آیا هویت اصلی اسلام برگرفته از عبادات بوده و احکام معاملات نقشی در این زمینه ندارند؟
آیا هویت اصلی اسلام برگرفته از عبادات بوده و اسلام در موضوع معاملات تنها به دلیل نیازهای زمان وارد شده، و به همین دلیل، احکام معاملات بخشی از هویت اسلامی نیست؟
قران کریم اساس خلقت انسان را برای عبادت معرفی می‌نماید: و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون‏ ؛ [ 1 ] من جن و انس را نیافریدم ، مگر براى این‌که مرا عبادت کنند. [ 2 ] بر اساس این ایه ، محور خلقت بر عبادت بنا گذاشته شده است ، اما توجه به این نکته نیز ضروری است که عبادت و بندگی تنها زمانی کامل می‌شود که فرمان‌های خدا در مورد معاملات نیز مورد نافرمانی قرار نگیرند. به عبارت دیگر عبادت ، تنها نماز و روزه نیست ، بلکه باید به هر دستور خدا در هر زمینه‌ای مانند معاملات باید توجه داشت ؛ لذا در برخی از ایات قران شرط تقوا و ایمان را بر توجه به معاملات منوط ساخته و انسان متقی و مؤمن را نسبت به انها توجه داده است: یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و ذروا ما بقی من الربا ان کنتم مؤمنین. فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب من الله و رسوله و ان تبتم فلکم رؤس اموالکم لا تظلمون و لا تظلمون‏ ؛ [ 3 ] اى کسانى که ایمان اورده‌‏اید ، از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید ، و اگر ایمان دارید انچه از مطالبات ناشی از ربا باقى مانده را رها کنید ! اگر چنین نمی‌‏کنید ، بدانید خدا و رسولش ، با شما پیکار خواهند کرد ، و اگر توبه کنید ، سرمایه‌‏هاى شما ، از ان شما است ، نه ستم می‌‏کنید ، و نه بر شما ستم وارد می‌‏شود. الذین یاکلون الربا لا یقومون الا کما یقوم الذی یتخبطه الشیطان من المس ذلک بانهم قالوا انما البیع مثل الربا و احل الله البیع و حرم الربا فمن جاه موعظه من ربه فانتهى‏ فله ما سلف و امره الى الله و من عاد فاولئک اصحاب النار هم فیها خالدون * یمحق الله الربا و یربی الصدقات و الله لا یحب کل کفار اثیم‏ ؛ [ 4 ] کسانى که ربا مى‏خورند ، در قیامت بر نمى‏خیزند مگر مانند کسى که بر اثر تماس شیطان ، دیوانه شده و نمى‏تواند تعادل خود را حفظ کند ، گاهى زمین مى‏خورد ، گاهى به پا مى‏خیزد . این ، به خاطر ان است که گفتند: داد و ستد هم مانند ربا است و تفاوتى میان ان دو نیست. در حالى که خدا بیع را حلال کرده ، و ربا را حرام ! زیرا فرق میان این دو ، بسیار است. و اگر کسى اندرز الهى به او رسد ، و از رباخوارى خوددارى کند ، سودهایى که در سابق [ قبل از نزول حکم تحریم‏ ] به دست اورده ، مال اوست ، و این حکم ، گذشته را شامل نمى‏گردد ، و کار او به خدا واگذار مى‏شود ، و گذشته او را خواهد بخشید. اما کسانى که باز گردند و بار دیگر مرتکب این گناه شوند ، اهل اتش‏اند ، و همیشه در ان‏ مى‏مانند. خداوند ، ربا را نابود مى‏کند ، و صدقات را افزایش مى‏دهد ! و خداوند ، هیچ انسان ناسپاس گنهکارى را دوست نمى‏دارد. و لا تقربوا مال الیتیم الا بالتی هی احسن حتى یبلغ اشده و اوفوا بالعهد ان العهد کان مسؤلا * و اوفوا الکیل اذا کلتم و زنوا بالقسطاس المستقیم ذلک خیر و احسن تاویلا ؛ [ 5 ] و در مال یتیم- جز به طریقى که بهترین طریق است- دخل و تصرف نکنید تا به سرحد بلوغ برسد ، و به عهد خود وفا کنید که از عهد سؤال مى‏شود. و به هنگامى که پیمانه مى‏کنید حق پیمانه را ادا نمائید و با ترازوى درست وزن کنید این براى شما بهتر و عاقبتش نیکوتر است. [ 6 ] ایات و توصیه‌هایی از این دست ، همگی نشانگر ان هستند که رعایت فرمان‌های الهی در معاملات نیز به عنوان بخشی از دین و نوعی عمل صالح و عبادت به شمار می‌اید. البته در برخی موارد ، شرایط زمانی و مکانی و نیز ضرورت‌ها می‌تواند بر احکام اولیه معاملات تاثیرگذار باشد.   [ 1 ] . ذاریات ، 56. [ 2 ] . هدف خلقت ، 76 ؛ هدف از خلقت انسان ، 652 ؛ هدف از خلقت انسان ، 224 ؛ هدف از خلقت جهان و انسان ، 8690 ؛ بررسی اشکالات به پاسخ‌های هدف از خلقت انسان ، 76076. [ 3 ] . بقره ، 279 280. [ 4 ] . بقره ، 276 277. [ 5 ] . اسرا ، 34 35. [ 6 ] . اقسام معاملات ، 17317 ؛ معنای دلالت نهی بر فساد ، 74267 ؛ شرایط معامله صحیح ، 6200 ؛ شغل و رعایت انصاف در کسب روزی حلال ، 8788 ؛ معامله ربوی در قالب نقد و نسیه ، 14977 ؛ فلسفه تحریم ربا در کلام امام رضا ع ، 87930.
اسلام برخلاف اموزه‌های مسیحی که خدا را در قالب بشری مطرح کرده ، برای خداوند وجود و شخصیت مستقلی قرار داده است و او را انسان‌وار نمی‌داند و موجودیت انسانی برای او قائل نیست ؛ از این‌رو ، 1. با فرد انسانی مقایسه نمی‌شود ، 2. صفات مشابهی که در انسان وجود دارد و به خدا استناد داده می‌شود به همان مفهوم انسانی ان نیست ؛ یعنی بعد از تجرید و دور کردن محدودیت‌ها و نقائص از ان صفات ، این شایشتگی پیدا می‌شود که به خدا نیز نسبت داده شود. 3. تشخص و خوداگاهی داشتن این چنین خداوندی که انسان‌وار نیست و عبادت و دعای انسان به درگاه او ، مانند تشخص انسان نیست ؛ از این‌رو ملازم با محدودیت ذات خداوند نیست و با نامتناهی بودن ذات حق تعالی ، تنافی ندارند ؛ چون تشخص وجودی خداوند ، همان نامتناهی بودن وجود او است ، و خوداگاهی خداوند نیز همان علم او به ذات نامتناهی خود است. دعا و عبادت انسان نیز ملازم با متناهی بودن وجود خداوند نیست ؛ چون دعا و عبادت ، با امکان شناخت اجمالی و به اندازۀ وجود و نیاز ذاتی انسان ، قابل تحقق است. هر چند همه احکام بر اساس مصالح و مفاسد است ؛ و هر حکمی دارای فلسفه و علتی است ؛ ولی بیان و کشف علت تمام جزئیات احکام ، کار بسیار مشکلی است ؛ نهایت اینکه بتوان ضوابط کلی برای احکام بیان نمود ؛ که البته کلیت در اینجا به معنای اکثری است که قابل استثناست. با در نظر داشتن این نکات در مورد علت خواندن نماز در موقع خاص مطالبی مطرح شده است همانند اینکه خداوند می خواهد پیش از هر کاری ، ذکر و عبادت او انجام گیرد و نماز و یاد خدا سراغازی باشد برای کارهای مهم زندگی انسان که شروع انها در پنج وقت نماز است ، علاوه اینکه خداوند خواسته است اهمیت توجه به زمان و ارزش ان را به مسلمان گوشزد نماید. ولایت فقیه در حقیقت ولایت فقه و دانش الهی بر انسان ها از سوی خدای تعالی به واسطه ائمه اطهار ( ع ) است نه ولایت شخص. همان طوری که یک مریض حتی دانشمندانی که علم پزشکی نخوانده اند- هنگام بیماری ، تمام بدن خود را در اختیار یک پزشک متخصص قرار می دهد ، انسان ها نیز برای مشکلات روحی و براورده کردن نیازهای معنوی لازم است خود را در اختیار کسی بگذارند که متخصص در این امور بوده و اگاهی به قران و سنت الهی داشته باشد. گرچه علومی مانند ریاضیات به نوبه خود دارای فایده بوده و جزو علومی محسوب می شود که بخشی از نیازهای انسان ها را براورده می کند ، اما این حقیقت را هم باید پذیرفت که علم دارای مراتب بوده و طبق مراتب و نیازهای اصلی بشریت ارزش گذاری می شود. فقه به