بر اساس آیه 18 سوره مائده، آیا تمام یهودیان و مسیحیان مدعی بودند که دوست انحصاری پروردگارند؟! چرا در برخی آیات دیگر در این زمینه، تنها یهودیان مخاطب قرار می‌گیرند؟
سلام؛ در یک آیه از قرآن آمده است: یهودیان و مسیحیان می‌گفتند: ما فرزندان و دوستان خداییم. آیا منظور کل یهودیان و مسیحیان است، یا گروهی از آنها؟ در آیه دیگر آمده است: ای یهودی‌ها! اگر گمان می‌کنید که فقط شما دوستان خدا هستید، پس آرزوی مرگ کنید اگر راست می‌گویید!
سؤال اول این‌که آیا در هر دو آیه، خطاب به کل جامعه یهود و مسیحیت است یا تنها گروهی از آنها؟
سؤال دوم این‌که چرا خداوند در آیه دوم تنها یهودیان را از بابت ادعایی که دیگران نیز در آن شریک بودند، مخاطب قرار داد؟
هنگامى که رسول خدا ص اهل کتاب را به اسلام دعوت کرد ، انان مدعی شدند که نحن ابنا الله و احباؤه... ؛ [ 1 ] ما فرزندان و دوستان خداییم و بر این اساس ، نیازی نیست تا ایین دیگری را بپذیریم. در همین زمینه گزارش شده است که پیامبر اسلام ص گروهی از یهود را به دین اسلام دعوت کرد و انان را از مجازات خدا بیم داد که انها در پاسخ گفتند: چگونه ما را از کیفر خدا می ترسانى در حالی که ما فرزندان خدا و دوستان او هستیم ، و اگر بر ما خشم کند مانند خشمى است که انسان نسبت به فرزند خود دارد ؛ یعنى به زودى این خشم فرو می نشیند. [ 2 ] این تنها یکى از ادعاهاى بی اساس و امتیازات موهومى بود که انها برای خود قائل بودند. البته امتیازات دیگری را نیز برای خود برمی شمردند. در ایات قران بارها به این گونه ادعاها اشاره شده است ؛ مانند: انها گفتند: هیچ کس ، جز یهود یا نصارى ، هرگز داخل بهشت نخواهد شد. این ارزوى انها است ! بگو: اگر راست می گویید ، دلیل خود را بیاورید ! . [ 3 ] گفتنی است که انها - حتی طبق عقاید تحریف شده - خود را حقیقتا فرزند خدا نمی دانستند ، بلکه تنها عیسى ع و یا عزیر ع را فرزند حقیقى خدا می پنداشتند ، اما منظورشان از انتخاب چنین نام و عنوانی براى خود این بود که بگویند انان رابطه ویژه ای با خدا دارند و گویا هر کس در گروه نژادی و مذهبی انان باشد ، بدون این که هیچ عمل نیکی را انجام دهد و با وجود ارتکاب تمام گناهان ، خود به خود ، از دوستان و فرزندان خدا می شود ! قران کریم اما این توهمات انها را نمی پذیرد و امتیاز هر انسانى را تنها در ایمان و عمل صالح و پرهیزگارى او بیان می کند ؛ لذا از انان می پرسد: بگو پس چرا شما را در مقابل گناهانتان مجازات می کند ؟ ! : قل فلم یعذبکم بذنوبکم . زیرا انان خودشان اعتراف کرده اند که دست کم مدت کوتاهی مجازات خواهند شد: و قالوا لن تمسنا النار الا ایاما معدوده ... . [ 4 ] این مجازات نشانه ان است که ادعاى انان در مورد فرزند و دوست ویژه خدا بودن بی اساس است و انان نیز در صورت ارتکاب اعمال ناشایست ، مجازات خواهند شد. قران در ادامه مجددا تاکید می کند: شما هم مانند دیگر انسان ها ، افریدگانی هستید که باید پاسخ گوی رفتار و کردار خود باشید: بل انتم بشر ممن خلق . طرف خطاب در ایه فوق ، هم یهودیان و هم مسیحیان بودند ، اما همان گونه که در پرسش بدان اشاره شد ، در ایات دیگری از قران کریم ، تنها یهودیان مخاطب قرار گرفته اند: اى قوم یهود ، اگر می پندارید که از میان مردم ، تنها شما دوستان خدا هستید ، پس اگر در گفتارتان راست گویید ، ارزوی مرگ کنید ! . [ 5 ] اگر اخرت به صورت دربست در اختیار شما قوم یهود است ، پس ارزوی مرگ کنید اگر به حرفتان باور دارید ! . [ 6 ] این ایات نشانگر ان است که دوستان خدا و همه افرادی که نعمت بهشت بدون هیچ قید و بندی در اختیار انان است ، باید دوست دار لقاى او نیز باشد ؛ زیرا هیچ چیزى میان انان و بهشت و خدا فاصله نمى شود مگر مردن ، پس طبیعتا باید عاشق مرگ باشند تا با نابودی این فاصله به دیدار دوست رسیده و در جوار نعمت های بی کران او قرار گیرند ، اما این مدعیان دروغین نه تنها این گونه نیستند ، بلکه حریص ترین مردم نسبت به زندگی دنیا می باشند. [ 7 ] بنابر این انچه از جمع بندی تمام این ایات می توان گفت ؛ این است که: الف این ایات بیان گر نوعی باور عمومی شکل گرفته در میان جامعه یهودیان و مسیحیان است ، اگرچه شاید برخی از انان به این برتری نژادی و دینی معتقد نبوده و امکان حقانیت دین دیگری را نیز بدهند ، چنان که یهود مدینه به یهودیان خیبر نوشتند محمد ص ما را به دین خود فرا می خواند ، نظر شما چیست ؟ یهودیان خیبر در پاسخ نوشتند ما فرزندان انبیا ، و پسران خدا و دوستان او هستیم ؛ لذا دعوت او را نمی پذیریم و بر دین او داخل نمی شویم. [ 8 ] ب در برخی ایاتی که تنها یهودیان به صورت مستقیم ، مخاطب قرار گرفته اند ، دلیلش تنها بیان نمونه ای از جوامع این چنینی است که بیشتر با مسلمانان در ارتباط بودند و بر این اساس ، مضمون ایه نه تنها شامل مسیحیان ، بلکه شامل هر فرد - حتی مسلمان - گناه کاری می شود که با وجود نداشتن عمل صالح و ارتکاب تمام گناهان ، خود را از مجازات معاف پنداشته و به نحوی خود را دوست اختصاصی خدا معرفی می کنند ! [ 1 ] . مائده ، 18. [ 2 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی ، محمد جواد ، ج 3 ، ص 272 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش. [ 3 ] . بقره ، 111. و قالوا لن یدخل الجنه الا من کان هودا او نصارى تلک امانیهم قل هاتوا برهانکم ان کنتم صادقین . [ 4 ] . بقره ، 80. [ 5 ] . جمعه ، 6. قل یا ایها الذین هادوا ان زعمتم انکم اولیا لله من دون الناس فتمنوا الموت ان کنتم صادقین . [ 6 ] . بقره ، 94. قل ان کانت لکم الدار الاخره عند الله خالصه من دون الناس فتمنوا الموت ان کنتم صادقین . [ 7 ] . بقره ، 96. و لتجدنهم احرص الناس على حیاه [ 8 ] . میبدی ، رشید الدین احمد بن ابی سعد ، کشف الاسرار و عده الابرار ، تحقیق ، حکمت ، علی اصغر ، ج 10 ، ص 98 ، تهران ، امیر کبیر ، چاپ پنجم ، 1371ش.
**دیدگاه قرآن کریم:** قرآن به صراحت مسلمانان را امت واحده دانسته است و اگر آنان را به همیاری و کمک یکدیگر دستور داده است واژه‌هایی مثل مسلمان ایرانی و مسلمان لبنانی و… در آن نیامده است و اساسا مرزهای سیاسی – جغرافیایی دنیای امروز در اعتقادات اسلامی‌ مردود است و بر اساس موضوع برادری امت اسلامی‌ در سوره‌ها و آیه‌های مختلفی پافشاری و اصرار شده است و حتی پا را فراتر نهاده و همه مستضعفین جهان را فارغ از دین شان جزء جبهه اسلام دانسته است.

**سنت معصومین (علیهم السلام):** پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار(علیهم السلام) هم بی شک موضوع گیری قرآن را دارند. در بیانات پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) برادری امت اسلامی و نفی هرگونه مرزبندی به وضوح مشهود است. تا آنجا که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمودند: هرکس شب را صبح کند و به امور مسلمین اهتمام نورزد مسلمان نیست. این گونه است که نه تنها این امر را واجب کردند بلکه آن را معیار و شاخص مسلمانی قرار دادند.

**دیدگاه انسانی:** بی شک هر انسانی فارغ از هرگونه مرزبندی سیاسی، جغرافایی و حتی فارغ از هرگونه اعتقادات مذهبی و مسلکی با این مسئله روبروست؛ زیرا انسان ذاتا از ظلم بیزار و خواهان عدالت است. هر انسانی دوست دارد از مظلوم دفاع کند مگر اینکه از جنبه روحی و روانی از جرگه انسانیت خارج شده باشد.

**از دیدگاه سیاسی و روابط بین الملل:** طبق آمارهای سازمان‌های جهانی، کشور "چین” بیشترین کمک مالی و سیاسی را به فلسطین کرده است. شاید این حرف، محال به نظر برسد اما از دیدگاه سیاست خارجی امر واجبی است؛ زیرا هر شخص اهل سیاستی عقیده دارد هرچه می‌شود دشمن را پشت خاکریزهای دورتر نگه دارد تا خود آسوده باشد. 

