تعریف معجزه چیست؟ و چگونه مى‏توان اعجاز را اثبات کرد؟
چگونه مى‏توان اعجاز را تعریف و اثبات کرد؟
تعریف اعجاز دانشمندان مسلمان در تعریف معجزه گفته‏اند: [ 1 ] معجزه ، امر خارق عادتى است که مقرون به تحدى باشد و از طرفى با ادعا مطابقت داشته باشد . اعجاز و قانون علیت خوارق عادت ، رویدادهایى هستند که بر خلاف عادت امور و اشیا و عمل کرد معهود قوانین طبیعى مى‏باشند. این که گفته شد: معجزه خارق عادت است ، نه بدین معنا است که معجزه ، استثنایى است از قانون علیت [ 2 ] . معجزه ، نفى علل نیست ؛ چون قانون علیت هم مورد پذیرش برهان است و هم قران. قانون علیت [ 3 ] و خوارق عادت ، هر دو مورد پذیرش قران کریم‏اند ، ولى معارفى را هم به بشریت عرضه مى‏کنند ؛ مانند این که زمام علل به دست خدا است ، اسباب مادى مستقل در تاثیر نیستند و سبب واقعى خدا است. [ 4 ] و از جمله اسبابى که در مورد معجزات مؤثر است ، نفوس انبیا مى‏باشد ، [ 5 ] و مبداى که در نفوس انبیا و اولیا و مؤمنان قرار دارد ، مافوق تمام اسباب ظاهرى ، و غالب بر انها است. [ 6 ] شرایط اعجاز نتیجه این که ، معجزه و سایر امور خارق العاده ، مانند امور عادى به اسباب طبیعى محتاج اند و علاوه ، هر دو معجزه و امور عادى از اسباب باطنى بهره‏مندند ، و اسباب باطنى با انچه که ما انان را به عنوان اسباب مى‏شناسیم متفاوت اند ، ولى در امور عادى ، اسباب ظاهرى و عادى توام با اسباب باطنى و حقیقى بوده و ان اسباب باطنى هم توام با اراده و امر خدا مى‏باشند. البته گاهى اسباب حقیقى با اسباب ظاهرى هماهنگى نمى‏کنند و در نتیجه ، سبب ظاهرى از سببیت افتاده و ان امر عادى موجود نمى‏شود ؛ چون اراده و امر خدا بدان تعلق نگرفت. برخلاف امور خارق العاده که مستند به اسباب طبیعى عادى نبوده ، بلکه به اسباب طبیعى غیر عادى تکیه دارند ؛ یعنى به اسبابى که براى عموم مردم قابل لمس نیست. البته اسباب طبیعى غیر عادى نیز مقارن به اسباب حقیقى و باطنى و در نهایت مستند به اذن و اراده‏ى خدا مى‏باشند. از شروط دیگر معجزه ، مقرون بودن به تحدى است ؛ یعنى پیامبرى که معجزه به دست او جارى مى‏شود از همگان ، بویژه منکران و ناباوران ، مى‏خواهد که اگر معجزه‏ى او را عمل عادى مى‏دانند و حاکى از صدق دعوت او نمى‏شمارند ، نظیر ان را بیاورند. [ 7 ] به عبارت دیگر ، معجزه یعنى بینه و ایت الهى که براى اثبات یک ماموریت الهى صورت مى‏گیرد ؛ لذا محدود به شرایط خاص و مقرون به تحدى مى‏باشد. [ 8 ] از جمله مواردى که در معجزه شرط است و در تعریف معجزه بیان شده ، این است که مطابقت با ادعا داشته باشد ؛ یعنى اگر کسى ادعاى نبوت مى‏کند و معجزه‏ى خودش را ، به عنوان مثال ، شفا دادن کور مى‏داند ، باید کور شفا پیدا کند تا دلیلى بر صدق او باشد. [ 9 ] فرق معجزه با سحر و کهانت پس معجزه ، خرق عادت است و خرق عادت اگرچه شامل سحر و کهانت و استجابت دعا و امثال ان مى‏شود ، اما سحر و کهانت تاب مقاومت در برابر معجزه را ندارند و اسبابش ، مغلوب مى‏شوند و معجزه ، از این جهت معجزه است که عوامل طبیعى و غیر عادى ان ، مغلوب واقع نمى‏گردند و همواره قاهر و غالب‏اند. [ 10 ] سحر و جادوگرى نه منشا الهى دارد و نه منشا طبیعى و ما به ازاى واقعى و نفس الامرى ، و غالبا بر چشم بندى ، از جمله سبقت گرفتن بر سرعت دید و ایهام و تخیل و تلقین مبتنى است. و اگر در بعضى موارد هم منشا طبیعى داشته باشد ، در خدمت اهداف شر است و غالبا با جهل و خرافات توام مى‏باشد ؛ یعنى خارق العاده‏ى بشرى در هدف هم با معجزه پیامبران ، تفاوت دارد ؛ چون پیامبران معجزات را به منظور هدایت و راهنمایى بشر مى‏اورند نه سرگرمى.... از طرف دیگر ، معجزه قید و شرط خاصى ندارد ؛ بدین معنا که براى انجام ان نیاز به اموزش و تمرین نیست ، برخلاف انچه که مرتاضان انجام مى‏دهند که از سویى به تعلم و تمرین محتاج اند ، و از سوى دیگر نمى‏توانند هر کارى را انجام دهند. و این به دلیل ان است که معجزه‏ى پیامبران متکى به نیروى لایزال و نامحدود الهى است ، ولى خارق العاده‏اى که از دیگران سرمى‏زند از نیروى محدود انسانى مایه مى‏گیرد ؛ و لذا است که خارق عادت بشرى قابل معارضه است و احدى جرات ندارد که تحدى کند. [ 11 ] فرق معجزه با کرامت معجزه با استجابت دعا و... این فرق را دارد که در مورد معجزه ، پاى تحدى و هدایت خلق در کار است و با صدور ان ، صحت نبوت پیامبر و رسالت و دعوتش به سوى خلق اثبات مى‏گردد ؛ لذا شخص صاحب معجزه ، دراوردن ان مختار است. به این معنا که هر وقت از او معجزه خواستند مى‏تواند بیاورد و خدا هم اراده‏اش را عملى مى‏سازد. بر خلاف استجابت دعا و کرامات اولیا که چون پاى تحدى در کار نیست و هدایت کسى وابسته به ان نیست ، تخلف ان امکان‏پذیر است و تخلف ان موجب گمراهى دیگران نمى‏شود. [ 12 ] به عبارت دیگر ، کرامت یک امر خارق العاده‏اى است که صرفا اثر قوت روحى و قداست نفسانى یک انسان کامل یا نیمه کامل است ، و براى اثبات هدف الهى خاصى نیست و در واقع ، معجزه زبان خدا است که شخصى را تایید مى‏کند ولى کرامت ، چنین زبانى نیست. [ 13 ] به هرحال معجزه‏ى همراه با ادعا ، مختص نبى است و اگر از شخصى معجزه‏اى سرزد ، یا ادعاى نبوت دارد یا ندارد ، و اگر دارد ، از طریق معجزه‏اش به صدق ادعایش علم پیدا مى‏کنیم ؛ چون اظهار معجزه از دست دروغ گو عقلا قبیح است ، و اگر ادعاى نبوت ندارد به نبوتش حکم نمى‏شود ؛ زیرا معجزه ، ابتدا بر نبوت دلالتى ندارد و انچه را که اثبات مى‏کند ، صدق ادعا است و اگر ادعا متضمن دعواى نبوت باشد ، معجزه دلالت مى‏کند که مدعى در ادعایش راست گو است و لازمه این راست گویى ، ثبوت نبوتش خواهد بود. البته پیامبر قبل از نبوت هم مى‏تواند معجزه کند ، اما این از باب ارهاص یعنى اماده کردن مردم براى شنیدن دعوت است. [ 14 ] ارى ، معجزه فقط بعد از اغاز دعوت پیامبران و همراه با تحدى سرمى‏زند و در غیر این صورت اگر عمل خارق العاده‏اى از پیامبر ملاحظه شود ، کرامت شمرده مى‏شود ، هرچند که عرفا همه‏ى کرامات انبیا و ائمه‏ى اطهار ع معجزه شمرده مى‏شوند. [ 15 ] اثبات معجزه اما اثبات معجزه ، متوقف بر تبیین دو مسئله است ، اقسام معجزات پیامبر ص ، و وجوه اعجاز قران. اقسام معجزات معجزه بر دو قسم است: فعلى و قولى الف معجزه‏ى فعلى عبارت است از: تصرف در کائنات بر اساس ولایت تکوینى ، [ 16 ] به اذن خداوند ؛ مثل شق القمر [ 17 ] و شق الشجر [ 18 ] از طرف پیامبر اسلام ص و شق الارض [ 19 ] و شق البحر [ 20 ] در داستان قارون و فرعون از ناحیه‏ى حضرت موسى‏ ع ، و شق الجبل [ 21 ] از سوى حضرت ، صالح و شفادادن اکمه و ابرص و احیاى مردگان [ 22 ] توسط حضرت عیسى ع و کندن درب قلعه‏ى خیبر به اعجاز علوى. [ 23 ] ب معجزه‏ى قولى عبارت است از: کلمات و بیانات خداوند و پیامبر ص و ائمه ع ‏که حاوى معارف عمیق و حقى هستند که موجب حیرت و ابتهاج عقول عالمیان گشته‏اند. فرق معجزه فعلی و قولی در فرق معجزه فعلى و گفتارى باید گفت ؛ معجزه‏ى فعلى ، هم محدود به زمان و مکان خاصى است و هم براى عوام مى‏باشد ؛ چون انها با محسوسات سر و کار دارند ، [ 24 ] اما معجزه‏ى قولى ، اختصاص به زمان خاصى ندارد و در تمام عصرها باقى و براى خواص مى‏باشد. البته از معجزات فعلى پیامبر ص ، تعیین قبله‏ى مدینه مى‏باشد که هنوز هم پابرجا است و پیامبر ص بدون این که از الات نجومى و قواعد هیوى و... استفاده نماید ، به سوى کعبه ایستاد و فرمود: محرابى على المیزاب ؛ محراب من روبروى ناودان خانه خدا است. [ 25 ] اثبات اعجاز فعلى ، نیاز به بررسى روایاتى دارد که ان اعجاز را نقل کرده‏اند ، اگر ان روایات از نظر سند مورد پذیرش بودند یا قراینی برای صحت وجود داشتند ، ان اعجاز را مى‏پذیریم ، و گر نه راهى براى اثبات ان نداریم ، اگرچه احتمال ان را هم نمى‏توانیم نفى کنیم. البته ان دسته از اعجاز فعلى را که قران از پیامبران نقل کرده ، بدون شک و تردید مى‏پذیریم. و هم چنین اعجازهاى فعلى که هنوز پابرجا مى‏باشند ، مورد قبول خواهند بود. اعجاز قران سرسلسله‏ى اعجاز قولى ، قران است و در صدور و عدم تحریف قران ، کسى نمى‏تواند شک کند و انچه که مى‏ماند این است که به چه دلیل قران معجزه است ؟ براى پاسخ گویى به این سؤال ، تبیین وجوه اعجاز ضرورى به نظر مى‏رسد ؛ یعنى قران از جهات مختلف بررسى گردد تا ثابت شود که کلام خدا است. وجوه اعجاز قران [ 26 ]  قران از جهات مختلف تحدى کرده است که در ذیل به برخى از انها اشاره مى‏شود: تحدى به فصاحت و بلاغت ، [ 27 ] تحدى به عدم اختلاف در معارف ارائه شده ، [ 28 ] و بدین جهت است که حضرت على ع مى‏فرماید: بعضى از قران ، ناطق به مفاد بعض دیگر و پاره‏اى از ان شاهد پاره‏اى دیگر است . [ 29 ] تحدى به خبرهاى غیبى ، [ 30 ] تحدى به کسى که قران بر او نازل شده است. [ 31 ] تحدى به علم ، [ 32 ] و ... قران مجید از این طریق اعجاز و حقانیت خود را اثبات مى‏نماید که: شخصى که امى و درس نخوانده است و در محیطى که از اخلاق و معارف و تمدن بشرى ، در ان خبرى نبود رشد کرده ، نمى‏تواند از پیش خود معارف و اخلاق و قوانین دینى ، اعم از عبادت ها و معاملات و سیاست های اجتماعى و... و خلاصه هر انچه که بشریت بدان محتاج است ، به بشریت عرضه کند ، به نحوى که صاحبان اندیشه و علوم را به اعجاب وا داشته و از ادراک ان عاجز مانده‏اند. قران نه تنها کلیات و مهمات مسائل را متعرض شده است ، بلکه از بیان جزئى‏ترین مسائل هم فروگذار نکرده ، و عجیب این است که تمام معارفش بر اساس فطرت و اصل توحید بنا شده ، به طوری که تفاصیل احکامش بعد از تحلیل به توحید برمى‏گردد و اصل توحیدش بعد از تجزیه به همان تفاصیل بازگشت مى‏کند. قران ، هم الفاظش معجزه است و هم معانى نهفته در الفاظش ؛ یعنى هم خوب سخن گفته و هم سخن خوب ارائه داده است. [ 33 ] و تا حال کسى نتوانست که در برابر تحدى قران در زمینه‏هاى مختلف ، قد علم کند و لااقل سوره‏اى مانند سوره کوثر بیاورد. نکته‏اى که در اخر لازم است بدان اشاره گردد ، این است که قران در کلماتش به طور مطلق تحدى کرده ، [ 34 ] و فرموده اگر کسى مى‏تواند نظیرش را بیاورد ، و نفرمود که اگر مى‏توانید کتابى فصیح و یا بلیغ مثل قران و یا کتابى که مشتمل بر چنین معارفى است بیاورید ؛ و این مى‏فهماند که قران از هر جهتى که ممکن است مورد برترى قرار گیرد ، برتر است و این تحدى و تعجیز براى فرد فرد بشر در تمامى اعصار مى‏باشد و اگر کسى توان درک وجوه اعجاز قران را ندارد ، براى این که اعجاز قران بر وى اثبات گردد ، باید به صاحبان فهم قوى مراجعه کند ، همان ها که عمرى در فهم معارف قران تلاش کرده‏اند و خود بر این باورند که قران اقیانوسى از معارف است که انها قطره‏اى از ان را چشیده‏اند.   [ 1 ] . ر. ک: علامه حلی ، کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، تعلیق ، تصحیح ، حسن زاده املى ، حسن ، ص 350 353 ؛ مکارم شیرازی ، ناصر ، رهبران بزرگ ومسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 153 ؛ مطهری ، مرتضی ، مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، 1362 ، ص 179 - 208 ، قم ، جامعه مدرسین ؛ طباطبائی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ترجمه ، موسوی همدانی ، سید محمد باقر ، ج 1 ، ص 93 140 ، قم ،  دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ پنجم ، 1374ش ؛ حسن زاده املی ، حسن ، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21 ، ابن سینا ، اشارات ، ترجمه ، شرح ، ملکشاهى ، ص 466 - 491 ، ملا صدرا ، شواهد الربوبیه ، حواشى ، سبزوارى ، تعلیق ، تصحیح ، مقدمه ، اشتیانی ، سید جلال اشتیانى ص 340 - 349 ، چاپ دوم ؛ ملاصدرا ، مبدا و معاد ، ترجمه ، الحسینى اردکانى ، احمد بن محمد ، کوشش ، نورانی ، عبدالله ، ص 538 549 ، تهران ، مرکز نشر دانشگاهی ، 1362ش. [ 2 ] . ر. ک: مفهوم قانون علیت ، 25482. [ 3 ] . طلاق ، 3 ؛ حجر ، 21 ؛ قمر ، 49. [ 4 ] . اعراف ، 54 ؛ بقره ، 284 ؛ حدید ، 5 ؛ نسا ، 80 ؛ ال عمران ، 26 ؛ طه ، 50 ؛ بقره ، 255 ؛ یونس ، 3. [ 5 ] . مؤمن ، 78. [ 6 ] . صافات ، 173 ؛ مجادله ، 21 ؛ مؤمن ، 53. [ 7 ] . ر. ک: بها الدین خرمشاهى ، جهان غیب و غیب جهان ، ص 45 - 83. [ 8 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، ص 189. [ 9 ] . کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 350. [ 10 ] . در داستان سحره فرعون وقتى انها کار حضرت موسى را دیدند خود فهمیدند که کار حضرت موسى معجزه است ؛ چون سحرها بلعیده شدند ؛ و لذا به عجز خود اعتراف کردند و... اعراف ، ایه 105 - 125. [ 11 ] . ر. ک: رهبران بزرگ و مسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 تا 153. [ 12 ] . ر. ک: المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 82. [ 13 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى ، 1- 7 ، ص 189 ؛ مطهرى ، مرتضی ، اشنایى با قران ، ج2 ، ص 235 به بعد. [ 14 ] . ر. ک: کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 352. [ 15 ] . همان ، ص 353 ؛  جهان غیب و غیب جهان ، ص 46 - 47. [ 16 ] . انسان در اثر انجام اوامر و دستورات الهى به خدانزدیک مى‏گردد و در اثر قرب به خدا از مقام ولایت بهره‏مند مى‏گردد و انگاه مى‏تواند ، مانند خدا در کاینات تصرف کند. [ 17 ] . از جمله معجزات پیامبر ص نصف کردن ماه بود. [ 18 ] . علی ع در نهج البلاغه ، خطبه‏ى قاصعه ، معجزه‏ى شق الشجر پیامبر را توضیح مى‏دهد. در باب معجزات پیامبر به کتاب بحار الانوار ، طبع کمپانى ، چاپ سنگى ، ص 105 مراجعه شود. [ 19 ] . قصص ، 76 - 81. [ 20 ] . بقره ، 50. [ 21 ] . شمس ، 11 - 15. [ 22 ] . ال عمران ، ص 49. [ 23 ] . شیخ صدوق ، امالى ، ص 513 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 24 ] . معنای این حرف ان نیست که خواص از ان استفاده نمی کنند ، بلکه گاهی مثل ساحران در داستان حضرت موسی ع در راس استفاده کنندگان قرار دارند. [ 25 ] . میر داماد ، قبسات ، ص 321 ، چاپ سنگى ؛ کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 597 598 ؛ انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21. [ 26 ] . ر. ک: دائره المعارف تشیع ، ج 2 ، ص 265 ؛ دائره المعارف بزرگ اسلامى ، ج 9 ، ص 363 366 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90. [ 27 ] . هود ، 14 ؛ یونس ، 39. [ 28 ] . نسا ، 82 ؛ زمر ، 23. [ 29 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 192 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 30 ] . هود ، 49 ؛ یوسف ، 102 ؛ ال عمران ، 44 ؛ مریم ، 34 ؛ روم ، 1 4 ؛ فتح ، 15 ؛ انبیا ، 97 ؛ قصص ، 85 ؛ مائده ، 67 ؛ نور ، 55 ؛ فتح ، 27 ؛ حجر ، 329 ؛ انعام ، 65 ؛ یونس ، 47 ؛ و... . [ 31 ] . یونس ، 16. [ 32 ] . نحل ، 89 ؛ انعام ، 59 ؛ نسا ، 106 ؛ فصلت ، 42 ؛ حشر ، 7 ؛ حجر ، 9. [ 33 ] . ر. ک: وجوه اعجاز قران ، 69. [ 34 ] . بقره ، 23 ؛ اسرا ، 88.
