کتاب "سندباد نامه" اثر کیست؟
رودکی (rudaki): ابوعبدالله جعفربن محمدبن حکیم بن عبدالرحمن بن آدم رودکی از شاعران ایرانی دورهٔ سامانی در سدهٔ چهارم هجری قمری است او استاد شاعران آغاز قرن چهار هجری قمری ایران است رودکی به روایتی از کودکی نابینا بوده است و به روایتی بعدها کور شد او در روستایی به نام بَنُج رودک (پنجکنت در تاجیکستان امروزی) در ناحیه رودک در نزدیکی نخشب و سمرقند به دنیا آمد رودکی را نخستین شاعر بزرگ پارسی گوی و پدر شعر پارسی می دانند که به این خاطر است که تا پیش از وی کسی دیوان شعـر نداشته است و این از نوشته های ایرانی عربی نویس هم عصر رودکی ابوحاتم رازی مسجل می گردد
پیامبر گرامی اسلام ص پس از صلح حدیبیه ، نامه هایی را برای پادشاهان و سران سرزمین های همجوار ، ارسال کردند. که در این جا به نام و زندگی نامه مختصر برخی از ابلاغ کنندگان این نامه ها اشاره می شود: 1. نامه پیامبر ص به هرقل پادشاه روم دحیه بن خلیفه کلبی ، معروف به دحیه کلبی ، صحابی پیامبر اکرم ص . وی پیش از جنگ بدر اسلام اورد [ 1 ] و در جنگ احد و نبردهای پس از ان حضور داشت. [ 2 ] دحیه در سال ششم هجری ، مامور رساندن نامه پیامبر ص و ابلاغ رسالت ایشان به فرمانروای روم شرقی ترکیه کنونی شد. [ 3 ] 2. نامه پیامبر ص به خسروپرویز رساننده نامه رسول خدا ص به خسرو پرویز ، شخصی به نام عبدالله بن حذافه سهمی بود. عبدالله بن حذافه در ابتدای ظهور اسلام ، مسلمان شد و از مهاجران پیش قدم بود که به همراه برادرش قیس هجرت نمود. وی مورد اعتماد پیامبر خدا ص بود ؛ از این رو او را به عنوان سفیر به سوی کسری خسروپرویز پادشاه سرزمین فارس برگزید و نامه ای را به دست او داد که به پادشاه برساند. [ 4 ] عبدالله بن حذافه بعدها در زمان خلیفه دوم به اسارت رومیان درامد و در زمان خلافت عثمان در مصر درگذشت. [ 5 ] 3. نامه پیامبر ص به مقوقس بزرگ مصر حاطب بن ابی بلتعه لخمی از صحابه رسول خدا ص که مسلمان شد و به مدینه مهاجرت کرد. حاطب ، سفیر پیامبر به سوی مقوقس پادشاه مصر بوده است. [ 6 ] او در خلافت عثمان ، در سال 30 هجری در سن 65 سالگی از دنیا رفت. [ 7 ] 4. نامه پیامبر ص به نجاشی حاکم حبشه رسول خدا ص ، عمرو بن امیه بن خویلد ضمری را با پیامی به سوى نجاشى حاکم حبشه فرستاد. [ 8 ] عمرو بن امیه ضمری از مسلمانان اولیه و از جمله مهاجران پیش قدم بود. وی در اواخر ایام حکومت معاویه درگذشت. [ 9 ] 5. نامه پیامبر ص به منذر بن ساوی تمیمی حاکم بحرین علا بن حضرمی ، صحابی پیامبر خدا ص ، و از نگارندگان قران بود. پیامبر ص برای دعوت به اسلام ، وی را به سوی بحرین فرستاد. [ 10 ] پس از این که اهالی بحرین مسلمان شدند ، پیامبر ص وی را به عنوان امیر بحرین گماشت. ابوبکر نیز در زمان خلافتش وی را ابقا کرد. [ 11 ] حضرمی ، در 14 ق درگذشت. [ 12 ] [ 1 ] . ابن سعد کاتب واقدی ، محمد بن سعد ، الطبقات الکبری ، ج 4 ، ص 188 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ دوم ، 1418ق. [ 2 ] . ابن عبدالبر ، یوسف بن عبد الله ، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب ، تحقیق ، بجاوی ، علی محمد ، ج 2 ، ص 461 ، بیروت ، دار الجیل ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . همان ؛ ابن اثیر جزری ، علی بن محمد ، اسد الغابه فی معرفه الصحابه ، ج 2 ، ص 6 ، بیروت ، دار الفکر ، 1409ق. [ 4 ] . الاستیعاب ، ج 3 ، ص 888 889 ؛ بلاذری ، احمد بن یحیی ، انساب الاشراف ، تحقیق ، زکار ، سهیل ، زرکلی ، ریاض ، ج 1 ، ص 215 ، بیروت ، دار الفکر ، چاپ اول ، 1417ق. [ 5 ] . الاستیعاب ، ج 3 ، ص 890 ؛ انساب الاشراف ، ج 1 ، ص 215. [ 6 ] . ابن حجر عسقلانی ، احمد بن علی ، الاصابه فی تمییز الصحابه ، تحقیق ، عبد الموجود ، عادل احمد ، معوض ، علی محمد ، ج 6 ، ص 296 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1415ق ؛ ابن کثیر دمشقی ، اسماعیل بن عمر ، البدایه و النهایه ، ج 7 ، ص 156 ، بیروت ، دار الفکر ، 1407ق ؛ ابن سید الناس ، عیون الاثر ، ج 2 ، ص 332 ، بیروت ، دار القلم ، چاپ اول ، 1414ق. [ 7 ] . الاستیعاب ، ج 1 ، ص 312. [ 8 ] . اسد الغابه ، ج 3 ، ص 691 ؛ ابن جوزی ، عبد الرحمن بن علی ، المنتظم ، محقق ، عطا ، محمد عبد القادر ، عطا ، مصطفی عبد القادر ، ج 5 ، ص 235 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1412ق. [ 9 ] . اسد الغابه ، ج 3 ، ص 690 691. [ 10 ] . طبری ، ابو جعفر محمد بن جریر ، تاریخ الامم و الملوک تاریخ طبری ، تحقیق ، ابراهیم ، محمد ابو الفضل ، ج 3 ، ص 29 ، بیروت ، دار التراث ، چاپ دوم ، 1387ق ؛ عیون الاثر ، ج 2 ، ص 334. [ 11 ] . الاستیعاب ، ج 3 ، ص 1086 ؛ الاصابه ، ج 4 ، ص 445. [ 12 ] . الاستیعاب ، ج 3 ، ص 1086. 