با توجه به این‌که زمین هیچ‌گاه نباید از حجت خدا خالی باشد، حد فاصل عروج حضرت عیسی(ع) تا بعثت رسول اکرم(ص) چه کسی حجت خدا در زمین بود؟
ضرورت وجود انسان معصوم و حجت الهی در همه زمان‌ها با استناد به دلایل متعدد عقلی و نقلی در امامت عامه است، در این صورت حد فاصل بین عروج حضرت عیسی(ع) تا بعثت پیامبر(ص) چه کسی حجت بر روی زمین بوده است؟
دوران فترت که به معنای فاصله مبعوث شدن دو پیامبر است ، با روایاتی که دلالت می کند هیچ گاه زمین از حجت خدا خالی نیست ، منافاتی ندارد ؛ زیرا کلمه حجت عمومیت دارد و شامل امامان معصوم و وصایای پیامبران نیز می شود. در متون اسلامی امده است که زمین از حجت الهی خالى نمی ماند خواه این حجت اشکار و مشهور باشد ، یا پنهان و ناشناخته ، تا حجت هاى خدا و دلایل روشنگر او باطل نشود. البته در قران به دوران فترت اشاره شده است که ان هم بدین معنا است که هر چند رسولان صاحب شریعتی در این دوران نبودند ، اما هیچ مانعى ندارد که اوصیاى انها و یا حتی نبی بدون صاحب شریعت وجود داشته باشند ؛ زیرا طبق روایات و نقل های تاریخی ؛ همه انبیاى الهى ، وصى و جانشین داشتند.
به جز امام حسن مجتبی ( ع ) که مدت بسیار اندک از خلافت برخوردار شد ، هیچ یک از امامان معصوم ( ع ) از ذریه پیامبر عهده دار خلافت نشدند. علت این کار فریب کاری ها و ظلم ستم حاکمان جور از یک سو و مرعوب شدن مردم و مسلمانان سست ایمان بود. بله اگر مراد از ذریه رسول خدا ( ص ) نوادگان پیامبر گرامی اسلام ( ص ) ( کسانی که نسب شان به ان حضرت می رسد باشد ) البته در زمان غیبت حضرت ولی عصر ( عح ) بعضی از نوادگان پیامبر گرامی اسلام مانند فاطمیون و علویون در مصر تو انستند برای مدتی حکومت را به دست بگیرند. درباره زندگی و احوال حضرت عیسی ، ایات زیادی در قران ، و روایات متعددی از معصومان ع وارد شده است  که برای اگاهی از انها می‌توانید به زندگی حضرت عیسی مراجعه کنید. در این نوشتار نیز احادیث دیگری تقدیم می‌شود: 1. زهد حضرت عیسی: یکی از ویژگی‌های اخلاقی حضرت عیسی ع ، زهد ان پیامبر بزرگ است. او همچون پیامبران دیگر خود را از تشریفات و زیبایی‌های دنیا و نعمت‌های رنگارنگش دور نگه می‌داشت و ابا داشت که کارهای خود را به عهده دیگران واگذارد. در این‌باره ، حضرت علی ع می‌فرماید: بالشتش سنگ و لباسش خشن و غذایش ناگوار بود. خورشتش گرسنگی و چراغش در شب ، ماه و سایبانش در روز ، شرق و غرب زمین بود. میوه و سبزی‌اش ، گیاهانی بود که در مناطق مختلف می‌رویید . [ 1 ] خود حضرت عیسی نیز دائما چنین می‌گفت: خادم من دستانم و مرکبم پاهایم و فرشم زمین و بالشم سنگ است. در زمستان ، سرزمین‌های شرقی مرا گرم خواهند کرد. چراغ شب‌هایم ماه است و خورشتم گرسنگی. شعارم ترس و لباسم پشم و میوه و سبزیجاتم ، چیزهایی است که زمین برای حیوانان وحشی و چارپایان رویانده. وقتی می‌خوابم چیزی ندارم و وقتی بیدار می‌شوم نیز چیزی ندارم ولی کسی ثروتمندتر از من روی زمین وجود ندارد . [ 2 ] 2. تعادل در خوف و رجا: یکی از صفاتی که باید یک مؤمن ان‌را دارا باشد ، داشتن حالت خوف و رجا است ؛ یعنی هم از عقاب الهی بترسد و هم به رحمت او امیدوار باشد. به عبارت دیگر ؛ هم اهل خوف و گریه باشد و هم اهل خوشحالی. برخی از بندگان خالص خدا ، به دلیل این‌که ایمانی کامل به جهنم و عذاب الهی دارند ، دائما در حال خوف بسر می‌برند. اما کسانی که از این افراد کامل‌تر هستند ، هم بیم و هم امید را به یک اندازه در خود ایجاد کرده‌اند. در این زمینه ، امام رضا ع درباره حضرت عیسی ع چنین می‌فرماید: حضرت عیسی هم گریه می‌کرد و هم می‌خندید ولی حضرت یحیی ع فقط گریه می‌کرد و نمی‌خندید. ان حالتی که عیسی داشت ، بهتر از حالت یحیی بود .‏ [ 3 ] 2. خدمت به مخلوقات: از این جهت که خدای همه مخلوقات یکی است ، و همه از او سرچشمه می‌گیرند ، نباید پنداشت که لزوم خوش‌رفتاری با دیگران ، مخصوص هم‌نوعان یا هم‌کیشان است ؛ بلکه این حکم ، شامل حیوانات نیز می‌شود ؛ یعنی یک بنده خوب خدا ، حتی نسبت به حیوانات نیز توجه دارد و در فرصت مناسب ، به احوال انها رسیدگی می‌کند. در این زمینه نقل شده ، وقتی حضرت عیسی با حواریون به ساحل دریا رسیدند ، قرصی از نان خود را به دریا انداخت. یکی از حواریین به او گفت: ای روح الله چرا چنین کاری کردی ؟ ان نان قوت تو بود ! عیسی ع فرمود: ان‌را برای یکی از حیوانات دریایی انداختم. ثواب این کار بسیار بزرگ است . [ 4 ] 3. اهمیت اخرت: هرچند که دنیا نیز برای انسان مهم است. ولی اهمیت ان در مقابل زندگی اخروی انسان ، بسیار ناچیز است. از این‌رو ، حضرت عیسی به حواریون می‌فرمود: وقتی دینتان سالم مانده ، به خاطر از دست دادن دنیا تاسف نخورید ؛ همان‌طوری که اهل دنیا وقتی دنیایشان سالم باشد ، به خاطر از دست رفتن دینشان تاسف نمی‌خورند . [ 5 ] 4. اثار خصلت‌های مذموم: پیامبران الهی که ماموریت هدایت مردم را برعهده دارند ، یکی از وظایفشان ، بیان اثار شوم خصلت‌های منفی و کارهای ناپسند است. در این زمینه ، از حضرت عیسی نقل شده است: هر کس که غم و ناراحتی‌اش زیاد باشد ، بدنش بیمار می‌شود و هر کس که اخلاقش بد باشد ، خودش را عذاب می‌دهد و هر کس که زیاد حرف می‌زند ، خطاهایش زیاد می‌شود و هر کس که زیاد دروغ بگوید ، بی‌ارزش می‌شود و هر کس که با مردان گلاویز شود ، مروتش از بین می‌رود . [ 6 ] 5. حقیقت دنیا: مردم ظاهر دنیا را می‌بینند ، ولی از حقیقت ان غافلند. حضرت مسیح در بیان باطن دنیا ، به حوارایانش چنین گفت: دنیا پل است. از ان عبور کنید و ان‌را اباد نکنید . [ 7 ] 6. خصوصیات همنشین: یکی از عواملی که بر انسان تاثیر بسیاری دارد ، کسانی هستند که انسان با انان حشر و نشر دارد. از این‌رو ، وقتی حواریون از ایشان پرسیدند: با چه کسی همنشینی داشته باشیم ، ایشان فرمود: کسی که با دیدنش به یاد خدا بیافتید و سخن گفتنش علم شما را افزایش دهد و اعمالش شما را به اخرت ترغیب کند.‏ [ 8 ] 7. سخن گفتن زیاد: همیشه بزرگان دین ، از اثار منفی زیاد سخن گفتن ، سخن به میان اورده‌اند. امام صادق ع در این‌باره فرمود: حضرت مسیح دائما می‌گفت: در غیر یاد خدا ، زیاد سخن نگویید ؛ کسانی که زیاد حرف می‌زنند ، دل‌هایشان دچار قساوت شده ولی خودشان نمی‌دانند . [ 9 ] از عیسای مسیح در منابع روایی اسلامی بسیار یاد شده است که ما به این اندک بسنده کردیم.   [ 1 ] . شریف الرضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 227 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 2 ] . دیلمى ، حسن بن محمد ، ارشاد القلوب الى الصواب ، ج 1 ، ص 157- 158 ، قم ، الشریف الرضی ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . قطب الدین راواندی ، سعید بن هبه الله ، قصص الانبیا ، ص 273 ، مشهد ، مرکز پژوهش‌های اسلامی ، چاپ اول ، 1409ق. [ 4 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج ‏4 ، ص 9 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 5 ] . شیخ صدوق ، محمد بن على‏ ، الامالی ، ص 496 ، تهران ، کتابچی ، چاپ ششم ، 1376ش. [ 6 ] . همان ، ص 543. [ 7 ] . شیخ صدوق ، محمد بن علی ، الخصال ، محقق ، غفاری ، علی اکبر ، ج 1 ، ص 65 ، قم ، دفتر نشر اسلامی ، چاپ اول ، 1362ش. [ 8 ] . الکافی ، ج 1 ، ص 39. [ 9 ] . همان ، ج ‏2 ، ص 114. الف پیامبر اسلام سه فرزند پسر به نام های قاسم ، عبدالله طاهر و ابراهیم داشت که همه انها - در سن کودکی و در اثر بیماری - در دوران حیات ان حضرت ص از دنیا رفتند. [ 1 ] و این امر نیاز به حکمت و فلسفه ندارد ؛ زیرا لله ملک السماوات و الارض یخلق ما یشا یهب لمن یشا اناثا و یهب لمن یشا الذکور ؛ [ 2 ] مالکیت و حاکمیت اسمان ها و زمین از ان خدا است ، هر چه را بخواهد مى افریند و به هر کس اراده کند ، دختر می بخشد و به هر کس بخواهد پسر. البته روایاتی نیز وجود دارد که پروردگار ، به پیامبرش فرمود که میان فرزندش ابراهیم و نوه اش حسین ع یکی از ان دو باید از دنیا بروند و اختیار انتخاب یکی از ان دو را نیز بر عهده خود پیامبر ص گذاشت که حضرتشان از خدا خواست که نوه اش زنده بماند. [ 3 ] ب امام کاظم ع برای اثبات این که نوادگان دختری پیامبر ص از امام علی ع ، فرزند پیامبر ص نیز به شمار می ایند ، چند دلیل برای هارون عباسی ارائه فرمودند: 1. اگر پیامبر ص زنده شود ، و دختر شما را خواستگارى کند ، ایا به ایشان پاسخ مثبت می دهید ؟ هارون گفت: بله ! و برای این موضوع ، به عرب و عجم و قریش افتخار خواهم کرد. امام ع به او فرمود: اما نه ان حضرت ص از دخترم خواستگارى می کند و نه من دخترم را به ازدواج ایشان در می اورم ؛ زیرا ایشان پدر من است و پدر شما نیست. هارون هم این استدلال امام ع را قبول کرد . [ 4 ] 2. امام ع در جواب سؤال هارون که گفت به چه دلیل شما مى گویید نسل و ذریه پیامبر ص هستید ، به این ایه استدلال کرد: ...و من ذریته داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى و هارون و کذلک نجزی المحسنین و زکریا و یحیى و عیسى ... ؛ ... و داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى و هارون از فرزندان ابراهیم بودند ؛ این گونه نیکوکاران را پاداش مى دهیم ؛ و همچنین زکریا و یحیى و عیسى و الیاس که همه از نیکان بودند... . امام بعد از تلاوت ایه فرمود: حضرت عیسى ع پدر نداشت ، ولی خداوند او را از طریق حضرت مریم س به دیگر فرزندان ابراهیم ملحق کرد. به همین ترتیب ما نیز از طریق مادرمان فاطمه س به پیامبر ص ملحق می شویم. [ 5 ] 3. امام ع همچنین در این قضیه به ایه مباهله [ 6 ] استناد کردند. [ 7 ] [ 1 ] . ر .ک: فرزندان پیامبر اسلام ، 9148 ؛ زندگی نامه پیامبر اسلام ص ، 98398. [ 2 ] . شوری 49. [ 3 ] . مسعودی ، علی بن الحسین ، اثبات الوصیه ، ص 165 ، قم ، انصاریان ، 1384 ش. [ 4 ] . شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا ع ، محقق ، مصحح ، لاجوردی ، مهدی ، ج 1 ، ص 83 ، تهران ، نشر جهان ، چاپ اول ، 1378ق. [ 5 ] . عیون اخبار الرضا ع ، محقق ، مصحح ، لاجوردی ، مهدی ، ج 1 ، ص 84. [ 6 ] . ال عمران 61. [ 7 ] . ر .ک: زندگی امام موسای کاظم ع و فرزندانش ، 1888 ؛ دلالت مباهله پیامبر ص بر حقانیت اسلام و فضیلت اهل بیت ، 98575 ؛ شرایط مباهله ، 6231. گفتنی است ، بر اساس تعریف شیعیان از حدیث ، هر سخن و رفتاری از امام معصوم ع را می‌توان مانند سخن و رفتار پیامبر ص به عنوان یک حدیث ارزیابی کرد. و نیز هر رفتار سیاسی اجتماعی امام به نوعی ترویج عملی سنت پیامبر ص ارزیابی خواهد شد. با این وجود ، در زمان حضور پیامبر اسلام ص ، امام علی ع و امام حسن ع در همان منطقه‌ای که ان‌حضرات ع به ترویج دین مشغول بودند شهر مدینه و کوفه ، به احترام حضراتشان ، امام حسین ع اقدام به برپایی مستقل جلسات سخنرانی و ... نمی‌فرمود. امام حسین ع تقریبا بخش عمده‌ای از عمر خود را در زمان حیات جد ، پدر و برادرشان به سر بردند ؛ از این‌رو شاید نیازی به تشکیل چنین جلسات مستقلی نبود. علاوه بر این‌که حضرتشان از امامانى هستند که به دلیل شرایط سیاسى دوران امامتشان و نیز برجسته‌تر بودن رفتار سیاسی ان‌حضرات ، میراث روایی چندانی - مانند انچه از امام پنجم و ششم ع نقل شده - از انان بر جای نمانده است تا ان‌جا که برخی از علما ، منکر نقل حدیث فقهى از امام حسین ع شده‌اند. [ 1 ] به هرحال خاموش‌ماندن ان‌حضرت در مقاطع زمانی خاص ، نشانگر ناتوانی ایشان نبود. این‌گونه است که در برخی گزارش‌های تاریخی ملاحظه می‌کنیم که اطرافیان معاویه گمان می‌کردند ، امام حسین ع دارای لکنت زبان است و نمی‌تواند در میان مردم سخن بگوید ؛ لذا به معاویه پیشنهاد دادند که برای کم کردن جایگاه امام حسین ع در نزد مردم دستور دهد تا امام ع به منبر برود و خطبه بخواند تا با لکنت زبان او ، جایگاه او نزد مردم پایین بیایید ؛ اما بر خلاف تصور انها ، امام ع در نهایت فصاحت خطبه خواند و مردم با احترام نسبت به ان‌حضرت ع برخورد کردند و معاویه و اطرافیان او رسوا شدند. [ 2 ] با توجه به انچه گفته شد ، صرف‌نظر از بررسی سندی و محتوایی تنها به بیان برخی از جنبه‌های میراث روایی باقیمانده از سید الشهدا ع بسنده می‌کنیم: الف نقل احادیث زمان پیامبر ص 1. امام حسین ع از حضرت فاطمه س نقل می‌کنند که رسول خدا ص شب عرفه نزد ما امد و فرمود براستى خدا به شما مباهات می‌کند ، همه‌ی شما را عموما ، بویژه على ع را امرزیده و من فرستاده خدا به سوى شما هستم. همانا سعادت‌مند کامل کسى است که على ع را در حیات او و پس از مرگش دوست بدارد و شقى کسى است که على ع را در حیات و مردگى دشمن دارد. [ 3 ] 2. امام حسین ع نقل می‌کنند که پیامبر ص فرمود: کسى که مصیبتى بر او وارد شده و هر گاه ان‌را یاد کند ، انا لله و انا الیه راجعون‏ بگوید ، خدا اجرى را که هنگام ورود مصیبت به او عنایت کرده است ، دوباره به او مرحمت می‌فرماید. [ 4 ] برخی از احادیث ان‌حضرت به واسطه کسانی است که جز یاران رسول خدا ص بودند. امام حسین ع از جابر نقل می‌کند: ما منافقان زمان رسول الله ص را با بغض امام علی ع و فرزندان او می‌شناختیم. [ 5 ] ب بیان احادیث از زبان خودشان احادیثی را که از خود امام حسین ع صادر شده است ، در چند بخش می‌توان بیان نمود: شناخت خدا امام حسین ع فرمود: خداوند بندگان را خلق نمود تا او را بشناسند و چون او را شناختند ، عبادتش کنند ، و چون او را عبادت نمودند ، بی‌نیاز شوند از عبادت غیر او. مردى پرسید معرفت خدا چگونه است ؟ امام ع فرمود: امام زمان خودشان  که اطاعت دستورهای او واجب است را بشناسند. [ 6 ] بیان مقام اهل‌بیت ع بخشی از احادیثی که در مورد شان و جایگاه اهل‌بیت ع به دست ما رسیده ، از سوی امام حسین ع صادر شده است ؛ مانند: 1. حبیب بن مظاهر از امام حسین ع پرسید: قبل از این‏که خداوند ادم ع را خلق کند ، شما در چه وضعیتی قرار داشتید ؟ امام ع فرمود: ما شبح‌‏هایى از نور بودیم که اطراف عرش خدا دور می‌زدیم و به ملائکه ، درس تسبیح سبحان الله و تهلیل لا اله الا الله و تحمید الحمد لله می‌دادیم . [ 7 ] ، [ 8 ] 2. امام حسین ع فرمود: ما کسانی هستیم که علم کتاب قران و بیان ان نزد ما است ؛ انچه که‏ نزد ما است ، نزد احدى از خلق نیست ؛ زیرا ما به دانستن اسرار خدا سزاواریم. سپس فرمود: ما ال‌ الله و وارث رسول او هستیم. بیان مقام محبان اهل‌بیت ع محبان اهل‌بیت ع به واسطه دوستی با ان‌حضرات به مقام بسیار بالایی می‌رسند: [ 9 ] ابان بن تغلب می‌گوید: امام حسین ع فرمود: هر کسی ما اهل‌بیت ع را دوست داشته باشد ، از ما اهل‌بیت ع است. پرسیدم: از شما اهل‌بیت ؟ ! امام ع سه بار فرمود: از ما اهل‌بیت ع است ، ایا قول عبد صالح ابراهیم ع را نشنیدی که می‌گفت: فمن تبعنی فانه منی‏ ؛ [ 10 ] هرکه پیرو من باشد ، از من است. [ 11 ] بیان مظلومیت خودشان امام حسین ع در مورد مظلومیت خویش فرمود: من کشته اشک‌هایم ، مؤمنى مرا یاد نکند ، مگر ان‏که به گریه مى‏افتد . [ 12 ] هم‌چنین ان‌حضرت ع فرمود: من کشته اشک هستم. من در حالی‌که غمگین و اندوهگین بودم کشته شدم و سزاوار است بر خدا که هر مکروب و اندوهگینى که به زیارت من مى‏اید را با قلبى مسرور و شاد به اهلش برگرداند . [ 13 ] دعاها امام حسین ع در دعای به خدا عرض می‌کند: اللهم لا تستدرجنی بالاحسان ، و لا تؤدبنی بالبلا ؛ [ 14 ] خدایا مرا به وسیله احسان دچار فریفتگى مگردان و با بلا من را ادب مکن. اما اوج دعاهای امام حسین ع را در دعای روز عرفه می‌توان یافت که به خدا عرض می‌کند: الحمد لله‏ الذی‏ لیس‏ لقضائه‏ دافع‏ و لا لعطائه مانع و لا کصنعه صنع صانع ... . [ 15 ] پاسخ‌گویی به پرسش‌ها یکی از وظایف امام در هر زمانی پاسخ‌گویی به سؤالات مردم است ؛ لذا بخشی از احادیث امام حسین ع در این مورد است: شخصى به امام حسین ع نامه نوشت که مرا از خیر دنیا و اخرت اگاه کن. امام ع برای او نوشت‏: بسم الله الرحمن‏ الرحیم‏. هر کسی به دنبال کسب رضاى خدا در برابر خشم مردم باشد ، خدا امور او را کفایت می‌کند و هر کسی که به دنبال کسب رضاى مردم در برابر خشم خدا باشد ، خدا او را به مردم واگذار می‌کند . [ 16 ] موعظه‌ها یکى‌ از روش‌هاى‌ تربیت شیعیان که توسط ائمه ع صورت می‌گرفت ، بیان موعظه است. موعظه‌های بسیاری از امام حسین ع وارد شده است که به برخی از انها اشاره می‌شود: 1. مردى بدون سلام کردن به امام ع گفت: حالتان چطور است و خدا به شما سلامتى دهد. امام ع فرمود: سلام قبل از حرف‌هاى دیگر است. خدا تو را عافیت بخشد. سپس فرمود: به کسی تا سلام نکرده ، اجازه سخن گفتن ندهید. [ 17 ] 3. امام حسین ع فرمود: گروهى از مردم خدا را از روى میل به بهشت عبادت مى‏کنند که این عبادت تجارت‏‌کنندگان است و گروهى دیگر خدا را از ترس دوزخ می‌پرستند و این عبادت بردگان است ، و گروهى نیز خدا را به دلیل شکر از او می‌پرستند ، و این عبادت ازادگان است که برترین عبادت است . [ 18 ] 4. امام حسین ع فرمود: من عبد الله حق عبادته اتاه الله فوق امانیه و کفایته ؛ [ 19 ] هر کسی خداوند را ان طور که شایسته او است عبادت کند ، پروردگار همه ارزوهاى او را بر مى‏اورد و او را کفایت مى‏کند.   [ 1 ] . احادیث فقهی از امام حسین ع ، 79907. [ 2 ] . طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، محقق ، مصحح ، خرسان ، محمد باقر ، ج 2 ، ص 298 299 ، مشهد ، نشر مرتضی ، چاپ اول ، 1403ق ؛ مواضع تند امام حسین ع در برابر معاویه نسبت به امام حسن ع ، 41820 ؛ لکنت زبان نداشتن امام حسین ع ، 92630. [ 3 ] . شیخ صدوق ، امالی ، ص 182 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 4 ] . شهید ثانی ، زین الدین بن علی‏ ، مسکن الفؤاد عند فقد الاحبه و الاولاد ، ص 49 50 ، قم ، بصیرتی‏ ، بی‌تا. [ 5 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 39 ، ص 302 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 6 ] . شیخ صدوق ، علل الشرائع ، ج 1 ، ص 9 ، قم ، کتاب فروشی داوری ، چاپ اول ، 1385ش ؛ وابسته بودن شناخت پیامبر ص و امام ع بر شناخت خدای تعالی ، 86684 ؛ معرفت خدا و معرفت امام ، 26963. [ 7 ] . علل الشرائع ، ج ‏1 ، ص 23. [ 8 ] . مقام و منزلت اهل بیت پیامبر ص در روز قیامت ، 74240 ؛ اهل بیت ع شان نزول ایه و یطعمون الطعام... ، 18439 ؛ انسان و مقام خلیفه اللهی ، 2058. [ 9 ] . منزلت و ویژگی‌های سلمان فارسی ، 93169 ؛ سلمان فارسی و ابوذر از یاران امام زمان عج هنگام رجعت ، 31814 ؛ اثار محبت ائمه ع پس از مرگ ، 36323 ؛ راه های دست یابی محبت اهل بیت ع ، 25436 ؛ محبت اهل بیت ع و امادگی برای محرومیت‌ها ، 64277 ؛ حدیثی از مقام حب اهل بیت در منابع اهل سنت ، 38332. [ 10 ] . ابراهیم ، 36. [ 11 ] . حلوانی ، حسین بن محمد ، نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص 85 ، قم ، مدرسه الامام المهدی عج ، چاپ اول ، 1408ق. [ 12 ] . ابن قولویه ، جعفر بن محمد ، کامل الزیارات ، محقق ، مصحح ، امینی ، عبد الحسین ، ص 109 ، نجف اشرف ، دار المرتضویه ، چاپ اول ، 1356ش. [ 13 ] . کامل الزیارات ، ص 109. [ 14 ] . نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص: 83 [ 15 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، اقبال الاعمال ، ج 1 ، ص 339 392 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1367ش ؛ اسرار وقوف در عرفات ، فضیلت و اداب ان ، 3781 ؛ شب زنده‌داری در شب عرفه ، 104683 ؛ فضیلت روزه ماه ذی الحجه ، 45123. [ 16 ] . امالی ، ص 200 201. [ 17 ] . ابن شعبه حرانی ، حسن بن علی ، تحف العقول عن ال الرسول ص ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ص 246 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 18 ] . تحف العقول عن ال الرسول ص ، ص  246 ؛ انواع عبادات ، 73770. [ 19 ] . عسکری ، امام ابومحمد حسن بن علی ، التفسیر المنسوب الی الامام العسکری ، ص 327 ، قم ، مدرسه امام مهدی عج ، چاپ اول ، 1409ق. عهد جدید (new testament): عَهدِ جَدید اصطلاحی است که مسیحیان برای اشاره به بخشی از کتاب مقدس که به زندگی عیسی و پیروانش میپردازد به کار میبرند مسلمانان معمولاً به این کتاب انجیل می گویند عهد جدید به یک پیمان اشاره دارد که آغازگر دورهٔ جدیدی از ارتباط خداوند با انسان است خداوند طبق این پیمان شریعتی را که از طریق موسی عطا کرده بود برداشت و ایمان به مسیح را شرط بخشایش گناهان انسان و رستگاری او قرار داد نشانه و در حقیقت اصل محوری این پیمان بخشش کلیه گناهان به واسطهٔ قربانی شدن عیسی مسیح است پاسخ به سوال مذکور را می توان در قالب چند نکته بیان نمود:


1. وقتی گفته می شود: « پیش از آفرینش جهان»، یعنی به یک زمان خاص اشاره می شود. در حالی که خود قید «زمان» هم از مخلوقات الهی است. و خداوند متعال، در قالب زمان نمی گنجد زیرا که او فراتر از این حرف هاست و خودش آفریننده ی زمان است.
2. خداوند متعال، همیشه بوده و هست و خواهد بود. صفات او هم به همین شکل تداوم دارند. مثلا می توان گفت: خدای تبارک و تعالی، همیشه لطیف بوده و هست و خواهد بود. یا او، همواره رازق و خالق و صانع و ... بوده و هست و خواهد بود.
3. برخی از علما، با توجه به نکته ی دوم نظر بر آن دارند که: خداوند همیشه فیض دارد و لطف خود را به مخلوقات خود می رساند. همان طور که در روایتی از حضرت امیرالمومنین (ع) نقل شده که: تصور نکنید که شما اولین یا آخرین مخلوقات خدا هستید. بلکه قبل از شما و بعد از شما، هزاران هزاران بوده اند و خواهند بود.
