آیا پیامبر اسلام(ص) در مسجد الاجابه از خداوند خواست تا امتش گرسنه نمانند، غرق نشوند و اختلاف نکنند و جز دعای اخیر، دو مورد دیگر پذیرفته شد؟ آیا هیچ مسلمانی غرق و یا گرسنه نمی‌شود؟!
در توضیح چرایی نام‌گذاری مسجد الاجابة به این نام احادیثی بیان شده است که پیامبر(ص) سه حاجت از خداوند برای امت خود طلب کردند: یکی این‌که گرسنه نمیرند، دوم این‌که غرق نشوند و سوم این‌که دچار اختلاف نشوند. حاجت اول و دوم به اجابت رسید ولی حاجت سوم مورد اجابت واقع نشد. ابهاماتی مانند:
1. چگونه این دعا مستجاب شد در حالی‌که مسلمانان زیادی با قحطی و گرسنگی از دنیا می‌‌روند.
2. بعید به نظر می‌رسد که با وجود نیاز امت پیامبر(ص) به دعاهای مهم‌تر، حضرت(ص) چنین دعایی کرده باشند.
3. عقل نمی‌پذیرد که کسی سه دعا داشته باشد و مهم‌ترین دعای او سومی باشد، ولی دعای سوم رد شود و در عین حال روی وصف اجابت دعا مانور داده شود.
چگونه پاسخ داده می‌شود؟
نخست باید گفت ؛ در مدینه مسجدی وجود دارد که با نام‌های مسجد مباهله ، مسجد بنی معاویه و مسجد اجابت شناخته می‌شود و در مورد دلیل نام‌گذاری ان به اجابت گفته شده است که پیامبر اسلام ص در ان مسجد دعاهایی فرمود و مورد استجابت خداوند قرار گرفت. در گزارش‌هایی که  - با برخی اختلافات - در این ارتباط وجود دارد به دعاهایی اشاره شده است که بیشتر انها مورد اجابت قرار گرفت و یکی از انها پذیرفته نشده است که به برخی گزارش‌ها در این زمینه اشاره می‌کنیم: پیامبر خدا ص روزى وارد مسجد بنی‌ معاویه شد و دو رکعت نماز خواند و مدتى طولانى به درگاه پروردگار دعا کرد و سپس از خدا سه حاجت را درخواست نمود که خدا دو حاجت او را پذیرفت و یکى را نپذیرفت. حضرتشان از خدا خواست که امت او را با قحطى و خشک‌سالى نابود نگرداند. خدا این حاجتشان را پذیرفت. هم‌چنین حضرتشان از خدا خواست که امت او را با غرق‌شدن از بین نبرد که این دعا نیز پذیرفته شد. سومین درخواست پیامبر ص ان بود که امت او به جان یکدیگر نیفتاده و دچار تفرقه نشوند ؛ اما خدا این تقاضا را نپذیرفت. از ان‌جا که این درخواست‌ها در مسجد بنی ‌معاویه بن مالک بن عوف از قبیله اوس مطرح شد ؛ ان مسجد به مسجد الاجابه معروف شد. [ 1 ] روزی رسول خدا ص نماز صبح را خواند و ان‌را طولانی نمود. بعضی اصحاب دلیل طولانی شدن نماز را پرسیدند. حضرتشان فرمود: این نماز ترس و ارزو بود و من در ان سه حاجت از خدا خواستم: اول بی‌گانگان و دشمنان را بر امت من مسلط نکند که پذیرفته شد. دوم امت من دچار قحطی و گرسنگی نشوند که ان نیز مورد قبول قرار گرفت. سوم این‌که امت مرا از اختلافات و درگیری داخلی مصون نگه‌دارد که خداوند ان‌را نپذیرفت. [ 2 ] 3 . در برخی گزارش‌ها به جای قحطی و گرسنگی ، دعای پیامبر ص این‌گونه عنوان شد که حضرتشان از خدا خواست تا امت ایشان از عذاب‌هایی که بر دیگر امت‌ها نازل شده بود ، مصون باشند. [ 3 ] قل هو القادر على‏ ان یبعث علیکم عذابا من فوقکم او من تحت ارجلکم او یلبسکم شیعا و یذیق بعضکم باس بعض ؛ [ 4 ] بگو: پروردگار می‌تواند از بالاى سرتان و از زیر پاى شما ، عذابى بر شما فرو فرستد ، یا این‌که شما را پراکنده ساخته و ان‌گونه کند که برخی از شما از برخی دیگر اسیب ببینند ، برخی از مفسران در ذیل این ایه ، روایاتی را بیان می‌کنند که بر اساس انها پیامبر ص بعد از پناه بردن از شیطان ، از پروردگار خواست تا امت ایشان دچار عذاب‌های مطرح شده در ایه نشوند که خدا دعایش را در مورد برخی عذاب‌ها اجابت نمود و در مورد برخی دیگر نپذیرفت و دعایی که پذیرفته نشد ، دعا برای امنیت امت از تفرقه و پراکندگی بود. [ 5 ] اما در تحلیل سندی و محتوایی این روایات باید گفت: الف از لحاظ سند از ان‌جا که منبع نقل این احادیث ، کتاب‌های اهل‌سنت است ، طبیعتا باید بر اساس معیارهای انان مورد بررسی سندی قرار گرفته و جایی برای بررسی سندی ان از دیدگاه دانش رجال شیعی نیست. علاوه بر ان‌که در بسیاری از گزارش‌های تاریخی - حتی در منابع معتبر - سندی ذکر نمی‌شود تا به تحلیل ان پرداخته شود. ب از لحاظ محتوا نیز می‌توان نقدهایی را در مورد این گزارش‌ها مطرح کرد: ظاهر این دسته از روایات مخالف با برخی واقعیاتی است که در امت اسلام رخ داد و می‌دهد ؛ زیرا بسیاری از مسلمانان غرق شدند و یا از گرسنگی مردند ؛ مگر ان‌که توجیه شود که مراد از دعای پیامبر ص ، گرسنگی همه‌گیر در جهان اسلام و غرق همگانی مترادف با عذاب مانند غرق قوم فرعون و تسلط دشمن بر تمام مناطق اسلامی است. اختلافاتی در این روایات وجود دارد ؛ زیرا در برخی از روایات امده است که حضرت سه چیز از خدا خواست ، اما در برخی دیگر از روایات ان‌حضرت ع چهار چیز را از خدا خواست که دو دعای ایشان مستجاب شد و دو دعا مستجاب نشد. [ 6 ] مسائل دیگری مهم‌تر و یا هم‌طراز با غرق و گرسنگی وجود داشت و این‌که چرا پیامبر ص این دو مورد را به صورت برجسته از خداوند درخواست کرد ، در این گزارش‌ها بدان اشاره نشده است.     [ 1 ] . نورالدین على بن احمد السمهودی ، وفا الوفا باخبار دار المصطفى‏ ، ج 3 ، ص 38 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 2006م. [ 2 ] . طبری ، ابو جعفر محمد بن جریر ، جامع البیان فی تفسیر القران ، ج 7 ، ص 143 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . ابن کثیر دمشقی ، اسماعیل بن عمرو ، تفسیر القران العظیم ، تحقیق ، شمس الدین ، محمد حسین ، ج 3 ، ص 243 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، منشورات محمدعلی بیضون ، چاپ اول ، 1419ق. [ 4 ] . انعام ، 65. [ 5 ] . تفسیر القران العظیم ، ج‏ 3 ، ص  242 246. [ 6 ] . همان ، ج ‏3 ، ص  246.
در پاسخ فردی که از پیامبر ص پرسید ، ایا خدا نزدیک است که او را اهسته بخوانم ، یا دور است تا صدایم را بلند کنم ، این ایه نازل شد که من به بندگانم نزدیکم و دعاى هر دعاکننده ای را پاسخ می دهم. دو نکته اساسی در این ایه نهفته است: الف. منظور از نزدیک بودن خدا به بندگان قرب مکانى نیست ؛ زیرا این گونه نزدیکى از خصوصیات جسم است ؛ خداوند منزه از مکان و جسمانیت است ، بلکه مراد قرب علمی و شهودی است. ب. دعا اگر دعای واقعی باشد ؛ یعنی قلب دعا کننده با زبانش موافق باشد و قبل از زبان سر ، بر زبان قلب و فطرت جاری شود و دعاکننده در خواسته اش خالص باشد ، دعایش به یکی از انواع استجابت مستجاب خواهد شد. در نتیجه دعایی که مستجاب نمی شود فاقد یکى از دو چیز است ؛ یکی این که دعای واقعی نیست. و دیگر این که ؛ چون خالص براى خدا نیست ، و در حقیقت خدا را نخوانده دعایش به اجابت نمی رسد ؛ زیرا ان خدایى دعا را مستجاب می کند که شریک ندارد ، و خدایى که کارها را با شرکت اسباب و اوهام انجام می دهد ، او خداى پاسخ گوى دعا نیست ؛ لذا این دو طایفه از دعا کنندگان دعاشان مستجاب نیست ؛ زیرا دعایشان دعا نیست ، و یا از خدا مسئلت ندارند ؛ چون خالص نیستند. 1. از ان جا که نماز در حقیقت فرصتی است تا انسان با خدای خویش صحبت کند ، و این توفیقی است که از جانب حضرت دوست ، نصیب بندگانش می شود تا بتوانند در طول شبانه روز دقایقی را با معبود خویش به مناجات بپردازند ؛ [ 1 ] لذا درخواست پیامبران و اولیای الهی از خداوند این بود که ما را توفیق ده تا در زمره نمازگزاران باشیم. قران کریم از زبان حضرت ابراهیم خلیل ( ع ) چنین نقل می کند: رب اجعلنی مقیم الصلاه و من ذریتی ربنا و تقبل دعا ؛ [ 2 ] پروردگارا ، مرا برپا کننده نماز قرار ده ، و از فرزندانم ( نیز چنین فرما ) ، پروردگارا دعاى مرا بپذیر. این مسئله ان قدر برای ابراهیم ( ع ) اهمیت دارد که بعد از درخواست از خدا ، دوباره می فرماید این درخواست مرا اجابت کن. 2. علاوه بر شوق و اشتیاقی که انسان را وادار می کند تا وی برای مناجات و سخن گفتن با معشوقش هیچ فرصتی را از دست ندهد ، برخی کارهای طبیعی ؛ مانند دیر نخوابیدن ، تنظیم ساعت هشدار و ... نیز می تواند انسان نمازگزار را در این مهم به کمک نمایند. 3. راهکارها و دستور العمل هایی نیز در ضمن روایات از سوی پیامبر ( ص ) و ائمه ( ع ) به ما رسیده است که انها نیز بهترین راهکار برای به موقع بیدار شدن جهت اقامه نماز صبح خواهند بود. امام صادق ( ع ) از پیامبر گرامی اسلام ( ص ) نقل می کند: عن ابی عبد الله ( ع ) قال قال النبی ( ص ) من اراد شیئا من قیام اللیل و اخذ مضجعه فلیقل- بسم الله اللهم لا تؤمنی مکرک و لا تنسنی ذکرک و لا تجعلنی من الغافلین اقوم ساعه کذا و کذا الا وکل الله عز و جل به ملکا ینبهه تلک الساعه ؛ [ 3 ] هر کس که بخواهد شب برای عبادت برخیزد ؛ چون در بستر خود خوابید بگوید: ( بسم الله ) بار خدایا مرا از مکر خود اسوده مدار ، یاد خودت را از خاطرم مبر و مرا در گروه غافلان قرار مده ، من در فلان ساعت برخیزم. محققا خدای متعال برای او فرشته اى می گمارد که او را همان ساعت بیدار کند. همچنین امام صادق ( ع ) خود در این زمینه می فرماید: عن ابی عبد الله ( ع ) قال: ما من احد یقرا اخر الکهف عند النوم الا تیقظ فی الساعه التی یرید ؛ [ 4 ] هیچ کس نیست که ( ایه ) اخر سوره کهف [ 5 ] را هنگام خوابیدن بخواند ، مگر این که در هر ساعتى که بخواهد از خواب بیدار شود. [ 1 ] . اننی انا الله لا اله الا انا فاعبدنی و اقم الصلاه لذکری ؛ من الله هستم ؛ معبودى جز من نیست ! مرا بپرست ، و نماز را براى یاد من بپادار. طه ، 14. [ 2 ] . ابراهیم ، 40. [ 3 