وقتی کشوری مثل آمریکا به دنیای تک قطبی اعتقاد دارد و در این دهکده جهانی خود را کدخدا می‌داند و قصد دارد با تمام توان هر مخالف و رقیبی را از سر راه رسیدن به این آرزوی محال بردارد وظیفه سیاسی کاملا روشن و واضح است. عهد جدید (new testament): عَهدِ جَدید اصطلاحی است که مسیحیان برای اشاره به بخشی از کتاب مقدس که به زندگی عیسی و پیروانش میپردازد به کار میبرند مسلمانان معمولاً به این کتاب انجیل می گویند عهد جدید به یک پیمان اشاره دارد که آغازگر دورهٔ جدیدی از ارتباط خداوند با انسان است خداوند طبق این پیمان شریعتی را که از طریق موسی عطا کرده بود برداشت و ایمان به مسیح را شرط بخشایش گناهان انسان و رستگاری او قرار داد نشانه و در حقیقت اصل محوری این پیمان بخشش کلیه گناهان به واسطهٔ قربانی شدن عیسی مسیح است حضرت موسی (prophet moses): موسی از شخصیت های کتاب مقدس و نیز قرآن است در نظر پیروان ادیان سامی (شامل یهودیت و مسیحیت و اسلام) وی از پیامبران بزرگ است و مطابق روایات سنتی این دین ها قوم بنی اسرائیل را از مصر بیرون برد بنا به روایت تورات و قرآن مادر موسی او را در سبدی انداخته به رود نیل سپرد و همسر فرعون آسیه او را از آب گرفت آسیه فرعون را راضی کرد که موسی را به فرزندی بپذیرند و موسی در دربار فرعون رشد یافت موسی به جرم کشتن یک قبطی تحت تعقیب قرار گرفت و به مدین رفت در آن جا هشت سال به کاهن مدین که بنا به روایت قرآن شعیب نام داشت خدمت کرد آن گاه باصپوراه دختر شعیب ازدواج کرد بنا به اعتقاد یهودیان مسیحیان مسلمانان در بازگشت از مدین به موسی از سوی خدا وحی شد و او به پیامبری بنی اسرائیل برگزیده شد موسی به همراهی برادرش هارون به نزد فرعون رفت و او را به یکتاپرستی فراخواند هم چنین موسی بنی اسرائیل را در خروج از مصر رهبری کرد بنا به اعتقاد یهود ده فرمان در کوه طور به موسی الهام شد که پایه های شریعت قوم یهود را تشکیل می دهد موسی در نزد مسلمانان به کلیم الله مشهور است پس از موسی یوشع بن نون از یاران بسیار نزدیک او زمامدار و رهبر بنی اسرائیل شد الف پیامبر اسلام سه فرزند پسر به نام های قاسم ، عبدالله طاهر و ابراهیم داشت که همه انها - در سن کودکی و در اثر بیماری - در دوران حیات ان حضرت ص از دنیا رفتند. [ 1 ] و این امر نیاز به حکمت و فلسفه ندارد ؛ زیرا لله ملک السماوات و الارض یخلق ما یشا یهب لمن یشا اناثا و یهب لمن یشا الذکور ؛ [ 2 ] مالکیت و حاکمیت اسمان ها و زمین از ان خدا است ، هر چه را بخواهد مى افریند و به هر کس اراده کند ، دختر می بخشد و به هر کس بخواهد پسر. البته روایاتی نیز وجود دارد که پروردگار ، به پیامبرش فرمود که میان فرزندش ابراهیم و نوه اش حسین ع یکی از ان دو باید از دنیا بروند و اختیار انتخاب یکی از ان دو را نیز بر عهده خود پیامبر ص گذاشت که حضرتشان از خدا خواست که نوه اش زنده بماند. [ 3 ] ب امام کاظم ع برای اثبات این که نوادگان دختری پیامبر ص از امام علی ع ، فرزند پیامبر ص نیز به شمار می ایند ، چند دلیل برای هارون عباسی ارائه فرمودند: 1. اگر پیامبر ص زنده شود ، و دختر شما را خواستگارى کند ، ایا به ایشان پاسخ مثبت می دهید ؟ هارون گفت: بله ! و برای این موضوع ، به عرب و عجم و قریش افتخار خواهم کرد. امام ع به او فرمود: اما نه ان حضرت ص از دخترم خواستگارى می کند و نه من دخترم را به ازدواج ایشان در می اورم ؛ زیرا ایشان پدر من است و پدر شما نیست. هارون هم این استدلال امام ع را قبول کرد . [ 4 ] 2. امام ع در جواب سؤال هارون که گفت به چه دلیل شما مى گویید نسل و ذریه پیامبر ص هستید ، به این ایه استدلال کرد: ...و من ذریته داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى و هارون و کذلک نجزی المحسنین و زکریا و یحیى و عیسى ... ؛ ... و داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى و هارون از فرزندان ابراهیم بودند ؛ این گونه نیکوکاران را پاداش مى دهیم ؛ و همچنین زکریا و یحیى و عیسى و الیاس که همه از نیکان بودند... . امام بعد از تلاوت ایه فرمود: حضرت عیسى ع پدر نداشت ، ولی خداوند او را از طریق حضرت مریم س به دیگر فرزندان ابراهیم ملحق کرد. به همین ترتیب ما نیز از طریق مادرمان فاطمه س به پیامبر ص ملحق می شویم. [ 5 ] 3. امام ع همچنین در این قضیه به ایه مباهله [ 6 ] استناد کردند. [ 7 ] [ 1 ] . ر .ک: فرزندان پیامبر اسلام ، 9148 ؛ زندگی نامه پیامبر اسلام ص ، 98398. [ 2 ] . شوری 49. [ 3 ] . مسعودی ، علی بن الحسین ، اثبات الوصیه ، ص 165 ، قم ، انصاریان ، 1384 ش. [ 4 ] . شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا ع ، محقق ، مصحح ، لاجوردی ، مهدی ، ج 1 ، ص 83 ، تهران ، نشر جهان ، چاپ اول ، 1378ق. [ 5 ] . عیون اخبار الرضا ع ، محقق ، مصحح ، لاجوردی ، مهدی ، ج 1 ، ص 84. [ 6 ] . ال عمران 61. [ 7 ] . ر .ک: زندگی امام موسای کاظم ع و فرزندانش ، 1888 ؛ دلالت مباهله پیامبر ص بر حقانیت اسلام و فضیلت اهل بیت ، 98575 ؛ شرایط مباهله ، 6231. با توجه به تصریح قران کریم و روایات ، نمی توان عاشق بودن شیطان نسبت به خدا را -به جهت سجده نکردن شیطان بر ادم- پذیرفت. همچنین از سوی بیشتر بزرگان و عرفای شیعه این تفکر مورد انتقاد قرار گرفته است. محبت دارای مراتبی است و شیطان پیش از افرینش انسان ، خدا را مدتی طولانی عبادت کرده و طبیعتا دوست خدا بوده ، ولی در ازمونی که خدا برای او در محبتش قرار داد ، مردود شده و چیزی جز لعن و طرد او نصیبش نشد ؛ در حالی که محب و عاشق واقعی کسی است که هر انچه را که محبوب و معشوق او دوست دارد ، عشق و دوستی بورزد. پاسخ به سوال مذکور را می توان در قالب چند نکته بیان نمود:


1. وقتی گفته می شود: « پیش از آفرینش جهان»، یعنی به یک زمان خاص اشاره می شود. در حالی که خود قید «زمان» هم از مخلوقات الهی است. و خداوند متعال، در قالب زمان نمی گنجد زیرا که او فراتر از این حرف هاست و خودش آفریننده ی زمان است.