سلام وقت بخیر.

یکی از معانی wonder به صورت فعل، فکر کردن با خود و در شگفتی بودن و سوال پیش اومدن برای آدم هست اجمالا می‌توان گفت که هنگام سخن گفتن از امکان ، گاه معنای عامی را در نظر می­گیریم که شامل ضرورت هم خواهد بود. مثلا اگر گفته شود: ممکن است خدایی وجود داشته باشد ، ممکن است فرشته‌ای وجود داشته باشد ، ممکن است پیامبری وجود داشته باشد و ... ، مشخص است که سخن متکلم ناظر به امکان عام است ، و گرنه وجود خدا که ضرورت دارد و در دایره ممکنات نمی‌گنجد. این نوع سخن در قالب ممکنه عامه قابل ارزیابی است. اما اگر گفته شود: ممکن است که زوایای مثلث هم‌اندازه باشند ، در این‌جا متکلم از امکان ، تنها معنای خاصی را در نظر دارد که در مقابل ضرورت و وجوب قرار می‌گیرد. به چنین امکانی امکان خاص و به قضیه‌ای که ناظر به چنین امکانی است ، ممکنه خاصه می‌گویند. به هر حال ، اندیشمندان منطق ، این دو اصطلاح را این‌گونه توضیح داده‌اند: ممکنه عامه: قضیه‌‏ای است که حکم در ان به سلب ضرورت از جانب مخالف باشد.   قضایایی که در انها ، حمل محمول بر موضوع ، امری محال و ممتنع نباشد ، قضیه ممکنه عامه می‌نامند ؛ زیرا اعم است از این‌که حمل محمول بر موضوع به نحو ضرورت و وجوب باشد ، مانند این‌که هر انسانی ناطق است ؛ یا حمل محمول بر موضوع نیز مانند سلب ان ضرورت نداشته باشد ، مانند هر انسانی راه‌رونده است ؛ یعنى سلب راه رفتن از او ضرورى نیست. [ 1 ] ممکنه خاصه: قضیه‌‏ای است که حکم در ان به سلب ضرورت از جانب موافق و مخالف هر دو باشد ، مثل هر انسانی نویسنده است . علت ممکنه خاصه بودن این قضایا نیز این است که نسبت به قضایای ممکنه عامه ، خاص‌تر است و دائره شمولش کمتر است ؛ زیرا شامل قضایایی که حمل محمول بر موضوع به نحو وجوب و ضرورت است ، نمی‌شود. [ 2 ]     [ 1 ] . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج ‏3 ، ص1914 ، تهران ، کومش ، چاپ سوم ، 1373ش. [ 2 ] . همان. پاسخ به سوال مذکور را می توان در قالب چند نکته بیان نمود:


1. وقتی گفته می شود: « پیش از آفرینش جهان»، یعنی به یک زمان خاص اشاره می شود. در حالی که خود قید «زمان» هم از مخلوقات الهی است. و خداوند متعال، در قالب زمان نمی گنجد زیرا که او فراتر از این حرف هاست و خودش آفریننده ی زمان است.
2. خداوند متعال، همیشه بوده و هست و خواهد بود. صفات او هم به همین شکل تداوم دارند. مثلا می توان گفت: خدای تبارک و تعالی، همیشه لطیف بوده و هست و خواهد بود. یا او، همواره رازق و خالق و صانع و ... بوده و هست و خواهد بود.
3. برخی از علما، با توجه به نکته ی دوم نظر بر آن دارند که: خداوند همیشه فیض دارد و لطف خود را به مخلوقات خود می رساند. همان طور که در روایتی از حضرت امیرالمومنین (ع) نقل شده که: تصور نکنید که شما اولین یا آخرین مخلوقات خدا هستید. بلکه قبل از شما و بعد از شما، هزاران هزاران بوده اند و خواهند بود.
