آیا در روند وحی به پیامبر(ص) توقف و فترتی صورت گرفته است؟ در چه زمان و مکانی و به هنگام نزول کدام آیات؟
آیا در وحی به پیامبر فترت صورت گرفته است؟ در چه زمان و مکانی و به هنگام نزول کدام آیات؟ تأثیر فترت و تأخیر در وحی بر پیامبر و برخورد مردم با ایشان چگونه بوده است؟
در مورد فترت وحی بر پیامبر اسلام ( ص ) مفسران و قران پژوهان دو واقعه تاریخی ذکر می کنند: 1. پس از نزول اولین ایات بر پیامبر ( ص ) فترتی در نزول وحی پیدا شد. به نظر می رسد پذیرش اصل فترت و وقوع فاصله بین اولین ایات تا نزول ایات بعدی ، مشکل ندارد ؛ [ 1 ] شاید طبیعت قضیه نیز اقتضای وجود فاصله و فرجه می کرد ؛ زیرا وحی حادثه ای بسیار مهم در زندگی پیامبر اسلام ( ص ) بوده ، و برای پذیرش دوباره نیاز به فرصت بود. اما انچه برخی از کتاب های تاریخی نقل کردند که برای پیامبر در این واقعه حالات روحی نامناسب رخ داد ، این مطالب قابل پذیرش نیست. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به پاسخ 4980 ( خودکشی پیامبر ) . 2. واقعه دوم مطلبی است که مفسران در سبب نزول ایات نخستین سوره والضحى یاد کرده اند: طبرسى ( ره ) اقوال زیر را در باره سبب نزول ایات نخستین سوره والضحى نقل کرده است: الف. ابن عباس مى گفت: مدت پانزده روز وحى بر نبى اکرم ( ص ) منقطع شد. مشرکان گفتند: پروردگار محمد ( ص ) وى را ترک گفته و از وى بیزار گشته است. اگر امر رسالت او از جانب خدا مى بود باید پیاپى وحى بر او نازل گردد. به دنبال این قضیه ایات مذکور نازل گردید. عده اى گفته اند: مدت انقطاع وحى دوازده روز و عده دیگر گفته اند: چهل روز بوده است. ب. می گویند که مسلمانان پرسیدند: یا رسول الله ، مدتى است که وحى بر شما نازل نمى شود ؟ فرمود: چگونه بر من وحى نازل گردد ، در حالی که شما دست و انگشتان خود را شست وشو نمى دهید و ان را پاکیزه نمى سازید ، و ناخن هاى خود را نمى چینید. خداوند متعال جبرئیل ( ع ) را فرستاد و این سوره را اورد که مشرکان سخنى بر خلاف واقع به میان اوردند. وقتى جبرئیل امد نبى اکرم ( ص ) به او فرمود: نیامدى تا این که شوق دیدار تو در من رو به ازدیاد گذاشت ؟ جبرئیل ( ع ) پاسخ داد: اشتیاق من به دیدار تو فزون تر بوده است ، من بنده اى مامور هستم و جز به فرمان پروردگارت فرود نمى ایم. ج. همچنین می گویند: یهودیان از نبى اکرم ( ص ) راجع به ذى القرنین و اصحاب کهف و روح سؤال کردند. ان حضرت پاسخ داد: فردا گزارش انها را بیان خواهم کرد و ان شا الله نگفت. وحى از ان حضرت در این ایام منقطع گشت ، و در نتیجه از شماتت و دشنام دشمنان اندوهگین گشت. از پى این شماتت و اندوه بود که سوره والضحى نازل شد تا قلب ان حضرت را تسلى بخشد ، و اندوه او را فرونشاند. د. و سر انجام ، بعضى گفته اند: مشرکان سنگى بر انگشتان رسول خدا ( ص ) زدند و خون الودش نمودند ، ان حضرت گفت: هل انت الا اصبع دمیت ، و فى سبیل الله ما لقیت ابو الفتوح به دنبال ان مى نویسد: دو روز از خانه بیرون نیامد ، زنى که گویا ام جمیل ، زن ابو سفیان بود - با تمسخر گفت: یا محمد چند روز گذشت که از طرف خدایت ، شیطانی بر تو نازل نشده است ؟ ! به دنبال ان بود که خداى تعالى این ایه را فرستاد: بسم الله الرحمن الرحیم ، و الضحى ... . ه ـ . جبرئیل ( ع ) مدتى در نزول وحى تاخیر کرد و رسول اکرم ( ص ) سخت بى تابى مى نمود. خدیجه عرض کرد: قد قلاک ربک لما یرى جزعک ؟ که خداوند متعال ، و الضحى ، و اللیل اذا سجى ، ما ودعک ربک و ما قلى را نازل کرد. و. زید بن اسلم گفت: سبب احتباس وحى ان بود که بعضى از زنان رسول ( ص ) توله سگى [ 2 ] را در سراى برده بودند و مى پروردند بى علم رسول خدا ( ع ) . چون وحى امد رسول ( ص ) جبرئیل ( ع ) را گفت: چرا چندین روز نیامدى ؟ گفت: ندانى که ما در سرائى نرویم که در او سگ و یا صورت باشد. [ 3 ] [ 1 ] . کاشانى ، ملا فتح الله ، تفسیر منهج الصادقین فى الزام المخالفین ، ج 10 ، ص 58 ، کتابفروشى محمد حسن علمى ، تهران ، 1336ش. [ 2 ] . برای اطلاع بیشتر در این مورد رجوع شود به: پاسخ 26406 ( قطع شدن وحی به جهت وجود سگ در خانه پیامبر ) . [ 3 ] . حجتى ، سید محمد باقر ، اسباب النزول ، ص 183 و 184 ، دفتر نشر فرهنگ اسلامى ، تهران ، چاپ ششم ، 1377ش.
بر اساس نظر بیشتر اندیشمندان دینی ، ترتیب سوره‌های قران توقیفی است ؛ یعنی قران در زمان پیامبر ص و به وسیله ان‌حضرت ص جمع‌اوری شده [ 1 ] و اکنون نمی‌توان تغییری در چینش ان به وجود اورد. از طرفی برخی معتقدند که ابتدا و انتهای هر سوره با سوره‌‌های قبلی و بعدی مرتبط بوده و برای بیان ان ، دلایلی را بیان می‌کنند. در همین راستا در بیان ارتباط انتهای سوره فاطر و ابتدای سوره یس چنین این‌گونه گفته شده است: چون خداوند سبحان در ایات پایانی سوره فاطر به این موضوع اشاره می‌کند که مشرکان به خدا قسم خورده‏اند ، اگر پیامبری برای مردم مکه بیاید ، حتما به او ایمان خواهند اورد: و اقسموا بالله جهد ایمانهم لئن جاهم نذیر لیکونن اهدی‏ من احدی الامم فلما جاهم نذیر ما زادهم الا نفورا ؛ [ 2 ] انها با نهایت تاکید سوگند خوردند که اگر پیامبری انذار کننده به سراغ انها بیاید هدایت یافته‌‏ترین امت‌ها خواهند بود ، اما هنگامی که پیامبری برای انها امد جز فرار و فاصله گرفتن از حق چیزی بر انها نیفزود ! و سپس دلایلی را برای پای‌بند نبودن انان به وعده‌های خویش بیان می‌کند ؛ لذا سوره بعدی را با ایات یس و القران الحکیم‏ اغاز می‌فرماید تا ضمن اشاره به پیامبر اسلام ص و نیز به قران کریم ، این تخلف از وعده را بار دیگر به رخ کافران بکشد. [ 3 ] گفتنی است که اعتقاد به لزوم مرتبط بودن ایات ابتدایی هر سوره با ایات پایانی سوره قبل از ان ، موضوعی نیست که مورد پذیرش تمام اندیشمندان دینی باشد و در هیچ سوره‌ای از قران ، نتوان خلاف ان‌را یافت.   [ 1 ] . جمع اوری قران توسط رسول خدا ، 1625 ؛ جمع اوری قران ، 5028 ؛ جمع قران بر اساس ترتیب نزول ، 4966 ؛ جمع‌اوری و تنظیم قران ، 71. [ 2 ] . فاطر ، 42. [ 3 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی‏ ، محمد جواد ، ج 8 ، ص 647 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش ؛ کاشانی ، ملا فتح الله ، زبده التفاسیر ، ج 5 ، ص 497 ، قم ، بنیاد معارف اسلامی ، چاپ اول ، 1423ق ؛ حسینى شیرازى ، سید محمد ، تقریب القران الى الاذهان‏ ، ج 4 ، ص 430 ، بیروت ، دار العلوم‏ ، چاپ اول ، 1424ق‏. سوره علق (al-alaq): سوره علق اولین سوره ای است که بر پیامبر اسلام نازل شده است این سوره در مکه نازل شده و دارای ۱۹ آیه است کلمه علق به معنی خون بسته زالو و کرم است همچنین در قرآن از واژه علق به عنوان یکی از مراحل تکوین جنین یاد شده است این سوره جزو ۴ سوره ای است که در آن آیه سجده واجب وجود دارد گفتنی است ، بر اساس تعریف شیعیان از حدیث ، هر سخن و رفتاری از امام معصوم ع را می‌توان مانند سخن و رفتار پیامبر ص به عنوان یک حدیث ارزیابی کرد. و نیز هر رفتار سیاسی