2. خداوند متعال، همیشه بوده و هست و خواهد بود. صفات او هم به همین شکل تداوم دارند. مثلا می توان گفت: خدای تبارک و تعالی، همیشه لطیف بوده و هست و خواهد بود. یا او، همواره رازق و خالق و صانع و ... بوده و هست و خواهد بود.
3. برخی از علما، با توجه به نکته ی دوم نظر بر آن دارند که: خداوند همیشه فیض دارد و لطف خود را به مخلوقات خود می رساند. همان طور که در روایتی از حضرت امیرالمومنین (ع) نقل شده که: تصور نکنید که شما اولین یا آخرین مخلوقات خدا هستید. بلکه قبل از شما و بعد از شما، هزاران هزاران بوده اند و خواهند بود.
4. بنابر روایات، انسان برای کسب خداشناسی بهتر است به صفات او تفکر کند و در امور این چنینی که انسان را دچار شبهه و تردید می کنند، تفکر نکند. ( تَفَکَّرُوا فِی کُلِّ شَیءٍ وَ لَا تَفَکَّرُوا فی ذَاتِ اللهِ) - نهج الفصاحه. مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (ص).- چون ذهن او محدود است و خداوند نامحدود است. و وجودی نامحدود را نمی توان در چیزی محدود گنجانید. قران کریم اساس خلقت انسان را برای عبادت معرفی می‌نماید: و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون‏ ؛ [ 1 ] من جن و انس را نیافریدم ، مگر براى این‌که مرا عبادت کنند. [ 2 ] بر اساس این ایه ، محور خلقت بر عبادت بنا گذاشته شده است ، اما توجه به این نکته نیز ضروری است که عبادت و بندگی تنها زمانی کامل می‌شود که فرمان‌های خدا در مورد معاملات نیز مورد نافرمانی قرار نگیرند. به عبارت دیگر عبادت ، تنها نماز و روزه نیست ، بلکه باید به هر دستور خدا در هر زمینه‌ای مانند معاملات باید توجه داشت ؛ لذا در برخی از ایات قران شرط تقوا و ایمان را بر توجه به معاملات منوط ساخته و انسان متقی و مؤمن را نسبت به انها توجه داده است: یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و ذروا ما بقی من الربا ان کنتم مؤمنین. فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب من الله و رسوله و ان تبتم فلکم رؤس اموالکم لا تظلمون و لا تظلمون‏ ؛ [ 3 ] اى کسانى که ایمان اورده‌‏اید ، از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید ، و اگر ایمان دارید انچه از مطالبات ناشی از ربا باقى مانده را رها کنید ! اگر چنین نمی‌‏کنید ، بدانید خدا و رسولش ، با شما پیکار خواهند کرد ، و اگر توبه کنید ، سرمایه‌‏هاى شما ، از ان شما است ، نه ستم می‌‏کنید ، و نه بر شما ستم وارد می‌‏شود. الذین یاکلون الربا لا یقومون الا کما یقوم الذی یتخبطه الشیطان من المس ذلک بانهم قالوا انما البیع مثل الربا و احل الله البیع و حرم الربا فمن جاه موعظه من ربه فانتهى‏ فله ما سلف و امره الى الله و من عاد فاولئک اصحاب النار هم فیها خالدون * یمحق الله الربا و یربی الصدقات و الله لا یحب کل کفار اثیم‏ ؛ [ 4 ] کسانى که ربا مى‏خورند ، در قیامت بر نمى‏خیزند مگر مانند کسى که بر اثر تماس شیطان ، دیوانه شده و نمى‏تواند تعادل خود را حفظ کند ، گاهى زمین مى‏خورد ، گاهى به پا مى‏خیزد . این ، به خاطر ان است که گفتند: داد و ستد هم مانند ربا است و تفاوتى میان ان دو نیست. در حالى که خدا بیع را حلال کرده ، و ربا را حرام ! زیرا فرق میان این دو ، بسیار است. و اگر کسى اندرز الهى به او رسد ، و از رباخوارى خوددارى کند ، سودهایى که در سابق [ قبل از نزول حکم تحریم‏ ] به دست اورده ، مال اوست ، و این حکم ، گذشته را شامل نمى‏گردد ، و کار او به خدا واگذار مى‏شود ، و گذشته او را خواهد بخشید. اما کسانى که باز گردند و بار دیگر مرتکب این گناه شوند ، اهل اتش‏اند ، و همیشه در ان‏ مى‏مانند. خداوند ، ربا را نابود مى‏کند ، و صدقات را افزایش مى‏دهد ! و خداوند ، هیچ انسان ناسپاس گنهکارى را دوست نمى‏دارد. و لا تقربوا مال الیتیم الا بالتی هی احسن حتى یبلغ اشده و اوفوا بالعهد ان العهد کان مسؤلا * و اوفوا الکیل اذا کلتم و زنوا بالقسطاس المستقیم ذلک خیر و احسن تاویلا ؛ [ 5 ] و در مال یتیم- جز به طریقى که بهترین طریق است- دخل و تصرف نکنید تا به سرحد بلوغ برسد ، و به عهد خود وفا کنید که از عهد سؤال مى‏شود. و به هنگامى که پیمانه مى‏کنید حق پیمانه را ادا نمائید و با ترازوى درست وزن کنید این براى شما بهتر و عاقبتش نیکوتر است. [ 6 ] ایات و توصیه‌هایی از این دست ، همگی نشانگر ان هستند که رعایت فرمان‌های الهی در معاملات نیز به عنوان بخشی از دین و نوعی عمل صالح و عبادت به شمار می‌اید. البته در برخی موارد ، شرایط زمانی و مکانی و نیز ضرورت‌ها می‌تواند بر احکام اولیه معاملات تاثیرگذار باشد.   [ 1 ] . ذاریات ، 56. [ 2 ] . هدف خلقت ، 76 ؛ هدف از خلقت انسان ، 652 ؛ هدف از خلقت انسان ، 224 ؛ هدف از خلقت جهان و انسان ، 8690 ؛ بررسی اشکالات به پاسخ‌های هدف از خلقت انسان ، 76076. [ 3 ] . بقره ، 279 280. [ 4 ] . بقره ، 276 277. [ 5 ] . اسرا ، 34 35. [ 6 ] . اقسام معاملات ، 17317 ؛ معنای دلالت نهی بر فساد ، 74267 ؛ شرایط معامله صحیح ، 6200 ؛ شغل و رعایت انصاف در کسب روزی حلال ، 8788 ؛ معامله ربوی در قالب نقد و نسیه ، 14977 ؛ فلسفه تحریم ربا در کلام امام رضا ع ، 87930. کلمه ولی دارای معانى گوناگون است. [ 1 ] به نظر می رسد کلمه ولی در این زیارت نامه به معنای دوست دار یا ناصر به کار رفته است. بکارگیری این معنای از ولی در مورد هر مؤمنی نیز جایز است ، چنان که در برخی روایات وارد شده است. [ 2 ] هر چند به معنایی که در مورد ائمه بکار می رود ( یعنی به معنای کسى که از جهاتى بر تصرف در امور شخصى دیگرى ، از خود او شایسته تر است و یا کسی که صاحب قدرت بر تصرف در امور تکوینی است ) ، نیز می تواند بکار رفته باشد ؛ زیرا این حقایق دارای مراتب هستند و ائمه ( ع ) بالاترین مراتب ولایت را دارند و حضرت علی اکبر می تواند برخی از مراتب پایین تر را داشته باشد. [ 1 ] . برای اطلاع بیشتر رجوع شود به پاسخ 153 ولایت ، ولی ، امامت ، امام . [ 2 ] . قال بلغنی انه قال ان المؤمن لاهل السما کما تزهر نجوم السما لاهل الارض و قال ان المؤمن ولی الله یعینه و یصنع له و لا یقول علیه الا الحق و لا یخاف غیره . کلینى ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج 3 ، ص 438 ، دار الحدیث ، قم ، چاپ اول ، 1429ق. نخست باید گفت ؛ در مدینه مسجدی وجود دارد که با نام‌های مسجد مباهله ، مسجد بنی معاویه و مسجد اجابت شناخته می‌شود و در مورد دلیل نام‌گذاری ان به اجابت گفته شده است که پیامبر اسلام ص در ان مسجد دعاهایی فرمود و مورد استجابت خداوند قرار گرفت. در گزارش‌هایی که  - با برخی اختلافات - در این ارتباط وجود دارد به دعاهایی اشاره شده است که بیشتر انها مورد اجابت قرار گرفت و یکی از انها پذیرفته نشده است که به برخی گزارش‌ها در این زمینه اشاره می‌کنیم: پیامبر خدا ص روزى وارد مسجد بنی‌ معاویه شد و دو رکعت نماز خواند و مدتى طولانى به درگاه پروردگار دعا کرد و سپس از خدا سه حاجت را درخواست نمود که خدا دو حاجت او را پذیرفت و یکى را نپذیرفت. حضرتشان از خدا خواست که امت او را با قحطى و خشک‌سالى نابود نگرداند. خدا این حاجتشان را پذیرفت. هم‌چنین حضرتشان از خدا خواست که امت او را با غرق‌شدن از بین نبرد که این دعا نیز پذیرفته شد. سومین درخواست پیامبر ص ان بود که امت او به جان یکدیگر نیفتاده و دچار تفرقه نشوند ؛ اما خدا این تقاضا را نپذیرفت. از ان‌جا که این درخواست‌ها در مسجد بنی ‌معاویه بن مالک بن عوف از قبیله اوس مطرح شد ؛ ان مسجد به مسجد الاجابه معروف شد. [ 1 ] روزی رسول خدا ص نماز صبح را خواند و ان‌را طولانی نمود. بعضی اصحاب دلیل طولانی شدن نماز را پرسیدند. حضرتشان فرمود: این نماز ترس و ارزو بود و من در ان سه حاجت از خدا خواستم: اول بی‌گانگان و دشمنان را بر امت من مسلط نکند که پذیرفته شد. دوم امت من دچار قحطی و گرسنگی نشوند که ان نیز مورد قبول قرار گرفت. سوم این‌که امت مرا از اختلافات و درگیری داخلی مصون