4. بنابر روایات، انسان برای کسب خداشناسی بهتر است به صفات او تفکر کند و در امور این چنینی که انسان را دچار شبهه و تردید می کنند، تفکر نکند. ( تَفَکَّرُوا فِی کُلِّ شَیءٍ وَ لَا تَفَکَّرُوا فی ذَاتِ اللهِ) - نهج الفصاحه. مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (ص).- چون ذهن او محدود است و خداوند نامحدود است. و وجودی نامحدود را نمی توان در چیزی محدود گنجانید. علامه طباطبائی ره در تفسیر ایه‌ی: فاذکرونی اذکرکم و اشکروا لی و لا تکفرون ؛ پس مرا بیاد ارید تا بیادتان اورم و شکرم بگذارید و کفران نعمتم مکنید ، [ 1 ] ابتدا مطالبی را به عنوان مقدمه بیان می‌کند: ذکر دارای معانی یا کاربردهای متعدد است: 1-1. ذکر ، گاهی مقابل غفلت قرار می‌گیرد ، مانند ایه‌ی: و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا ؛ کسى را که ما دلش را از یاد خود غافل کرده‌‏ایم ، اطاعت مکن . [ 2 ] و از ان‌جا که غفلت عبارت است از نداشتن علم به علم ، یعنى این‌که ندانم که می‌دانم ، بنابر این ذکر در مقابل غفلت ، عبارت است از این‌‌که بدانم که می‌‌دانم. 1-2. گاهی ذکر در مقابل نسیان استعمال می‌شود ، و نسیان عبارت است از این‌‌که علم و اگاهی به کلى از خزانه‌ی ذهن محو و زایل شود ، پس ذکری که مقابل نسیان است ، عبارت است از این‌‌که ان علم و اگاهی هم‌چنان در ذهن باقى باشد ، و در ایه‌ی: و اذکر ربک اذا نسیت ؛ به یاد اور پروردگارت را هر وقت که فراموش کردی ، [ 3 ] به همین معنا امده است. ذکر مانند نسیان ، داراى اثار و خواصى است ؛ به همین جهت کلمه‌ی ذکر ، مانند نسیان ، در مواردى که اثارش هست- هر چند خودش نباشد- استعمال می‌شود ، مثلا وقتى من ببینم که شما دوست صمیمى خود را با این‌‌که می‌دانى احتیاج به کمک دارد و یاری نکردى ، می‌‏گویم: دوستت را فراموش کردى ! با این‌که او را فراموش نکرده‏اى و بر عکس همواره با او و به یاد او بوده‌‏اى ، اما از ان‌جا که این یاد اثرى نداشته و بر عکس ، اثر فراموشى از شما سر زده ، مثل این است که اصلا در ذهن شما وجود نداشته و از یادش برده باشى. و گویا استعمال ذکر بر ذکر لفظى مثلا ذکر خدا با گفتن سبحان الله و امثال ان از همین باب است ؛ یعنى کلمه ذکر برای اثر ذکر به کار رفته است ، نه برای خود ذکر ؛ چون ذکر حقیقی مربوط به قلب است و ذکر زبانى ، از اثار ذکر قلبى است و از این باب است ایه‌ی: قل ساتلوا علیکم منه ذکرا ؛ [ 4 ] بگو بزودى ذکرى از او برایت می‌خوانم . و نظائر این استعمال بسیار است. البته بر فرضی که ذکر لفظى از مصادیق ذکر واقعى باشد ، ان‌را باید از مراتب ذکر دانست ، نه این‌که کلمه ذکر منحصر در ذکر لفظى باشد. ذکر داراى مراتب است ؛ [ 5 ] اختلاف مراتب ذکر را به خوبی می‌توان از این دو ایه‌ی قران به‌دست اورد: 1-3. فاذکروا الله کذکرکم اباکم او اشد ذکرا ؛ [ 6 ] پس خدا را بیاد ارید ان‌طور که به یاد پدران خود هستید و یا شدیدتر از ان . در این ایه به طور صریح ذکر را به وصف شدت توصیف کرده است. 2-3. و اذکر ربک اذا نسیت ، و قل عسى‏ ان یهدین ربی لاقرب من هذا رشدا ؛ [ 7 ] به یاد ار پروردگارت را هر وقت که فراموش کردى ، و بگو امید است پروردگارم مرا به رشدى نزدیک‌‏تر از این هدایت کند . از مجموع صدر و ذیل ایه چنین برداشت می‌‏شود که تنزل از مقام بالاتر ذکر به مقام پایین‌تر ، در واقع نوعی نسیان و فراموشی است ؛ از این‌رو می‌‌توان گفت ایه بیان می‌فرماید: تو وقتى از یک مرتبه از مراتب ذکر خدا پایین امدى و به مرتبه‌ی پایین‏تر برگشتى ، بگو پروردگارا مرا به رشدى نزدیک‌‏تر از این هدایت کن ، پس به حکم این ایه ، تنزل از مقام بلندترى از ذکر و یاد خدا ، نیز نسیان است. بنابر این ، ایه‌ی شریفه دلالت دارد بر این‌‌که ذکر قلبى هم براى خود مراتبى دارد. از این‌جا روشن می‌‏شود ذکر به معناى حضور معنا ، در نفس است ؛ و حضور داراى مراتبى است. [ 8 ] علامه طباطبائی پس از بیان این مقدمات در مورد ایه‌ی مورد بحث فاذکرونی اذکرکم و اشکروا لی و لا تکفرون می‌گوید: اگر این‌ سخن خداوند را که فرمود: مرا یاد بیاورید ، تعبیرى حقیقى بدانیم ، ان وقت ایه‌ی شریفه دلالت می‌‌کند بر این‌‌که ادمى غیر از ان علمى که معهود همه‌ی ما است ، و ان‌را می‌‏شناسیم ، که عبارت است از حضور معلوم در ذهن عالم ، یک نسخه‌ی دیگرى از علم دارد ؛ چون اگر مراد همان علم معمولى باشد ، سر به تحدید خدا در می‌‏اورد ؛ چون این قبیل علم عبارت است از تحدید و توصیف عالم ، معلوم خود را ، و ساحت خداى سبحان منزه از ان است که کسى او را تحدید و توصیف کند ، [ 9 ] همچنان که خودش فرمود: سبحان الله عما یصفون الا عباد الله المخلصین ؛ [ 10 ] منزه است خدا از هر توصیفى که اینان برایش می‌کنند ، مگر توصیف بندگان مخلص . و نیز فرمود: و لا یحیطون به علما ؛ [ 11 ] احاطه علمى به او پیدا نمی‌کنند . بنابراین مقصود این است که علم انسان نسبت به خداوند علم حضوری است ، و حصولی نیست ؛ زیرا علم حضوری مستلزم محدود بودن خداوند می‌گردد ؛ چون علم حصولی به معنای احاطه