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح غفارى ، على اکبر ، اخوندى ، محمد ، ج 2 ، ص 540 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 4 ] . همان. [ 5 ] . اخرین ایه سوره کهف این ایه است: قل انما انا بشر مثلکم یوحى الی انما الهکم اله واحد فمن کان یرجوا لقا ربه فلیعمل عملا صالحا و لا یشرک بعباده ربه احدا . در شش صورت اگر بدن یا لباس نمازگزار نجس باشد ، نماز او صحیح است: 1. در جایى که به واسطۀ زخم یا جراحت یا دمل ، لباس یا بدن به خون الوده شده باشد. 2. در جایى که خون موجود در لباس کمتر از درهم باشد ( درهم تقریبا به اندازۀ یک بند انگشت اشاره است ) . البته این مسئله در غیر از خون حیض ، استحاضه و نفاس است. [ 1 ] 3. هر گاه لباسهاى کوچک ( مانند جوراب ، [ 2 ] کلاه ، کمربند و... ) او نجس باشد. 4. محمول متنجس. [ مثل دستمال متنجسی که در جیب نماز گزار باشد ] 5. لباس زنى که پرستار بچه است. [ 3 ] 6. در جایى که ناچار است با بدن یا لباس نجس نماز بخواند. [ 4 ] [ 1 ] . توضیح المسائل ( المحشى للامام الخمینی ) ، ج 1 ، ص 472. [ 2 ] . البته اگر جوراب بزرگ است [ مثل جوراب شلواری ] بطورى که ستر عورت مى کند مستثنى نیست ؛ گلپایگانى ، سید محمد رضا ، مجمع المسائل ، ج 4 ، ص 92 ، س 245 ، دار القران الکریم ، قم ، دوم ، 1409 ه ق. [ 3 ] . ( زنى که پرستار بچه است و بیشتر از یک لباس ندارد ، هر گاه در هر شبانه روز یک مرتبه لباس خود را اب بکشد ، اگر چه تا روز دیگر لباسش به بول بچه نجس شود ، مى تواند با ان لباس نماز بخواند ) ؛ توضیح المسائل ( محشى - امام خمینى ) ، مساله 863. [ 4 ] . امام خمینى ، سید روح الله ، ( محشى - امام خمینى ) ، ج 1 ، ص 469 ، دفتر انتشارات اسلامى ، قم ، هشتم ، 1424 ه ق. نمازهای واجب ، در هیچ حالت و شرایطی از انسان ساقط نمی شود و بر هر مسلمانی که به سن تکلیف رسیده است ، واجب است در هر حالتی که ممکن است نماز خو د را به جا اورد. انسانی که در فضا و یا در سفینه ی فضایی است اگر می تواند با وسایل و امکاناتی در مکانی استقرار پیدا کند باید نماز خود را در حالت استقرار بخواند و اگر نمی تواند ، به هر شکل که امکان دارد ، ولو با اشاره ، باید نماز خود را بخواند. کسانی که در فضا هستند اگر در جهت کره ی زمین بایستند رو به قبله ایستاده اند ولی اگر نتوانستند جهت کره ی زمین را تشخیص بدهند باید به چهار جهت نماز بخوانند ( در صورت امکان ) و در غیر این صورت ، به هر چند جهت که بخوانند کافی است. [ 1 ] نسبت به زمان نمازها لازم است ، در هر بیست و چهار ساعت هر یک از نمازهاى پنچ گانه را یک مرتبه با ترتیب شرعى ان انجام دهند و بهتر است فاصلۀ متعارف زمانى بین اوقات نمازها در زمین را رعایت کنند. [ 2 ] اما درباره ی وضو ، اگر می تواند و امکان دارد باید وضو بگیرد و اگر امکان ندارد باید تیمم کند و اگر تیمم هم امکان ندارد ، باید بنابر احتیاط ، بدون وضو و تیمم نمازش را بخواند و بعدا قضای نمازهایی را که بدون وضو و تیمم خوانده است به جا اورد. [ 3 ] اما از نظر قصر و اتمام ( شکسته و یا تمام بودن نماز ) ، اگر فضانوردی می داند که ده روز یا بیشتر در یک محل از فضا اقامت خواهد داشت نمازش در انجا تمام است ، در غیر این صورت باید نمازش را شکسته بخواند ، اما اگر فضا نوردی شغل او باشد در صورتی که بعد از سفر اول ، ده روز یا بیشتر در وطن خود یا غیر وطن خود نمانده باشد در سفر دوم نمازش تمام است ، اما اگر ده روز در وطن خود یا غیر وطن خود بماند و مجددا به فضا برود ، نمازش شکسته خواهد بود. [ 4 ] [ 1 ] . با استفاده از استفتائات امام خمینی ( ره ) ، سؤال های 28 و 29 ؛ توضیح المسائل مراجع ، ج 1 ، ص 434 ، مسئله ی 784. [ 2 ] . منتظرى ، حسین على ، استفتائات ج 3 ، ص 66 ، قم ، چاپ اول ، بی تا ؛ ر.ک: مکارم شیرازی ، ناصر ، استفتائات جدید ، ج 1 ، ص 91 ، محقق و مصحح: علیان نژادی ، ابوالقاسم ، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب ( ع ) ، قم ، چاپ دوم ، 1427ق. [ 3 ] . امام خمینی ، توضیح المسائل ، ج 1 ، ص 381 ، مسئله ی 686 ؛ همان ، سؤال 339. [ 4 ] . امام خمینی ، توضیح المسائل ( محشی ) ، گرداورنده: بنی هاشمی خمینی ، سید محمدحسین ، ج 1 ، ص 705 ، م 1312 ، دفتر انتشارات اسلامی ، قم ، چاپ هشتم ، 1424ق. بر پایه منابع روایی ؛ پیامبر اسلام ( ص ) را در همان محلی که از دنیا رفته بود ، دفن کردند. اما برخی پرسش ها در این واقعه وجود دارد ؛ چرا مسلمانان به صورت دسته جمعی و یک باره بر جنازه ایشان نماز نخواندند ؟ و چرا مانند دیگر نمازهای میت ، کسی در جلو نایستاد و بر این نماز امام نبود ؟ ابتدا لازم است به این نکته توجه شود که نماز میت را نمی توان به جماعت خواند ، بلکه نمازی فرادا است و تنها گاه به صورت گروهی خوانده می شود ، هرچند برخی از ویژگی های جماعت ، برای ان وجود دارد. حال به بررسی این سؤال می پردازیم: 1. در مورد این که در نماز میت بر جنازه پیامبر خدا ( ص ) ، کسی جلو نایستاده و هر یک به صورت جدا نماز خوانده اند ، بر اساس روایتی این کار با توصیه امام علی ( ع ) بوده است: زمانی که على ( ع ) غسل و کفن پیامبر ( ص ) را انجام داد ، نخست به طور تنهائى بر بدن پیامبر نماز گزارد. مردم در مسجد گرد امده و در خصوص این که چه کسى بر بدن پیامبر ( ص ) نماز بگزارد و در کجا باید دفن شود گفتگو می کردند. در این هنگام على ( ع ) وارد شده فرمود: رسول خدا در حیات و ممات امام ما بوده و هست ؛ مسلمانان دسته دسته بدون ان که به کسى اقتدا کنند بر بدن پیامبر ( ص ) نماز خواندند. [ 1 ] البته به نظر می رسد علل سیاسی در این توصیه امام بی تاثیر نبوده است ؛ زیرا ایشان یا خود می بایست در نماز تمام گروه ها امام انان باشد که احتمال برخی اعتراضات را به دنبال داشت و یا انکه در هر گروه ، فردی امام می شد که در این صورت شاید برای امام شدن که می توانست در اینده فضیلتی برای انان شمرده شود درگیری هایی میان صحابه بوجود می امد. 2. اما در این که چرا همه به صورت یکجا این نماز را نخواندند ، بلکه گروه گروه امده و نماز خوانده اند ، مطلب صریحی در منابع یافت نشد ، اما می توان براساس نقل های تاریخی ، به نتایجی دست یافت: عایشه گفت: علی ، عباس و بنی هاشم بر پیامبر ( ص ) نماز خواندند سپس خارج شده و مهاجران وارد شدند و نماز گذاردند سپس انصار و پس از انان زنان و برده ها و ... فوج فوج بر ایشان نماز خواندند بدون این که کسی بر نماز انها امام بوده باشد . [ 2 ] پیامبر ( ص ) را به وسیله لحافی که در ان فوت کرده بود ؛ جابه جا کردند و همان مکانی که در ان فوت کرد را کندند تا پیامبر را در ان جا دفن کنند. سپس مردم گروه گروه وارد شدند و بر ایشان نماز گزاردند و پس از مردها ، زنان و سپس بچه ها نماز خواندند که هیچ یک از اینها در نمازشان امامی نبوده است . [ 3 ] امام باقر ( ع ) فرمود: ...پس همانا ده نفر ده نفر بر جنازه پیامبر وارد شده و بر ایشان نماز خواندند . [ 4 ] امام صادق ( ع ) فرمود: امام علی ( ع ) بر در ایستاد و بر پیامبر ( ص ) نماز خواند. سپس مردم را دستور داد که ده نفر ده نفر امده بر ایشان نماز بخوانند و بعد خارج شوند . [ 5 ] این روایات با اختلافاتی که در برخی جزئیات دارند ، این مطلب را ثابت می کنند که بر پیامبر گروه گروه نماز خوانده و هر گروهی پس از نماز خواندن خارج می شدند و گروهی دیگر وارد می شدند. به علاوه ؛ بنا بر همین روایات و برخی روایات دیگر به دست می اید که پیامبر در همان اتاقی که فوت شد دفن شده و هیچ خبری وجود ندارد که ایشان را از ان اتاق ، حتی برای غسل و کفن بیرون برده باشند. در نتیجه می توان چنین استنباط کرد که از علل اصلی گروه گروه نماز خواندن بر پیامبر این بوده که نماز بر ایشان در همان حجره ای باشد که در ان از دنیا رفته و طبیعتا ان مکان ، اقتضای ورود افراد بسیار را نداشته است. [ 1 ] . شیخ مفید ، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد ، ج 1 ، ص 188 ، قم ، کنگره شیخ مفید ، چاپ اول ، 1413ق ؛ خزاز رازی ، علی بن محمد ، کفایه الاثر فی النص علی الائمه الاثنی عشر ، ص 125 ، قم ، بیدار ، 1401ق. [ 2 ] . ابن عبدالبر ، یوسف بن عبد الله ، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب ، ج 1 ، ص 47 ، بیروت ، دار الجیل ، چاپ اول ، 1412ق ؛ ابن اثیر جزری ، علی بن محمد ، اسد الغابه فی معرفه الصحابه ، ج 1 ، ص 41 ، بیروت ، دار الفکر ، 1409ق. [ 3 ] . طبری ، محمد بن جریر ، تاریخ الامم و الملوک ( تاریخ طبری ) ، ج 3 ، ص 213 ، بیروت ، دار التراث ، چاپ دوم ، 1387ق ؛ ابن هشام ، عبد الملک ، السیره النبویه ، ج 2 ، ص 663 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ اول ، بی تا. [ 4 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ( ع ) ، ج 1 ، ص 239 ، قم ، انتشارات علامه ، چاپ اول ، 1379ق ؛ طبرسی ، فضل بن حسن ، اعلام الوری باعلام الهدی ، ص 137 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ سوم ، 1390ق. [ 5 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج 1 ، ص 451 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. ابتدا لازم است به این نکته توجه شود که نماز میت، نمازی فرادا است و تنها گاه به صورت گروهی و جماعت خوانده می‌شود و برخی از ویژگی‌های جماعت، برای آن وجود دارد. و لذا اگر نیت جماعت شود باید تمام افعال نماز را خود فرد انجام دهد.