نگه‌دارد که خداوند ان‌را نپذیرفت. [ 2 ] 3 . در برخی گزارش‌ها به جای قحطی و گرسنگی ، دعای پیامبر ص این‌گونه عنوان شد که حضرتشان از خدا خواست تا امت ایشان از عذاب‌هایی که بر دیگر امت‌ها نازل شده بود ، مصون باشند. [ 3 ] قل هو القادر على‏ ان یبعث علیکم عذابا من فوقکم او من تحت ارجلکم او یلبسکم شیعا و یذیق بعضکم باس بعض ؛ [ 4 ] بگو: پروردگار می‌تواند از بالاى سرتان و از زیر پاى شما ، عذابى بر شما فرو فرستد ، یا این‌که شما را پراکنده ساخته و ان‌گونه کند که برخی از شما از برخی دیگر اسیب ببینند ، برخی از مفسران در ذیل این ایه ، روایاتی را بیان می‌کنند که بر اساس انها پیامبر ص بعد از پناه بردن از شیطان ، از پروردگار خواست تا امت ایشان دچار عذاب‌های مطرح شده در ایه نشوند که خدا دعایش را در مورد برخی عذاب‌ها اجابت نمود و در مورد برخی دیگر نپذیرفت و دعایی که پذیرفته نشد ، دعا برای امنیت امت از تفرقه و پراکندگی بود. [ 5 ] اما در تحلیل سندی و محتوایی این روایات باید گفت: الف از لحاظ سند از ان‌جا که منبع نقل این احادیث ، کتاب‌های اهل‌سنت است ، طبیعتا باید بر اساس معیارهای انان مورد بررسی سندی قرار گرفته و جایی برای بررسی سندی ان از دیدگاه دانش رجال شیعی نیست. علاوه بر ان‌که در بسیاری از گزارش‌های تاریخی - حتی در منابع معتبر - سندی ذکر نمی‌شود تا به تحلیل ان پرداخته شود. ب از لحاظ محتوا نیز می‌توان نقدهایی را در مورد این گزارش‌ها مطرح کرد: ظاهر این دسته از روایات مخالف با برخی واقعیاتی است که در امت اسلام رخ داد و می‌دهد ؛ زیرا بسیاری از مسلمانان غرق شدند و یا از گرسنگی مردند ؛ مگر ان‌که توجیه شود که مراد از دعای پیامبر ص ، گرسنگی همه‌گیر در جهان اسلام و غرق همگانی مترادف با عذاب مانند غرق قوم فرعون و تسلط دشمن بر تمام مناطق اسلامی است. اختلافاتی در این روایات وجود دارد ؛ زیرا در برخی از روایات امده است که حضرت سه چیز از خدا خواست ، اما در برخی دیگر از روایات ان‌حضرت ع چهار چیز را از خدا خواست که دو دعای ایشان مستجاب شد و دو دعا مستجاب نشد. [ 6 ] مسائل دیگری مهم‌تر و یا هم‌طراز با غرق و گرسنگی وجود داشت و این‌که چرا پیامبر ص این دو مورد را به صورت برجسته از خداوند درخواست کرد ، در این گزارش‌ها بدان اشاره نشده است.     [ 1 ] . نورالدین على بن احمد السمهودی ، وفا الوفا باخبار دار المصطفى‏ ، ج 3 ، ص 38 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 2006م. [ 2 ] . طبری ، ابو جعفر محمد بن جریر ، جامع البیان فی تفسیر القران ، ج 7 ، ص 143 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . ابن کثیر دمشقی ، اسماعیل بن عمرو ، تفسیر القران العظیم ، تحقیق ، شمس الدین ، محمد حسین ، ج 3 ، ص 243 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، منشورات محمدعلی بیضون ، چاپ اول ، 1419ق. [ 4 ] . انعام ، 65. [ 5 ] . تفسیر القران العظیم ، ج‏ 3 ، ص  242 246. [ 6 ] . همان ، ج ‏3 ، ص  246. هارون پیامبر ع ، فرزند عمران ع و یوکابد ، برادر حضرت موسی ع که سه سال از ان‌حضرت بزرگ‌تر ، از نظر قد و قامت از موسى بلندتر و فربه‌تر ، رنگش سفیدتر و زبانش گویاتر بود. [ 1 ] وی از پیامبران بنی‌اسرائیل ، و بر اساس ایه‌ی 45 سوره مؤمنون پیامبر مرسل بود: ثم ارسلنا موسى‏ و اخاه هارون بایاتنا و سلطان مبین ؛ ان‌گاه موسى و برادرش هارون را با ایات خود و دلایل روشن فرستادیم. تولد با توجه به کشتن نوزادان پسر به دستور فرعون ، برای پیش‌گیری از تولد حضرت موسی ع ، [ 2 ] اما می‌گویند پیروان فرعون از رو به کاهش رفتن نسل بنی‌اسرائیل به نزد فرعون شکایت بردند ؛ چرا که انها بنی‌اسرائیل را برده و خدمت‌کار خود می‌گرفتند ؛ لذا با این کشتاری که فرعون به راه انداخته بود ، منافع فراعنه و قبطیان به خطر افتاده بود ؛ از این‌رو فرعون دستور داده بود که متولدان یک سال از پسران را زنده نگه داشته و متولدان سال دیگر را به قتل برسانند. و