4. بنابر روایات، انسان برای کسب خداشناسی بهتر است به صفات او تفکر کند و در امور این چنینی که انسان را دچار شبهه و تردید می کنند، تفکر نکند. ( تَفَکَّرُوا فِی کُلِّ شَیءٍ وَ لَا تَفَکَّرُوا فی ذَاتِ اللهِ) - نهج الفصاحه. مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (ص).- چون ذهن او محدود است و خداوند نامحدود است. و وجودی نامحدود را نمی توان در چیزی محدود گنجانید. اجمالا می‌توان گفت که هنگام سخن گفتن از امکان ، گاه معنای عامی را در نظر می­گیریم که شامل ضرورت هم خواهد بود. مثلا اگر گفته شود: ممکن است خدایی وجود داشته باشد ، ممکن است فرشته‌ای وجود داشته باشد ، ممکن است پیامبری وجود داشته باشد و ... ، مشخص است که سخن متکلم ناظر به امکان عام است ، و گرنه وجود خدا که ضرورت دارد و در دایره ممکنات نمی‌گنجد. این نوع سخن در قالب ممکنه عامه قابل ارزیابی است. اما اگر گفته شود: ممکن است که زوایای مثلث هم‌اندازه باشند ، در این‌جا متکلم از امکان ، تنها معنای خاصی را در نظر دارد که در مقابل ضرورت و وجوب قرار می‌گیرد. به چنین امکانی امکان خاص و به قضیه‌ای که ناظر به چنین امکانی است ، ممکنه خاصه می‌گویند. به هر حال ، اندیشمندان منطق ، این دو اصطلاح را این‌گونه توضیح داده‌اند: ممکنه عامه: قضیه‌‏ای است که حکم در ان به سلب ضرورت از جانب مخالف باشد.   قضایایی که در انها ، حمل محمول بر موضوع ، امری محال و ممتنع نباشد ، قضیه ممکنه عامه می‌نامند ؛ زیرا اعم است از این‌که حمل محمول بر موضوع به نحو ضرورت و وجوب باشد ، مانند این‌که هر انسانی ناطق است ؛ یا حمل محمول بر موضوع نیز مانند سلب ان ضرورت نداشته باشد ، مانند هر انسانی راه‌رونده است ؛ یعنى سلب راه رفتن از او ضرورى نیست. [ 1 ] ممکنه خاصه: قضیه‌‏ای است که حکم در ان به سلب ضرورت از جانب موافق و مخالف هر دو باشد ، مثل هر انسانی نویسنده است . علت ممکنه خاصه بودن این قضایا نیز این است که نسبت به قضایای ممکنه عامه ، خاص‌تر است و دائره شمولش کمتر است ؛ زیرا شامل قضایایی که حمل محمول بر موضوع به نحو وجوب و ضرورت است ، نمی‌شود. [ 2 ]     [ 1 ] . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج ‏3 ، ص1914 ، تهران ، کومش ، چاپ سوم ، 1373ش. [ 2 ] . همان. هارون پیامبر ع ، فرزند عمران ع و یوکابد ، برادر حضرت موسی ع که سه سال از ان‌حضرت بزرگ‌تر ، از نظر قد و قامت از موسى بلندتر و فربه‌تر ، رنگش سفیدتر و زبانش گویاتر بود. [ 1 ] وی از پیامبران بنی‌اسرائیل ، و بر اساس ایه‌ی 45 سوره مؤمنون پیامبر مرسل بود: ثم ارسلنا موسى‏ و اخاه هارون بایاتنا و سلطان مبین ؛ ان‌گاه موسى و برادرش هارون را با ایات خود و دلایل روشن فرستادیم. تولد با توجه به کشتن نوزادان پسر به دستور فرعون ، برای پیش‌گیری از تولد حضرت موسی ع ، [ 2 ] اما می‌گویند پیروان فرعون از رو به کاهش رفتن نسل بنی‌اسرائیل به نزد فرعون شکایت بردند ؛ چرا که انها بنی‌اسرائیل را برده و خدمت‌کار خود می‌گرفتند ؛ لذا با این کشتاری که فرعون به راه انداخته بود ، منافع فراعنه و قبطیان به خطر افتاده بود ؛ از این‌رو فرعون دستور داده بود که متولدان یک سال از پسران را زنده نگه داشته و متولدان سال دیگر را به قتل برسانند. و هارون بن عمران در ان سالى که پسرها را از بین نمی‌بردند متولد شد. [ 3 ] البته نقل دیگر ان است که چون هارون سه سال از موسی بزرگ‌تر بود ؛ لذا در ان سال هنوز دستور قتل نوزادان پسر صادر نشده بود. [ 4 ]  فرزندان هارون چهار فرزند داشت به نام‌های: نادب ، الیهو ، الیعازر ، و ایتمر ، که نادب و الیهو در زمان حیات هارون از دنیا رفتند. [ 5 ] براساس انچه از سخنی منقول از پیامبر ص استفاده می‌شود ، نام دو پسر جناب هارون شبیر و شبر بود. [ 6 ] نام هارون در قران با این‌که نام این پیامبر بزرگ الهی در قران کریم نوزده بار در کنار موسی و پیامبران ع دیگر و یک‌بار با عنوان ال هارون [ 7 ] امده است ، اما از زندگی جناب هارون مطالب در خور توجهی در قران و منابع تاریخی بیان نشده است. و در قران نیز مطالب مربوط به هارون به صورت مستقل مطرح نشده ، بلکه در ضمن جانشینی او برای حضرت موسی ، در ان چهل روزی که به میقات رفته بود ، به صورت اجمال مطالبی مطرح شده است. نبوت هنگامی که خدای متعال موسی ع را برای رساندن پیام توحید ، به سوی فرعون مامور می‌کند: اینک به سوى فرعون برو ، که او طغیان و سرکشی کرده است ؛ [ 8 ] و ماموریتی بسیار سنگین ؛ بر دوشش می‌گذارد ، موسای کلیم برای انجام هرچه بهتر این رسالت از خداوند چیزهایی را درخواست می‌کند که یکی از ان خواسته‌‌ها این بود خدایا ، یار و یاورى براى من از خاندان خودم قرار ده که مرا در این ماموریت کمک نماید و پشتوانه‌ام باشد: و اجعل لی وزیرا من اهلی ؛ [ 9 ] خدای متعال نیز به واسطه‌ی رحمت خویش درخواست او را اجابت نمود ، و هارون