حال به بررسی این سؤال می‌پردازیم:

1. این‌که در نماز بر جنازه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کسی جلو نایستاده و هر یک به صورت جدا نماز خوانده‌اند، بر اساس روایتی این کار با توصیه امام علی(علیه السلام) بوده است:

زمانی که امام على(علیه السلام) غسل و کفن پیامبر(صلی الله علیه و آله) را انجام داد، نخست به تنهائى بر بدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) نماز گزارد. مردم در مسجد گرد آمده و در خصوص این‌که چه کسى بر بدن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز بگزارد و در کجا باید دفن شود گفتگو می‌کردند. در این هنگام امام على(علیه السلام) وارد شد و فرمود: «رسول خدا در حیات و ممات امام ما بوده و هست»؛ مسلمانان دسته دسته بدون آن‌که به کسى اقتدا کنند بر بدن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواندند.[1]

البته به نظر می‌رسد علل سیاسی در این توصیه امام بی‌تأثیر نبوده است؛ زیرا ایشان یا خود می‌بایست در نماز تمام گروه‌ها امام آنان باشد که احتمال برخی اعتراضات را به دنبال داشت و یا آنکه در هر گروه، فردی امام می‌شد که در این صورت شاید برای امام‌شدن – که می‌توانست در آینده فضیلتی برای آنان شمرده شود – درگیری‌هایی میان صحابه بوجود می‌آمد.

2. اما در این‌که چرا همه به صورت یکجا این نماز را نخواندند، بلکه گروه گروه آمده و نماز خوانده‌اند، مطلب صریحی در منابع یافت نشد، اما می‌توان براساس نقل‌های تاریخی، به نتایجی دست یافت:

عایشه گفت: «علی، عباس و بنی‌هاشم بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواندند سپس خارج شده و مهاجران وارد شدند و نماز گذاردند سپس انصار و پس از آنان زنان و برده‌ها و ... فوج فوج بر ایشان نماز خواندند بدون این‌که کسی بر نماز آنها امام بوده باشد».[2]

«پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به وسیله لحافی که در آن فوت کرده بود؛ جابه‌جا کردند و همان مکانی که در آن فوت کرد را کندند تا پیامبر را در آن‌جا دفن کنند. سپس مردم گروه گروه وارد شدند و بر ایشان نماز گزاردند و پس از مردها، زنان و سپس بچه‌ها نماز خواندند که هیچ‌یک از اینها در نمازشان امامی نبوده است».[3]

امام باقر(علیه السلام) فرمود: «...پس همانا ده نفر ده نفر بر جنازه پیامبر وارد شده و بر ایشان نماز خواندند».[4]

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «امام علی(علیه السلام) بر در ایستاد و بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواند. سپس مردم را دستور داد که ده نفر ده نفر آمده بر ایشان نماز بخوانند و بعد خارج شوند».[5]

این روایات با اختلافاتی که در برخی جزئیات دارند، این مطلب را ثابت می‌کنند که بر پیامبر گروه گروه نماز خوانده و هر گروهی پس از نماز خواندن خارج می‌شدند و گروهی دیگر وارد می‌شدند. 

بنا بر همین روایات و برخی روایات دیگر به دست می‌آید که پیامبر (صلی الله علیه و آله)در همان اتاقی که فوت شد دفن شده و هیچ خبری وجود ندارد که ایشان را از آن اتاق، حتی برای غسل و کفن بیرون برده باشند.

در نتیجه می‌توان چنین استنباط کرد که از علل اصلی گروه گروه نماز خواندن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) این بوده که نماز بر ایشان در همان حجره‌ای باشد که در آن از دنیا رفته و طبیعتاً آن مکان، اقتضای ورود افراد بسیار را نداشته است.





[1]. شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج 1، ص 188، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413ق؛ خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النصّ علی الأئمة الإثنی عشر، ص 125، قم، بیدار، 1401ق.

[2]. ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله‏، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج 1، ص 47، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، 1412ق؛ ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 1، ص 41، بیروت، دار الفکر، 1409ق.

[3]. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، ج 3، ص 213، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387ق؛ ابن هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، ج 2، ص 663، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، بی‌تا.

[4]. ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی‌طالب(علیه السلام)، ج 1، ص 239، قم، انتشارات علامه، چاپ اول، 1379ق؛ طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، ص 137، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ سوم، 1390ق.

[5]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، ص 451، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق. چندین روایت وجود دارد که به خواندن نمازهای مستحبی در خانه توصیه می کند ؛ و دلیلش نیز می تواند ان باشد که چنین عبادت مخفیانه ای به اخلاص نزدیک تر بوده و از ریا به دور است ؛ [ 1 ] چنان که پیامبر خدا ص فرمودند: اى مردم ! در خانه هایتان نماز بخوانید و نافله ها را در انها ترک نکنید . [ 2 ] برترى نماز نافله در نهان بر نافله اشکار ، مانند برترى نماز واجب بر نافله است . [ 3 ] برترین نماز ، نماز انسان در خانه اش است جز نماز واجب . [ 4 ] نماز مستحبى مخفیانه ، بیست و پنج برابر نمازی می ارزد که در برابر مردم به جا اورده شود . [ 5 ] با تمام انچه گفته شد ، دلیل این برتری ، جلوگیری از ریا است ، و گرنه تردیدی نیست که انجام عبادات واجب و مستحب در مسجد - در شرایط برابر - برتر از انجام ان در مکان های دیگر است ، از این گزارشی وجود دارد که پیامبر اکرم ص نماز شب خود را هم در مسجد می خواند. [ 6 ] و نیز در روایتی توصیه شده است که نماز واجب و مستحب و نمازهای قضا در مسجد اقامه شود. [ 7 ] به همین دلیل ، برخی از فقها خواندن نماز مستحبی در مسجد را بهتر می دانند. [ 8 ] از این رو ، می توان گفت ؛ اگر کسی در مسجد نماز نافله را بخواند و ایمن از ریا باشد ، و یا با این عمل ، مردم را به خواندن نماز نافله به عنوان یک کار خیر و پسندیده ترغیب نماید ، خواندن نمازهای مستحبی در مسجد نیکو و پسندیده است. [ 9 ] و به جهت عمومات نماز خواندن در مسجد [ 10 ] دارای ثواب است. اما اگر کسی قدرت کنترل نفس خود را نداشته و دچار ریا می شود ، بهتر است تا رفع این نقیصه ، مخفیانه نماز بگذارد ؛ چه در مسجدی خلوت و چه در خلوتی دیگر غیر از مسجد. [ 1 ] . ر. ک: حر عاملى ، محمد بن حسن ، وسائل الشیعه ، باب استحباب صلاه النوافل فی المنزل و اتخاذ بیت فی الدار للصلاه و اخفا النوافل ... ، ج 5 ، ص 294 ، قم ، مؤسسه ال البیت ع ، چاپ اول ، 1409ق ؛ نجفی ، محمد حسن ، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام ، ج 14 ، ص 145 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ هفتم ، 1404ق. [ 2 ] . متقی هندی ، علا الدین علی بن حسام الدین ، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ، محقق ، بکری حیانی ، صفوه السقا ، ج 7 ، ص 772 ، بیروت ، مؤسسه الرساله ، چاپ پنجم ، 1401ق. [ 3 ] . طوسى ، محمد بن الحسن ، الامالی ، ص 530 ، قم ، دار الثقافه ، چاپ اول ، 1414ق. [ 4 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 31 ، ص 10 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق ؛ شیبانی ، احمد بن محمد بن حنبل ، مسند احمد ، محقق ، شعیب الارنؤوط ، عادل مرشد ، ج 35 ، ص 459 ، بیروت ، مؤسسه الرساله ، چاپ اول ، 1421ق. [ 5 ] . کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ، ج 3 ، ص 24. [ 6 ] . ر. ک: طوسى ، محمد بن الحسن ، تهذیب الاحکام ، ج 2 ، ص 334 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 7 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج 3 ، ص 371 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 8 ] . ابوصلاح حلبی ، تقى الدین بن نجم الدین ، الکافی فی الفقه ، محقق ، استادی ، رضا ، ص 152 ، اصفهان ، کتابخانه عمومى امام امیر المؤمنین ع ، چاپ اول ، 1403ق. [ 9 ] . موسوی عاملی ، محمد بن علی ، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام ، ج 4 ، ص 407 ، بیروت ، مؤسسه ال البیت ع ، چاپ اول ، 1411ق ؛ بهجت ، محمد تقی ، جامع المسائل ، ج 1 ، ص 548 ، قم ، دفتر معظم له ، چاپ دوم ، 1426ق. [ 10 ] . نراقی ، ملا احمد بن محمد مهدی ، مستند الشیعه فی احکام الشریعه ، ج 4 ، ص 473 ، قم ، مؤسسه ال البیت ع ، چاپ اول ، 1415ق ؛ ر. ک: وسائل الشیعه ، ج 5 ، ص 193 و 201 ؛ همچنین روایاتی مانند: علیکم بالصلاه فی المساجد ؛ کافی ، ج 2 ، ص 635. مراجع معظم تقلید در این زمینه می‌گویند: برای مرد و زن ، مستحب مؤکد است پیش از نمازهای یومیه نمازهای واجبی که در هر روز خوانده می‌شود اذان و اقامه بگویند. [ 1 ] با این‌حال ، در برخی موارد ، گفتن اذان و اقامه -و در برخی موارد فقط اذان- برای نماز ساقط است. الف مواردی که اذان و اقامه ساقط است: کسی که در نماز جماعت شرکت می‌کند: وقتی براى نماز جماعتى اذان و اقامه گفته می‌شود ، براى همه کافى است ، پس کسى که با ان جماعت نماز مى‌خواند ، نباید [ 2 ] براى نماز خود اذان و اقامه بگوید ، اگرچه اذان و اقامه را نشنیده و یا موقع گفتن ان در جماعت حاضر نباشد. [ 3 ] کسی که پس از نماز