اجتماعی امام به نوعی ترویج عملی سنت پیامبر ص ارزیابی خواهد شد. با این وجود ، در زمان حضور پیامبر اسلام ص ، امام علی ع و امام حسن ع در همان منطقه‌ای که ان‌حضرات ع به ترویج دین مشغول بودند شهر مدینه و کوفه ، به احترام حضراتشان ، امام حسین ع اقدام به برپایی مستقل جلسات سخنرانی و ... نمی‌فرمود. امام حسین ع تقریبا بخش عمده‌ای از عمر خود را در زمان حیات جد ، پدر و برادرشان به سر بردند ؛ از این‌رو شاید نیازی به تشکیل چنین جلسات مستقلی نبود. علاوه بر این‌که حضرتشان از امامانى هستند که به دلیل شرایط سیاسى دوران امامتشان و نیز برجسته‌تر بودن رفتار سیاسی ان‌حضرات ، میراث روایی چندانی - مانند انچه از امام پنجم و ششم ع نقل شده - از انان بر جای نمانده است تا ان‌جا که برخی از علما ، منکر نقل حدیث فقهى از امام حسین ع شده‌اند. [ 1 ] به هرحال خاموش‌ماندن ان‌حضرت در مقاطع زمانی خاص ، نشانگر ناتوانی ایشان نبود. این‌گونه است که در برخی گزارش‌های تاریخی ملاحظه می‌کنیم که اطرافیان معاویه گمان می‌کردند ، امام حسین ع دارای لکنت زبان است و نمی‌تواند در میان مردم سخن بگوید ؛ لذا به معاویه پیشنهاد دادند که برای کم کردن جایگاه امام حسین ع در نزد مردم دستور دهد تا امام ع به منبر برود و خطبه بخواند تا با لکنت زبان او ، جایگاه او نزد مردم پایین بیایید ؛ اما بر خلاف تصور انها ، امام ع در نهایت فصاحت خطبه خواند و مردم با احترام نسبت به ان‌حضرت ع برخورد کردند و معاویه و اطرافیان او رسوا شدند. [ 2 ] با توجه به انچه گفته شد ، صرف‌نظر از بررسی سندی و محتوایی تنها به بیان برخی از جنبه‌های میراث روایی باقیمانده از سید الشهدا ع بسنده می‌کنیم: الف نقل احادیث زمان پیامبر ص 1. امام حسین ع از حضرت فاطمه س نقل می‌کنند که رسول خدا ص شب عرفه نزد ما امد و فرمود براستى خدا به شما مباهات می‌کند ، همه‌ی شما را عموما ، بویژه على ع را امرزیده و من فرستاده خدا به سوى شما هستم. همانا سعادت‌مند کامل کسى است که على ع را در حیات او و پس از مرگش دوست بدارد و شقى کسى است که على ع را در حیات و مردگى دشمن دارد. [ 3 ] 2. امام حسین ع نقل می‌کنند که پیامبر ص فرمود: کسى که مصیبتى بر او وارد شده و هر گاه ان‌را یاد کند ، انا لله و انا الیه راجعون‏ بگوید ، خدا اجرى را که هنگام ورود مصیبت به او عنایت کرده است ، دوباره به او مرحمت می‌فرماید. [ 4 ] برخی از احادیث ان‌حضرت به واسطه کسانی است که جز یاران رسول خدا ص بودند. امام حسین ع از جابر نقل می‌کند: ما منافقان زمان رسول الله ص را با بغض امام علی ع و فرزندان او می‌شناختیم. [ 5 ] ب بیان احادیث از زبان خودشان احادیثی را که از خود امام حسین ع صادر شده است ، در چند بخش می‌توان بیان نمود: شناخت خدا امام حسین ع فرمود: خداوند بندگان را خلق نمود تا او را بشناسند و چون او را شناختند ، عبادتش کنند ، و چون او را عبادت نمودند ، بی‌نیاز شوند از عبادت غیر او. مردى پرسید معرفت خدا چگونه است ؟ امام ع فرمود: امام زمان خودشان  که اطاعت دستورهای او واجب است را بشناسند. [ 6 ] بیان مقام اهل‌بیت ع بخشی از احادیثی که در مورد شان و جایگاه اهل‌بیت ع به دست ما رسیده ، از سوی امام حسین ع صادر شده است ؛ مانند: 1. حبیب بن مظاهر از امام حسین ع پرسید: قبل از این‏که خداوند ادم ع را خلق کند ، شما در چه وضعیتی قرار داشتید ؟ امام ع فرمود: ما شبح‌‏هایى از نور بودیم که اطراف عرش خدا دور می‌زدیم و به ملائکه ، درس تسبیح سبحان الله و تهلیل لا اله الا الله و تحمید الحمد لله می‌دادیم . [ 7 ] ، [ 8 ] 2. امام حسین ع فرمود: ما کسانی هستیم که علم کتاب قران و بیان ان نزد ما است ؛ انچه که‏ نزد ما است ، نزد احدى از خلق نیست ؛ زیرا ما به دانستن اسرار خدا سزاواریم. سپس فرمود: ما ال‌ الله و وارث رسول او هستیم. بیان مقام محبان اهل‌بیت ع محبان اهل‌بیت ع به واسطه دوستی با ان‌حضرات به مقام بسیار بالایی می‌رسند: [ 9 ] ابان بن تغلب می‌گوید: امام حسین ع فرمود: هر کسی ما اهل‌بیت ع را دوست داشته باشد ، از ما اهل‌بیت ع است. پرسیدم: از شما اهل‌بیت ؟ ! امام ع سه بار فرمود: از ما اهل‌بیت ع است ، ایا قول عبد صالح ابراهیم ع را نشنیدی که می‌گفت: فمن تبعنی فانه منی‏ ؛ [ 10 ] هرکه پیرو من باشد ، از من است. [ 11 ] بیان مظلومیت خودشان امام حسین ع در مورد مظلومیت خویش فرمود: من کشته اشک‌هایم ، مؤمنى مرا یاد نکند ، مگر ان‏که به گریه مى‏افتد . [ 12 ] هم‌چنین ان‌حضرت ع فرمود: من کشته اشک هستم. من در حالی‌که غمگین و اندوهگین بودم کشته شدم و سزاوار است بر خدا که هر مکروب و اندوهگینى که به زیارت من مى‏اید را با قلبى مسرور و شاد به اهلش برگرداند . [ 13 ] دعاها امام حسین ع در دعای به خدا عرض می‌کند: اللهم لا تستدرجنی بالاحسان ، و لا تؤدبنی بالبلا ؛ [ 14 ] خدایا مرا به وسیله احسان دچار فریفتگى مگردان و با بلا من را ادب مکن. اما اوج دعاهای امام حسین ع را در دعای روز عرفه می‌توان یافت که به خدا عرض می‌کند: الحمد لله‏ الذی‏ لیس‏ لقضائه‏ دافع‏ و لا لعطائه مانع و لا کصنعه صنع صانع ... . [ 15 ] پاسخ‌گویی به پرسش‌ها یکی از وظایف امام در هر زمانی پاسخ‌گویی به سؤالات مردم است ؛ لذا بخشی از احادیث امام حسین ع در این مورد است: شخصى به امام حسین ع نامه نوشت که مرا از خیر دنیا و اخرت اگاه کن. امام ع برای او نوشت‏: بسم الله الرحمن‏ الرحیم‏. هر کسی به دنبال کسب رضاى خدا در برابر خشم مردم باشد ، خدا امور او را کفایت می‌کند و هر کسی که به دنبال کسب رضاى مردم در برابر خشم خدا باشد ، خدا او را به مردم واگذار می‌کند . [ 16 ] موعظه‌ها یکى‌ از روش‌هاى‌ تربیت شیعیان که توسط ائمه ع صورت می‌گرفت ، بیان موعظه است. موعظه‌های بسیاری از امام حسین ع وارد شده است که به برخی از انها اشاره می‌شود: 1. مردى بدون سلام کردن به امام ع گفت: حالتان چطور است و خدا به شما سلامتى دهد. امام ع فرمود: سلام قبل از حرف‌هاى دیگر است. خدا تو را عافیت بخشد. سپس فرمود: به کسی تا سلام نکرده ، اجازه سخن گفتن ندهید. [ 17 ] 3. امام حسین ع فرمود: گروهى از مردم خدا را از روى میل به بهشت عبادت مى‏کنند که این عبادت تجارت‏‌کنندگان است و گروهى دیگر خدا را از ترس دوزخ می‌پرستند و این عبادت بردگان است ، و گروهى نیز خدا را به دلیل شکر از او می‌پرستند ، و این عبادت ازادگان است که برترین عبادت است . [ 18 ] 4. امام حسین ع فرمود: من عبد الله حق عبادته اتاه الله فوق امانیه و کفایته ؛ [ 19 ] هر کسی خداوند را ان طور که شایسته او است عبادت کند ، پروردگار همه ارزوهاى او را بر مى‏اورد و او را کفایت مى‏کند.   [ 1 ] . احادیث فقهی از امام حسین ع ، 79907. [ 2 ] . طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، محقق ، مصحح ، خرسان ، محمد باقر ، ج 2 ، ص 298 299 ، مشهد ، نشر مرتضی ، چاپ اول ، 1403ق ؛ مواضع تند امام حسین ع در برابر معاویه نسبت به امام حسن ع ، 41820 ؛ لکنت زبان نداشتن امام حسین ع ، 92630. [ 3 ] . شیخ صدوق ، امالی ، ص 182 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 4 ] . شهید ثانی ، زین الدین بن علی‏ ، مسکن الفؤاد عند فقد الاحبه و الاولاد ، ص 49 50 ، قم ، بصیرتی‏ ، بی‌تا. [ 5 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 39 ، ص 302 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 6 ] . شیخ صدوق ، علل الشرائع ، ج 1 ، ص 9 ، قم ، کتاب فروشی داوری ، چاپ اول ، 1385ش ؛ وابسته بودن شناخت پیامبر ص و امام ع بر شناخت خدای تعالی ، 86684 ؛ معرفت خدا و معرفت امام ، 26963. [ 7 ] . علل الشرائع ، ج ‏1 ، ص 23. [ 8 ] . مقام و منزلت اهل بیت پیامبر ص در روز قیامت ، 74240 ؛ اهل بیت ع شان نزول ایه و یطعمون الطعام... ، 18439 ؛ انسان و مقام خلیفه اللهی ، 2058. [ 9 ] . منزلت و ویژگی‌های سلمان فارسی ، 93169 ؛ سلمان فارسی و ابوذر از یاران امام زمان عج هنگام رجعت ، 31814 ؛ اثار محبت ائمه ع پس از مرگ ، 36323 ؛ راه های دست یابی محبت اهل بیت ع ، 25436 ؛ محبت اهل بیت ع و امادگی برای محرومیت‌ها ، 64277 ؛ حدیثی از مقام حب اهل بیت در منابع اهل سنت ، 38332. [ 10 ] . ابراهیم ، 36. [ 11 ] . حلوانی ، حسین بن محمد ، نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص 85 ، قم ، مدرسه الامام المهدی عج ، چاپ اول ، 1408ق. [ 12 ] . ابن قولویه ، جعفر بن محمد ، کامل الزیارات ، محقق ، مصحح ، امینی ، عبد الحسین ، ص 109 ، نجف اشرف ، دار المرتضویه ، چاپ اول ، 1356ش. [ 13 ] . کامل الزیارات ، ص 109. [ 14 ] . نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص: 83 [ 15 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، اقبال الاعمال ، ج 1 ، ص 339 392 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1367ش ؛ اسرار وقوف در عرفات ، فضیلت و اداب ان ، 3781 ؛ شب زنده‌داری در شب عرفه ، 104683 ؛ فضیلت روزه ماه ذی الحجه ، 45123. [ 16 ] . امالی ، ص 200 201. [ 17 ] . ابن شعبه حرانی ، حسن بن علی ، تحف العقول عن ال الرسول ص ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ص 246 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 18 ] . تحف العقول عن ال الرسول ص ، ص  246 ؛ انواع عبادات ، 73770. [ 19 ] . عسکری ، امام ابومحمد حسن بن علی ، التفسیر المنسوب الی الامام العسکری ، ص 327 ، قم ، مدرسه امام مهدی عج ، چاپ اول ، 1409ق. اصل دلسوز بودن برای مردم ، کاری پسندیده و مورد سفارش تعالیم دینی است. و پیشوایان دین هم چنین روحیه‌ای داشتند: لقد جاکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رؤف رحیم ؛ [ 1 ] به یقین ، پیامبری از جنس خود شما به سویتان امد که رنج‌هاى شما او ازرده ساخته و اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان ، بسیار مهربان و دلسوز است ! اما با این وجود ، دلسوزی هم اندازه‌ای دارد و نباید ان‌را تا حدی گسترش داد که انسان از دیگر کارهای خود باز بماند و یا به سلامتی جسم و روح خود اسیب برساند. در توصیف حالات پیامبر گرامی اسلام ص گزارش شده است که ان قدر غم‌‌خوار و دلسوز مردم بودند که از اصرار انان بر باقی‌ماندن در وادی گمراهی‌شان ان‌قدر غمگین و ازرده‌دل می‌‌شدند که سلامتی‌شان به خطر می‌افتاد: لعلک باخع نفسک الا یکونوا مؤمنین ؛ [ 2 ] نزدیک است که برای ایمان نیاوردن مردم ، به جهت غم و اندوه خود را هلاک کنی. اما خداوند خطاب به پیامبرش می‌فرماید: و لا تحزن علیهم و لا تکن فی‏ ضیق مما یمکرون‏ ؛ [ 3 ] از تکذیب و انکار انان غمگین مباش ، و سینه‌‏ات از توطئه انان تنگ نشود. و به عبارتی: کمی هم به فکر خود باش ! این توصیه خداوند به پیامبر ص را افراد باایمان نیز باید در زندگی خود به کار گیرند. بنابر این ، انسان باید همواره با احساساتی لطیف ، دلسوز دیگران باشد ، اما اگر مشاهده می‌کند که به تدریج دارای روحیه‌ای شده که ناراحتی و اندوه او به صورت غیر ارادی به درازا کشیده و ادامه زندگی سالم را برای او دشوار می‌کند ، باید تلاش کند تا بیش از اندازه در معرض حوادث اندوهبار قرار نگرفته و در صورت تداوم افراطی حزن و اندوه با استفاده از ارتباط با خدا و نیز بهره‌برداری مشروع از مواهب دنیوی روحیه خود را تغییر داده و به زندگی عادی برگردد.   [ 1 ] توبه ، 128. [ 2 ] . شعرا ، 3. [ 3 ] . نمل ، 70. نخست باید گفت ؛ در مدینه مسجدی وجود دارد که با نام‌های مسجد مباهله ، مسجد بنی معاویه و مسجد اجابت شناخته می‌شود و در مورد دلیل نام‌گذاری ان به اجابت گفته شده است که پیامبر اسلام ص در ان مسجد دعاهایی فرمود و مورد استجابت خداوند قرار گرفت. در گزارش‌هایی که  - با برخی اختلافات - در این ارتباط وجود دارد به دعاهایی اشاره شده است که بیشتر انها مورد اجابت قرار گرفت و یکی از انها پذیرفته نشده است که به برخی گزارش‌ها در این زمینه اشاره می‌کنیم: پیامبر خدا ص روزى وارد مسجد بنی‌ معاویه شد و دو رکعت نماز خواند و مدتى طولانى به درگاه پروردگار دعا کرد و سپس از خدا سه حاجت را درخواست نمود که خدا دو حاجت او را پذیرفت و یکى را نپذیرفت. حضرتشان از خدا خواست که امت او را با قحطى و خشک‌سالى نابود نگرداند. خدا این حاجتشان را پذیرفت. هم‌چنین حضرتشان از خدا خواست که امت او را با غرق‌شدن از بین نبرد که این دعا نیز پذیرفته شد. سومین درخواست پیامبر ص ان بود که امت او به جان یکدیگر نیفتاده و دچار تفرقه نشوند ؛ اما خدا این تقاضا را نپذیرفت. از ان‌جا که این درخواست‌ها در مسجد بنی ‌معاویه بن مالک بن عوف از قبیله اوس مطرح شد ؛ ان مسجد به مسجد الاجابه معروف شد. [ 1 ] روزی رسول خدا ص نماز صبح را خواند و ان‌را طولانی نمود. بعضی اصحاب دلیل طولانی شدن نماز را پرسیدند. حضرتشان فرمود: این نماز ترس و ارزو بود و من در ان سه حاجت از خدا خواستم: اول بی‌گانگان و دشمنان را بر امت من مسلط نکند که پذیرفته شد. دوم امت من دچار قحطی و گرسنگی نشوند که ان نیز مورد قبول قرار گرفت. سوم این‌که امت مرا از اختلافات و درگیری داخلی مصون نگه‌دارد که خداوند ان‌را نپذیرفت. [ 2 ] 3 . در برخی گزارش‌ها به جای قحطی و گرسنگی ، دعای پیامبر ص این‌گونه عنوان شد که حضرتشان از خدا خواست تا امت ایشان از عذاب‌هایی که بر دیگر امت‌ها نازل شده بود ، مصون باشند. [ 3 ] قل هو القادر على‏ ان یبعث علیکم عذابا من فوقکم او من تحت ارجلکم او یلبسکم شیعا و یذیق بعضکم باس بعض ؛ [ 4 ] بگو: پروردگار می‌تواند از بالاى سرتان و از زیر پاى شما ، عذابى بر شما فرو فرستد ، یا این‌که شما را پراکنده ساخته و ان‌گونه کند که برخی از شما از برخی دیگر اسیب ببینند ، برخی از مفسران در ذیل این ایه ، روایاتی را بیان می‌کنند که بر اساس انها پیامبر ص بعد از پناه بردن از شیطان ، از پروردگار خواست تا امت ایشان دچار عذاب‌های مطرح شده در ایه نشوند که خدا دعایش را در مورد برخی عذاب‌ها اجابت نمود و در مورد برخی دیگر نپذیرفت و دعایی که پذیرفته نشد ، دعا برای امنیت امت از تفرقه و پراکندگی بود. [ 5 ] اما در تحلیل سندی و محتوایی این روایات باید گفت: الف از لحاظ سند از ان‌جا که منبع نقل این احادیث ، کتاب‌های اهل‌سنت است ، طبیعتا باید بر اساس معیارهای انان مورد بررسی سندی قرار گرفته و جایی برای بررسی سندی ان از دیدگاه دانش رجال شیعی نیست. علاوه بر ان‌که در بسیاری از گزارش‌های تاریخی - حتی در منابع معتبر - سندی ذکر نمی‌شود تا به تحلیل ان پرداخته شود. ب از لحاظ محتوا نیز می‌توان نقدهایی را در مورد این گزارش‌ها مطرح کرد: ظاهر این دسته از روایات مخالف با برخی واقعیاتی است که در امت اسلام رخ داد و می‌دهد ؛ زیرا بسیاری از مسلمانان غرق شدند و یا از گرسنگی مردند ؛ مگر ان‌که توجیه شود که مراد از دعای پیامبر ص ، گرسنگی همه‌گیر در جهان اسلام و غرق همگانی مترادف با عذاب مانند غرق قوم فرعون و تسلط دشمن بر تمام مناطق اسلامی است. اختلافاتی در این روایات وجود دارد ؛ زیرا در برخی از روایات امده است که حضرت سه چیز از خدا خواست ، اما در برخی دیگر از روایات ان‌حضرت ع چهار چیز را از خدا خواست که دو دعای ایشان مستجاب شد و دو دعا مستجاب نشد. [ 6 ] مسائل دیگری مهم‌تر و یا هم‌طراز با غرق و گرسنگی وجود داشت و این‌که چرا پیامبر ص این دو مورد را به صورت برجسته از خداوند درخواست کرد ، در این گزارش‌ها بدان اشاره نشده است.     [ 1 ] . نورالدین على بن احمد السمهودی ، وفا الوفا باخبار دار المصطفى‏ ، ج 3 ، ص 38 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 2006م. [ 2 ] . طبری ، ابو جعفر محمد بن جریر ، جامع البیان فی تفسیر القران ، ج 7 ، ص 143 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . ابن کثیر دمشقی ، اسماعیل بن عمرو ، تفسیر القران العظیم ، تحقیق ، شمس الدین ، محمد حسین ، ج 3 ، ص 243 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، منشورات محمدعلی بیضون ، چاپ اول ، 1419ق. [ 4 ] . انعام ، 65. [ 5 ] . تفسیر القران العظیم ، ج‏ 3 ، ص  242 246. [ 6 ] . همان ، ج ‏3 ، ص  246. مصحف فاطمه نام کتابی است که در زمان فاطمه‌ی زهرا س و به دست علی ع نوشته شد و مطالب این کتاب به وسیله‌ی فرشته‌ی مخصوص یا جبرئیل به حضرت فاطمه القا شد. این کتاب مشتمل بر حوادث غیبی و اسرار ال محمد ص است و از نشانه‌های امامت بود و در نزد امامان دست به دست گشت و اکنون در دست امام مهدی عج است ؛ چون این کتاب بنابر مفاد اکثر روایات پس از رسول خدا ص تدوین یافت ، از رسول خدا درباره‌ی ان چیزی گزارش نشده است­ ، ولی این به معنای بی‌­اطلاعی پیامبر از این مصحف نبود ؛ زیرا ما عقیده داریم وی به اذن خدا از اینده نیز باخبر بود. این مصحف چون از نشانه‌های امامت بود و به انها اختصاص داشت ، محتوای ان برای مردم افشا نشد و در اختیار عموم قرار نگرفته است. اجل انسان در ایات قرانی به دو بخش اجل مسمی و اجل معلق تقسیم شده است. هر موجود زنده ای به حسب طبیعت و استعداد جسمى خود ، تا مدت معینى می تواند زنده بماند که اگر مانعی در ادامه حیات وی رخ ندهد ، او تا پایان عمر طبیعی خود زنده می ماند و حیات وی به گونه طبیعى پایان می یابد ، این گونه مرگ را اجل مسمى اجل غیرقابل تغییر و تبدیل گویند. اما اجل معلق تغییرپذیر است و به استناد علل ناقصه و مقتضیات ، به وقوع می پیوندد. و بر اثر اعمال نادرست انسان ممکن است بسیار جلو بیفتد که عذاب های الهی یکی از انها است و بر عکس بر اثر تقوا و نیکو کاری و