معنای عام ان شامل هر موضوعی می‌شود که دین در مورد ان دیدگاهی را ارائه کرده است. با این نگاه ، حتی صفات اندرونی انسان نیز می‌توانند در محدوده ان قرار گیرند ، اما از ان‌جا که احکام فقه مصطلح ، مربوط به افعال مکلفین است ، صفات درونی افراد اگر ظهور و بروز خارجی نداشته باشند - نمی‌توانند مورد حکم فقهی قرار گرفته و متصف به حلال و حرام شوند. البته اگر این صفت ، دارای اثر خارجی گردید ، ان اثر خارجی موضوع حکم شرعی قرار می‌گیرد. از این‌رو ، صفت رذیله حسد در حدیث رفع ، مشمول برداشته شدن حکم حرمت شده است. [ 1 ]   [ 1 ] . جهت اگاهی بیشتر در این زمینه ، ر. ک: حدیث رفع ، 10471. ممکن است منظور پرسش گر ، یکی از این دو موضوع باشد: 1. اگر مراد از کار ، فعالیت های معنوی ، یعنی کارهای واجب و مستحبی باشد که در شرع مقدس اسلام بر انسان ها تکلیف شده است ، طبیعی است که انسان بدون چنین فعالیت هایی به بهشت دست نخواهد یافت: ام حسبتم ان تدخلوا الجنه و لما یعلم الله الذین جاهدوا منکم و یعلم الصابرین ؛ [ 1 ] ایا چنین پنداشتید که ( تنها با ادعاى ایمان ) وارد بهشت خواهید شد ، در حالى که خداوند هنوز مجاهدان از شما و صابران را مشخص نساخته است ؟ ! در این فرض انسان نه تنها به بهشت راه نخواهد یافت و از نعمت های ان بهره ای نخواهد داشت ، بلکه به دلیل مخالفت با دستورات الهی ( واجبات ) مستحق جهنم خواهد بود. به عنوان نمونه کسی که در کارنامه اش سرپیچی از واجباتی ؛ مانند نماز ، روزه ، حج ، جهاد و... باشد ، در عین حال موحد از دنیا برود ، به نظر می رسد حداقل برای مدتی از دوزخیان باشد. 2. اما اگر مراد از کار ، کار مادی باشد ، این کار زمانی واجب است که انسان برای تامین نیازهای مادی خود و خانواده اش به کار احتیاج داشته باشد ، در عین حال از روی تنبلی و بی غیرتی اقدام به کسب و کار نکند و خانواده اش را در تنگ دستی و مشقت قرار دهد ، او نیز مستحق جهنم خواهد بود. اما در غیر این صورت کار کردن واجب نیست و طبیعتا مجازاتی را به دنبال نخواهد داشت ، ولی انسان باید در هر حال برای جامعه خود مفید بوده و حتی در صورت عدم نیاز ، از کار کردن و فعالیت های اجتماعی نگریزد. [ 1 ] . ال عمران ، 142. موضوع تاسیس حکومت واحد جهانی یکی از دغدغه های مهم ادیان الهی ، حتی فیلسوفان سیاسی بوده است. برخی از فلاسفه هریک از منظر خود به تبیین الگویی برای تشکیل حکومت واحد جهانی پرداخته اند ، اما هیچ یک از ان ایده ها منجر به تشکیل چنین ضرورتی نشده است. اسلام بر پایه نیاز فطری بشر و استدلال حکیمانه ، بر این باور است که تنها راه عملی حل مشکل بشریت و دست یابی به صلح و امنیت پایدار ، همچنین تعالی و رشد انسانیت در فروپاشی مرزهای ساختگی و اعتباری ملی ، نژادی ، ایجاد حکومت واحد جهانی ، تحت حاکمیت قانون اسمانی اسلام است. جهان شمولی اسلام از دو جهت بی نظیر است ؛ نخست این که جهان شمولی اسلامی از جنبه نظری ، زاییده یک جهان بینی دقیق و منظم الهی است ، دیگر ان که اسلام تنها مکتبی است دستور العملی فراگیر و منسجم در تمامی ابعاد فردی ، اجتماعی دنیوی دارد و پیوند استواری بین ارکان مختلف حیات بشری برقرار نموده است. حجاب ، قبل از اسلام در جهان و در ادیان مختلف با شکل های متفاوت وجود داشته و این یک حکم تاسیسی نیست ؛ یعنی اسلام ان را اختراع نکرده ، بلکه دین اسلام ان را پذیرفته و چنان که از تاریخ زمان پیامبر ( ص ) استفاده می شود ، اسلام قدری محدوده ان را وسیع تر کرده و به ان شدت بخشیده است.