را به موسى بخشید: و وهبنا له من رحمتنا اخاه هارون نبیا . [ 10 ] بر این اساس ، جناب هارون پیامبرى بود که به درخواست موسی - در انجام بار سنگین رسالت و مبارزه با فرعون و فرعونیان - از سوی خداوند برگزیده شد. و هارون نیز دوشادوش برادرش موسى در انجام این رسالت سنگین ، تلاش ‌کرد. او اگرچه با موسی در مقام رسالت شریک بود: و اشرکه فی‏ امری ، [ 11 ] اما در تمام برنامه‌‏ها از او پیروی می‌کرد و موسى امام و پیشوایش بود. [ 12 ] روشن است که هدف موسى ع از تعیین هارون ع به وزارت و معاونت خود ، داشتن پشتوانه‌ا‌ی محکم و قوی در برابر فرعون و فرعونیان بود: اشدد به ازری . [ 13 ] بنابر این ، قسمت برجسته زندگی هارون در قران کریم ان‌جا است که موسی برای دریافت الواح به طور سینا رفته بود و هارون را جانشین خود قرار داد. و به او سفارش نمود: میان قوم من جانشین من باش و به اصلاح کارشان بپرداز و از راه مفسدان را پیروى مکن . [ 14 ] اما هنگامی که حضرت موسی ع از میعادگاه پروردگار بازگشت و مشاهده نمود که بسیاری از پیروانش خط مستقیم توحید را رها کرده و به گوساله‌‌پرستی روی اوردند ، سراغ هارون ع - که وی را به عنوان جانشین خود برای رهبری مردم در زمان غیبت خویش قرار داد - رفت و با شدت و عصبانیت هر چه تمام‌تر ، در حالی‌که ریش و موی سرش را گرفته و به سوی خود می‌کشید ، گفت ایا از دستور من سرپیچی نمودی ؟ ! هارون گفت: فرزند مادرم ! ... ، من فکر کردم که اگر به مبارزه برخیزم و درگیرى پیدا کنم ، تفرقه شدیدى در میان بنی‌اسرائیل می‌افتد ، و از این ترسیدم که تو به هنگام بازگشت بگویى ؛ چرا در میان بنی‌اسرائیل تفرقه افکندى و سفارش مرا در غیابم به کار نبستى ؟ ! [ 15 ] به این ترتیب هارون بی‌گناهى خود را اثبات نمود ، بویژه با توجه به جمله دیگرى که در سوره اعراف امده است: ان القوم استضعفونی و کادوا یقتلوننی ؛ [ 16 ] این گروه ، مرا در فشار گذاردند و ناتوان کردند و نزدیک بود مرا بکشند. هنگامى که هارون رسالت خود را در این مبارزه انجام داد و اکثریت پذیرا نشدند ، به اتفاق اقلیتى حدود دوازده هزار نفر از مؤمنان ثابت قدم از جمعیت جدا شدند ، در حالی‌که اکثریت جاهل و لجوج نزدیک بود او را به قتل برسانند. [ 17 ] برخی فضایل و ویژگی‌ها محبوبیت در میان پیروان: امام ‏صادق ع ضمن روایتى از رسول اکرم ص در مورد مشاهدات شب معراج می‌فرماید: ان‌گاه تا اسمان پنجم بالا رفتیم. در ان‌جا مردى میانسال با چشمانى درشت را یافتیم که گروهى از امتش گرداگرد او جمع شده بودند. جبرئیل به من اشاره کرد که او هارون بن عمران است و در میان قوم خویش بسیار محبوب بود.‏ [ 18 ] قرار گرفتن پیامبری در نسل هارون: ان موسى و هارون کانا نبیین مرسلین اخوین فجعل الله النبوه فی‏ صلب هارون دون صلب موسى ؛ [ 19 ] موسی و هارون ع دو برادر و هر دو از پیامبران مرسل بودند ، اما خداوند نبوت را در نسل هارون قرار داد. نورانیت و صفای باطن: و لقد اتینا موسى‏ و هارون الفرقان و ضیا ؛ [ 20 ] هارون داراى نور و روشنایى باطنى و وسیله تشخیص حق از باطل بود. تشابه جایگاه امام علی ع به جایگاه حضرتشان: در احادیث فراوان ؛ مانند حدیث منزلت ، نسبت امام علی ع به پیامبر اسلام ص مانند نسبت هارون ع به موسی ع تشبیه شده ، با این تفاوت که هارون ع پیامبر بود ، ولی امام علی ع پیامبر نبود. [ 21 ] فصاحت: و اخی‏ هارون هو افصح منی لسانا ... ؛ [ 22 ] و برادرم هارون از من فصیح‏‌تر است. وفات و محل دفن سرانجام هارون ع در سن 123 سالگی ، [ 23 ] و سه سال پیش از حضرت موسى ع ، [ 24 ] در صحرای تیه از دنیا رفت. [ 25 ]                   [ 1 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی‏ ، محمد جواد ، ج ‏7 ، ص 16 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش. [ 2 ] . ر. ک: فرعون و کشتن کودکان بنی اسرائیل ، 34845.   [ 3 ] . طبری ، ابو جعفر محمد بن جریر ، تاریخ الامم و الملوک تاریخ طبری ، تحقیق ، ابراهیم ، محمد ابو الفضل ، ج 1 ، ص 388 ، بیروت ، دار التراث ، چاپ دوم ، 1387ق ؛ مسعودی ، علی بن حسین ، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی طالب ، ص 52 ، قم ، انصاریان ، چاپ سوم ، 1384ش.                                [ 4 ] . ر. ک: زنده ماندن هارون ع در زمان کشتن پسران بنی‌‌اسرائیل ، 105383 ؛ فرعون و کشتن کودکان بنی اسرائیل ، 34845. [ 5 ] . یعقوبی ، احمد بن ابی یعقوب‏ ، تاریخ الیعقوبی ، ج1 ، ص 41 ، بیروت ، دار صادر ، بیروت ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 6 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، اعلام الوری باعلام الهدی ، ص 160 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ سوم ، 1390ق.