1. نامه ای در کتاب « بحار الانوار » وجود دارد که از عمر بن خطاب به معاویه نوشته شده است. این نامه در منابع معتبر روایی و تاریخی دیگر یافت نشد و در میان منابع موجود ، علامه مجلسی ( ره ) ، اولین کسی است که این نامه را نقل می کند. علامه مجلسی در ابتدای این روایت اورده که این حدیث را از شخص فاضلی در مکه شنیده ، اما اشاره ای به نام ان شخص نمی کند. او پس از ذکر این حدیث طولانی ، می گوید: هیچ سند دیگری برای این روایت نیافتم و در متن این روایت غرایبی وجود دارد ؛ یعنی دارای معانی نامانوس و دور از ذهن است. 2. روایتی مربوط به قضیه بئر ذات‏ العلم در منابع ما وجود دارد که اولین شخصی که ان را بیان داشته کتاب مناقب ابن شهر اشوب است. این روایت دارای سند محکمی نیست. لذا نمی توان به صورت جدی بر سند حدیث تکیه کرد. علاوه بر این ، داستان بئر ذات العلم مانند داستان های دیگر از شجاعت امام علی ( ع ) چون فتح خیبر و ... در کتاب های روایی موجود نیست. همچنین در قسمت هایی از متن روایت ، مطالبی وجود دارد که قابل بحث و بررسی بیشتر است. یعقوب بن اسحاق بن صباح بن عمران بن اسماعیل ، [ 1 ] معروف به فیلسوف اسلام ، [ 2 ] فیلسوف عرب‏ ، [ 3 ] و عراق بود. [ 4 ] برخی از تاریخ‌نویسان می‌گویند وی فاضل و یگانه‌ی زمان خود در معرفت تمام علوم قدیم بود. [ 5 ] بعضی از مورخان به اشتباه معتقد شدند که وی همان ابن سکیت بود ؛ اما واقعیت ان است که ابن سکیت دوازده سال قبل از او توسط متوکل و در زمان امام هادی ع کشته شد و امام حسن عسکری ع را ملاقات نکرد. [ 6 ] پدر یعقوب در زمان مهدی عباسی و هارون الرشید حاکم کوفه [ 7 ] بود ؛ [ 8 ] اما یعقوب در بصره به دنیا امد ، [ 9 ] و بعدها برای اموختن علم و دانش به بغداد رفت. [ 10 ] یعقوب توانست مورد عنایت مامون و معتصم قرار گیرد ، [ 11 ] و به مقام معلمی و استادی فرزند خلیفه احمد بن معتصم نائل شد. [ 12 ] اما مورد غضب متوکل قرار گرفت و در سال 242 ق ، دستور داد که وی را پنجاه ضربه شلاق بزنند. [ 13 ] اثار و تالیفات ابن اسحاق یعقوب پیرو ارسطو بود ، [ 14 ] و در علوم مختلف تبحر داشت و توانست حدود  300 کتاب ، [ 15 ] در علوم مختلف ؛ مانند فلسفه ، منطق ، ریاضیات ، موسیقی ، نجوم ، هندسه ، طبیعت و فلکیات ، احکام و جدل بنویسد. [ 16 ] مشهورترین کتاب‌های او عبارت‌اند از: 1. کتاب الفلسفه الاولی فیما دون الطبیعیات و التوحید. 2. کتاب الفلسفه الداخله و المسائل المنطقیه و المعتاضه ، و ما وافق الطبیعیات. 3. رساله فی انه لا تنال الفلسفه الا بعلم الریاضیات‏. 4. کتاب الحث علی تعلم الفلسفه. 5. رساله فی کمیه کتب ارسطوطالیس ، و ما یحتاج الیه فی تحصیل علم الفلسفه ، مما لا غنی فی ذلک عنه منها ، و ترتیبها و اغراضه فیها. 6. کتاب فی قصد ارسطوطالیس فی المقولات ایاها قصدا ، و الموضوعه لها. 7. رسالته الکبری فی مقیاسه العلمی. 8. کتاب اقسام العلم الانسی. 9. کتاب ماهیه العلم‏ و اقسامه. 10. کتاب فی ان افعال البارئ کلها عدل لا جور فیها. [ 17 ] ... وی علاوه بر فلسفه ، به علم طب ، ریاضی ، نجوم ، هندسه ، طبیعیات و منطق اشنایی داشت. [ 18 ] شاگردان 1. احمد بن محمد بن مروان سرخسی ؛ ‏ [ 19 ] 2. حسنویه ؛ [ 20 ] 3. نقطویه ؛ [ 21 ] 4. سلمویه‏. [ 22 ] مذهب یعقوب وی ابتدا یهودی و یا نصرانی بود ؛ اما بعد اسلام اورد. [ 23 ] سید بن طاووس وی را عالم شیعی می‌داند ؛ [ 24 ] و برخی وی را منسوب به فرقه زیدیه می‌دانند. [ 25 ] مرگ تاریخ‌های متفاوتی برای مرگ یعقوب گزارش شده است که بر اساس برخی از انها او در 260 هجری هم‌زمان با شهادت امام عسکری ع  از دنیا رفت. کتاب تناقضات قران از طرف دیگر گزارشی وجود دارد - که گویا پرسش نیز ناظر به ان است - مبنی بر این‌که شخصی به نام اسحاق کندی شبهاتی درباره‌ی قران کریم مطرح کرد و در همین راستا کتابی به نام تناقض القران نگاشت. یکی از شاگردان وی روزی نزد امام حسن عسکری ع امد. امام ع به او فرمود: ایا در میان شما شخصی پیدا نمی‏شود تا استادتان را از ادامه‌ی این‌گونه کارها و پرداختن به قران باز دارد ؟ شاگرد پاسخ داد: ما شاگردان او هستیم و چگونه این توانایی را داریم که در این مسئله یا غیر ان به او اعتراض کنیم ؟ ! امام ع به او فرمود: با الفت و محبت از استاد خود سؤال بپرس که ایا ممکن است گوینده قران نزد تو بیاید و بگوید که مقصود از گفته‏هایش غیر از ان چیزی باشد که تو پنداشته‏ای و بدان راه یافته‏ای ؟ ! او که خود را از فهمیدگان می‌داند پاسخ مثبت خواهد داد. هنگامی که چنین اعترافی کرد ، بگو پس تو چه می‏دانی شاید گوینده کلمات قران ، مقصودش جز انچه پنداشته‏ای باشد و ان‌را در غیر معانی خود استعمال کرده باشد... . ان شاگرد نزد استادش کندی رفت و پس از مهر و محبت و ایجاد الفت ، گفته‏های امام را بیان کرد و پاسخ را از استاد خواست. استاد در اندیشه فرو رفت و به کنکاش پرداخت و جوانب مختلف قضیه را بررسی کرد. استدلال متین بود و احتمال دو وجهی بودن کلام در زبان شایع بود ، پس متوجه اشتباه کلام خود شد و کتاب خود را به اتش کشید. [ 26 ] روایت مذکور در مورد شخصی به نام اسحاق کندی ذکر شده است ؛ اما برخی از تاریخ نویسان معاصر این روایت را مربوط به یعقوب بن اسحاق کندی دانسته‌اند. [ 27 ] ابن شهراشوب ، این روایت را بدون ذکر سند از کتاب التبدیل ذکر کرده است که مؤلف ان شخصی به نام ابوالقاسم علی بن احمد کندی بوده که دانشمندان علم رجال او را کذاب ، غالی و بدعت‌گذار به شمار اورده [ 28 ] و معتقدند که کتاب‌هایش دارای ارزش خاصی نیست و توجهی به ان نمی‌شود. [ 29 ] پس هدایت ابو یوسف کندی توسط امام عسکری ع بر اساس این حدیث دست کم دو اشکال دارد: اول ان‌که در این روایت از اسحاق کندی یاد شده با ان‌که ان فیلسوف معروف ، فرزند اسحاق بود. دوم ان‌که سند این گزارش چندان قابل اعتماد نیست و ممکن است توسط برخی رقیبان وی جعل شده باشد. با این وجود ، اما از ان‌جا که ابو یوسف کندی معاصر با امام عسکری ع بود و فیلسوفی به نام اسحاق کندی در ان زمان شناخته شده نیست ، ممکن است مراد از اسحاق ، همان فرزند او ابو یوسف کندی باشد و این احتمال نیز وجود دارد که او در مقطعی از زمان - چنانچه برای بسیاری از اندیشمندان رخ می‌دهد - دچار انحراف فکری شده باشد که با عنایت امام یازدهم ع ، از این انحراف برگشته باشد. اگر گزارش دیگری در این زمینه مشاهده شد ، این پاسخ ویرایش خواهد شد. [ 1 ] . ابن حزم اندلسی‏ ، ابو محمد علی بن احمد ، جمهره انساب العرب‏ ، ص 426 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول‏ ، 1418ق. ، ص:426 ؛ ابن ندیم بغدادی ، محمد بن اسحاق ، الفهرست ، ص 357 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ دوم ، 1417ق. [ 2 ] . مرزبانی ، محمد بن عمران‏ ، معجم الشعرا ، محقق ، اسلیم ، فاروق‏ ، ص 576 ، بیروت ، دار صادر ، چاپ اول ، 1425ق‏. [ 3 ] . ابن ابی اصیبعه ، احمد بن القاسم ، عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 172 ، بیروت ، دار مکتبه الحیاه ، بی‌تا. [ 4 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 424 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 5 ] . الفهرست ، ص 357. [ 6 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ع ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ‌ج 1 ، ص 327 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 7 ] . جمهره انساب العرب‏ ، ص 426. [ 8 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 172. [ 9 ] . همان ، ص 173. [ 10 ] . همان. [ 11 ] . معجم الشعرا ، ص 576 ؛ عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 173. [ 12 ] . بیهقی ، علی بن