جماعت رسیده ، و می‌خواهد نماز بخواند: وقتی نماز جماعت برپا می‌شود و فرد پس از اتمام نماز می‌رسد ، تا وقتى جمعیت متفرق نشده و عده‌ای مشغول تعقیبات هستند ، اگر انسان بخواهد فرادا یا با جماعت دیگرى نماز بخواند ، نباید [ 4 ] اذان و اقامه بگوید. البته این در صورتى است که براى نماز جماعت اول اذان و اقامه گفته شده و هر دو نماز در یک مکان باشد. [ 5 ] کسى که اذان و اقامۀ دیگرى را می‌شنود ، در صورتى که بین ان اذان و اقامه و نمازى که مى‌خواهد بخواند زیاد فاصله نشود ، مى‌تواند براى نماز خود اذان و اقامه نگوید. [ 6 ] ب مواردی که فقط اذان ساقط است: اگر نمازگزار نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا را بدون فاصله یا با فاصلۀ کمی از هم بخواند ، [ 7 ] اذان نماز دوم ساقط مى‌شود ؛ بنابراین در مواردی که سفارش شده نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا پشت سر هم خوانده شود ، اذان نماز برای نماز دوم ساقط می‌شود و ان موارد عبارت‌اند از: نماز عصر روز جمعه ، نماز عصر روز عرفه که روز نهم ذى حجه است. نماز عشای شب عید قربان ، براى کسى که در مشعر الحرام است. نماز عصر و عشای زن مستحاضه ، نماز عصر و عشاى کسى که نمى‌تواند از بیرون امدن ادرار و مدفوع خوددارى کند. [ 8 ] شایان ذکر است ، ساقط شدن اذان یا اقامه در بیشتر موارد مذکور به این معنا است که گفتن اذان و اقامه مشروع نبوده و باید ترک شود ؛ بنابراین فرد با گفتن عمدی ان مرتکب گناه می‌شود. اما در برخی موارد ، مراد از ساقط شدن ، ان است که گفتن اذان یا اقامه استحباب ندارد. پس با توجه به اختلاف نظر مراجع تقلید ، از بیان ان صرف نظر نموده و در این زمینه می‌توانید به کتابهای فقهی ، از جمله انچه در پاورقی ذکر شده است مراجعه نمایید.     [ 1 ] . امام خمینی ، توضیح المسائل محشی ، گرداورنده ، بنی‌هاشمی خمینی ، سید محمدحسین ، ج 1 ، ص 518 ، م 916 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ هشتم ، 1424ق ؛ ر. ک: نمایه 449 اذان و اقامه در نماز ؛ برخی فقها در مورد گفتن اقامه می‌گویند: بنابر احتیاط نباید ترک شود. [ 2 ] . ایت الله بهجت: مى‌تواند براى نماز خود اذان و اقامه نگوید ؛ ایت الله مکارم شیرازی: بنابر احتیاط . [ 3 ] . توضیح المسائل محشى ، ج ‌1 ، ص 522‌ ، م 923. [ 4 ] . ایت الله اراکى: بنا بر احتیاط واجب ؛ ایت الله بهجت: بنا بر اظهر لازم نیست.. ؛ ایات عظام گلپایگانى ، خوئى ، تبریزى ، صافى و سیستانى: مى‌تواند براى نماز خود اذان و اقامه نگوید ، به این معنا که گفتن اذان و اقامه مستحب نیست. [ 5 ] . ایات عظام اراکی ، گلپایگانی ، خویی ، تبریزی ، صافی ، سیستانی و شبیری: این حکم ، صرفا مربوط به مسجد است ؛ ر. ک: توضیح المسائل محشى ، ج ‌1 ، ص 522‌ - 523 ، م 924 و 925. [ 6 ] . همان ، ص 525‌ ، م 928. [ 7 ] . اکثر فقها می‌گویند: انجام تعقیبات و نماز نافله موجب فاصله بین نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا نمی‌شود. [ 8 ] . ر. ک: توضیح المسائل محشى ، ج ‌1 ، ص 520‌ ، م 922 ؛ البته در دو مورد اخیر اگر فرد بداند که با گفتن اقامه ، فرصت گذشته و ممکن است نجاست از وی خارج شود ، اقامه و سایر مستحبات نماز را نیز باید ترک نماید. انچه در احادیث در ارتباط با اعمال و دعایی که همراه با قران در شب قدر خوانده می شود ، امده از دو بخش تشکیل می شود: بخش اول مربوط به باز کردن قران و قرار دادن ان در مقابل است که این از اعمال شب های قدر است. [ 1 ] بخش دوم مربوط به قران سر گرفتن می باشد. سید ابن طاووس دو روایت از کتاب اغاثه الداعی به صورت سندهای مختلف نقل کرده و قران به سر گرفتن را جزو اعمال مخصوص شب های قدر ذکر می نماید ، که یکی از انها به شرح زیر است: ذکرنا اسنادنا الیه فی کتاب اغاثه الداعی عن علی بن یقطین رحمه الله عن مولانا موسى بن جعفر ( ع ) یقول فیه خذ المصحف فی یدک و ارفعه فوق راسک و قل اللهم بحق من ارسلته الى خلقک و بکل ایه هی فیه و بحق کل مؤمن مدحته فیه و بحقه علیک و لا احد اعرف بحقه منک یا سیدی یا سیدی یا سیدی یا الله یا الله یا الله عشر مرات و بحق محمد عشر مرات و بحق کل امام و تعدهم حتى تنتهی الى امام زمانک عشر مرات فانک لا تقوم من موضعک حتى یقضى لک حاجتک و تیسر لک امرک ؛ [ 2 ] علی بن یقطین از امام کاظم ( ع ) نقل می کند که ان حضرت فرمود: مصحف شریف را در دست بگیر و بر سر بگذار و بگو: اللهم بحق من ارسلته الى خلقک و بکل ایه هی فیه و بحق کل مؤمن مدحته فیه و بحقه علیک و لا احد اعرف بحقه منک یا سیدی یا سیدی یا سیدی پس ده مرتبه بگو یا الله ، و ده مرتبه بحق محمد ، و همین طور هر کدام از امامان ( ع ) را بشمار و ده مرتبه بگو تا