ام [ 7 ] . بقره ، 248. [ 8 ] . طه ، 24. اذهب الى‏ فرعون انه طغى‏ . [ 9 ] . طه ، 29. [ 10 ] . مریم ، 53. [ 11 ] . طه ، 32. [ 12 ] . ر. ک: مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج ‏13 ، ص 188- 189 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ اول ، 1374ش ؛ سلطه و ولایت موسی ع نسبت به هارون ع ، 99277 ؛ موسی ع و انتخاب وزیر ، 42101 [ 13 ] . طه ، 31. [ 14 ] . اعراف ، 142. [ 15 ] . طه ، 94. [ 16 ] . اعراف ، 150. [ 17 ] . ر. ک: دلیل برخورد تند و شدید حضرت موسی با هارون ، 87842. [ 18 ] . صالحی دمشقی‏ ، محمد بن یوسف ، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد ، ج 3 ، ص 88 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1414ق ؛ جزائری ، نعمت الله ، داستان پیامبران یا قصه‌های قران از ادم تا خاتم ترجمه قصص الانبیا ، مترجم ، عزیزی ، یوسف ، ص 344 ، تهران ، هاد ، چاپ اول ، 1380ش. [ 19 ] . شیخ صدوق ، معانی الاخبار ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ص 126- 127 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ اول ، 1403ق. [ 20 ] . انبیا ، 48. [ 21 ] . ولایت ، سیاست و مرجعیت دینی امام علی ع به استناد حدیث منزلت ، 38766 ؛ عقد اخوت ؛ بیانگر فضیلت امام علی ع ، 68916. [ 22 ] . قصص ، 34. [ 23 ] . تاریخ الیعقوبی ، ج 1 ، ص 41. [ 24 ] . مجمع البیان فی تفسیر القران ، ج ‏7 ، ص 16. [ 25 ] . تاریخ الامم و الملوک تاریخ طبری ، ج ‏1 ، ص 434 ؛ رحلت هارون به مرگ طبیعی ، 29208. بر اساس نظر بیشتر اندیشمندان دینی ، ترتیب سوره‌های قران توقیفی است ؛ یعنی قران در زمان پیامبر ص و به وسیله ان‌حضرت ص جمع‌اوری شده [ 1 ] و اکنون نمی‌توان تغییری در چینش ان به وجود اورد. از طرفی برخی معتقدند که ابتدا و انتهای هر سوره با سوره‌‌های قبلی و بعدی مرتبط بوده و برای بیان ان ، دلایلی را بیان می‌کنند. در همین راستا در بیان ارتباط انتهای سوره فاطر و ابتدای سوره یس چنین این‌گونه گفته شده است: چون خداوند سبحان در ایات پایانی سوره فاطر به این موضوع اشاره می‌کند که مشرکان به خدا قسم خورده‏اند ، اگر پیامبری برای مردم مکه بیاید ، حتما به او ایمان خواهند اورد: و اقسموا بالله جهد ایمانهم لئن جاهم نذیر لیکونن اهدی‏ من احدی الامم فلما جاهم نذیر ما زادهم الا نفورا ؛ [ 2 ] انها با نهایت تاکید سوگند خوردند که اگر پیامبری انذار کننده به سراغ انها بیاید هدایت یافته‌‏ترین امت‌ها خواهند بود ، اما هنگامی که پیامبری برای انها امد جز فرار و فاصله گرفتن از حق چیزی بر انها نیفزود ! و سپس دلایلی را برای پای‌بند نبودن انان به وعده‌های خویش بیان می‌کند ؛ لذا سوره بعدی را با ایات یس و القران الحکیم‏ اغاز می‌فرماید تا ضمن اشاره به پیامبر اسلام ص و نیز به قران کریم ، این تخلف از وعده را بار دیگر به رخ کافران بکشد. [ 3 ] گفتنی است که اعتقاد به لزوم مرتبط بودن ایات ابتدایی هر سوره با ایات پایانی سوره قبل از ان ، موضوعی نیست که مورد پذیرش تمام اندیشمندان دینی باشد و در هیچ سوره‌ای از قران ، نتوان خلاف ان‌را یافت.   [ 1 ] . جمع اوری قران توسط رسول خدا ، 1625 ؛ جمع اوری قران ، 5028 ؛ جمع قران بر اساس ترتیب نزول ، 4966 ؛ جمع‌اوری و تنظیم قران ، 71. [ 2 ] . فاطر ، 42. [ 3 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی‏ ، محمد جواد ، ج 8 ، ص 647 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش ؛ کاشانی ، ملا فتح الله ، زبده التفاسیر ، ج 5 ، ص 497 ، قم ، بنیاد معارف اسلامی ، چاپ اول ، 1423ق ؛ حسینى شیرازى ، سید محمد ، تقریب القران الى الاذهان‏ ، ج 4 ، ص 430 ، بیروت ، دار العلوم‏ ، چاپ اول ، 1424ق‏. حضرت موسی (prophet moses): موسی از شخصیت های کتاب مقدس و نیز قرآن است در نظر پیروان ادیان سامی (شامل یهودیت و مسیحیت و اسلام) وی از پیامبران بزرگ است و مطابق روایات سنتی این دین ها قوم بنی اسرائیل را از مصر بیرون برد بنا به روایت تورات و قرآن مادر موسی او را در سبدی انداخته به رود نیل سپرد و همسر فرعون آسیه او را از آب گرفت آسیه فرعون را راضی کرد که موسی را به فرزندی بپذیرند و موسی در دربار فرعون رشد یافت موسی به جرم کشتن یک قبطی تحت تعقیب قرار گرفت و به مدین رفت در آن جا هشت سال به کاهن مدین که بنا به روایت قرآن شعیب نام داشت خدمت کرد آن گاه باصپوراه دختر شعیب ازدواج کرد بنا به اعتقاد یهودیان مسیحیان مسلمانان در بازگشت از مدین به موسی از سوی خدا وحی شد و او به پیامبری بنی اسرائیل برگزیده شد موسی به همراهی برادرش هارون به نزد فرعون رفت و او را به یکتاپرستی فراخواند هم چنین موسی بنی اسرائیل را در خروج از مصر رهبری کرد بنا به اعتقاد یهود ده فرمان در کوه طور به موسی الهام شد که پایه های شریعت قوم یهود را تشکیل می دهد موسی در نزد مسلمانان به کلیم الله مشهور است پس از موسی یوشع بن نون از یاران بسیار نزدیک او زمامدار و رهبر بنی اسرائیل شد