زید ، تاریخ حکما الاسلام‏ ، ص 41 ، محقق ، کرد علی ، محمد ، دمشق ، مطبعه الترقی‏ ، چاپ اول ، 1365ق. [ 13 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 14 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 174. [ 15 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 16 ] . همان ، ص 358 366. [ 17 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 178. [ 18 ] . همان ، ص 178 - 191. [ 19 ] . الفهرست ، ص 365. [ 20 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 176. [ 21 ] . همان. [ 22 ] . همان. [ 23 ] . تاریخ حکما الاسلام‏ ، ص 41. [ 24 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، فرج المهموم فی معرفه نهج الحلال من علم النجوم تاریخ علما النجوم ، ص 128 ، قم ، دار الذخائر ، چاپ اول ، 1368ق. [ 25 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 26 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 424. [ 27 ] . عزیز الله عطاردی‏ ، مسند الامام العسکری ابی محمد الحسن بن علی ع ‏ ، ص 230 ، بیروت ، دار الصفوه ، چاپ اول ، 1413ق. [ 28 ] . غضائری ، احمد بن حسین ، کتاب الضعفا ، ص 82 ، قم ، مؤسسه اسماعیلیان ، 1364ق. [ 29 ] . نجاشی ، احمد بن علی ، فهرست اسما مصنفی الشیعه رجال نجاشی ، ص 265 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ ششم ، 1365ش. شیخ شهاب الدین سهروردی یکی از فیلسوفان و حکمای بزرگ ایرانی است که در سال 549ق در روستای سهرورد زنجان متولد گردید. او تحصیلات خود را در زادگاه خویش و مراغه و اصفهان طی کرد و سپس به سیر و سیاحت در بلاد اسلامی پرداخت و سرانجام در شهر حلب سوریه کرسی درس و بحث ایجاد کرد و به بیان عقاید و افکار خویش پرداخت. اما بیان بی پرده افکار در محیطی که بسیاری مخالف افکارش بودند ، او را دچار مشکل نمود و باعث گردید به او اتهام ارتداد بزنند و به زندان بیفکنند که سرانجام در سال 587 هجری قمری در زندان از دنیا می رود. در شیعه بودن او بحث های زیاد و تحقیقات شایسته ای صورت نگرفت ، اما برخی از محققان معتقدند ، اعتقاد ایشان به ولایت ، توجه علمای شیعه به نظریات سهروردی و محتوای نظریات او نشانه هایی برای شیعه بودن وی می باشد. مصحف فاطمه نام کتابی است که در زمان فاطمه‌ی زهرا س و به دست علی ع نوشته شد و مطالب این کتاب به وسیله‌ی فرشته‌ی مخصوص یا جبرئیل به حضرت فاطمه القا شد. این کتاب مشتمل بر حوادث غیبی و اسرار ال محمد ص است و از نشانه‌های امامت بود و در نزد امامان دست به دست گشت و اکنون در دست امام مهدی عج است ؛ چون این کتاب بنابر مفاد اکثر روایات پس از رسول خدا ص تدوین یافت ، از رسول خدا درباره‌ی ان چیزی گزارش نشده است­ ، ولی این به معنای بی‌­اطلاعی پیامبر از این مصحف نبود ؛ زیرا ما عقیده داریم وی به اذن خدا از اینده نیز باخبر بود. این مصحف چون از نشانه‌های امامت بود و به انها اختصاص داشت ، محتوای ان برای مردم افشا نشد و در اختیار عموم قرار نگرفته است. بعد کلمات را توی یک دفتر جداگانه بنویسم یا نه؟ پس از نزول ایات قران بر پیامبر اسلام ص ، حضرتشان انها را تلاوت فرموده و افراد مخصوصی که در کنار ایشان بودند ، ان ایات را می‌نوشتند. البته دلیلی وجود ندارد که غیر از انان ، افراد دیگر حق نگارش ایات را نداشتند. به هر حال ، نزول قران در شرایط مختلفی انجام شد و ممکن بود در هر مقطع ، افراد مختلفی در کنار پیامبر ص حضور داشته باشند ؛ از این‌رو بعید است فرد خاصی همواره در هنگام نزول تمام ایات در کنار پیامبر ص به عنوان کاتب وحی حضور می‌داشت. هم‌چنین افرادی نیز به عنوان کاتب پیامبر ص معرفی شده‌‌اند که مشخص نیست که ایا کاتب قران بودند و یا سخنان و نامه‌های ان‌حضرت را می‌نوشتند. با این وجود ، در برخی منابع ، افرادی را به عنوان کاتبان وحی معرفی کرده‌اند: 1. امام علی ع ؛ [ 1 ] امام علی ع ‏فرمود: هیچ ایه‏اى از قران بر رسول خدا ص نازل نشد ، مگر ان‌که ان‌را بر من می‌خواند و املا می‌فرمود و من ان‌را با خط خود می‌نوشتم و تاویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه ان‌را به من اموخت و از خداى تعالى خواست که فهم و حفظ ان‌را به من تعلیم دهد و هیچ ایه‏اى از کتاب خدا را فراموش نکردم ...