عالم بر معلوم ، و حصول صورت معلوم نزد عالم است ، در حالی‌که خداوند نامحدود است. [ 1 ] . بقره ، 152. [ 2 ] . کهف ، 28. [ 3 ] . کهف ، 24. [ 4 ] . کهف ، 83. [ 5 ] . ر. ک: ذکر و انواع ان ، 7741. [ 6 ] . بقره ، 200. [ 7 ] . کهف ، 24. [ 8 ] . ر. ک: طباطبائی ، سید محمد حسین‏ ، المیزان فی تفسیر القران ، ج 1 ، ص 510 - 511 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی‏ ، چاپ پنجم‏ ، 1417ق. [ 9 ] . ر. ک: المیزان فی تفسیر القران ، ج 1 ، ص 511. [ 10 ] . صافات ، 160. [ 11 ] . طه ، 11. واژه‌ی فخر به معنای خودستایی به صفات ، [ 1 ] خود بزرگ‌‌بینی ، [ 2 ] مباهات کردن به اموری ؛ مانند اصل و نسب ، ‏ [ 3 ] و ادعای عظمت ، بزرگی و شرافت در امور ذاتی یا خارج از ذات است. [ 4 ] اثار فخرفروشی فخرفروشی اثار مخربی دارد که در قران به برخی از انها اشاره شده است: 1. اعراض از یاد خدا و اخرت: تفاخر باعث می‌شود که انسان از یاد خدا و اخرت محروم شود: الهاکم التکاثر ، حتى‏ زرتم المقابر ؛ [ 5 ] افزون طلبى و تفاخر شما را به خود مشغول داشته و از خدا غافل نموده است. تا ان‌جا که به دیدار قبرها رفتید و قبور مردگان خود را برشمردید و به ان افتخار کردید . 2. بخل‏ورزى: تفاخر باعث می‌شود که انسان از کمک به دیگران محروم شود: ... ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا ، الذین یبخلون ... ؛ [ 6 ] خداوند ، کسى را که متکبر و فخرفروش است ، و از اداى حقوق دیگران سرباز می‌زند ، دوست نمى‏دارد. انها کسانى هستند که بخل می‌‏ورزند. 3. تکبر: تفاخر باعث می‌شود که انسان خود را از دیگران برتر بداند و به انها تکبر ورزد: و لا تصعر خدک للناس ... ان الله لا یحب کل مختال فخور ؛ [ 7 ] پسرم ! با بی‌‏اعتنایى از مردم روى مگردان ، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغرورى را دوست ندارد. 4. نادیده گرفتن فضل خدا و نعمت‌های او: تفاخر باعث می‌شود که انسان فضل الهی را بر خود کتمان کند: ...ان‏ الله‏ لا یحب‏ من‏ کان‏ مختالا فخورا ، الذین ... و یکتمون ما اتاهم الله‏ من‏ فضله‏... ؛ [ 8 ] زیرا خداوند ، کسى را که متکبر و فخرفروش است ، و از اداى حقوق دیگران سرباز می‌زند ، دوست نمی‌‏دارد. ... و انچه را که خداوند از فضل و رحمت خود به انها داده ، کتمان می‌‏نمایند. 5. محرومیت از محبت خدا: تفاخر باعث می‌شود که انسان از محبت خدا به خود محروم بماند: ... ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا . [ 9 ] ... ان الله لا یحب کل مختال فخور . [ 10 ] خودداری از پذیرش حقیقت: فخرفروشی باعث می‌شود که انسان از پذیرش حقیقت و پیروی از انبیای الهی خودداری کند: ... انا بما ارسلتم به کافرون‏. و قالوا نحن اکثر اموالا و اولادا .... . [ 11 ] ایجاد زمینه‌های هلاکت و نابودى: تفاخر باعث می‌شود که انسان زمینه نابودی خود را فراهم نماید: فخرج على‏ قومه فى زینته ... . فخسفنا به وبداره الارض .... . [ 12 ] کیفر اخرتى ، [ 13 ] از بین رفتن نعمت‌ها و نزول عذاب در دنیا. [ 14 ] زمینه‌های تفاخر برای فخرفروشی زمینه‌های متعددی وجود دارد که قران به برخی از انها ؛ مانند فرزند ، [ 15 ] مال ، [ 16 ] جمعیت ، [ 17 ] قدرت‏ ، [ 18 ] موقعیت اجتماعى‏ ، [ 19 ] نعمت‏ ، [ 20 ] دنیاطلبی [ 21 ] وسوسه‌های شیطان [ 22 ] اشاره کرده است. نکوهش فخرفروشی با توجه به اثرات مخرب فخرفروشی ، این رفتار ناپسند بارها در قران مورد نکوهش قرار گرفته است که به برخی از انها در همین پاسخ اشاره شد. علاوه بر این ، در روایات نیز این خصلت مورد مذمت قرار گرفته است: 1. امام علی ع : و اعتمدوا وضع‏ التذلل‏ علی‏ روسکم‏ و القا التعزز تحت اقدامکم و خلع التکبر من اعناقکم و اتخذوا التواضع مسلحه بینکم‏ و بین عدوکم ابلیس و جنوده فان له من کل امه جنودا و اعوانا و رجلا [ رجلا ] و فرسانا ...‏‏ ؛ [ 23 ] گوهر تواضع بر سر خود قرار دهید ، کبر را زیر پای خود بیاندازید ، حلقه‌ی تکبر از گردن خود باز کنید ، و فروتنی را سنگر بین خود و دشمنتان یعنی شیطان و لشگرش‏ قرار دهید ؛ زیرا این موجود خطرناک را از هر ملتی لشگر و یاران و پیاده و سوارانی دارد. 2. امام علی ع : فلا تنافسوا فی عز الدنیا و فخرها ... فان عزها و فخرها الی انقطاع و ان زینتها و نعیمها الی زوال و ... ؛ [ 24 ] پس در عزت و فخر کردن به دنیا رقابت نکنید ، ... زیرا عزت و فخرش از میان می‌رود و زیور و نعمتش فانی می‌شود. 3. امام علی ع : ما لابن ادم و الفخر و اوله نطفه و اخره جیفه لا یرزق نفسه و لا یدفع حتفه ؛ [ 25 ] پسر ادم را چه با فخر و نازیدن که اول او منى و اخرش مردار بدبو است ، نه خود را روزى می‌دهد و نه مرگ خویش را دفع می‌نماید 4. امام علی ع : ... و لا تفحزن [ تفخرن‏ ] [ تفرحن‏ ] بمرتبه نلتها [ بلغتها ] من غیر منقبه ؛ [ 26 ] و به مرتبه‌‌ای که بدون سختی به ان رسیده باشی ، افتخار مکن. 5. امام علی ع : لا حمق اعظم من الفخر ؛ [ 27 ] حماقتی بزرگ‌تر از فخر کردن نیست. با این وجود ، اما گاهی خود را کوچک و