کرد نظامی از شاعرانی است که باید او را در شمار ارکان شعر فارسی و از استادان مسلم این زبان دانست وی از آن سخنگویانی است که مانند فردوسی و سعدی توانست به ایجاد و تکمیل سبک و روشی خاص دست یابد اگر چه داستان سرایی در زبان فارسی به وسیله نظامی شروع نشده لیکن تنها شاعری که تا پایان قرن ششم توانسته است شعر تمثیلی را به حد اعلای تکامل برساند نظامی است
تعریف اعجاز دانشمندان مسلمان در تعریف معجزه گفته‏اند: [ 1 ] معجزه ، امر خارق عادتى است که مقرون به تحدى باشد و از طرفى با ادعا مطابقت داشته باشد . اعجاز و قانون علیت خوارق عادت ، رویدادهایى هستند که بر خلاف عادت امور و اشیا و عمل کرد معهود قوانین طبیعى مى‏باشند. این که گفته شد: معجزه خارق عادت است ، نه بدین معنا است که معجزه ، استثنایى است از قانون علیت [ 2 ] . معجزه ، نفى علل نیست ؛ چون قانون علیت هم مورد پذیرش برهان است و هم قران. قانون علیت [ 3 ] و خوارق عادت ، هر دو مورد پذیرش قران کریم‏اند ، ولى معارفى را هم به بشریت عرضه مى‏کنند ؛ مانند این که زمام علل به دست خدا است ، اسباب مادى مستقل در تاثیر نیستند و سبب واقعى خدا است. [ 4 ] و از جمله اسبابى که در مورد معجزات مؤثر است ، نفوس انبیا مى‏باشد ، [ 5 ] و مبداى که در نفوس انبیا و اولیا و مؤمنان قرار دارد ، مافوق تمام اسباب ظاهرى ، و غالب بر انها است. [ 6 ] شرایط اعجاز نتیجه این که ، معجزه و سایر امور خارق العاده ، مانند امور عادى به اسباب طبیعى محتاج اند و علاوه ، هر دو معجزه و امور عادى از اسباب باطنى بهره‏مندند ، و اسباب باطنى با انچه که ما انان را به عنوان اسباب مى‏شناسیم متفاوت اند ، ولى در امور عادى ، اسباب ظاهرى و عادى توام با اسباب باطنى و حقیقى بوده و ان اسباب باطنى هم توام با اراده و امر خدا مى‏باشند. البته گاهى اسباب حقیقى با اسباب ظاهرى هماهنگى نمى‏کنند و در نتیجه ، سبب ظاهرى از سببیت افتاده و ان امر عادى موجود نمى‏شود ؛ چون اراده و امر خدا بدان تعلق نگرفت. برخلاف امور خارق العاده که مستند به اسباب طبیعى عادى نبوده ، بلکه به اسباب طبیعى غیر عادى تکیه دارند ؛ یعنى به اسبابى که براى عموم مردم قابل لمس نیست. البته اسباب طبیعى غیر عادى نیز مقارن به اسباب حقیقى و باطنى و در نهایت مستند به اذن و اراده‏ى خدا مى‏باشند. از شروط دیگر معجزه ، مقرون بودن به تحدى است ؛ یعنى پیامبرى که معجزه به دست او جارى مى‏شود از همگان ، بویژه منکران و ناباوران ، مى‏خواهد که اگر معجزه‏ى او را عمل عادى مى‏دانند و حاکى از صدق دعوت او نمى‏شمارند ، نظیر ان را بیاورند. [ 7 ] به عبارت دیگر ، معجزه یعنى بینه و ایت الهى که براى اثبات یک ماموریت الهى صورت مى‏گیرد ؛ لذا محدود به شرایط خاص و مقرون به تحدى مى‏باشد. [ 8 ] از جمله مواردى که در معجزه شرط است و در تعریف معجزه بیان شده ، این است که مطابقت با ادعا داشته باشد ؛ یعنى اگر کسى ادعاى نبوت مى‏کند و معجزه‏ى خودش را ، به عنوان مثال ، شفا دادن کور مى‏داند ، باید کور شفا پیدا کند تا دلیلى بر صدق او باشد. [ 9 ] فرق معجزه با سحر و کهانت پس معجزه ، خرق عادت است و خرق عادت اگرچه شامل سحر و کهانت و استجابت دعا و امثال ان مى‏شود ، اما سحر و کهانت تاب مقاومت در برابر معجزه را ندارند و اسبابش ، مغلوب مى‏شوند و معجزه ، از این جهت معجزه است که عوامل طبیعى و غیر عادى ان ، مغلوب واقع نمى‏گردند و همواره قاهر و غالب‏اند. [ 10 ] سحر و جادوگرى نه منشا الهى دارد و نه منشا طبیعى و ما به ازاى واقعى و نفس الامرى ، و غالبا بر چشم بندى ، از جمله سبقت گرفتن بر سرعت دید و ایهام و تخیل و تلقین مبتنى است. و اگر در بعضى موارد هم منشا طبیعى داشته باشد ، در خدمت اهداف شر است و غالبا با جهل و خرافات توام مى‏باشد ؛ یعنى خارق العاده‏ى بشرى در هدف هم با معجزه پیامبران ، تفاوت دارد ؛ چون پیامبران معجزات را به منظور هدایت و راهنمایى بشر مى‏اورند نه سرگرمى.... از طرف دیگر ، معجزه قید و شرط خاصى ندارد ؛ بدین معنا که براى انجام ان نیاز به اموزش و تمرین نیست ، برخلاف انچه که مرتاضان انجام مى‏دهند که از سویى به تعلم و تمرین محتاج اند ، و از سوى دیگر نمى‏توانند هر کارى را انجام دهند. و این به دلیل ان است که معجزه‏ى پیامبران متکى به نیروى لایزال و نامحدود الهى است ، ولى خارق العاده‏اى که از دیگران سرمى‏زند از نیروى محدود انسانى مایه مى‏گیرد ؛ و لذا است که خارق عادت بشرى قابل معارضه است و احدى جرات ندارد که تحدى کند. [ 11 ] فرق معجزه با کرامت معجزه با استجابت دعا و... این فرق را دارد که در مورد معجزه ، پاى تحدى و هدایت خلق در کار است و با صدور ان ، صحت نبوت پیامبر و رسالت و دعوتش به سوى خلق اثبات مى‏گردد ؛ لذا شخص صاحب معجزه ، دراوردن ان مختار است. به این معنا که هر وقت از او معجزه خواستند مى‏تواند بیاورد و خدا هم اراده‏اش را عملى مى‏سازد. بر خلاف استجابت دعا و کرامات اولیا که چون پاى تحدى در کار نیست و هدایت کسى وابسته به ان نیست ، تخلف ان امکان‏پذیر است و تخلف ان موجب گمراهى دیگران نمى‏شود. [ 12 ] به عبارت دیگر ، کرامت یک امر خارق العاده‏اى است که صرفا اثر قوت روحى و قداست نفسانى یک انسان کامل یا نیمه کامل است ، و براى اثبات هدف الهى خاصى نیست و در واقع ، معجزه زبان خدا است که شخصى را تایید مى‏کند ولى کرامت ، چنین زبانى نیست. [ 13 ] به هرحال معجزه‏ى همراه با ادعا ، مختص نبى است و اگر از شخصى معجزه‏اى سرزد ، یا ادعاى نبوت دارد یا ندارد ، و اگر دارد ، از طریق معجزه‏اش به صدق ادعایش علم پیدا مى‏کنیم ؛ چون اظهار معجزه از دست دروغ گو عقلا قبیح است ، و اگر ادعاى نبوت ندارد به نبوتش حکم نمى‏شود ؛ زیرا معجزه ، ابتدا بر نبوت دلالتى ندارد و انچه را که اثبات مى‏کند ، صدق ادعا است و اگر ادعا متضمن دعواى نبوت باشد ، معجزه دلالت مى‏کند که مدعى در ادعایش راست گو است و لازمه این راست گویى ، ثبوت نبوتش خواهد بود. البته پیامبر قبل از نبوت هم مى‏تواند معجزه کند ، اما این از باب ارهاص یعنى اماده کردن مردم براى شنیدن دعوت است. [ 14 ] ارى ، معجزه فقط بعد از اغاز دعوت پیامبران و همراه با تحدى سرمى‏زند و در غیر این صورت اگر عمل خارق العاده‏اى از پیامبر ملاحظه شود ، کرامت شمرده مى‏شود ، هرچند که عرفا همه‏ى کرامات انبیا و ائمه‏ى اطهار ع معجزه شمرده مى‏شوند. [ 15 ] اثبات معجزه اما اثبات معجزه ، متوقف بر تبیین دو مسئله است ، اقسام معجزات پیامبر ص ، و وجوه اعجاز قران. اقسام معجزات معجزه بر دو قسم است: فعلى و قولى الف معجزه‏ى فعلى عبارت است از: تصرف در کائنات بر اساس ولایت تکوینى ، [ 16 ] به اذن خداوند ؛ مثل شق القمر [ 17 ] و شق الشجر [ 18 ] از طرف پیامبر اسلام ص و شق الارض [ 19 ] و شق البحر [ 20 ] در داستان قارون و فرعون از ناحیه‏ى حضرت موسى‏ ع ، و شق الجبل [ 21 ] از سوى حضرت ، صالح و شفادادن اکمه و ابرص و احیاى مردگان [ 22 ] توسط حضرت عیسى ع و کندن درب قلعه‏ى خیبر به اعجاز علوى. [ 23 ] ب معجزه‏ى قولى عبارت است از: کلمات و بیانات خداوند و پیامبر ص و ائمه ع ‏که حاوى معارف عمیق و حقى هستند که موجب حیرت و ابتهاج عقول عالمیان گشته‏اند. فرق معجزه فعلی و قولی در فرق معجزه فعلى و گفتارى باید گفت ؛ معجزه‏ى فعلى ، هم محدود به زمان و مکان خاصى است و هم براى عوام مى‏باشد ؛ چون انها با محسوسات سر و کار دارند ، [ 24 ] اما معجزه‏ى قولى ، اختصاص به زمان خاصى ندارد و در تمام عصرها باقى و براى خواص مى‏باشد. البته از معجزات فعلى پیامبر ص ، تعیین قبله‏ى مدینه مى‏باشد که هنوز هم پابرجا است و پیامبر ص بدون این که از الات نجومى و قواعد هیوى و... استفاده نماید ، به سوى کعبه ایستاد و فرمود: محرابى على المیزاب ؛ محراب من روبروى ناودان خانه خدا است. [ 25 ] اثبات اعجاز فعلى ، نیاز به بررسى روایاتى دارد که ان اعجاز را نقل کرده‏اند ، اگر ان روایات از نظر سند مورد پذیرش بودند یا قراینی برای صحت وجود داشتند ، ان اعجاز را مى‏پذیریم ، و گر نه راهى براى اثبات ان نداریم ، اگرچه احتمال ان را هم نمى‏توانیم نفى کنیم. البته ان دسته از اعجاز فعلى را که قران از پیامبران نقل کرده ، بدون شک و تردید مى‏پذیریم. و هم چنین اعجازهاى فعلى که هنوز پابرجا مى‏باشند ، مورد قبول خواهند بود. اعجاز قران سرسلسله‏ى اعجاز قولى ، قران است و در صدور و عدم تحریف قران ، کسى نمى‏تواند شک کند و انچه که مى‏ماند این است که به چه دلیل قران معجزه است ؟ براى پاسخ گویى به این سؤال ، تبیین وجوه اعجاز ضرورى به نظر مى‏رسد ؛ یعنى قران از جهات مختلف بررسى گردد تا ثابت شود که کلام خدا است. وجوه اعجاز قران [ 26 ]  قران از جهات مختلف تحدى کرده است که در ذیل به برخى از انها اشاره مى‏شود: تحدى به فصاحت و بلاغت ، [ 27 ] تحدى به عدم اختلاف در معارف ارائه شده ، [ 28 ] و بدین جهت است که حضرت على ع مى‏فرماید: بعضى از قران ، ناطق به مفاد بعض دیگر و پاره‏اى از ان شاهد پاره‏اى دیگر است . [ 29 ] تحدى به خبرهاى غیبى ، [ 30 ] تحدى به کسى که قران بر او نازل شده است. [ 31 ] تحدى به علم ، [ 32 ] و ... قران مجید از این طریق اعجاز و حقانیت خود را اثبات مى‏نماید که: شخصى که امى و درس نخوانده است و در محیطى که از اخلاق و معارف و تمدن بشرى ، در ان خبرى نبود رشد کرده ، نمى‏تواند از پیش خود معارف و اخلاق و قوانین دینى ، اعم از عبادت ها و معاملات و سیاست های اجتماعى و... و خلاصه هر انچه که بشریت بدان محتاج است ، به بشریت عرضه کند ، به نحوى که صاحبان اندیشه و علوم را به اعجاب وا داشته و از ادراک ان عاجز مانده‏اند. قران نه تنها کلیات و مهمات مسائل را متعرض شده است ، بلکه از بیان جزئى‏ترین مسائل هم فروگذار نکرده ، و عجیب این است که تمام معارفش بر اساس فطرت و اصل توحید بنا شده ، به طوری که تفاصیل احکامش بعد از تحلیل به توحید برمى‏گردد و اصل توحیدش بعد از تجزیه به همان تفاصیل بازگشت مى‏کند. قران ، هم الفاظش معجزه است و هم معانى نهفته در الفاظش ؛ یعنى هم خوب سخن گفته و هم سخن خوب ارائه داده است. [ 33 ] و تا حال کسى نتوانست که در برابر تحدى قران در زمینه‏هاى مختلف ، قد علم کند و لااقل سوره‏اى مانند سوره کوثر بیاورد. نکته‏اى که در اخر لازم است بدان اشاره گردد ، این است که قران در کلماتش به طور مطلق تحدى کرده ، [ 34 ] و فرموده اگر کسى مى‏تواند نظیرش را بیاورد ، و نفرمود که اگر مى‏توانید کتابى فصیح و یا بلیغ مثل قران و یا کتابى که مشتمل بر چنین معارفى است بیاورید ؛ و این مى‏فهماند که قران از هر جهتى که ممکن است مورد برترى قرار گیرد ، برتر است و این تحدى و تعجیز براى فرد فرد بشر در تمامى اعصار مى‏باشد و اگر کسى توان درک وجوه اعجاز قران را ندارد ، براى این که اعجاز قران بر وى اثبات گردد ، باید به صاحبان فهم قوى مراجعه کند ، همان ها که عمرى در فهم معارف قران تلاش کرده‏اند و خود بر این باورند که قران اقیانوسى از معارف است که انها قطره‏اى از ان را چشیده‏اند.   [ 1 ] . ر. ک: علامه حلی ، کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، تعلیق ، تصحیح ، حسن زاده املى ، حسن ، ص 350 353 ؛ مکارم شیرازی ، ناصر ، رهبران بزرگ ومسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 153 ؛ مطهری ، مرتضی ، مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، 1362 ، ص 179 - 208 ، قم ، جامعه مدرسین ؛ طباطبائی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ترجمه ، موسوی همدانی ، سید محمد باقر ، ج 1 ، ص 93 140 ، قم ،  دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ پنجم ، 1374ش ؛ حسن زاده املی ، حسن ، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21 ، ابن سینا ، اشارات ، ترجمه ، شرح ، ملکشاهى ، ص 466 - 491 ، ملا صدرا ، شواهد الربوبیه ، حواشى ، سبزوارى ، تعلیق ، تصحیح ، مقدمه ، اشتیانی ، سید جلال اشتیانى ص 340 - 349 ، چاپ دوم ؛ ملاصدرا ، مبدا و معاد ، ترجمه ، الحسینى اردکانى ، احمد بن محمد ، کوشش ، نورانی ، عبدالله ، ص 538 549 ، تهران ، مرکز نشر دانشگاهی ، 1362ش. [ 2 ] . ر. ک: مفهوم قانون علیت ، 25482. [ 3 ] . طلاق ، 3 ؛ حجر ، 21 ؛ قمر ، 49. [ 4 ] . اعراف ، 54 ؛ بقره ، 284 ؛ حدید ، 5 ؛ نسا ، 80 ؛ ال عمران ، 26 ؛ طه ، 50 ؛ بقره ، 255 ؛ یونس ، 3. [ 5 ] . مؤمن ، 78. [ 6 ] . صافات ، 173 ؛ مجادله ، 21 ؛ مؤمن ، 53. [ 7 ] . ر. ک: بها الدین خرمشاهى ، جهان غیب و غیب جهان ، ص 45 - 83. [ 8 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، ص 189. [ 9 ] . کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 350. [ 10 ] . در داستان سحره فرعون وقتى انها کار حضرت موسى را دیدند خود فهمیدند که کار حضرت موسى معجزه است ؛ چون سحرها بلعیده شدند ؛ و لذا به عجز خود اعتراف کردند و... اعراف ، ایه 105 - 125. [ 11 ] . ر. ک: رهبران بزرگ و مسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 تا 153. [ 12 ] . ر. ک: المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 82. [ 13 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى ، 1- 7 ، ص 189 ؛ مطهرى ، مرتضی ، اشنایى با قران ، ج2 ، ص 235 به بعد. [ 14 ] . ر. ک: کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 352. [ 15 ] . همان ، ص 353 ؛  جهان غیب و غیب جهان ، ص 46 - 47. [ 16 ] . انسان در اثر انجام اوامر و دستورات الهى به خدانزدیک مى‏گردد و در اثر قرب به خدا از مقام ولایت بهره‏مند مى‏گردد و انگاه مى‏تواند ، مانند خدا در کاینات تصرف کند. [ 17 ] . از جمله معجزات پیامبر ص نصف کردن ماه بود. [ 18 ] . علی ع در نهج البلاغه ، خطبه‏ى قاصعه ، معجزه‏ى شق الشجر پیامبر را توضیح مى‏دهد. در باب معجزات پیامبر به کتاب بحار الانوار ، طبع کمپانى ، چاپ سنگى ، ص 105 مراجعه شود. [ 19 ] . قصص ، 76 - 81. [ 20 ] . بقره ، 50. [ 21 ] . شمس ، 11 - 15. [ 22 ] . ال عمران ، ص 49. [ 23 ] . شیخ صدوق ، امالى ، ص 513 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 24 ] . معنای این حرف ان نیست که خواص از ان استفاده نمی کنند ، بلکه گاهی مثل ساحران در داستان حضرت موسی ع در راس استفاده کنندگان قرار دارند. [ 25 ] . میر داماد ، قبسات ، ص 321 ، چاپ سنگى ؛ کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 597 598 ؛ انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21. [ 26 ] . ر. ک: دائره المعارف تشیع ، ج 2 ، ص 265 ؛ دائره المعارف بزرگ اسلامى ، ج 9 ، ص 363 366 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90. [ 27 ] . هود ، 14 ؛ یونس ، 39. [ 28 ] . نسا ، 82 ؛ زمر ، 23. [ 29 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 192 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 30 ] . هود ، 49 ؛ یوسف ، 102 ؛ ال عمران ، 44 ؛ مریم ، 34 ؛ روم ، 1 4 ؛ فتح ، 15 ؛ انبیا ، 97 ؛ قصص ، 85 ؛ مائده ، 67 ؛ نور ، 55 ؛ فتح ، 27 ؛ حجر ، 329 ؛ انعام ، 65 ؛ یونس ، 47 ؛ و... . [ 31 ] . یونس ، 16. [ 32 ] . نحل ، 89 ؛ انعام ، 59 ؛ نسا ، 106 ؛ فصلت ، 42 ؛ حشر ، 7 ؛ حجر ، 9. [ 33 ] . ر. ک: وجوه اعجاز قران ، 69. [ 34 ] . بقره ، 23 ؛ اسرا ، 88. از جمله شرایط اجرای حدود در مجازات‌‌ها ان است که مجرم هنگام انجام جرم ، بالغ و عاقل باشد. [ 1 ] این حکم برگرفته از برخی روایات مانند روایت ذیل است: امام علی ع فرمود: حد بر دیوانه اجرا نمی‌شود ، مگر ان‌که عاقل شود ، و بر کودک اجرا نمی‌شود ، تا زمانی که بالغ شود... . [ 2 ] بنابراین ، اگر بچه‌ی نابالغ یا فردی دیوانه جرمی انجام دهد که دارای حد باشد ، این مجازات در مورد او اجرا نمی‌گردد. البته اگر جرم او مربوط به حق الناس باشد ، ولی او مورد بازخواست قرار می‌گیرد و باید جبران خسارت کند. [ 3 ] حال اگر مجرم ، در زمان انجام جرم ، عاقل بود ، اما پس از اثبات جرم و صدور حکم ، دچار جنون شد ، ایا حد در مورد او اجرا می‌گردد ، یا به جهت عارض شدن جنون ، اجرای حد بر او ساقط می‌شود ؟ برخی از فقها معتقد به اجرا نشدن حد در چنین وضعیتی هستند ، مگر این‌که فرد دچار دیوانگی دوره‌ای [ 4 ] شود ، که لازم است اجرای حد در زمانی باشد که او حالت دیوانگی ندارد ؛ [ 5 ] و دلیل چنین حکمی این‌گونه بیان شده است که فرد دیوانه تکلیفی نداشته و اجرای حد بر او نیز بی‌فایده است ؛ زیرا مجنون ادراکى ندارد تا اجراى حد سبب بازداشتن او از ارتکاب جرم شود. ضمن این‌که ظاهر روایت امام علی ع : لا حد على المجنون حتى یفیق ... نیز ، دلیل دیگرى بر سقوط حد تا هوشیار شدن دیوانه می‌تواند باشد. [ 6 ] در مقابل ، عده‌ای از فقها معتقدند ، با عارض شدن جنون بعد از اعلام حکم ، حد از دیوانه ساقط نمی‌گردد. [ 7 ] این گروه معتقدند که حکم عدم اجرای حد در چنین حالتی ، اجتهاد در مقابل نص می‌باشد ؛ زیرا حدیث صحیحی وجود دارد که لزوم اجرای حد در چنین وضعیتی را اعلام می‌کند. [ 8 ]  ابوعبیده می‌گوید: امام باقر ع در مورد مردى که جرم دارای حدى را مرتکب شد و هنوز حد بر او اجرا نشده بود که دیوانه شد ، چنین فرمود: اگر هنگامى که مرتکب جرم دارای حد شده بود ، در سلامت به سر می‌برد و علامتى از دیوانگى یا بیماری نداشت ، حد را بر او جارى می‌کنند ، و تفاوتی نمی‌کند که اکنون چگونه باشد . [ 9 ] همچنین استصحاب وجوب حد و نبود دلیلى که موجب سقوط حد باشد ، نیز دلیل دیگرى بر عدم سقوط حد است ؛ زیرا می‌توان گفت: جنون در صورتى مانع از وجوب حد است که شخص در حال ارتکاب جرم ، جنون داشته باشد و چه بسا روایت نقل شده از امیرالمومنین ع نیز ناظر بر چنین وضعیتی باشد. [ 10 ]   [ 1 ] . امام خمینى ، سید روح الله ، تحریر الوسیله ، ج ‌2 ، ص 456 ، م 4 ، قم ، مؤسسه مطبوعات دار العلم ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 2 ] . قال علی ع لا حد على مجنون حتى یفیق و لا على الصبی حتى یدرک.. . شیخ صدوق ، محمد بن على بن بابویه ، من لا یحضره الفقیه ، ج ‌4 ، ص 51 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامى ، چاپ دوم ، 1413ق. [ 3 ] . ر. ک: نمایه 36139 تلف شدن مال از سوی سفیه یا مجنون . [ 4 ] . دیوانه‌‌ای که جنون او همیشگی نبوده و گاهی اوقات به ان مبتلا می‌شود.  [ 5 ] . منتظری نجف‌ابادى ، حسین على ، رساله استفتاات ، ج ‌2 ، ص 519 ، س 2501 ، قم ، چاپ اول ، بی‌تا ؛ جمعى از مؤلفان ، مجله فقه اهل‌بیت ع ، ج ‌54 ، ص 68 ، قم ، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامى ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 6 ] . ر. ک: اردبیلى ، احمد بن محمد ، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان ، ج ‌13 ، ص 81 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامى ، چاپ اول ، 1403ق. [ 7 ] . شیخ طوسى ، ابو جعفر ، محمد بن حسن ، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوى ، ص 702 ، بیروت ، دار الکتاب العربی ، چاپ دوم ، 1400ق ؛ علامه حلى ، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى ، قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام ، ج ‌3 ، ص 533 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامى ، چاپ اول ، 1413ق. [ 8 ] . گلپایگانى ، سید محمد رضا موسوى ، الدر المنضود فی احکام الحدود ، ج ‌2 ، ص 369 ، قم ، دار القران الکریم ، چاپ اول ، 1412ق. [ 9 ] . عن ابی جعفر ع فی رجل وجب علیه حد فلم یضرب حتى خولط فقال ان کان اوجب على نفسه الحد و هو صحیح لا عله به من ذهاب عقل اقیم علیه الحد کائنا ما کان‌ . من لا یحضره الفقیه ، ج‌4 ، ص 42 ، ح 5046. [ 10 ] . ر. ک: مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان ، ج ‌13 ، ص 81. در پاسخ ، ابتدا باید به این نکته توجه کرد که خواب ها و مکاشفه ها به تنهایی نمی توانند موضوعی را برای دیگران اثبات کنند و به همین دلیل ، در راهنمای پرسشگری ، تعبیر تمام خواب ها و مکاشفات را از وظایف پایگاه ندانسته ایم. با این وجود اگر فرد قابل اطمینانی گزارشی در این زمینه ارائه کند ، می تواند به عنوان مؤیدی برای انچه با وسایل عادی اثبات شده ، در نظر گرفته شود. با ذکر این مقدمه ، مجلسی اول ره درباره صحیفه سجادیه سخنی بدین مضمون دارد ؛ در اوائل بلوغ ، به دنبال کسب رضایت الهی بوده و برای به دست اوردن ان تلاش می کردم. شبی بین خواب و بیداری امام زمان عج را در مسجد جامع قدیم اصفهان دیدم. بعد از سلام ، از ان حضرت سؤالاتی پرسیدم و ایشان پاسخ فرمودند. سپس عرض کردم که همیشه برایم ممکن نیست که حضورتان شرفیاب شوم ، پس کتابی معرفی کنید تا همیشه به ان عمل کنم. ایشان فرمودند کتابی را به محمد تاج داده ام تا به تو برساند . در ان حالت گمان می کردم که محمد تاج را می شناسم ؛ از این رو در همان عالم خواب نزد او رفته و کتاب خطی که دعا بود را گرفتم و بوسیدم و بر روی چشم قرار داده و به خدمت امام زمان عج برگشتم که ناگهان از خواب بیدار شدم و کتاب را نزد خود نیافتم ؛ لذا تا صبح گریستم ، بعد از نماز با خود گفتم که شاید محمد تاج همان شیخ بهایی باشد ، بنابر این به نزد ایشان رفته و خوابم را تعریف کردم. ایشان نیز مرا به علوم الهی بشارت دادند ، اما ارامش نیافتم. به دلم افتاد به سمتی بروم که حضرت را در خواب دیده بودم. وقتی به ان جا رسیدم ، شخصی به نام حسن اقا ملقب به تاج را دیدم. او به من گفت که تعدادی کتاب وقفی در اختیار دارد ، و از ان جایی که من شرایط وقف را رعایت می کردم ، به من گفت: بیا و این کتاب ها را ببین و هر کدام را خواستی بردار. اولین کتابی که به من داد ، همان کتابی بود که در رؤیا دیده بودم. به گریه افتادم و گفتم همین یک کتاب برایم کافی است. به برکت این هدیه امام زمان عج صحیفه سجادیه در تمامی خانه ها وارد شد و بیشتر مردم اهل دعا قرار گرفتند و بسیاری از انها مستجاب الدعوه شدند. [ 1 ] [ 1 ] . مجلسى ، محمدتقى ، روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه ، محقق ، موسوى کرمانى ، حسین و اشتهاردى على پناه ، ج 14 ، ص 419 422 ، قم ، مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور ، چاپ اول ، 1406ق. حضرت داوود ع از پیامبران بزرگ بنی‌اسرائیل است. محل تولد ایشان دقیقا مشخص نیست ، اما از ان‌جا که بنی‌اسرائیل در سرزمین فلسطین می‌زیستند ، می‌توان گفت داوود ع در فلسطین دیده به جهان گشود. واژه داوود که از ریشه غیر عربی گرفته شده ، [ 1 ] در زبان عبری داوید تلفظ می‌شود ، و به معنای محبوب است. [ 2 ] نام داوود نبی ع شانزده بار ، در قران کریم بیان شده است. [ 3 ] وی از جمله پیامبرانی است که علاوه بر نبوت ، دارای منصب حکومت و قضاوت ، رهبری مقتدر و صاحب کتاب بود. [ 4 ] ان‌حضرت از نواده‌‌های حضرت یعقوب ع است که با چند واسطه به او می‌رسد. [ 5 ] نسب و والدین پدر حضرت داوود ع را با نام‌هایی نسبتا مشابه معرفی کرده‌اند که ناشی از تفاوت‌های بین زبانی است: ایشا ، [ 6 ] ایشی ، [ 7 ] اشی ، [ 8 ] یسی ، [ 9 ] اسی ، [ 10 ] انسا ، [ 11 ] و ... . اما در ارتباط با مادر ان‌حضرت با جست‌وجویی که در منابع تاریخی داشتیم ، به نام ایشان برخورد نکردیم که در صورت یافتن گزارشی در این زمینه ، این پاسخ ویرایش خواهد شد. نسب حضرت داوود ع در برخی از منابع تاریخی این‌گونه ذکر شده است: داوود پسر یسا ایشا ، پسر عوبید عومذ ، پسر بوعز افصان ، پسر سلما سلمون ، پسر نخشون ، پسر عمیناداب ، پسر رم ، پسر حصرون ، پسر فارص ، پسر یهودا ، پسر یعقوب . [ 12 ]   گفتنی است که نسب ان‌حضرت در کتب یهود و نصارا هم این‌گونه ذکر شده است ، [ 13 ] اما در برخی منابع اسلامی او نه از نوادگان یهودا ، بلکه از نوادگان لاوی بن یعقوب معرفی شده است. [ 14 ] قران کریم نیز حضرت داوود ع را از نسل ، حضرت یعقوب ع ، حضرت اسحاق ع و حضرت ابراهیم ع اعلام می‌کند ، ان‌جا که می‌فرماید: و وهبنا له اسحاق و یعقوب کلا هدینا و نوحا هدینا من قبل و من ذریته داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى‏ و هارون و کذلک نجزی المحسنین ؛ [ 15 ] و اسحاق و یعقوب را به او ابراهیم بخشیدیم و هر دو را هدایت کردیم و نوح را پیش از ان هدایت نمودیم و از فرزندان او ، داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى و هارون را هدایت کردیم این‌گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم. القاب القاب و توصیفاتی که می‌توان برای حضرت داوود از قران کریم استخراج کرد ، بدین ترتیب است: ذا الاید صاحب قدرت ، اواب بسیار توبه کننده ، [ 16 ] دارای قدرت فصل الخطاب یا فیصله‌دادن ، [ 17 ] خلیفه الله جانشین خدا ، [ 18 ] نعم العبد بهترین بنده ، ملک پادشاه ، حکیم ، عالم . [ 19 ] همسران بر اساس گزارش‌های تاریخی ، نام‌ همسران داوود ع عبارت‌اند از: شیتموم ، اریخایل ، موخا ، دحات ، ابیطال و اغلا که از انها دارای فرزند شد و میخل بنت شاول که از او صاحب فرزند نشد. [ 20 ] همچنین برای او همسر دیگری به نام برسبا [ 21 ] بثشبع‏ [ 22 ] ذکر شده است که مادر حضرت سلیمان ع و همسر سابق اوریا یکی از فرماندهان نظامی حضرت داوود بود. [ 23 ] البته برخی از کتاب‌های تاریخی برای ان‌حضرت ع همسران زیادی ذکر کرده‌اند و تعداد ان‌را صد همسر نیز ذکر کرده‌اند. [ 24 ] فرزندان‏ ‏بنابر انچه از برخی کتب تاریخی به دست می‌اید ، داوود نبی فرزندان زیادی داشت. برخی از منابع تاریخی تعداد فرزندان حضرت داوود ع را نوزده تن ذکر کرده‌اند ، [ 25 ] نام تعدادی از انها از این قرار است: امنون ، 2. دالویا ، 3. اباشلوم ابشالوم یا ابیشالوم ، 4. ارنیا ، 5. سفاطیا ، 6. ناتان ، 7. سمون ، 8. سوباب ، 9. نوتان ، 10. سلامان ، 11. یابار ، 12. الیشوس ، 13. نافاق ، 14. یافیا ، 15. الیشماس ، 16. السنابا ، 17. الیفلاث ، 18. سلیمان. [ 26 ] معروف‌ترین فرزند او ، حضرت سلیمان ع بود که جانشین وی شد و به مقام نبوت و پادشاهی رسید. [ 27 ] نبوت قران کریم به پیامبری داوود ع و نزول وحی بر ان‌حضرت و داشتن کتابی اسمانی ، تصریح دارد. خدای متعال در قران کریم خطاب به پیامبر اسلام ص می‌فرماید: ما به تو وحى فرستادیم ؛ همان‌گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحى فرستادیم و نیز به ابراهیم و اسماعیل... و به داوود زبور دادیم . [ 28 ] و نیز: و پروردگار تو به انچه در اسمان‌ها و زمین است اگاه‌‏تر است. بعضى از پیامبران را بر بعضى دیگر برترى نهادیم و به داوود زبور را دادیم . [ 29 ] حضرت داوود ع در زمره پیامبرانی است که دارای ایین و شریعت مستقل نبود ، بلکه مبلغ شریعت پیامبر اولوالعزم ؛ حضرت موسی ع بود. [ 30 ] کتاب اسمانی بر اساس صریح ایه 55 سوره اسرا ، کتاب اسمانی حضرت داوود ع ، زبور نام دارد: و اتینا داوود زبورا . طبق احادیث امامان معصوم ع ، در کتاب زبور به مسائل و موضوعات زیر اشاره شده است: الف معارف اعتقادی راجع به توحید ، نبوت حضرت داوود ع ، معاد و یاد مرگ ، تذکر و اتمام حجت راجع به انسان‌هایی که اهل طاعت و عمل نیستند. ب پیش‌بینی‌ها و پیش‌گویی‌ها ؛ مانند بشارت به عیسی و یحیی ع و بشارت به پیامبر اخر الزمان ص که به اسم از ایشان نام برده شده است. امام رضا ع در یکی از مجالس مباحثه که مامون ترتیب داده بود ، در مقابل راس جالوت ؛ از بزرگان یهود ، وقتی به استدلال و احتجاج می‌پردازد ، سفر اول زبور داوود را شروع به قرائت کرد تا این‌که به نام محمد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین ع رسید. سپس حضرت به خداوند قسم یاد کرد که این نام‌های مقدس در زبور امده ، و راس جالوت هم امدن این اسما در زبور را پذیرفته و به ان تصریح کرده است. [ 31 ] هم‌چنین امدن و ظهور منجی برای انسان‌ها و این‌که در نهایت ، وارثان زمین ، بندگان شایسته خداوند هستند ، از مسائلی است که به تصریح قران ، [ 32 ] و احادیث [ 33 ] در زبور به ان اشاره شده است. ج مسائل و دستورهای تربیتی و رفتاری ؛ این مسائل در روایات تحت عنوان احادیث قدسی که در زبور امده و خطاب به داوود نبی ع بوده ، ذکر شده است. [ 34 ] در بعضی از احادیث امده است که کتاب زبور ؛ مانند انجیل و تورات نزد اهل‌بیت ع نگهداری می‌شود. [ 35 ] شغل قبل از نبوت رسول خدا ص فرمود: خداوند ، داوود ع را هنگامی مبعوث کرد ‌که ایشان یک چوپان بود ؛ هم‌چنین حضرت موسی ع را نیز هنگام چوپانی ایشان به نبوت برگزید ؛ من نیز چوپانی گوسفندان را در منطقه جیاد به عهده داشتم . [ 36 ] مقامات و ویژگی‌های شخصیتی تمام کمالات انسانی و الهی را که عموم پیامبران داشتند ، حضرت داوود ع هم داشت ؛ یعنی از اوصاف نبوت عامه برخوردار بود. او نمونۀ کاملی از یک انسان مطیع پروردگار بود که در اثر سیر و سلوک به مقامات بالای انسانی و معنوی رسید. [ 37 ] در این‌جا اشاره مختصری به برخی از روش‌های رفتاری و اخلاقی وی خواهد شد. مقام خلافت الهی: یا داود انا جعلناک خلیفه فی الارض ؛ [ 38 ] اى داود ، ما تو را خلیفه روى زمین گردانیدیم. مسخر کردن کوه‌ها: انا سخرنا الجبال معه یسبحن بالعشی و الاشراق ؛ [ 39 ] ما کوه‌‏ها را رام کردیم و کوه‏ها هر شام‌گاه و بامدادان با او تسبیح می‌کردند. رام کردن پرندگان: و الطیر محشوره کل له اواب ؛ [ 40 ] و پرندگان بر او گرد مى‏امدند ، همه فرمانبر او بودند نرم شدن اهن در دست داوود: و النا له الحدید ؛ [ 41 ] و اهن را برایش نرم کردیم. کشتن جالوت: ... و قتل داود جالوت ؛ [ 42 ] و داوود جالوت را کشت. یکی از ویژگی‌های برجسته داوود که در قران بدان تصریح شده است ، مبارزه و جهاد در راه خدا ، برای از بین بردن پادشاه ظالم و ستم‌گر است که به دست ان‌حضرت اتفاق افتاد. بزرگ خاندان ال داوود و مؤسس سلسله‌ای جدید: اعملوا ال داود شکرا و قلیل من عبادی الشکور ؛ [ 43 ] اى خاندان داوود سپاس‌گزارى کنید ، که اندکى از بندگان من شکر گزارند. داشتن صبر و شکیبایی در راه هدایت مردم: اصبر على‏ ما یقولون و اذکر عبدنا داود ذا الاید انه اواب ؛ [ 44 ] بر انچه می‌گویند صبر کن و به یاد اور بنده ما داوود را که نیرومند بود و بسیار به خدا رجوع داشت. ساده زیستی و ارتزاق از دست‌رنج: فلقد کان یعمل سفائف الخوص بیده...‏ [ 45 ] او با دست خود از لیف خرما زنبیل می‌بافت ، و به هم‌نشینانش می‌‏گفت: کدام یک از شما مرا در فروختن اینها یارى می‌‏دهد ؟ و از قیمت ان زنبیل قرصى نان جوین تهیه می‌کرد و می‌‏خورد. شب زنده‌داری: ... ان داود ع قام فی مثل هذه الساعه من اللیل فقال انها لساعه لا یدعو فیها عبد الا استجیب له‏ ؛ [ 46 ] نوف بکالى می‌گوید: شبى امیر المؤمنین ع را دیدم از بسترش بیرون شد ، به ستارگان دیده دوخت ، سپس به من گفت: اى نوف ! خوابى یا بیدار ؟ گفتم: بیدارم یا امیر المؤمنین ، فرمود: اى نوف ، خوشا به حال زاهدان در دنیا ، و دل‌دادگان به اخرت. انان مردمى هستند که زمین را فرش ، و خاکش را بستر ، و ابش را شربت خوش‌گوار قرار دادند ، قران را لباس دل ، و دعا را جامه رو نموده ، و دنیا را بر طریقه مسیح از خود بریدند ، چه بریدنى ! اى نوف ، داوود ع در مانند این ساعت از شب برخاست و گفت: این ساعتى است که عبد در این ساعت دعا نمی‌کند ، مگر این‌که مستجاب شود. [ 47 ] وفات درباره سرانجام حضرت داوود ع امده است: داوود ع کنیزی داشت که هر شب درهاى خانه او را می‌بست و کلیدهایش را پیش او می‌اورد. سپس ان‌حضرت به نیایش پروردگار برمی‌خاست. هنگامى که مرگ وى نزدیک شده بود ، شبى ، مانند همه شب‌‌ها که کنیز درها را بسته بود ، ناگهان مردى را در درون خانه دید. از او پرسید: چه کسى تو را در این خانه راه داد ؟ مرد در پاسخ گفت: من کسى هستم که در کاخ پادشاهان ، بدون اجازه ایشان داخل می‌شوم . داوود پرسید: ایا تو عزرائیل هستى ؟ جواب داد: ارى ! پرسید: پس چرا پیش از این به من پیام نفرستادى و از امدن خود خبر ندادى تا براى مرگ اماده شوم ؟ ! عزرائیل در پاسخ گفت: من پیش از این پیک و پیام بسیارى براى تو فرستادم. پرسید: پیک‌هاى تو چه کسانى بوده‌اند ؟ جواب داد: پدر تو ، برادر تو ، همسایه تو و اشنایان تو اکنون در کجا هستند ؟ گفت: همه مرده‌اند. گفت: اینها همگى پیک‌‌هاى من بودند و پیام مرا به تو می‌رساندند ؛ زیرا تو نیز می‌میرى هم‌چنان‌که انان مردند. عزرائیل این را گفت و جان داوود را گرفت. بنابر این نقل ، داوود ‌صد سال عمر کرد که مدت فرمانروایی‌اش چهل سال بود. [ 48 ] از رسول خدا ص نقل شده است: داوود صد سال تمام عمر کرد که چهل سال ان ، دوران سلطنت و پادشاهی او بود . [ 49 ] ارام‌گاه بر اساس نقل تاریخ ارام‌گاه داوود نبی ع در کشور فلسطین ، در شهر بیت المقدس ، کوه صهیون است. [ 50 ] ، [ 51 ]       [ 1 ] . جوهری ، اسماعیل بن حماد ، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه ، محقق ، مصحح ، عطار ، احمد عبد الغفور ، ج 2 ، ص 471 ، بیروت ، دار العلم للملایین ، چاپ اول ، 1410ق. [ 2 ] . خرمشاهی ، بهاالدین ، دانشنامه قران و قران پژوهی ، ج 1 ، ص 1034 ، تهران ، چاپ اول ، 1377ش. [ 3 ] . بقره ، 251 ؛ نسا ، 163 ؛ مائده ، 78 ؛ ‌انعام ، 84 ؛ اسرا ، 55 ؛ انبیا ، 78 و 79 ؛ نمل ، 15 و 16 ؛ سبا ، 10 و 13 ؛ ص ، 17 ، 22 ، 24 ، 26 و 30. [ 4 ] . حضرت داود و خلافت الهی ، 45617 ؛ داستان قضاوت حضرت داوود ع ، 98519 ؛ پیامبر بودن حضرت داود ع و سلیمان ع ، 64537 ؛ صدای خوش حضرت داود و امام باقر ع بدون ابزار موسیقی ، 53002 ؛ نعمت‌های عطا شده به حضرت داود ع ، 49697. [ 5 ] . طبری ، محمد بن جریر ، تاریخ طبری تاریخ الامم و الملوک ، تحقیق ، ابراهیم ، محمد ابو الفضل ، ج 1 ، ص 476 ، بیروت ، دار التراث ، چاپ دوم ، 1387ق ، 1967م. [ 6 ] . ابن کثیر دمشقی ، اسماعیل بن عمر ، البدایه و النهایه ، ج 2 ، ص 9 ، بیروت ، دار الفکر ، 1407ق ، 1986م. ؛ مقدسى ، مطهر بن طاهر ، البد و التاریخ ، ج 3 ، ص 100 ، بور سعید ، مکتبه الثقافه الدینیه ، بی‌تا. [ 7 ] . تاریخ الامم و الملوک ، ج 1 ، ص 476 ؛ ابن اثیر ، على بن ابى الکرم ، الکامل فی التاریخ ، ج 1 ، ص 223 ، بیروت ، دار صادر ، دار بیروت ، 1385ق ، 1965م. [ 8 ] . قمى ، على بن ابراهیم ، تفسیر القمی ، محقق ، مصحح ، موسوى جزائرى ، سید طیب ، ج 1 ، ص 82 ، قم ، دار الکتاب ، چاپ سوم ، 1404ق. [ 9 ] . روت ، 4:17 ؛ سموئیل ، 16:1 ؛ سموئیل ، 16:11 ؛ لوقا ، 3:23 ؛ سموئیل ، 12:16. به نقل از سایت اسلام پدیا. [ 10 ] . تفسیر القمی ، ج 1 ، ص 82   [ 11 ] . منهاج سراج ، طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام ، تحقیق ، حبیبی ، عبد الحی ، ج 1 ، ص 37 ، تهران ، دنیای کتاب ، چاپ اول ، 1363ش. [ 12 ] . دیوان المبتدا و الخبر فى تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوى الشان الاکبر ، ج 2 ، ص 110. [ 13 ] . همان. [ 14 ] . تفسیر القمی ، ج 1 ، ص 82. [ 15 ] . انعام ، 84. [ 16 ] . صاد ، 17. [ 17 ] . همان ، 20. [ 18 ] . همان ، 26. [ 19 ] . بقره ، 251. [ 20 ] . یعقوبى ، احمد بن ابى یعقوب ، تاریخ یعقوبى ، ج 1 ، ص 51 ، بیروت ، دار صادر ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 21 ] . همان ، ج ‏1 ، ص 53. [ 22 ] . مقدسی ، مطهر بن طاهر ، البد و التاریخ ، ج 3 ، ص 101 ، بور سعید ، مکتبه الثقافه الدینیه ، بی‌تا. [ 23 ] . ازدواج حضرت داود ع با زن بیوه ، 76886 ؛ نسبت‌های ناروا در کتاب مقدس به حضرت داود نبی ع ، 41442. [ 24 ] . ابن سعد کاتب واقدی ، محمد بن سعد‏ ، الطبقات الکبری‏ ، تحقیق ، عطا ، محمد عبد القادر ، ج 8 ، ص 163 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1410ق ؛ ابن کثیر دمشقی‏ ، اسماعیل بن عمر ، البدایه و النهایه ، ج 2 ، ص 15 ، بیروت ، دار الفکر ، 1407ق ؛ مسعودی ، ابو الحسن علی بن الحسین ، مروج الذهب و معادن الجوهر ، تحقیق ، داغر ، اسعد ، ج 1 ، ص 70 ، قم ، دار الهجره ، چاپ دوم ، 1409ق. [ 25 ] . الکامل فی التاریخ ، ج 1 ، ص 228. [ 26 ] . تاریخ یعقوبى ، ج 1 ، ص 51. [ 27 ] . همان ؛ نمل ، 16. [ 28 ] . نسا ، 163. [ 29 ] . اسرا ، 55. [ 30 ] . بلعمی ، تاریخنامه ‏طبری ، تحقیق ، روشن ، محمد ، ج 1 ، ص 404 ، تهران ، البرز ، سروش ، چاپ سوم ، 1373 و 1378ش. [ 31 ] . ابن حمزه طوسى ، محمد بن على‏ ، الثاقب فی المناقب‏ ، محقق ، مصحح ، علوان ، نبیل رضا ، ص 192 ، قم ، انصاریان ، چاپ سوم ، 1419ق. [ 32 ] . انبیا ، 105. [ 33 ] . مجلسى ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 9 ، ص 126 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق.‏ [ 34 ] . طوسى ، محمد بن الحسن‏ ، امالی ، ص 107 ، قم ، ‏ دار الثقافه ، چاپ اول ، 1414ق.‏ [ 35 ] . کلینى ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفارى ، على اکبر ، اخوندى ، محمد ، ج 1 ، ص 226 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. ر. ک : امام مهدی عج و همراه داشتن کتاب‌های انبیا هنگام ظهور ، 45408 [ 36 ] . ابن اثیر جزرى ، على بن محمد ، اسد الغابه فى معرفه الصحابه ، ج 1 ، ص 219 220 ؛ ج 3 ، ص 414 ، بیروت ، دار الفکر ، 1409ق ؛ ر. ک: چوپانی کردن حضرت داوود و سلیمان ، 101979. [ 37 ] . علت گریه زیاد حضرت داوود ع ، 65848. [ 38 ] . صاد ، 26. [ 39 ] . صاد ، 18. [ 40 ] . همان ، 19. [ 41 ] . سبا ، 10. [ 42 ] . بقره ، 251. [ 43 ] . سبا ، 13. [ 44 ] . صاد ، 17. [ 45 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 227 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 46 ] . همان ، ص 486. [ 47 ] . همان. [ 48 ] . الکامل فی التاریخ ، ج 1 ص 228. [ 49 ] . صدوق ، محمد بن على‏ ، کمال الدین و تمام النعمه ، محقق ، مصحح ، غفارى ، على اکبر ، ج 2 ، ص 524 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1395ق ؛ ر. ک: امکان درخواست بخشیدن بخشی از عمر به دیگران ، 107851. [ 50 ] . مقدسى ، محمد بن احمد ، احسن التقاسیم فى معرفه الاقالیم ، ص 46 ، قاهره ، مکتبه مدبولی ، چاپ سوم ، 1411ق. [ 51 ] . برای اگاهی بیشتر ، ر. ک: سایت اسلام پدیا ، مدخل داوود نبی ع ؛ جوادی املی ، عبد الله ، سیره پیامبران در قران ، ج 7 ، ص 239- 264 ، قم ، مرکز نشر اسرا ، چاپ اول ، 1376ش. پس از نزول ایات قران بر پیامبر اسلام ص ، حضرتشان انها را تلاوت فرموده و افراد مخصوصی که در کنار ایشان بودند ، ان ایات را می‌نوشتند. البته دلیلی وجود ندارد که غیر از انان ، افراد دیگر حق نگارش ایات را نداشتند. به هر حال ، نزول قران در شرایط مختلفی انجام شد و ممکن بود در هر مقطع ، افراد مختلفی در کنار پیامبر ص حضور داشته باشند ؛ از این‌رو بعید است فرد خاصی همواره در هنگام نزول تمام ایات در کنار پیامبر ص به عنوان کاتب وحی حضور می‌داشت. هم‌چنین افرادی نیز به عنوان کاتب پیامبر ص معرفی شده‌‌اند که مشخص نیست که ایا کاتب قران بودند و یا سخنان و نامه‌های ان‌حضرت را می‌نوشتند. با این وجود ، در برخی منابع ، افرادی را به عنوان کاتبان وحی معرفی کرده‌اند: 1. امام علی ع ؛ [ 1 ] امام علی ع ‏فرمود: هیچ ایه‏اى از قران بر رسول خدا ص نازل نشد ، مگر ان‌که ان‌را بر من می‌خواند و املا می‌فرمود و من ان‌را با خط خود می‌نوشتم و تاویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه ان‌را به من اموخت و از خداى تعالى خواست که فهم و حفظ ان‌را به من تعلیم دهد و هیچ ایه‏اى از کتاب خدا را فراموش نکردم ...