پس از نزول ایه درباره رعایت کامل حجاب و تشریع ان ، گزارش تاریخی نداریم مبنی بر این که اجباری از سوی پیامبر اکرم ( ص ) در مورد رعایت کامل و دقیق حجاب اسلامی از طرف زنان یهود و نصاری باشد ؛ مگر از باب امر به معروف و نهی از منکر که یک تکلیف شرعی بوده و مسلمانان در مقابل بدحجابی نهی از منکر می کردند.گفتنی است بدحجابی در ان موقع مشکل چندان حادی نبوده به طوری که چنین اجباری را اقتضا کند ، بلکه طبق روایات ، گناهانی ؛ مانند شراب خواری ، ازدواج با محارم ، ربا خواری و زنا در ان موقع بیشتر رایج بوده و پیامبر ( ص ) هم هنگام انعقاد عقد ذمه با یهودیان و مسیحیان ترک این موارد را شرط فرمود و انان هم متعهد شده بودند که چون در پناه و حمایت حکومت پیامبر ( ص ) هستند ، باید به قوانین و احکام شرعی احترام گذاشته و اشکارا در اجتماع مرتکب این گناهان نشوند. ولی به صورت کلی ، اگر بد حجابی در کشور اسلامی هم از سوی اهل ذمه و هم مسلمانان منشا فساد شود ، حکومت اسلامی می تواند از باب حکم ثانوی ، حکم به اجبار حجاب نماید.البته از حکم حجاب شرعی ، کنیزان استثنا شده بودند و لازم نبود که رعایت کامل حجاب را داشته باشند ؛ هر چند انها نیز مانند زنان یهود و نصاری به حجاب نسبی قبل از تشریع حجاب پایبند بودند. احکام الهی بر اساس مصالح و مفاسد است ؛ یعنی هیچ چیزی بدون جهت ، حلال و یا واجب نشده است ، این طور نیست که احکام بدون حکمت و ملاک و معیار و اثار برای بشریت اورده شده باشد. در ایات و روایات به صورت کلی و جزئی به برخی از حکمت ها ( چرایی ها ) اشاره شده است. در مواردی هم می توان از قرائن و روح کلی دستورات الهی به این حکمت ها دست یافت ، اما این را هم باید توجه داشت که اگر در مواردی حکمت و چرایی احکام فقهی بیان نشده ، این خود دارای چرا و حکمت و مصلحتی است و ان پرورش روح تعبد و عبودیت و بندگی در انسان است. [ 1 ] یکی از احکام فقهی این است که مسافر با توجه به شرایطی می تواند نمازش را در کربلا ، مکه ، مدینه و کوفه به صورت تمام بخواند. علت این موضوع بر می گردد به همان مصالحی که خداوند در تشریع این حکم داشته است. در روایات به این نکته اشاره شده و ائمه اطهار ( ع ) علت این امر را ، جمع کردن خیر و ثواب بیشتر دانسته اند. می دانیم که در دنیای اسلام این چهار شهر از برترین نقاط دنیا هستند ، و نزد مسلمان جایگاه ویژه دارند. مکه شهر توحید که بیت الله الحرام در ان است ، مدینه شهر نبوت که قبر پیامبر گرامی اسلام ( ص ) در ان قرار دارد ، کوفه مرکز زمامداری و ولایت امیر المؤمنین ( ع ) است و در نهایت ، کربلا که شهر امامت و شهادت است. از طرفی ، نماز ستون دین و از بزرگ ترین افعال عبادی است که خیر کثیری را نصیب نمازگزار می کند. مسافر وقتی وارد این شهرها می شود ، پس چه بهتر که از این سفرۀ گسترده به نحو احسن و اکمل استفاده کند. در همین راستا ، اگر نمازهای خود را به صورت تمام بخواند ، قطعا تعداد رکعات بیشتری خوانده و خداوند را بیشتر عبادت کرده است. امام باقر ( ع ) در جواب نامه ی یکی از اصحابشان که دربارۀ اتمام نماز در حرمین پرسیده بود ، می فرماید: رسول خدا دوست داشت در حرمین بسیار نماز بخواند ، شما هم به ایشان اقتدا کنید و زیاد نماز بخوانید و نمازهای خود را به صورت تمام برپا دارید . [ 2 ] در روایت دیگری امام کاظم ( ع ) در جواب کسی که از اتمام یا قصر ( شکسته ) در حرمین پرسیده بود ، فرمود: اگر قصر بخوانی