‏ . [ 2 ] امام صادق ع فرمود: اگر کسی از مردم ادعا کند که تمام قران را همان‌گونه که نازل شده است ، گرداوری کرده ، دروغ‌گو است و قران با چنین دقتی تنها نزد امام علی ع و امامان بعد می‌باشد . [ 3 ] همچنین گزارش شده که امام علی ع علاوه بر انکه کاتب وحى بود ، متون دیگر را نیز برای پیامبر ص مى‏نوشت. [ 4 ] 2. زید بن ثابت ؛ [ 5 ] برخی گزارشات تاریخی حاکی از کاتب وحی بودن زید بن ثابت است. [ 6 ] او هم‌چنین نامه‌های پیامبر ص برای پادشاهان را می‌نوشت ؛ [ 7 ] اما در بخشی از دوران نزول وحی - به دلیل سن کمی که داشت نمی‌توان او را از کاتبان وحی به شمار اورد. [ 8 ] 3. ابی بن کعب ؛ [ 9 ] او از بزرگان یهود بود که اطلاعاتی از کتاب‌های کهن داشت و هنگامی که مسلمان شد ، به کتابت وحی پرداخت. [ 10 ] او در نوشتن سوره‌های مکی حضور نداشت. [ 11 ] اما برخی منابع ، او را به عنوان اولین کسی معرفی کردند که در مدینه وحی را می‌نوشت. [ 12 ] 4. عبدالله بن ابی‌سرح ؛ او برادر رضاعی عثمان است که در مکه به پیامبر اسلام ص ایمان اورد و سپس به مدینه هجرت کرد و از ان‌جا که دارای خط زیبایی بود ، هنگام نزول وحی ، نزد پیامبر ص ‌رفته و ان‌را می‌نوشت ؛ اما بعد از مدتی مرتد شده و به سوی مکه بازگشت. [ 13 ] گفته می‌شود که ایه و من‏ اظلم ممن افترى‏ على الله کذبا او قال اوحی ... ، [ 14 ] در نکوهش او نازل شد و هنگام فتح مکه ، پیامبر ص دستور کشتن او را صادر کرد ، اما عثمان وساطت کرده و مانع از کشتن او شد. [ 15 ] وقتی او را دفن کردند ، زمین جسد او را قبول نکرد. [ 16 ] 5. ابان بن سعید بن عاص ؛ [ 17 ] او در صلح حدیبیه یا جنگ خیبر اسلام اورد. [ 18 ] او به همین دلیل نمی‌توانست در نوشتن ایات مکی و یا ایات سال‌های ابتدایی هجرت حضور داشته باشد. 6. علا بن حضرمی ؛ [ 19 ] پیامبر اسلام ص پیش از فتح مکه ، علا بن حضرمى را به عنوان نماینده خود نزد فرمانروای بحرین فرستاد که بعد از اسلام اوردن فرمانروا و مردم ان‌جا ، از طرف پیامبر ص به عنوان امیر ان ناحیه منصوب شد. [ 20 ] لذا او دیگر نمی‌توانست ایاتی که بر حضرتشان نازل می‌شد را بنویسد. 7. شرجیل بن حسنه طانحی ؛ [ 21 ] اگرچه او از کسانی بود که در اغاز اسلام ایمان اورد ، اما چون به سمت حبشه هجرت کرد ؛ نمی‌توانست در نوشتن بخشی از ایات مکی حضور داشته باشد. [ 22 ] 8. حنظله بن ربیع اسدی ؛ [ 23 ] اگرچه به او حنظله کاتب گفته می‌شود ، [ 24 ] با این وجود گزارش شده که او تنها یک مرتبه توانست برای پیامبر ص چیزی بنویسد. [ 25 ] غیر از انچه گفته شد ، گزارش‌هایی نیز در کتاب‌های تاریخی و حدیثی وجود دارد که افراد دیگری را به عنوان کاتب وحی معرفی می‌کند: مغیره بن شعبه ، حصین بن نمیر ، عثمان بن عفان [ 26 ] ، خالد بن سعید ، [ 27 ] ابوبکر ، عمر ، عثمان ، عامر بن فهیره ، ثابت بن قیس بن شماس ، معاویه بن ابوسفیان ، [ 28 ] مغیره بن شعبه ، عبدالله بن زید ، و جهیم بن صلت ، زبیر بن عوام ، و خالد بن ولید ، عمرو بن‏ عاص ، عبدالله بن رواحه ، محمد بن مسلمه ، عبدالله بن عبدالله بن ابی ، و معیقیب بن ابی فاطمه [ 29 ] ، [ 30 ] و ...     [ 1 ] . نویسنده متن صلح‌نامه حدیبیه ، 38333. [ 2 ] . شیخ صدوق ، کمال الدین و تمام النعمه ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ج 1 ، ص 284 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1395ق. [ 3 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 1 ، ص 228 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 4 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 5 ] . ابن حجر عسقلانی ، احمد بن علی ، الاصابه فی تمییز الصحابه ، تحقیق ، عبد الموجود ، عادل احمد ، معوض ، علی محمد ، ج 7 ، ص 148 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1415ق. [ 6 ] . ابن عبدالبر ، یوسف بن عبد الله‏ ، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب ، تحقیق ، البجاوی ، علی محمد ، ج 2 ، ص 538 ، بیروت ، دار الجیل ، چاپ اول ، 1412ق. [ 7 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 8 ] . زندگی‌نامه زید بن ثابت ، 89806. [ 9 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ یعقوبی ، احمد بن ابی یعقوب‏ ، تاریخ الیعقوبی ، بیروت ، ج 2 ، ص 80 ، دار صادر ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 10 ] . زرکلی ، خیر الدین ، الاعلام ، ج 1 ، ص 82 ، بیروت ، دار العلم للملایین ، چاپ هشتم ، 1989م. [ 11 ] . ابن کثیر دمشقی‏ ، اسماعیل بن عمر ، البدایه و النهایه ، ج 5 ، ص 340 ، بیروت ، دار الفکر ، 1407ق. [ 12 ] . صالحی دمشقی‏ ، محمد بن یوسف ، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد ، ج 11 ، ص 375 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1414ق. [ 13 ] . صفدی ، صلاح الدین خلیل بن ایبک ، الوافی بالوفیات ، ج 17 ، ص 191 ، بیروت ، دار احیا التراث ، 1420ق. [ 14 ] . انعام ، 93. [ 15 ] . قمی ، علی بن ابراهیم ، تفسیر القمی ، محقق ، مصحح ، موسوی جزائری ، سید طیب ، ‏ ج 1 ، ص 210 211 ، قم ، دار الکتاب ، چاپ سوم ، 1404ق. [ 16 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، الطرائف فی معرفه مذاهب الطوائف ، محقق ، مصحح ، عاشور ، علی ، ج 2 ، ص 502 ، قم ، نشر خیام ، چاپ اول ، 1400ق. [ 17 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 18 ] . البدایهوالنهایه ، ج ‏5 ، ص 340. [ 19 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 20 ] . رفیع الدین اسحاق بن محمد همدانى قاضى ابرقوه ، سیرت رسول الله ، تحقیق ، مهدوی ، اصغر ، ج 2 ، ص 1026 ، تهران ، خوارزمى ، چاپ سوم 1377ش. [ 21 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 22 ] . ا ابن اثیر جزری ، علی بن محمد ، اسد الغابه فی معرفه الصحابه ، ج 2 ، ص 361 ، بیروت ، دار الفکر ، 1409ق. [ 23 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 24 ] . الاصابه فی تمییز الصحابه ، ج ‏2 ، ص 117. [ 25 ] . ابن سعد کاتب واقدی ، محمد بن سعد‏ ، الطبقات الکبری‏ ، تحقیق ، عطا ، محمد عبد القادر ، ج 6 ، ص 123 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1410ق. [ 26 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 27 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 28 ] . زندگی‌نامه معاویه ، 55805. [ 29 ] . ابن سید الناس‏ ، عیون الاثر ، ج 2 ، ص 382 383 ، بیروت ، دار القلم‏ ، چاپ اول ، 1414ق. [ 30 ] . رسانندگان نامه‌های پیامبر ص به پادشاهان ، 102952. یساعت پیش فرستاده بودی ابو عتاب عبد الله بن بسطام بن سابور و برادرش حسین بن بسطام بن سابور دو تن از راویان شیعی قرن چهارم هجری به شمار می ایند [ 1 ] که مؤلفان سرشناسی ؛ مانند کلینی و ابن قولویه از انها نقل روایت می کنند. [ 2 ] ان دو براى گسترش اندیشه هاى ائمه ع به قزوین سفر کرده و از راویان بزرگ ان دیار شدند. این دو راوی علاوه بر اموختن دانش در نزد پدر بسطام بن شاپور و عموها زکریا ، زیاد و حفص ، نزد استادان بزرگى ؛ مانند محمد بن خلف ، على بن ابراهیم واسطى ، اسحاق بن ابراهیم ، تمیم بن احمد سیرافى و ... نیز شاگردى کردند. [ 3 ] طب الائمه نوشته عبدالله و حسین از کتاب های مشهور در طب و غذاها به شمار می اید. [ 4 ] این کتاب را می توان اولین کتابی دانست که در جامعه شیعی در این زمینه تالیف شده است. گفته می شود که مامون عباسی به نوشتن ان با اب طلا دستور داده است ؛ لذا به ذهبیه معروف شده است. [ 5 ] البته با توجه به این که زندگی نویسنده این کتاب چندان شناخته شده نیست ، نمی توان تمام محتوای موجود در این تالیف را تایید کرد. با این حال ، مقداری از این کتاب در مورد احکام فرعی و دعاهایی است که نیازی به سند قوی ندارد. [ 6 ] در مورد توصیه های پزشکی موجود در این کتاب نیز باید گفت ؛ روایاتی که در این زمینه از ائمه معصوم ع صادر شده اند ، با رویکرد خاصی بودند. [ 7 ] [ 1 ] . نجاشی ، احمد بن علی ، فهرست اسما مصنفی الشیعه رجال نجاشی ، ص 39 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ ششم ، 1365ش. [ 2 