وقتی که به نام امام معاصر با خودت رسیدی ، نام ان حضرت را نیز ده مرتبه صدا بزن. که اگر چنین کنی حاجات تو براورده می شود و امور زندگی بر تو اسان می شود. در روایت دیگر که از امام صادق ( ع ) نقل شده است ، در ابتدای دعا اللهم بحق هذا القران نیز امده است [ 3 ] و به جای عبارت بحق کل امام و تعدهم ، نام تک تک امامان ( ع ) امده است و در پایان امام ( ع ) می فرماید: و تسال حاجتک ؛ هر حاجت که دارى از خدا طلب کن . از طرف دیگر ، توصیه شده که قران را هنگام برخورد با گرفتاری ها و بدون اختصاص به زمان خاصی بر سر بگیریم و طبیعی است که انجام ان در شب های قدر دارای اثر بیشتری خواهد بود. در روایت امده است: هر بدهکار و گرفتاری که پس از دو رکعت نماز مخصوص ، قران را به سر می گیرد و نام خدای متعال ، پیامبر ( ص ) و ائمه اطهار ( ع ) را ده مرتبه صدا بزند ، حاجات او براورده می شود. [ 4 ] و چه شبی مبارک تر از شب های نوزدهم ، بیست و یکم و بیست و سوم که انسان در رفع گرفتاری ها و براورده شدن حاجات این اعمال را انجام دهد. [ 1 ] . و عن زراره قال قال الصادق ( ع ) تاخذ المصحف فی ثلاث لیال من شهر رمضان فتنشره و تضعه بین یدیک و تقول- اللهم انی اسالک بکتابک المنزل و ما فیه و فیه اسمک الاکبر و اسماؤک الحسنى و ما یخاف و یرجى ان تجعلنی من عتقائک من النار و تدعو بما بدا لک من حاجه ؛ قطب الدین راوندی ، سعید بن هبه الله ، الدعوات ( سلوه الحزین ) ، ص 206 ، انتشارات مدرسه امام مهدی ( عج ) ، قم ، چاپ اول ، 1407ق ؛ مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 94 ، ص 4 ، دار احیا التراث العربی ، بیروت ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 2 ] . سید ابن طاووس ، رضی الدین علی ، الاقبال بالاعمال الحسنه ، ج 1 ، ص 186 و 187 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ دوم ، 1409ق. [ 3 ] . همان ، ص 187. [ 4 ] . جا رجل الى سیدنا الصادق ( ع ) فقال له یا سیدی اشکو الیک دینا رکبنی و سلطانا غشمنی فقال اذا جنک اللیل فصل رکعتین اقرا فی الاولى منهما الحمد و ایه الکرسی و فی الرکعه الثانیه الحمد و اخر الحشر لو انزلنا هذا القران على جبل الى اخر السوره ثم خذ المصحف فدعه على راسک و قل ( بحق هذا ) القران و بحق من ارسله و بحق کل مؤمن فیه و بحقک علیهم فلا احد اعرف بحقک منک بک یا الله عشر مرات ثم تقول یا محمد عشر مرات یا علی عشر مرات یا فاطمه عشر مرات یا حسن عشر مرات یا حسین عشر مرات یا علی بن الحسین عشر مرات یا محمد بن علی عشر مرات یا جعفر بن محمد عشر مرات یا موسى بن جعفر عشر مرات یا علی بن موسى عشر مرات یا محمد بن علی عشر مرات یا علی بن محمد عشر مرات یا حسن بن علی عشرا یا الحجه عشرا ثم تسال الله حاجتک قال فمضى الرجل و عاد الیه بعد مده و قد قضی دینه و صلح له سلطانه و عظم یساره ؛ شیخ حر عاملی ، وسائل الشیعه ، ج 8 ، ص 125 - 126 ، مؤسسه ال البیت ( ع ) ، قم ، چاپ اول ، 1409ق. گزارش شده است که بعد از نزول ایه نجوا ، [ 1 ] امام علی ع با دادن ده بار صدقه ، ده مرتبه توانست با ارامی و درگوشی پرسش‌هایی را با پیامبر اسلام ص در میان گذاشته و پاسخ‌هایی را بشنود: پرسش امام علی ع : وفاداری چیست ؟ پاسخ پیامبر اسلام ص : توحید و گواهی به این‌که خدایی غیر از خدای یگانه نیست. پرسش: فساد چیست ؟ پاسخ: کفر به خدا و شریک قرار دادن برای او. پرسش: حق چیست ؟ پاسخ: اسلام ، قران و ولایت ، زمانی که به تو برسد . پرسش: حیله‌گری چیست ؟ پاسخ: ترک حیله‌گری ! پرسش: وظیفه‌ام چیست ؟ پاسخ: پیروی از خدا و پیروی از پیامبر. پرسش: چگونه خدا را بخوانم ؟ پاسخ: با راستی و یقین. پرسش: چه چیزی از خدا بخواهم ؟ پاسخ: عافیت دنیا و اخرت . پرسش: برای نجات نفسم چه کاری را انجام دهم ؟ پاسخ: غذای حلال بخور و سخن راست بگو. پرسش: خوشحالی در چیست ؟ پاسخ: بهشت. پرسش: اسایش و ارامش در چیست ؟ پاسخ: لقا الله. [ 2 ] بعد از این گفت‌وگوها بود که ایه نجوا نسخ شد [ 3 ] و همگان دوباره اجازه یافتند تا با پیامبر ص ‌ نجوا کنند.   [ 1 ] . نجوا ، 8 ؛ منظور از نجوا کنندگان در ایه هفت سوره مجادله ، 104336 ؛ نجوا با پیامبر اسلام ص و پرداخت صدقه ، 45442 ؛ عدد نجوا کنندگان در سوره مجادله ، 26426. [ 2 ] . حمویی جوینی شافعی ، ابراهیم بن سعد الدین‏ ، فرائد السمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین و الائمه من ذریتهم ع ‏ ، ج 1 ، ص 359 ، مؤسسه المحمود ، چاپ اول ، 1400 ؛ مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 35 ، ص 382 383 ، بیروت ، مؤسسه الطبع و النشر ، چاپ اول ، 1410ق. [ 3 ] . نسخ ، تبدیل و تحویل ، 13746 ؛ نسخ در قران ، 547 ؛ نسخ قران به سنت ، 14073.