تدبیر ممکن است بسیار عقب بیفتد. تمام ایاتی که بر تاخیر ناپذیری مرگ در هنگام سرامدن عمر دلالت دارند ، بر اجل مسمی منطبق هستند ؛ زیرا تنها ان اجل است که به هیچ وجه تاخیرپذیر نیست. در روایات بر انجام برخی از مستحبات ؛ مانند مرتب بودن لباس ، [ 1 ] استعمال بوی خوش ، [ 2 ] و... در نماز سفارش شده است و این اختصاصی به نماز جماعت نداشته بلکه در نمازهای فرادا نیز مطلوب است: [ 3 ] امام حسن ع هر گاه به نماز می‌ایستاد ، بهترین لباس‌هاى خود را می‌پوشید. پرسیدند: اى پسر رسول خدا ! چرا بهترین لباس‌هایتان را می‌پوشید ؟ فرمود: خدا زیبا است و زیبایى را دوست می‌دارد ، و من خود را براى پروردگارم اراسته می‌کنم . خدا فرموده است: خذوا زینتکم عند کل مسجد ؛ [ 4 ] به هنگام خواندن هر نماز و انجام دادن هر عبادت ، و در نماز جمعه و نماز عید ، اراسته باشید و جامه‌‏هاى تمیز بپوشید ، و سر و وضع و لباس‏ خود را مرتب‏ کنید ؛ این است که دوست دارم به هنگام عبادت ، بهترین جامه‏‌هایم را بپوشم. [ 5 ] امام صادق ع فرمود: دو رکعت نماز گزاردن با بدنى معطر ، از هفتاد رکعت نماز بدون عطر بهتر است . [ 6 ] و ... در پاسخ به پرسش مطرح شده باید گفت: این‌گونه نیست که مرتب بودن لباس ، ارایش و بوی خوش بدن و ... فقط برای حضور در اجتماع باشد ، و در خلوت انسان‌ها هیچ تاثیر مثبتی بر روحیه انسان‌ها نداشته باشد ! در بیشتر موارد ، انسان اراسته ، پوشیده و معطر حس و حال بهتری نسبت  علاوه به افرادی دارد که دارای این ویژگی‌ها نیستند. علاوه بر این ، اراسته بودن در خلوت ، نوعی تمرین ادب در برابر پروردگار است ، و گرنه خدایی که بر اندیشه ما اگاه است ، چه نیازی به قیام و قعود و رکوع و سجود دارد ، تا چه برسد به نوع لباس و معطر بودن بدن ؟ [ 1 ] . مکروهات و مستحبات در لباس نماز گزار ، 28771 ؛ رابطه‏ى ایمان با پاکیزگى و ازدواج ، 211. [ 2 ] . عطر از نگاه روایات ، 39110. [ 3 ] . اهمیت ، اداب و فواید شانه زدن ، 23492 ؛ نقش پاکیزگی در کسب محبت خدا ، 50136. [ 4 ] . اعراف ، 31. [ 5 ] . عیاشی ، محمد بن مسعود ، التفسیر ، محقق ، مصحح ، رسولی محلاتی ، سید هاشم ، ج 2 ، ص 14 ، تهران ، المطبعه العلمیه ، چاپ اول ، 1380ق. [ 6 ] . طبرسی ، حسن بن فضل ، مکارم الاخلاق ، ص 42 ، قم ، شریف رضی ، چاپ چهارم ، 1412ق. به جز امام حسن مجتبی ( ع ) که مدت بسیار اندک از خلافت برخوردار شد ، هیچ یک از امامان معصوم ( ع ) از ذریه پیامبر عهده دار خلافت نشدند. علت این کار فریب کاری ها و ظلم ستم حاکمان جور از یک سو و مرعوب شدن مردم و مسلمانان سست ایمان بود. بله اگر مراد از ذریه رسول خدا ( ص ) نوادگان پیامبر گرامی اسلام ( ص ) ( کسانی که نسب شان به ان حضرت می رسد باشد ) البته در زمان غیبت حضرت ولی عصر ( عح ) بعضی از نوادگان پیامبر گرامی اسلام مانند فاطمیون و علویون در مصر تو انستند برای مدتی حکومت را به دست بگیرند. انسان‌های دنیاگرا وقتی در مسیر دنیاگرایی پیش می‌روند، کم‌کم به طغیان می‌رسند و نتیجۀ طغیان، توسعۀ فساد و تباهی است. اگر این افراد توجه داشته باشند به اینکه همۀ کارها و امورات آن‌ها در محضر و منظر خداوند است، طبیعتاً به‌سوی تباهی با سرعت حرکت نمی‌کنند و این امر، مانند ترمزی برای آن‌ها عمل می‌کند و انذار و هشداری است که آن‌ها را از آن حرکت به سمت تباهی، باز می‌دارد. بنابراین نقش این آیه در این سوره و این سیاق، نقش هشداری است برای دنیاگرایانی که به‌سوی طغیان حرکت می‌کنند.