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 0 ، ص 170 ، بیروت ، مؤسسه الطبع و النشر ، چاپ اول ، 1410ق. [ 3 ] . طباطبائی بروجری ، اقا حسین ، منابع فقه شیعه ترجمه جامع احادیث شیعه ، مترجمان ، حسینیان قمی ، مهدی ، صبوری ، ج 22 ، ص 18 ، تهران ، فرهنگ سبز ، چاپ اول ، 1429ق. [ 4 ] . فهرست اسما مصنفی الشیعه رجال نجاشی ، ص 39. [ 5 ] . احمدی میانجی ، علی ، مکاتیب الائمه ع ، ج 5 ، ص 181 182 ، قم ، دار الحدیث ، چاپ اول ، 1426ق ؛ تهرانی ، اقا بزرگ ، الذریعه الی تصانیف الشیعه ، ج 10 ، ص 46 ، قم ، اسماعیلیان ، 1408ق. [ 6 ] . خوانسارى ، محمد باقر ، روضات الجنات فی احوال العلما و السادات ، محقق ، اسماعیلیان ، اسد الله ، ج 2 ، ص 309 ، قم ، دهاقانى اسماعیلیان ، چاپ اول ، 1390ق. [ 7 ] . برای اگاهی بیشتر ، ر.ک: تعامل طب سنتی با دانش نوین پزشکی ، 13398. یکی از شهدای کربلا و از افرادی که روز عاشورا در راه مکتب امام حسین ع به شهادت رسید ، سعید سعد [ 1 ] بن عبدالله از قبیله بنی حنیفه بود. [ 2 ] سعید بن عبدالله به همراه سلیمان بن صرد خزاعی از کسانی بودند که بعد از صلح امام حسن ع با معاویه ، به برادرشان امام حسین ع پیشنهاد کردند تا او به این صلح تحمیلی گردن ننهد ، اما ان‌حضرت ع قبول نکرد و فرمود: این کار به صلاح نیست. [ 3 ] نقش سعید بن عبدالله در قیام عاشورا نقش سعید بن عبدالله در حرکت عاشقانه امام حسین ع در چند مورد برجسته بود: نامه‌رسانی به دنبال مرگ معاویه ، شیعیان کوفه گرد هم امده و شروع به نامه‌‌نگاری با امام حسین ع کردند. این نامه‏ها در طی چند مرحله صورت گرفت. در مرحله سوم ، نامه‌‌ای از ناحیه شبث بن ربعى ، حجار بن ابجر ، یزید بن حارث ، عرزه بن قیس ، عمرو بن حجاج و محمد بن عمیر نوشته و توسط سعید بن عبدالله برای امام ع فرستاده شد. امام ع نیز بعد از خواندن نامه ، جواب ان‌را به وسیله خود او به همراه هانی بن هانی سبیعی برای شیعیان کوفه ارسال نمود. [ 4 ] 2. دفاع از مسلم بن عقیل بر اساس انچه در برخی منابع متاخر بیان شده ، سعید بن عبدالله به همراه دیگر بزرگان کوفه ؛ مانند عابس بن شبیب ، حبیب بن مظاهر در جلسه‌‌ای که در منزل مختار تشکیل شده بود ، حضور داشت و در حمایت از مسلم بن عقیل سخن گفت. [ 5 ] شب عاشورا امام حسین ع در شب دهم محرم خطبه‌‏اى براى یارانش ایراد کرد. در ابتدا خانواده‏ ان‌حضرت ع برخاستند و به دفاع از ایشان پرداختند. بعد از خانواده ، یاران ان‌حضرت حمایت خود را اعلام نمودند. در این میان ، سعید بن عبدالله نیز از افرادی است که برای دفاع از امام ع سخنرانی نمود. وی در این سخنرانی گفت: به خدا دست از تو برنمی‌داریم و از تو جدا نمی‌شویم تا وفادارى خود را به پیامبر ص و فرزندش به اثبات برسانیم. به خدا اگر می‌دانستم که کشته می‌‏شوم و سپس زنده می‌‏شوم و زنده زنده سوزانده می‌‏شوم و هفتاد بار به این ترتیب با من رفتار می‌‏شود باز هم از شما جدا نمی‌‏شدم تا در محضرتان جان به‏ جان افرین تسلیم کنم. پس چرا به کمک شما نشتابم ، درحالی‌که یک‌بار کشته می‌شوم و به کرامت ابدى می‌رسم. و بعد از او زهیر برخاست و به دفاع از امام ع پرداخت. [ 6 ] این سخنرانی او نشان دهنده عمق ایمان و اخلاصش در راه یارى حق و اهل‌بیت ع است‏. روز عاشورا روز عاشورا وقتی نبرد میان لشگر یزید با امام حسین ع و یارانش به درازا کشید ، و وقت نماز ظهر فرار رسید ، بر اساس برخی گزارش‌ها ، امام حسین ع با یارانش نماز خوف خواندند ، و سعید بن عبدالله حنفی به صورت داوطلبانه - و بدون این‌‌که امام به او دستوری داده باشد - جلوی حضرت ایستاد و دشمن او را از سمت راست و چپ مورد هجوم تیرهای خود قرار می‌داد که سرانجام در همان‌‌جا به شهادت رسید. [ 7 ] اما بر اساس گزارش‌های دیگر ، سید الشهدا ع به زهیر بن قین و سعید بن عبدالله حنفی دستور داد تا با نیمی از سپاه در روبروی حضرت به نبرد بپردازند ، تا امام با نیمی دیگر از همراهانشان ، نمازشان را بپا دارند. [ 8 ] 1-4 . رجزها در روز عاشورا سعید بن عبدالله با رشادت ، شعرهای حماسی می‌خواند: اقدم حسین الیوم تلق احمدا                         و شیخک الخیر علیا ذا الندى و حسنا