‏ . [ 2 ] امام صادق ع فرمود: اگر کسی از مردم ادعا کند که تمام قران را همان‌گونه که نازل شده است ، گرداوری کرده ، دروغ‌گو است و قران با چنین دقتی تنها نزد امام علی ع و امامان بعد می‌باشد . [ 3 ] همچنین گزارش شده که امام علی ع علاوه بر انکه کاتب وحى بود ، متون دیگر را نیز برای پیامبر ص مى‏نوشت. [ 4 ] 2. زید بن ثابت ؛ [ 5 ] برخی گزارشات تاریخی حاکی از کاتب وحی بودن زید بن ثابت است. [ 6 ] او هم‌چنین نامه‌های پیامبر ص برای پادشاهان را می‌نوشت ؛ [ 7 ] اما در بخشی از دوران نزول وحی - به دلیل سن کمی که داشت نمی‌توان او را از کاتبان وحی به شمار اورد. [ 8 ] 3. ابی بن کعب ؛ [ 9 ] او از بزرگان یهود بود که اطلاعاتی از کتاب‌های کهن داشت و هنگامی که مسلمان شد ، به کتابت وحی پرداخت. [ 10 ] او در نوشتن سوره‌های مکی حضور نداشت. [ 11 ] اما برخی منابع ، او را به عنوان اولین کسی معرفی کردند که در مدینه وحی را می‌نوشت. [ 12 ] 4. عبدالله بن ابی‌سرح ؛ او برادر رضاعی عثمان است که در مکه به پیامبر اسلام ص ایمان اورد و سپس به مدینه هجرت کرد و از ان‌جا که دارای خط زیبایی بود ، هنگام نزول وحی ، نزد پیامبر ص ‌رفته و ان‌را می‌نوشت ؛ اما بعد از مدتی مرتد شده و به سوی مکه بازگشت. [ 13 ] گفته می‌شود که ایه و من‏ اظلم ممن افترى‏ على الله کذبا او قال اوحی ... ، [ 14 ] در نکوهش او نازل شد و هنگام فتح مکه ، پیامبر ص دستور کشتن او را صادر کرد ، اما عثمان وساطت کرده و مانع از کشتن او شد. [ 15 ] وقتی او را دفن کردند ، زمین جسد او را قبول نکرد. [ 16 ] 5. ابان بن سعید بن عاص ؛ [ 17 ] او در صلح حدیبیه یا جنگ خیبر اسلام اورد. [ 18 ] او به همین دلیل نمی‌توانست در نوشتن ایات مکی و یا ایات سال‌های ابتدایی هجرت حضور داشته باشد. 6. علا بن حضرمی ؛ [ 19 ] پیامبر اسلام ص پیش از فتح مکه ، علا بن حضرمى را به عنوان نماینده خود نزد فرمانروای بحرین فرستاد که بعد از اسلام اوردن فرمانروا و مردم ان‌جا ، از طرف پیامبر ص به عنوان امیر ان ناحیه منصوب شد. [ 20 ] لذا او دیگر نمی‌توانست ایاتی که بر حضرتشان نازل می‌شد را بنویسد. 7. شرجیل بن حسنه طانحی ؛ [ 21 ] اگرچه او از کسانی بود که در اغاز اسلام ایمان اورد ، اما چون به سمت حبشه هجرت کرد ؛ نمی‌توانست در نوشتن بخشی از ایات مکی حضور داشته باشد. [ 22 ] 8. حنظله بن ربیع اسدی ؛ [ 23 ] اگرچه به او حنظله کاتب گفته می‌شود ، [ 24 ] با این وجود گزارش شده که او تنها یک مرتبه توانست برای پیامبر ص چیزی بنویسد. [ 25 ] غیر از انچه گفته شد ، گزارش‌هایی نیز در کتاب‌های تاریخی و حدیثی وجود دارد که افراد دیگری را به عنوان کاتب وحی معرفی می‌کند: مغیره بن شعبه ، حصین بن نمیر ، عثمان بن عفان [ 26 ] ، خالد بن سعید ، [ 27 ] ابوبکر ، عمر ، عثمان ، عامر بن فهیره ، ثابت بن قیس بن شماس ، معاویه بن ابوسفیان ، [ 28 ] مغیره بن شعبه ، عبدالله بن زید ، و جهیم بن صلت ، زبیر بن عوام ، و خالد بن ولید ، عمرو بن‏ عاص ، عبدالله بن رواحه ، محمد بن مسلمه ، عبدالله بن عبدالله بن ابی ، و معیقیب بن ابی فاطمه [ 29 ] ، [ 30 ] و ...     [ 1 ] . نویسنده متن صلح‌نامه حدیبیه ، 38333. [ 2 ] . شیخ صدوق ، کمال الدین و تمام النعمه ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ج 1 ، ص 284 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1395ق. [ 3 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 1 ، ص 228 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 4 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 5 ] . ابن حجر عسقلانی ، احمد بن علی ، الاصابه فی تمییز الصحابه ، تحقیق ، عبد الموجود ، عادل احمد ، معوض ، علی محمد ، ج 7 ، ص 148 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1415ق. [ 6 ] . ابن عبدالبر ، یوسف بن عبد الله‏ ، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب ، تحقیق ، البجاوی ، علی محمد ، ج 2 ، ص 538 ، بیروت ، دار الجیل ، چاپ اول ، 1412ق. [ 7 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 8 ] . زندگی‌نامه زید بن ثابت ، 89806. [ 9 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ یعقوبی ، احمد بن ابی یعقوب‏ ، تاریخ الیعقوبی ، بیروت ، ج 2 ، ص 80 ، دار صادر ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 10 ] . زرکلی ، خیر الدین ، الاعلام ، ج 1 ، ص 82 ، بیروت ، دار العلم للملایین ، چاپ هشتم ، 1989م. [ 11 ] . ابن کثیر دمشقی‏ ، اسماعیل بن عمر ، البدایه و النهایه ، ج 5 ، ص 340 ، بیروت ، دار الفکر ، 1407ق. [ 12 ] . صالحی دمشقی‏ ، محمد بن یوسف ، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد ، ج 11 ، ص 375 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1414ق. [ 13 ] . صفدی ، صلاح الدین خلیل بن ایبک ، الوافی بالوفیات ، ج 17 ، ص 191 ، بیروت ، دار احیا التراث ، 1420ق. [ 14 ] . انعام ، 93. [ 15 ] . قمی ، علی بن ابراهیم ، تفسیر القمی ، محقق ، مصحح ، موسوی جزائری ، سید طیب ، ‏ ج 1 ، ص 210 211 ، قم ، دار الکتاب ، چاپ سوم ، 1404ق. [ 16 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، الطرائف فی معرفه مذاهب الطوائف ، محقق ، مصحح ، عاشور ، علی ، ج 2 ، ص 502 ، قم ، نشر خیام ، چاپ اول ، 1400ق. [ 17 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 18 ] . البدایهوالنهایه ، ج ‏5 ، ص 340. [ 19 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 20 ] . رفیع الدین اسحاق بن محمد همدانى قاضى ابرقوه ، سیرت رسول الله ، تحقیق ، مهدوی ، اصغر ، ج 2 ، ص 1026 ، تهران ، خوارزمى ، چاپ سوم 1377ش. [ 21 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 22 ] . ا ابن اثیر جزری ، علی بن محمد ، اسد الغابه فی معرفه الصحابه ، ج 2 ، ص 361 ، بیروت ، دار الفکر ، 1409ق. [ 23 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 24 ] . الاصابه فی تمییز الصحابه ، ج ‏2 ، ص 117. [ 25 ] . ابن سعد کاتب واقدی ، محمد بن سعد‏ ، الطبقات الکبری‏ ، تحقیق ، عطا ، محمد عبد القادر ، ج 6 ، ص 123 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1410ق. [ 26 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 27 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 28 ] . زندگی‌نامه معاویه ، 55805. [ 29 ] . ابن سید الناس‏ ، عیون الاثر ، ج 2 ، ص 382 383 ، بیروت ، دار القلم‏ ، چاپ اول ، 1414ق. [ 30 ] . رسانندگان نامه‌های پیامبر ص به پادشاهان ، 102952. واژه‌ی فهیم و فهیمه از ریشه فهم است که معنای مبالغه در فهم و دانش را می‌رساند ، [ 1 ] و به کسی گفته می‌شود که زود می‌فهمد و درک می‌کند. [ 2 ] و به اصطلاح بسیار خوش‌فهم است. این موضوع مسلمی است که حضرت زهرا س و حضرت زینب س دارای این ویژگی بودند ، اما این لقب را در منابع معتبر روایی و تاریخی برای ان دو بزرگوار نیافتیم. البته از این ویژگی برای توصیف حضرت زهرا س در برخی اشعار استفاده شده است: حکیمه فهیمه عقیله * * * محزونه مکروبه علیله [ 3 ] اما مشخص است که وجود واژه‌ی فهیمه در یک شعر به معنای ان نیست که لزوما فهیمه نام و یا لقبی برای ان حضرت باشد.   [ 1 ] . واسطی زبیدی ، محب الدین سید محمد مرتضی ، تاج العروس من جواهر القاموس ، محقق ، مصحح ، شیری ، علی ، ج 17 ، ص 547 ، بیروت ، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع ، چاپ اول ، 1414ق.‌ [ 2 ] . موسى ، حسین یوسف‏ ، الافصاح‏ ، ج 1 ، ص 210 ، قم ، مکتب الاعلام الاسلامی‏ ، چاپ چهارم ، 1410ق. [ 3 ] . موحد ابطحی اصفهانی ، محمد باقر ، عوالم العلوم و المعارف والاحوال من الایات و الاخبار و الاقوال مستدرک سیده النسا الی الامام الجواد ، ج 11 ، ص 94 ، قم ، مؤسسه الامام المهدی ع ‏ ، چاپ اول ، 1413ق. اصل این کتاب متعلق به بحرانی اصفهانی است و مطلب فوق در اضافات محقق وجود دارد . یعقوب بن اسحاق بن صباح بن عمران بن اسماعیل ، [ 1 ] معروف به فیلسوف اسلام ، [ 2 ] فیلسوف عرب‏ ، [ 3 ] و عراق بود. [ 4 ] برخی از تاریخ‌نویسان می‌گویند وی فاضل و یگانه‌ی زمان خود در معرفت تمام علوم قدیم بود. [ 5 ] بعضی از مورخان به اشتباه معتقد شدند که وی همان ابن سکیت بود ؛ اما واقعیت ان است که ابن سکیت دوازده سال قبل از او توسط متوکل و در زمان امام هادی ع کشته شد و امام حسن عسکری ع را ملاقات نکرد. [ 6 ] پدر یعقوب در زمان مهدی عباسی و هارون الرشید حاکم کوفه [ 7 ] بود ؛ [ 8 ] اما یعقوب در بصره به دنیا امد ، [ 9 ] و بعدها برای اموختن علم و دانش به بغداد رفت. [ 10 ] یعقوب توانست مورد عنایت مامون و معتصم قرار گیرد ، [ 11 ] و به مقام معلمی و استادی فرزند خلیفه احمد بن معتصم نائل شد. [ 12 ] اما مورد غضب متوکل قرار گرفت و در سال 242 ق ، دستور داد که وی را پنجاه ضربه شلاق بزنند. [ 13 ] اثار و تالیفات ابن اسحاق یعقوب پیرو ارسطو بود ، [ 14 ] و در علوم مختلف تبحر داشت و توانست حدود  300 کتاب ، [ 15 ] در علوم مختلف ؛ مانند فلسفه ، منطق ، ریاضیات ، موسیقی ، نجوم ، هندسه ، طبیعت و فلکیات ، احکام و جدل بنویسد. [ 16 ] مشهورترین کتاب‌های او عبارت‌اند از: 1. کتاب الفلسفه الاولی فیما دون الطبیعیات و التوحید. 