هارون بن عمران در ان سالى که پسرها را از بین نمی‌بردند متولد شد. [ 3 ] البته نقل دیگر ان است که چون هارون سه سال از موسی بزرگ‌تر بود ؛ لذا در ان سال هنوز دستور قتل نوزادان پسر صادر نشده بود. [ 4 ]  فرزندان هارون چهار فرزند داشت به نام‌های: نادب ، الیهو ، الیعازر ، و ایتمر ، که نادب و الیهو در زمان حیات هارون از دنیا رفتند. [ 5 ] براساس انچه از سخنی منقول از پیامبر ص استفاده می‌شود ، نام دو پسر جناب هارون شبیر و شبر بود. [ 6 ] نام هارون در قران با این‌که نام این پیامبر بزرگ الهی در قران کریم نوزده بار در کنار موسی و پیامبران ع دیگر و یک‌بار با عنوان ال هارون [ 7 ] امده است ، اما از زندگی جناب هارون مطالب در خور توجهی در قران و منابع تاریخی بیان نشده است. و در قران نیز مطالب مربوط به هارون به صورت مستقل مطرح نشده ، بلکه در ضمن جانشینی او برای حضرت موسی ، در ان چهل روزی که به میقات رفته بود ، به صورت اجمال مطالبی مطرح شده است. نبوت هنگامی که خدای متعال موسی ع را برای رساندن پیام توحید ، به سوی فرعون مامور می‌کند: اینک به سوى فرعون برو ، که او طغیان و سرکشی کرده است ؛ [ 8 ] و ماموریتی بسیار سنگین ؛ بر دوشش می‌گذارد ، موسای کلیم برای انجام هرچه بهتر این رسالت از خداوند چیزهایی را درخواست می‌کند که یکی از ان خواسته‌‌ها این بود خدایا ، یار و یاورى براى من از خاندان خودم قرار ده که مرا در این ماموریت کمک نماید و پشتوانه‌ام باشد: و اجعل لی وزیرا من اهلی ؛ [ 9 ] خدای متعال نیز به واسطه‌ی رحمت خویش درخواست او را اجابت نمود ، و هارون را به موسى بخشید: و وهبنا له من رحمتنا اخاه هارون نبیا . [ 10 ] بر این اساس ، جناب هارون پیامبرى بود که به درخواست موسی - در انجام بار سنگین رسالت و مبارزه با فرعون و فرعونیان - از سوی خداوند برگزیده شد. و هارون نیز دوشادوش برادرش موسى در انجام این رسالت سنگین ، تلاش ‌کرد. او اگرچه با موسی در مقام رسالت شریک بود: و اشرکه فی‏ امری ، [ 11 ] اما در تمام برنامه‌‏ها از او پیروی می‌کرد و موسى امام و پیشوایش بود. [ 12 ] روشن است که هدف موسى ع از تعیین هارون ع به وزارت و معاونت خود ، داشتن پشتوانه‌ا‌ی محکم و قوی در برابر فرعون و فرعونیان بود: اشدد به ازری . [ 13 ] بنابر این ، قسمت برجسته زندگی هارون در قران کریم ان‌جا است که موسی برای دریافت الواح به طور سینا رفته بود و هارون را جانشین خود قرار داد. و به او سفارش نمود: میان قوم من جانشین من باش و به اصلاح کارشان بپرداز و از راه مفسدان را پیروى مکن . [ 14 ] اما هنگامی که حضرت موسی ع از میعادگاه پروردگار بازگشت و مشاهده نمود که بسیاری از پیروانش خط مستقیم توحید را رها کرده و به گوساله‌‌پرستی روی اوردند ، سراغ هارون ع - که وی را به عنوان جانشین خود برای رهبری مردم در زمان غیبت خویش قرار داد - رفت و با شدت و عصبانیت هر چه تمام‌تر ، در حالی‌که ریش و موی سرش را گرفته و به سوی خود می‌کشید ، گفت ایا از دستور من سرپیچی نمودی ؟ ! هارون گفت: فرزند مادرم ! ... ، من فکر کردم که اگر به مبارزه برخیزم و درگیرى پیدا کنم ، تفرقه شدیدى در میان بنی‌اسرائیل می‌افتد ، و از این ترسیدم که تو به هنگام بازگشت بگویى ؛ چرا در میان بنی‌اسرائیل تفرقه افکندى و سفارش مرا در غیابم به کار نبستى ؟ ! [ 15 ] به این ترتیب هارون بی‌گناهى خود را اثبات نمود ، بویژه با توجه به جمله دیگرى که در سوره اعراف امده است: ان القوم استضعفونی و کادوا یقتلوننی ؛ [ 16 ] این گروه ، مرا در فشار گذاردند و ناتوان کردند و نزدیک بود مرا بکشند. هنگامى که هارون رسالت خود را در این مبارزه انجام داد و اکثریت پذیرا نشدند ، به اتفاق اقلیتى حدود دوازده هزار نفر از مؤمنان ثابت قدم از جمعیت جدا شدند ، در حالی‌که اکثریت جاهل و لجوج نزدیک بود او را به قتل برسانند. [ 17 ] برخی فضایل و ویژگی‌ها محبوبیت در میان پیروان: امام ‏صادق ع ضمن روایتى از رسول اکرم ص در مورد مشاهدات شب معراج می‌فرماید: ان‌گاه تا اسمان پنجم بالا رفتیم. در ان‌جا مردى میانسال با چشمانى درشت را یافتیم که گروهى از امتش گرداگرد او جمع شده بودند. جبرئیل به من اشاره کرد که او هارون بن عمران است و در میان قوم خویش بسیار محبوب بود.