تحقیر کردن نه تنها جایز نیست که فخر کردن مورد سفارش است ، چنان‌که قران کریم در مورد داوود و سلیمان ع می‌فرماید: و لقد اتینا داود و سلیمان علما و قالا الحمد لله الذی فضلنا على‏ کثیر من عباده المؤمنین ؛ ما به داوود و سلیمان دانش دادیم. گفتند: سپاس از ان خدایى است که ما را بر بسیارى از بندگان مؤمن خود برترى داد. و مانند ‌جایی که انسان خود را معرفی نماید تا جایگاه اصلی خود را بیان کند. یا ان‌جا که برخی در صدد نادیده گرفتن سوابق و خدمات انسان ، و ضربه زدن به شخصیت وی باشند. در این‌گونه موارد ، فخر نمودن به سوابق نه تنها مذموم نیست که گاهی لازم و ضروری است. چنان‌که امام علی ع اقدام به این کار نمود ، ان‌جا که در مسئله‌ی خلافت ، موقعیت خود را بیان می‌کند و می‌فرماید: ... شایستگى من به خلافت و موقعیت من در نظام ان مانند سنگ اسیاب است که محور گردش و اساس چرخ بوده ، و من مانند کوه سر به فلک کشیده هستم که از دامنه‌ی ان سیل روان است و پرنده‏‌اى را به قله ان با همه اوج‌‌‏گیرى راهی نیست.  بنابراین ، بیان فضایل و برتری‌های شخصی ، لزوما به معنای تکبر و خودستایی نیست و گاه می‌توان جهت روشن‌گری بدان اقدام کرد. [ 28 ] ، [ 29 ]   [ 1 ] . ابن منظور ، محمد بن مکرم ، لسان العرب ، محقق ، مصحح ، میر دامادی ، جمال الدین ، ‏ ج 5 ، ص 48 ، بیروت ، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع ، دار صادر ، چاپ سوم ، 1414ق. [ 2 ] . همان ، ج ‏5 ، ص 49. [ 3 ] . ‏طریحی ، فخر الدین ، مجمع البحرین ، تحقیق ، حسینی‏ ، سید احمد ، ج 3 ، ص 436 ، تهران ، کتابفروشی مرتضوی ، چاپ سوم ، 1375ش. [ 4 ] . مصطفوی ، حسن ، التحقیق فی کلمات القران الکریم ، ج 9 ، ص 38 ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1360ش. [ 5 ] . تکاثر ، 1 2.. [ 6 ] . نسا ، 36 37. [ 7 ] . لقمان ، 18. [ 8 ] . نسا ، 36 37. [ 9 ] . نسا ، 36. [ 10 ] . لقمان ، 18. [ 11 ] . سبا ، 34 35. [ 12 ] . قصص ، 76 81. و نیز ر.ک: مریم ، 73 74. [ 13 ] . تکاثر ، 1- 6. [ 14 ] . کهف ، 34 و 37 و 40 و 41 ؛ حدید ، 20. [ 15 ] . سبا ، 35. [ 16 ] . کهف ، 32 34 ؛ سبا ، 35. [ 17 ] . تکاثر ، 1 2. [ 18 ] . فصلت ، 15 ؛ زخرف ، 51 52. [ 19 ] . توبه ، 19 ؛ مریم ، 73. [ 20 ] . هود ، 10 ؛ حدید ، 23. [ 21 ] . حدید ، 20. [ 22 ] . نسا ، 38. [ 23 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 288 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 24 ] . همان ، ص 144. [ 25 ] . تمیمی امدی ، عبد الواحد بن محمد ، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ، محقق ، مصحح ، درایتی ، مصطفی ، ص 311 ، قم ، دفتر تبلیغات اسلامی ، چاپ اول ، 1366ش. [ 26 ] . همان. [ 27 ] . همان. [ 28 ] . وصف خدا از خویشتن ، 11876 ؛ گفتگوی علی ع و زهرا س ، 11085 ؛ وجه الله بودن امام علی ع ، 8680 ؛ فضایل امام علی ع ، 59254. [ 29 ] . برای اطلاعات بیشتر در این زمینه ، ر. ک: هاشمى رفسنجانى ، اکبر ، برخى از محققان مرکز فرهنگ و معارف قران‏ ، فرهنگ قران ،   ص 243 253 ، ‏قم ، بوستان کتاب‏ ، چاپ اول ، 1384ش. دعا توجه انسان به سرچشمه وجود و پروردگار هستی است. در میان همه‌ی عبادت‌ها عبادتی نیست که مانند دعا این رابطه‌ی فرخنده را به شایستگی تحقق بخشد و ان‌را مداوم و جاودانه گرداند. البته لزومی ندارد دعا حتما سند داشته باشد ، همین‌که محتوای ارزش‌مند و قابل پذیرشی داشته باشد کفایت می‌کند ؛ مانند بسیاری از مناجات‌های بزرگان و الهی‌نامه‌ها که سند ندارند ، ولی به جهت داشتن محتوای ارزش‌مند مورد قبول و پذیرش‌اند. به عبارت ، اگرچه داشتن سند و ماثور بودن سبب برتری برخی دعاها است ؛ اما ذکر اثار و خواص دعاهای ماثور برای دعاهایی که سند ندارند ، صحیح نیست. با توجه به این نکات ، دعایی که در بعضی از کتاب‌های معاصر [ 1 ] و برخی سایت‌ها به شیخ بهائی نسبت داده شد ، همچنین خواص ذکر شده برای ان‌را در منابع روایی معتبر و کتاب‌های در دسترس شیخ بهایی نیافتیم ؛ [ 2 ] اما از ان‌جا که محتوای ان منافاتی با مبانی اسلامی ندارد و کلمات ذکر شده در ان به نوعی برگرفته از برخی از دیگر دعاها و روایات است ، می‌توان ان‌را به امید رسیدن به ثواب خواند:            لا اله الا الله بعزتک و قدرتک لا اله الا الله بحق حقک و حرمتک لا اله الا الله فرج برحمتک .   [ 1 ] . صدرایی خویی ، علی ، شیخ بهایی مخزن اسرار سیر و سلوک ، ص 69 ، قم ، انتشارات خویی ، 1391 ق. [ 2 ] . در صورت برخورد با منبع معتبری در این زمینه ، این پاسخ ویرایش خواهد شد. مثنوی (mathnawi): قالبی از شعر فارسی است که دارای ابیات زیادی بوده و برای سرودن داستان ها و مطالب طولانی کاربرد دارد در این قالب هر بیت دارای قافیه ای جداگانه است و به همین دلیل به آن مثنوی (دو تا دو تا) گفته می شود کلیله و دمنه رودکی و آفرین نامه ابوشکور بلخی از اولین نمونه های مثنوی است از جمله سرایندگانی که از این قالب استفاده کرده اند می توان از مولانا جلال الدین بلخی نام برد که مطالب عرفانی خود را در قالب مثنوی سروده است جامی و نظامی نیز از دیگر شاعران بزرگ این قالب اند این قالب شعری خاص زبان فارسی است عهد جدید (new testament): عَهدِ جَدید اصطلاحی است که مسیحیان برای اشاره به بخشی از کتاب مقدس که به زندگی عیسی و پیروانش میپردازد به کار میبرند مسلمانان معمولاً به این کتاب انجیل می گویند عهد جدید به یک پیمان اشاره دارد که آغازگر دورهٔ جدیدی از ارتباط خداوند با انسان است خداوند طبق این پیمان شریعتی را که از طریق موسی عطا کرده بود برداشت و ایمان به مسیح را شرط بخشایش گناهان انسان و رستگاری او قرار داد نشانه و در حقیقت اصل محوری این پیمان بخشش کلیه گناهان به واسطهٔ قربانی شدن عیسی مسیح است قران کریم اساس خلقت انسان را برای عبادت معرفی می‌نماید: و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون‏ ؛ [ 1 ] من جن و انس را نیافریدم ، مگر براى این‌که مرا عبادت کنند. [ 2 ] بر اساس این ایه ، محور خلقت بر عبادت بنا گذاشته شده است ، اما توجه به این نکته نیز ضروری است که عبادت و بندگی تنها زمانی کامل می‌شود که فرمان‌های خدا در مورد معاملات نیز مورد نافرمانی قرار نگیرند. به عبارت دیگر عبادت ، تنها نماز و روزه نیست ، بلکه باید به هر دستور خدا در هر زمینه‌ای مانند معاملات باید توجه داشت ؛ لذا در برخی از ایات قران شرط تقوا و ایمان را بر توجه به معاملات منوط ساخته و انسان متقی و مؤمن را نسبت به انها توجه داده است: یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و ذروا ما بقی من الربا ان کنتم مؤمنین. فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب من الله و رسوله و ان تبتم فلکم رؤس اموالکم لا تظلمون و لا تظلمون‏ ؛ [ 3 ] اى کسانى که ایمان اورده‌‏اید ، از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید ، و اگر ایمان دارید انچه از مطالبات ناشی از ربا باقى مانده را رها کنید ! اگر چنین نمی‌‏کنید ، بدانید خدا و رسولش ، با شما پیکار خواهند کرد ، و اگر توبه کنید ، سرمایه‌‏هاى شما ، از ان شما است ، نه ستم می‌‏کنید ، و نه بر شما ستم وارد می‌‏شود. الذین یاکلون الربا لا یقومون الا کما یقوم الذی یتخبطه الشیطان من المس ذلک بانهم قالوا انما البیع مثل الربا و احل الله البیع و حرم الربا فمن جاه موعظه من ربه فانتهى‏ فله ما سلف و امره الى الله و من عاد فاولئک اصحاب النار هم فیها خالدون * یمحق الله الربا و یربی الصدقات و الله لا یحب کل کفار اثیم‏ ؛ [ 4 ] کسانى که ربا مى‏خورند ، در قیامت بر نمى‏خیزند مگر مانند کسى که بر اثر تماس شیطان ، دیوانه شده و نمى‏تواند تعادل خود را حفظ کند ، گاهى زمین مى‏خورد ، گاهى به پا مى‏خیزد . این ، به خاطر ان است که گفتند: داد و ستد هم مانند ربا است و تفاوتى میان ان دو نیست. در حالى که خدا بیع را حلال کرده ، و ربا را حرام ! زیرا فرق میان این دو ، بسیار است. و اگر کسى اندرز الهى به او رسد ، و از رباخوارى خوددارى کند ، سودهایى که در سابق [ قبل از نزول حکم تحریم‏ ] به دست اورده ، مال اوست ، و این حکم ، گذشته را شامل نمى‏گردد ، و کار او به خدا واگذار مى‏شود ، و گذشته او را خواهد بخشید. اما کسانى که باز گردند و بار دیگر مرتکب این گناه شوند ، اهل اتش‏اند ، و همیشه در ان‏ مى‏مانند. خداوند ، ربا را نابود مى‏کند ، و صدقات را افزایش مى‏دهد ! و خداوند ، هیچ انسان ناسپاس گنهکارى را دوست نمى‏دارد. و لا تقربوا مال الیتیم الا بالتی هی احسن حتى یبلغ اشده و اوفوا بالعهد ان العهد کان مسؤلا * و اوفوا الکیل اذا کلتم و زنوا بالقسطاس المستقیم ذلک خیر و احسن تاویلا ؛ [ 5 ] و در مال یتیم- جز به طریقى که بهترین طریق است- دخل و تصرف نکنید تا به سرحد بلوغ برسد ، و به عهد خود وفا کنید که از عهد سؤال مى‏شود. و به هنگامى که پیمانه مى‏کنید حق پیمانه را ادا نمائید و با ترازوى درست وزن کنید این براى شما بهتر و عاقبتش نیکوتر است. [ 6 ] ایات و توصیه‌هایی از این دست ، همگی نشانگر ان هستند که رعایت فرمان‌های الهی در معاملات نیز به عنوان بخشی از دین و نوعی عمل صالح و عبادت به شمار می‌اید. البته در برخی موارد ، شرایط زمانی و مکانی و نیز ضرورت‌ها می‌تواند بر احکام اولیه معاملات تاثیرگذار باشد.   [ 1 ] . ذاریات ، 56. [ 2 ] . هدف خلقت ، 76 ؛ هدف از خلقت انسان ، 652 ؛ هدف از خلقت انسان ، 224 ؛ هدف از خلقت جهان و انسان ، 8690 ؛ بررسی اشکالات به پاسخ‌های هدف از خلقت انسان ، 76076. [ 3 ] . بقره ، 279 280. [ 4 ] . بقره ، 276 277. [ 5 ] . اسرا ، 34 35. [ 6 ] . اقسام معاملات ، 17317 ؛ معنای دلالت نهی بر فساد ، 74267 ؛ شرایط معامله صحیح ، 6200 ؛ شغل و رعایت انصاف در کسب روزی حلال ، 8788 ؛ معامله ربوی در قالب نقد و نسیه ، 14977 ؛ فلسفه تحریم ربا در کلام امام رضا ع ، 87930. این تساوی که نوشته اید اثبات ندارد. یعنی هرکسی بگوید که میتواند اثباتش کند اشتباه میگوید. زیرا این تساوی یک تعریف است و تعاریف اثبات ندارند.