به وظیفه ات عمل کرده ای ، ولی اگر تمام بخوانی خیری است که زیاد می شود . [ 3 ] بنابر این ، به علت جایگاهی که این چهار شهر در نزد خداوند دارند ، و به علت ثواب زیادی که بر اعمال عبادی در این چهار شهر مقدس نصیب اشخاص می شود ، اتمام در این شهر برای مسافر جایز شمرده شده است. [ 1 ] . برگرفته از نمایه فلسفه و حکمت احکام فقهی ، سؤال 8593. [ 2 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، محقق و مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 4 ، ص 524 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 3 ] . همان. ورود به بهشت بر ملاک ایمان و عمل صالح استوار است. فرد شیعه هم به شرطی به بهشت می‌رود که از شیعه بودن تنها عنوانی را یدک نکشیده ، و به لوازم شیعه بودن عمل کرده باشد ، و یا سرمایه‌ای اندوخته باشد که با ان مورد شفاعت واقع شود. پیروان هر دین اسمانی تا قبل از امدن شریعت بعد- اگر طبق دین خود عمل کرده باشند- ، بهشتی خواهند بود ، لکن پس از بعثت رسول الله ص تنها دین مقبول درگاه الاهی ، اسلام واقعی است که در مکتب اهل‌بیت ، تجلی یافته است. البته از قران و روایات اسلامی استفاده می‌شود که مستضعفان ؛ یعنی کسانی که توان دست‌یابی به راهنما را نداشته و امکان مهاجرت به سایر بلاد و ... را نیز نداشتند ، لکن طبق فطرت خود انسان زیسته‌اند ، از رحمت الاهی برخوردار خواهند شد. مستضعفان ، علاوه بر جاهلان قاصر ، افراد نابالغ که قبل از بلوغ و تکلیف از دنیا می‌روند و نیز دیوانگان و ... را نیز شامل می‌شود. بنابر این ، تنها کسانی که بعد از شناختن حق ، با عنادورزی و لجاجت ، ان‌را نمی‌پذیرند ، و هم‌چنین کسانی که در شناخت حقیقت تساهل به خرج داده و مقصر شناخته شوند ، اهل نجات نیستند ، اما اکثریت انسان‌ها که قاصر بوده و با دین حق دشمنی ندارند با لطف و رحمت الاهی ، اهل نجات خواهند بود. اسلام و ایمان دارای درجاتی است. اولین درجه که درجه اسلام است ، این است که هر انسانى با اقرار به شهادتین یعنى گفتن اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله یک مسلمان محسوب مى‏گردد و احکام مسلمان بر او جارى مى‏شود: بدنش طاهر ( پاک ) و کودکانش نیز طاهر مى‏باشند و ازدواج او با زن مسلمان و معامله‏ى او با مسلمانان صحیح ، مال و جان وابروی او دارای احترام و ارزش ویژه می شود و....البته لازمه‏ى این اقرار ، عمل به فرایض و واجبات دینى مثل نماز ، روزه ، خمس و زکوه و حج ، ایمان به غیب ، پذیرش وجود ملک و معاد و بهشت و جهنم و تصدیق همه‏ى انبیا به عنوان پیام اوران الهى مى‏باشد.که درجات بعدی و کامل تر ایمان است.علاوه بر عمل به این فرایض و واجبات ، ترک محرمات موجب بالا رفتن هر چه بیشتر درجات ایمان است. با توجه به اوامر قران و توصیه‏هاى نبى ( ص ) و سفارشات و تاکیدات امامان معصوم‏ علیهم السلام ، بدون پذیرش ولایت ائمه‏ى اثنى عشر ، این اسلام و عمل به احکام ان ، ایمان به درجه کمال مطلوب عندالله نخواهد رسید و پذیرفتنى نیست. روشن است که یک مسلمان و مومن واقعی در باطن نیز نباید مشرک و منافق باشد ؛ چرا که اعمال ظاهرى او نیز سودى برایش ندارد ، او را به خشم و غضب الهى گرفتار مى‏سازد و کمال و سعادتى را برایش فراهم نمى‏کند.بنابراین تمامی این جمعیت ( 1.2میلیاردی ) که به شهادتین اقرار کرده اند مسلمان هستند هر چند در درجه پائین اسلام قرار داشته باشند و عمل نکردن به احکام و دستورات موجب خروج انان از اسلام نیست.