2. کتاب الفلسفه الداخله و المسائل المنطقیه و المعتاضه ، و ما وافق الطبیعیات. 3. رساله فی انه لا تنال الفلسفه الا بعلم الریاضیات‏. 4. کتاب الحث علی تعلم الفلسفه. 5. رساله فی کمیه کتب ارسطوطالیس ، و ما یحتاج الیه فی تحصیل علم الفلسفه ، مما لا غنی فی ذلک عنه منها ، و ترتیبها و اغراضه فیها. 6. کتاب فی قصد ارسطوطالیس فی المقولات ایاها قصدا ، و الموضوعه لها. 7. رسالته الکبری فی مقیاسه العلمی. 8. کتاب اقسام العلم الانسی. 9. کتاب ماهیه العلم‏ و اقسامه. 10. کتاب فی ان افعال البارئ کلها عدل لا جور فیها. [ 17 ] ... وی علاوه بر فلسفه ، به علم طب ، ریاضی ، نجوم ، هندسه ، طبیعیات و منطق اشنایی داشت. [ 18 ] شاگردان 1. احمد بن محمد بن مروان سرخسی ؛ ‏ [ 19 ] 2. حسنویه ؛ [ 20 ] 3. نقطویه ؛ [ 21 ] 4. سلمویه‏. [ 22 ] مذهب یعقوب وی ابتدا یهودی و یا نصرانی بود ؛ اما بعد اسلام اورد. [ 23 ] سید بن طاووس وی را عالم شیعی می‌داند ؛ [ 24 ] و برخی وی را منسوب به فرقه زیدیه می‌دانند. [ 25 ] مرگ تاریخ‌های متفاوتی برای مرگ یعقوب گزارش شده است که بر اساس برخی از انها او در 260 هجری هم‌زمان با شهادت امام عسکری ع  از دنیا رفت. کتاب تناقضات قران از طرف دیگر گزارشی وجود دارد - که گویا پرسش نیز ناظر به ان است - مبنی بر این‌که شخصی به نام اسحاق کندی شبهاتی درباره‌ی قران کریم مطرح کرد و در همین راستا کتابی به نام تناقض القران نگاشت. یکی از شاگردان وی روزی نزد امام حسن عسکری ع امد. امام ع به او فرمود: ایا در میان شما شخصی پیدا نمی‏شود تا استادتان را از ادامه‌ی این‌گونه کارها و پرداختن به قران باز دارد ؟ شاگرد پاسخ داد: ما شاگردان او هستیم و چگونه این توانایی را داریم که در این مسئله یا غیر ان به او اعتراض کنیم ؟ ! امام ع به او فرمود: با الفت و محبت از استاد خود سؤال بپرس که ایا ممکن است گوینده قران نزد تو بیاید و بگوید که مقصود از گفته‏هایش غیر از ان چیزی باشد که تو پنداشته‏ای و بدان راه یافته‏ای ؟ ! او که خود را از فهمیدگان می‌داند پاسخ مثبت خواهد داد. هنگامی که چنین اعترافی کرد ، بگو پس تو چه می‏دانی شاید گوینده کلمات قران ، مقصودش جز انچه پنداشته‏ای باشد و ان‌را در غیر معانی خود استعمال کرده باشد... . ان شاگرد نزد استادش کندی رفت و پس از مهر و محبت و ایجاد الفت ، گفته‏های امام را بیان کرد و پاسخ را از استاد خواست. استاد در اندیشه فرو رفت و به کنکاش پرداخت و جوانب مختلف قضیه را بررسی کرد. استدلال متین بود و احتمال دو وجهی بودن کلام در زبان شایع بود ، پس متوجه اشتباه کلام خود شد و کتاب خود را به اتش کشید. [ 26 ] روایت مذکور در مورد شخصی به نام اسحاق کندی ذکر شده است ؛ اما برخی از تاریخ نویسان معاصر این روایت را مربوط به یعقوب بن اسحاق کندی دانسته‌اند. [ 27 ] ابن شهراشوب ، این روایت را بدون ذکر سند از کتاب التبدیل ذکر کرده است که مؤلف ان شخصی به نام ابوالقاسم علی بن احمد کندی بوده که دانشمندان علم رجال او را کذاب ، غالی و بدعت‌گذار به شمار اورده [ 28 ] و معتقدند که کتاب‌هایش دارای ارزش خاصی نیست و توجهی به ان نمی‌شود. [ 29 ] پس هدایت ابو یوسف کندی توسط امام عسکری ع بر اساس این حدیث دست کم دو اشکال دارد: اول ان‌که در این روایت از اسحاق کندی یاد شده با ان‌که ان فیلسوف معروف ، فرزند اسحاق بود. دوم ان‌که سند این گزارش چندان قابل اعتماد نیست و ممکن است توسط برخی رقیبان وی جعل شده باشد. با این وجود ، اما از ان‌جا که ابو یوسف کندی معاصر با امام عسکری ع بود و فیلسوفی به نام اسحاق کندی در ان زمان شناخته شده نیست ، ممکن است مراد از اسحاق ، همان فرزند او ابو یوسف کندی باشد و این احتمال نیز وجود دارد که او در مقطعی از زمان - چنانچه برای بسیاری از اندیشمندان رخ می‌دهد - دچار انحراف فکری شده باشد که با عنایت امام یازدهم ع ، از این انحراف برگشته باشد. اگر گزارش دیگری در این زمینه مشاهده شد ، این پاسخ ویرایش خواهد شد. [ 1 ] . ابن حزم اندلسی‏ ، ابو محمد علی بن احمد ، جمهره انساب العرب‏ ، ص 426 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول‏ ، 1418ق. ، ص:426 ؛ ابن ندیم بغدادی ، محمد بن اسحاق ، الفهرست ، ص 357 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ دوم ، 1417ق. [ 2 ] . مرزبانی ، محمد بن عمران‏ ، معجم الشعرا ، محقق ، اسلیم ، فاروق‏ ، ص 576 ، بیروت ، دار صادر ، چاپ اول ، 1425ق‏. [ 3 ] . ابن ابی اصیبعه ، احمد بن القاسم ، عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 172 ، بیروت ، دار مکتبه الحیاه ، بی‌تا. [ 4 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 424 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 5 ] . الفهرست ، ص 357. [ 6 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ع ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ‌ج 1 ، ص 327 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 7 ] . جمهره انساب العرب‏ ، ص 426. [ 8 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 172. [ 9 ] . همان ، ص 173. [ 10 ] . همان. [ 11 ] . معجم الشعرا ، ص 576 ؛ عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 173. [ 12 ] . بیهقی ، علی بن زید ، تاریخ حکما الاسلام‏ ، ص 41 ، محقق ، کرد علی ، محمد ، دمشق ، مطبعه الترقی‏ ، چاپ اول ، 1365ق. [ 13 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 14 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 174. [ 15 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 16 ] . همان ، ص 358 366. [ 17 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 178. [ 18 ] . همان ، ص 178 - 191. [ 19 ] . الفهرست ، ص 365. [ 20 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 176. [ 21 ] . همان. [ 22 ] . همان. [ 23 ] . تاریخ حکما الاسلام‏ ، ص 41. [ 24 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، فرج المهموم فی معرفه نهج الحلال من علم النجوم تاریخ علما النجوم ، ص 128 ، قم ، دار الذخائر ، چاپ اول ، 1368ق. [ 25 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 26 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 424. [ 27 ] . عزیز الله عطاردی‏ ، مسند الامام العسکری ابی محمد الحسن بن علی ع ‏ ، ص 230 ، بیروت ، دار الصفوه ، چاپ اول ، 1413ق. [ 28 ] . غضائری ، احمد بن حسین ، کتاب الضعفا ، ص 82 ، قم ، مؤسسه اسماعیلیان ، 1364ق. [ 29 ] . نجاشی ، احمد بن علی ، فهرست اسما مصنفی الشیعه رجال نجاشی ، ص 265 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ ششم ، 1365ش. امام علی ( ع ) در یکی از سخنانش در ارتباط با افات حرص و طمع می فرماید: اکثر مصارع العقول تحت بروق المطامع ؛ [ 1 ] بیشتر لغزشگاه هاى عقل ها ، زیر درخشش حرص و ازها است. معنای سخن امام علی ( ع ) این است که خداوند به انسان عقل داده تا خوبی ها را از بدی ها و هنجارها را از ناهنجاری ها بازشناسد. اما این عقل گاهی دچار لغزش شده و قربانی حرص و طمع می شود. گفتنی است که لغزش عقل می تواند دلایل مختلفی داشته باشد ، اما طمع ورزی اصلی ترین دلیل ان است. توضیح: از خصوصیت عقل ان است که شایستگى دارد تا در برابر نفس اماره بایستد ، ان را از پای دراورد و در مسیر خواسته هاى شایسته خود به کار گیرد. و از ویژگی هاى نفس ، فریب دادن عقل و گول زدن ان