کالبدر وافى الاسعدا [ 9 ]                           و عمک القرم الهمام الارشدا حمزه لیث الله یدعى اسدا                         و ذا الجناحین تبوا مقعدا فی جنه الفردوس یعلوا صعدا ؛ [ 10 ] اى حسین براى جهاد اقدام کن ، امروز احمد ص را خواهى دید و پدر بزرگوارت على را که صاحب بذل و بخشش است ملاقات می‌‌کنى‏. حسن را که مانند ماه و به حد کامل با سعادت است و عموى خود را که مردى پر همت و ارشد است دیدار می‌‌نمایى. حمزه که شیر خدا است و اسد خوانده می‌‏شود و جعفر طیار که داراى دو بال است و در مکان شایسته‌‏اى جایگزین شده‌‏اند ملاقات می‌کنى ، در بهشت فردوس که مقام عالى است رفته‌‏اند. 2-4 . شهادت وقتی سعید بن عبدالله به زمین افتاد و در همین حال می‌‏گفت: بار الها ! انان را ، به لعن قوم عاد و ثمود ، لعنت کن ؛ بار الها ! سلام مرا به پیامبرت برسان و ان‌‌حضرت ص را از درد زخم‌‌هایی که بر من رسید اگاه فرما که مرا در یارى خاندان پیامبرت هدفى به جز پاداش تو نبود. [ 11 ] سرانجام علاوه بر زخم‌‌های شمشیر و نیزه ، سیزده تیر به بدن وی اصابت نمود و به شهادت رسید. [ 12 ] 3-4 . زیارت‌نامه در زیارت شهدای روز عاشورا این‌گونه از وی یاد شده است: السلام‏ على‏ سعید بن‏ عبد الله‏ الحنفی‏ ، القائل للحسین و قد اذن له فی الانصراف: لا و الله لا نخلیک حتى یعلم الله انا قد حفظنا غیبه رسول الله صلى الله علیه و اله فیک ، و الله لو اعلم انی اقتل ثم احرق ثم اذرى‏ ، یفعل ذلک بی سبعین مره ، ما فارقتک حتى القى حمامی دونک ، و کیف لا افعل ذلک ، و انما هی موته او قتله واحده ، ثم هی الکرامه التی لا انقضا لها ابدا ، فقد لقیت حمامک‏ ، و واسیت امامک ، و لقیت من الله الکرامه فی دار المقامه ، حشرنا الله معکم فی المستشهدین ، و رزقنا مرافقتکم فی اعلى علیین‏ . [ 13 ] البته در برخی از منابع دیگر ، نام ایشان سعد گفته شده و این‌گونه به وی سلام داده شده است: السلام‏ على‏ سعد بن‏ عبد الله‏ الحنفی‏... . [ 14 ]     [ 1 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، اقبال الاعمال ، ج 2 ، ص 575 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1367ش. [ 2 ] . رسان ، فضیل بن زبیر ، تسمیه من قتل مع الحسین ع‏ ، ص 155 ، قم ، ال البیت ع‏ ، چاپ دوم‏ ، 1406ق ؛ شیخ طوسی ، محمد بن حسن ، الابواب رجال طوسی ، محقق ، مصحح ، قیومی اصفهانی ، جواد ، ص 101 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ سوم ، 1427ق. [ 3 ] . بلاذری ، احمد بن یحیی ، انساب الاشراف ، تحقیق ، زکار ، سهیل ، زرکلی ، ریاض ، ج 3 ، ص 149 ، بیروت ، دار الفکر ، چاپ اول ، 1417ق. [ 4 ] . ابومخنف کوفی ، لوط بن یحیی ، وقعه الطف ، محقق ، مصحح ، یوسفی غروی ، محمد هادی‏ ، ص 93 97 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ سوم ، 1417ق. [ 5 ] . مقرم ، عبد الرزاق‏ ، مقتل الحسین ع ، ص 148 ، بیروت ، مؤسسه الخرسان للمطبوعات‏ ، 1426ق. [ 6 ] . ابن طاووس ، على بن موسى ، اللهوف على قتلى الطفوف ، ترجمه ، فهرى زنجانى ، سید احمد ، ص 92 ، تهران ، جهان‏ ، چاپ اول ، 1348ش‏. [ 7 ] . وقعه الطف ، ص 232 ؛ مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 45 ، ص 21 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 8 ] . ابن نما حلی ، جعفر بن محمد ، مثیر الاحزان ، ص 66 ، مدرسه امام مهدی ، قم ، چاپ سوم ، 1406ق ؛ ر. ک: شهید نماز عاشورا ، 109839. [ 9 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 103 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 10 ] . حسینی موسوی ، محمد ، تسلیه المجالس و زینه المجالس مقتل الحسین ع ، محقق ، مصحح ، حسون ، کریم فارس ، ج 2 ، ص 295 ، قم ، مؤسسه المعارف الاسلامیه ، چاپ اول ، 1418ق. [ 11 ] . اللهوف على قتلى الطفوف ، ص 111. [ 12 ] . تسلیه المجالس و زینه المجالس مقتل الحسین ع ، ج‏ 2 ، ص 292. [ 13 ] . ابن مشهدی ، محمد بن جعفر ، المزار الکبیر ، محقق ، مصحح ، قیومی اصفهانی ، جواد ، ص 492 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ اول ، 1419ق. [ 14 ] . اقبال الاعمال ، ج 2 ، ص 575.