‏ [ 18 ] قرار گرفتن پیامبری در نسل هارون: ان موسى و هارون کانا نبیین مرسلین اخوین فجعل الله النبوه فی‏ صلب هارون دون صلب موسى ؛ [ 19 ] موسی و هارون ع دو برادر و هر دو از پیامبران مرسل بودند ، اما خداوند نبوت را در نسل هارون قرار داد. نورانیت و صفای باطن: و لقد اتینا موسى‏ و هارون الفرقان و ضیا ؛ [ 20 ] هارون داراى نور و روشنایى باطنى و وسیله تشخیص حق از باطل بود. تشابه جایگاه امام علی ع به جایگاه حضرتشان: در احادیث فراوان ؛ مانند حدیث منزلت ، نسبت امام علی ع به پیامبر اسلام ص مانند نسبت هارون ع به موسی ع تشبیه شده ، با این تفاوت که هارون ع پیامبر بود ، ولی امام علی ع پیامبر نبود. [ 21 ] فصاحت: و اخی‏ هارون هو افصح منی لسانا ... ؛ [ 22 ] و برادرم هارون از من فصیح‏‌تر است. وفات و محل دفن سرانجام هارون ع در سن 123 سالگی ، [ 23 ] و سه سال پیش از حضرت موسى ع ، [ 24 ] در صحرای تیه از دنیا رفت. [ 25 ]                   [ 1 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی‏ ، محمد جواد ، ج ‏7 ، ص 16 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش. [ 2 ] . ر. ک: فرعون و کشتن کودکان بنی اسرائیل ، 34845.   [ 3 ] . طبری ، ابو جعفر محمد بن جریر ، تاریخ الامم و الملوک تاریخ طبری ، تحقیق ، ابراهیم ، محمد ابو الفضل ، ج 1 ، ص 388 ، بیروت ، دار التراث ، چاپ دوم ، 1387ق ؛ مسعودی ، علی بن حسین ، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی طالب ، ص 52 ، قم ، انصاریان ، چاپ سوم ، 1384ش.                                [ 4 ] . ر. ک: زنده ماندن هارون ع در زمان کشتن پسران بنی‌‌اسرائیل ، 105383 ؛ فرعون و کشتن کودکان بنی اسرائیل ، 34845. [ 5 ] . یعقوبی ، احمد بن ابی یعقوب‏ ، تاریخ الیعقوبی ، ج1 ، ص 41 ، بیروت ، دار صادر ، بیروت ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 6 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، اعلام الوری باعلام الهدی ، ص 160 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ سوم ، 1390ق.ام [ 7 ] . بقره ، 248. [ 8 ] . طه ، 24. اذهب الى‏ فرعون انه طغى‏ . [ 9 ] . طه ، 29. [ 10 ] . مریم ، 53. [ 11 ] . طه ، 32. [ 12 ] . ر. ک: مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج ‏13 ، ص 188- 189 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ اول ، 1374ش ؛ سلطه و ولایت موسی ع نسبت به هارون ع ، 99277 ؛ موسی ع و انتخاب وزیر ، 42101 [ 13 ] . طه ، 31. [ 14 ] . اعراف ، 142. [ 15 ] . طه ، 94. [ 16 ] . اعراف ، 150. [ 17 ] . ر. ک: دلیل برخورد تند و شدید حضرت موسی با هارون ، 87842. [ 18 ] . صالحی دمشقی‏ ، محمد بن یوسف ، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد ، ج 3 ، ص 88 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1414ق ؛ جزائری ، نعمت الله ، داستان پیامبران یا قصه‌های قران از ادم تا خاتم ترجمه قصص الانبیا ، مترجم ، عزیزی ، یوسف ، ص 344 ، تهران ، هاد ، چاپ اول ، 1380ش. [ 19 ] . شیخ صدوق ، معانی الاخبار ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ص 126- 127 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ اول ، 1403ق. [ 20 ] . انبیا ، 48. [ 21 ] . ولایت ، سیاست و مرجعیت دینی امام علی ع به استناد حدیث منزلت ، 38766 ؛ عقد اخوت ؛ بیانگر فضیلت امام علی ع ، 68916. [ 22 ] . قصص ، 34. [ 23 ] . تاریخ الیعقوبی ، ج 1 ، ص 41. [ 24 ] . مجمع البیان فی تفسیر القران ، ج ‏7 ، ص 16. [ 25 ] . تاریخ الامم و الملوک تاریخ طبری ، ج ‏1 ، ص 434 ؛ رحلت هارون به مرگ طبیعی ، 29208.