به وسیله اراستن زندگانى و اندوخته هاى دنیا و دل بستن بدان ها است. پس خردهاى سستى که از طرف خدا پشتیبانی نشده اند ، بیشتر فریب می خورند و در ستیز با نفس اماره - وقتى که چیزى طمع برانگیز و خواسته اى از امور دنیا بدرخشد- به خاک می افتند. بنابر این ، امام علی ( ع ) در این جا کلمه مصارع را به جهت مغلوبیت عقول و تحت تاثیر قرار گرفتن انها از نفوس ، استعاره اورده است ، و در خوارى و فرمانبرى از نفوس و تاب مقاومت نیاوردن در برابر نفوس ، عقل را به مردى که در جنگ به خاک می افتد تشبیه کرده است. همچنین لفظ بروق ( درخشش ها ) را استعاره براى انچه از موارد طمع ، اورده است که در تصور انسان می درخشد. و بیشتر اوقات علوم و خاطره هاى ذهنى را - به جهت لطافت ، درخشش و سرعت حرکت- به برق ها تشبیه می کنند. اما این که کلمه تحت را به کار برده ، براى ان است ، که از خصوصیت به خاک افتادن ها ، پایین بودن است. [ 2 ] منظور امام ( ع ) در این جا هشدار دادن به انسان است که وقتى طمع ها بر او ظاهر می شوند استوار و مقاوم باشد تا بدان ها مایل نگردد و جز به طمع هایى که شایسته است ، به گونه اى شایسته نزدیک نشود. حضرت این نکته را یاداور می شود که سر چشمه و اغاز بیشتر اشتباهات عقل ، کشش نیروى شهوانى به طرف خواسته هاى خود است ، با این اعتقاد که انها را به دست می اورد. [ 3 ] خلاصه این که معمولا لغزش هاى عقل در جایى است که طمعى باشد ، و اگر ان طمع عقل را به غلط اندازد و بر وفق ان حکم کند ، پس دچار خطا می شود ، و در جایى که طمعى نباشد خطاهاى عقل کمتر است ؛ لذا انسان باید در هر کاری اندیشه کند و دست از حرص و طمع بردارد تا حکم عقل در ان کار مورد اعتماد باشد. [ 1 ] . شریف الرضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صالح ، صبحی ، ص 507 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 2 ] . ر. ک: بحرانی ، ابن میثم ، شرح نهج البلاغه ، ترجمه ، محمدی مقدم ، قربانعلی ، نوایی یحیی زاده ، علی اصغر ، ج 5 ، ص 599- 600 ، مشهد ، بنیاد پژوهشهای اسلامی ، چاپ اول ، 1385ش [ 3 ] . ر. ک: بحرانی ، ابن میثم ، شرح صد کلمه امیرالمؤمنین ع ، ترجمه ، صاحبی ، عبدالعلی ، تصحیح و تعلیق ، الحسینی الارموی المحدث ، ص ، 240- 243 ، مشهد ، بنیاد پژوهشهای اسلامی ، چاپ دوم ، 1385ش. ایه 27 سوره عنکبوت می فرماید: و اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم و در فرزندان او پیامبرى و کتاب نهادیم. و پاداشش را در دنیا دادیم ، و او در اخرت از صالحان است. [ 1 ] بنابر این ، عبارت جعلنا فی ذریته النبوه ، هیچ دلالتی ندارد که پیامبران منحصر در خاندان ابراهیم ( ع ) باشد ، و در نسل دیگران پیامبری نباشد. و به اصطلاح وصف مفهوم ندارد ، به این معنا که اگر مثلا گفتیم فرزندان شیخ صفی الدین اردبیلی در ایران حکومت کردند به این معنا نیست که دیگران در ایران حکومت نکردند. به سخن دیگر ، اثبات شی نفی ماعدا نمی کند ، بر این اساس ، ایه شریفه تنها به این مطلب اشاره دارد که سلسله نبوت در خاندان ایشان ادامه یافته است. بر این اساس تعارضی میان ایات وجود ندارد. همچنین است واژه الکتاب که پس از واژه النبوه در ایه بیان شده است. هیچ مفسری نگفته که ایه در بیان ان است که کتاب انحصارا به ابراهیم داده شده است. [ 1 ] . و وهبنا له اسحاق و یعقوب و جعلنا فی ذریته النبوه و الکتاب و اتیناه اجره فی الدنیا و انه فی الاخره لمن الصالحین . الف. سفسطه دانشمندان علم منطق در تعریف سفسطه می گویند: سفسطه ، قیاسی است که در ان از قضایای وهمی وهمیات استفاده شود ؛ و غرض از ان به غلط انداختن طرف مقابل و یا اسکات او باشد. قضیه وهمیه در نظر انان عبارت است از: قضیه ای که در واقع کاذب و نادرست است ؛ ولی وهم انسان به ان حکم می کند و بر ان صحه می گذارد. البته باید توجه داشت ؛ حکم وهم در محسوسات کاذب نیست ، همان طور که انسان وقتی حکم به زیبایی شی زیبا و زشتی شی زشت می نماید ، این تصور و وهم او خطا نیست. علت ان هم این است که وهم قوه ای جسمانی برای انسان است که با ان جزئیات منتزع از محسوسات را ادراک می نماید. به همین جهت ، تابع حس بوده و هنگامی که حکم بر محسوسات می کند ، حکمش صحیح خواهد بود. اما اگر بر غیر محسوسات ، همان حکم را بنماید ، در این صورت کاذب می باشد ؛ مانند حکم به این که هر چیزی قابل اشاره است و در ورای عالم ، فضائی لا یتناهی وجود دارد . [ 1 ] در تمایز وهم از عقل عالمان منطقی بر این باورند که وهم ، قوه مدرک معانی جزئی است ؛ اما عقل نیرویی است که معانی کلی را درک می کند. [ 2 ] برخی نیز تمایز عقل و وهم را در این می دانند که وهم با عقل در مقدمات همراهی می نماید ؛ اما در هنگام گرفتن نتیجه و حکم نمودن ، بر خلاف نظر عقل حکم می نماید ، مانند: مسئله ترس از میت. [ 3 ] ب. مغالطه مغالطه ، قیاسی است که یکی از ویژگی های زیر را دارد: 1. به لحاظ صوری درست نباشد ؛ بدین بیان که شکل قیاس به دلیل اختلال در شرایط معتبر در ان ، نتیجه بخش نباشد. این اختلال ؛ گاهی به لحاظ کمی ، گاهی کیفی و گاهی نیز به لحاظ جهت قضایای به کار رفته در قیاس می باشد. 2. به لحاظ مادی درست نباشد ؛ به این معنا که ؛ یا نتیجه عین مقدمات باشد ، یا این که کاذب ولی شبیه نتیجه صادق باشد ؛ مثل این که کسی به نقش روی دیوار اشاره نماید و بگوید: این اسب است و اسب شیهه می کشد پس این شیهه می کشد ، و یا این که به لحاظ معنوی باطل باشد مثلا در قضیه موجبه ، موضوع محقق نباشد ، یا این که بین وجود ذهنی و خارجی خلط نماید و... . [ 4 ] البته در مواردی نیز ممکن است قیاس هم به لحاظ صورت و هم به لحاظ ماده باطل باشد. پس مغالطه ، قیاسی است که به سبب وجود خطا در صورت یا ماده یا هر دو ، منتج نیست و به لحاظ هر یک از این موارد ، دارای اقسام گوناگونی خواهد بود. [ 5 ] علاوه بر انچه بیان شد ، تقریرهای دیگری از تعریف مغالطه و سفسطه نیز ارائه شده است. به عنوان نمونه ؛ برخی دانشمندان بیان داشته اند که اگر قیاسی نتیجه اش نقض یکی از اوضاع [ 6 ] باشد ، تبکیت نامیده می شود. حال اگر مقدمات ان برهانی باشند به ان تبکیت برهانی گفته می شود و اگر جدلی باشند ، به ان تبکیت جدلی اطلاق می گردد. اما اگر مواد یک قیاس نه از یقینیات بود و نه از مشهورات یا مسلمات ، و یا این که مواد ان یکی از این موارد بود ؛ لیکن صورت قیاس به لحاظ قوانین و ضوابط دارای خللی بود ، در این صورت قیاس به لحاظ هیئت شبیه به یقین یا شبیه به مشهور می گردد. در چنین مواردی حقیقت مطلب بر مخاطب اشتباه شده و ان را اشتباها حق می پندارد. چنین قیاسی اگر شبیه برهان باشد به ان قیاس سفسطی می گویند و اگر شبیه جدل باشد ، ان را قیاس مشاغبی می نامند. در این موارد است که نام شخص را مغالط و به قیاس او مغالطه گفته می شود. از طرفی چون در این موارد نقض یکی از اوضاع تحقق می یابد ، به ان تبکیت مغالطی نیز اطلاق می گردد ؛ هرچند در حقیقت تضلیل و گمراه نمودن است نه تبکیت و شکست دادن. مواد این صناعت طبق این دیدگاه اعم از مشبهات و وهمیات خواهد بود. [ 7 ] البته باید توجه داشت این دو واژه در تعابیر عرفی و محاوره ای به یک معنا است و به معنای در هم امیختن و خلط کردن مطالب و نتیجه گیری نادرست از ان است و معمولا برای باطل جلوه دادن حق یا حق جلوه دادن باطل به کار می رود ؛ که تقریبا نزدیک با معنای اصطلاحی و منطقی است. [ 1 ] . نک: رازی ، قطب الدین ، تحریر القواعد المنطقیه فى شرح الرساله الشمسیه ، تصحیح ، بیدارفر ، محسن ، ص 465 ، قم ، بیدار ، چاپ دوم ، 1384ش. [ 2 ] . نک: وهم و خیال در فلسفه و روایات ، 32002. [ 3 ] . تحریر القواعد المنطقیه فى شرح الرساله الشمسیه ، ص 465 ؛ صلیبا ، جمیل ، المعجم الفلسفى ، ج 1 ، ص 659 ، بیروت ، الشرکه العالمیه للکتاب ، 1414ق. [ 4 ] . تحریر القواعد المنطقیه فی شرح الرساله الشمسیه ، ص 465. [ 5 ] . همان. [ 6 ] . نک: بحث جدل در منطق. [ 7 ] . نک: مظفر ، محمد رضا ، المنطق ، ص 419 به بعد ، بیروت ، دار التعارف ، 1400ق.