آیا شیطان عاشق خدا بود که بر غیر خدا (حضرت آدم) سجده نکرد؟
در مورد ابلیس نظرات متفاوتی وجود دارد، چه از سوی اهل معرفت؛ مانند حلاج، شبستری، ابن عربی، عطار، مولوی و... راجع به موحد بودن و عاشق بودن ابلیس و این‌‌که سرپیچی او ابتلای او بوده و یک امر ارشادی از سوی خدا بوده، و از طرفی مخالفان مانند متکلمان و غیره که این نظر را قبول ندارند. بالأخره کدام نظر مطابق با حقیقت است؟
با توجه به تصریح قران کریم و روایات ، نمی توان عاشق بودن شیطان نسبت به خدا را -به جهت سجده نکردن شیطان بر ادم- پذیرفت. همچنین از سوی بیشتر بزرگان و عرفای شیعه این تفکر مورد انتقاد قرار گرفته است. محبت دارای مراتبی است و شیطان پیش از افرینش انسان ، خدا را مدتی طولانی عبادت کرده و طبیعتا دوست خدا بوده ، ولی در ازمونی که خدا برای او در محبتش قرار داد ، مردود شده و چیزی جز لعن و طرد او نصیبش نشد ؛ در حالی که محب و عاشق واقعی کسی است که هر انچه را که محبوب و معشوق او دوست دارد ، عشق و دوستی بورزد.
یکی از علایم ظهور ، خروج و نمایانگری موجودی گمراه و گمراه کننده به نام دجال است. در لغت به هر دروغ‌گو ، دجال گفته می‌شود. توصیفات بسیار عجیبی درباره‌اش گفته شده است که چون عمدتا در منابع اهل‌تسنن یافت می‌شود و فاقد سند قابل اعتماد است ، نمی‌توان به انها اعتماد کرد. نقش گمراه کنندگی او ان‌چنان است که لزوم احتراز از هر عامل گمراهی و افسون را به ما هشدار می‌دهد. ایا او انسان است ؟ تکنولوژری است ؟ ابلیس است ؟ یا... . این مسئله باعث شد تا احتمالات مختلفی درباره‌اش داده شود. توصیه ما ان است که از هر عامل فریب و دروغ بپرهیزیم و یاریگر او نیز نباشیم تا مبادا ناخود اگاه یار دجال یا فریب خورده او گردیم ! ابدی بودن به معنای معدوم نشدن در اینده است. شیطان چون که مخلوق خداوند است و هر مخلوقی تحت اراده خالق خود است ، نمی تواند به اختیار خود ، خودش را در امری با خداوند شریک کند ، بلکه هر ان چه که دارد ، همانند دیگر مخلوقات ، همه از خدا است. مهلت دهی خداوند به شیطان تا قیامت نبوده است و بر فرض که وقت معلوم را قیامت تفسیر کنیم ، زنده ماندن تا قیامت به اذن و اراده خداوند به معنای ابدی بودن نیست. معنای این روایت امام صادق ع هرکس ادعا کند ، خداوند باعث شر است ، به خدا دروغ بسته و هم‌چنین هرکس ادعا کند خیر و شر هر دو از جانب خدا است ، به خدا دروغ بسته است ، چیست ؟ ایا این دیدگاه ، مؤید دیدگاه معتزله نیست که خداوند را از مسئولیت وجود شر در دنیا مبرا می‌کنند ؟ ! درک حقیقت و کنه ذات خداوند برای غیر خدا ممکن نیست ؛ انچه برای غیر خدا در ارتباط با شناخت خدا ممکن است ، شناخت جلوه های خدا است. بر این اساس در مورد خداوند می گوییم خداوند وجود محض است که هیچ نقصی در او نیست ؛ دارنده همه صفات کمال به کامل ترین وجه است. بنابر این ، نمی توان گفت خدا همان علم است ؛ یعنی خدا را نمی توان منحصر در علم دانست ؛ زیرا خداوند علاوه بر علم محض ، قدرت محض ، حیات محض و دیگر صفات کمال نیز هست ؛ البته خداوند علم محض نیز هست ؛ به همین جهت گفتن این مطلب که ما وقتی علمی را کشف می کنیم وجهی از دیگر وجه های خدا را کشف می کنیم ، صحیح است و مشکلی ندارد. در منابع روایی و تاریخی گزارش‌هایی وجود دارد که بیان‌گر نقش تاثیرگذار محبت امام علی ع در زندگی دوستان حضرتشان است. مانند گزارشی که دیلمی از نویسندگان قرن نهم از اعمش نقل کرده است: روزی در شهر مدینه کنیز سیاه‌پوست نابینایی را دیدم که به دیگران اب می‌داد و می‌گفت: با نیت دوستی امام علی ع این اب را بنوشید ، مدتی گذشت تا او را در شهر مکه دیدم که می‌گفت: به نیت دوستی با کسی که بینایی‌ام را به من برگرداند ، اب را بنوشید. به او گفتم: تو در مدینه نابینا بودی ، اما اکنون چشمانت بینا شده ، داستانت چیست ؟ ! کنیز پاسخ داد: شخصی نزدم امد و به من گفت: تو پیرو علی بن ابی طالب ع و دوستدار او هستی ؟ من نیز پاسخ مثبت دادم. او از خدا خواست که اگر در ادعایم راستگو باشم ، بینایی‌ام را به من بازگرداند. خدا نیز مرا بینا کرد. از ان فرد ناشناس پرسیدم که تو کیستی ؟ او گفت: من خضرم و خود را در شمار پیروان علی ع می‌دانم . [ 1 ] در این نوع گزارش‌ها معمولا سند ذکر نشده ، و یکی از ملاک‌های پذیرش و یا عدم پذیرش انها اعتبار کتابی است که ان‌را نقل کرده است. و دیگر ان‌که مخالف اصول و اموزه‌های دینی دیگر نباشد. با توجه به این دو نکته و هم‌چنین وجود گزارش‌های مشابهی در تاثیرگذاری محبت اهل‌بیت ع ، این گزارش - حتی اگر قطعی نباشد - قابل پذیرش است. [ 2 ]   [ 1 ] . دیلمی ، حسن بن محمد ، غرر الاخبار و درر الاثار فی مناقب ابی الائمه الاطهار ع ، محقق ، مصحح ، ضیغم ، اسماعیل ، ص 87 ، قم ، دلیل ما ، چاپ اول ، 1427ق. [ 2 ] . اثر دوستی با دوستان امامان معصوم ع و دشمنی با دشمنانشان ، 55895 ؛ اطاعت و دوستی امامان معصوم ع ، 43532 ؛ از بین رفتن گناهان با دوستی امام علی ع ، 34948 ؛ دوستی شیطان نسبت به امام علی ع ، 16436 ؛ راه های دست یابی محبت اهل بیت ع ، 25436 ؛ دوستی کبوتر صحرایی با ائمه اطهار ع ، 96080 ؛ مهم ترین پرسش روز قیامت به اعتقاد شیعیان ، 7490. اراده انسان ها در چنین مسافرت هایی ، با طلبیده­ شدن انان توسط خداوند و اولیای الاهی منافاتی نداشته ، بلکه مسافرتی که با اراده زائر و همراه با طلب باشد ، همانند ان است که شخصی با اراده خود به ضیافتی برود که میزبان ان ضیافت ، برای او دعوتنامه فرستاده باشد و تنها در این صورت است که از احترام خاص او برخوردار خواهد شد. اما ممکن است اشخاصی با اراده خود و بدون دعوت قبلی به این ضیافت پابگذارند که بدیهی است معمولا با استقبال مناسبی از سوی میزبانان مواجه نخواهند شد. یقینا مهم ترین دغدغه ایشان ، ادامه راه پیامبر اکرم ( ص ) و روشن نگاه داشتن مسیر هدایت و اسلام راستین بود ، تا انسان ها در پرتو ان ، به سعادت دنیا و اخرت دست یابند. از این راه روشن در تعبیر رسول گرامی اسلام ( ص ) و خود ایشان با عنوان المحجه البیضا یاد شده و حتی افرادی که به نوعی در دور ماندن ایشان از خلافت نقش داشته اند نیز این واقعیت را انکار نمی نمودند. علت عدم اقدام امام علی را می توان از چند جهت پاسخ داد: 1. معیار و میزان در انجام وظیفه علم عادی است. امام در اطاعت فرمان خدا به علم باطنی ( علم غیب ) خویش عمل نمی کند و همانند دیگر افراد عادی رفتار می کند. و اگر امام بخواهد به علم غیب خود عمل کند دیگر نمی تواند الگو و اسوه مردم باشد ؛ زیرا مردم چنین علمی را در اختیار ندارند. 2. نظام این عالم نظام ازمایش و امتحان است. در حالی که استفاده از علم غیب و عمل بر طبق ان زمینه ازمایش را از بین خواهد برد ؛ زیرا مانع ادامه عادی کارها می شود. به عبارت دیگر ؛ درست است که امام علی ( ع ) مانند دیگران وظیفه دارد از جان خود دفاع کند اما اولا این وظیفه در محدوده علم عادی است و شامل علم غیب نمی شود.و ثانیا طرف دیگر این عمل ( شهادت امام علی ) ابن ملجم است که در حال امتحان است و علم امام نباید مانع ازادی و اختیار او شود در صورتی که اگر امام بخواهد به علم غیب خود عمل نماید اختیار از ابن ملجم سلب خواهد شد و زمینه ای برای ازمایش و امتحان او باقی نمی ماند. بنابر نظریه تجلی ، عالم هستی تجلی خداوند بوده و انسان به عنوان خلیفه خدا تجلی اسم اعظم الاهی محسوب می شود که در یک سیر نزولی از این حقیقت ذات خود تنزل نموده و به اقتضای تنزلاتش از حالت اصلی خود دور شده و حجاب هایی به خود گرفته است. تنزل یافته ترین مرتبه انسان همان نفس اماره او است که چیزی جز خواسته های خود را نمی بیند و خود را به طور کامل مستقل می داند. بعد از ان ، مراتب عقل و روح یا قلب و سر واقع شده است. انسان در مقام « سر » ، خود را عین ربط به خدا شهود می کند و وجود اعتباری خود را در ظل وجود حق ، باطل می بیند و در مراتب بالاتر از ان تا رسیدن به مقام فنا به کلی از احساس استقلال و غیریت پیراسته می گردد.بنابراین ، روشن است که در ابتدا تصور انسان از نفس خود همان احساس استقلال و منیت است و برای رسیدن به معرفت حقیقت وجود خویشتن که عین ربط به خدا و اینه صفات او می باشد ، نیازمند سیر و سلوک و طی طریق در مراتب عبودیت است.در اینجا این سوال مطرح می شود که چه ضرورتی دارد انسان نخست خود را مستقل درک کند و لازم باشد تا در مراتب کمال به این درک از عدم استقلال نایل شود. ایا نمی شد که از همان ابتدا در این حالت قرار می گرفت و نیازی نبود که خود به ان معرفت دست یابد.پاسخ فلسفی به این سوال مربوط به محال بودن وقوع شی بدون فرض امکان استعدادی می باشد ؛ چرا که برای حصول فعلیت در هر شی ، امکان استعدادی از ضروریات محسوب می شود و فعل فاعل ، بدون قابلیت قابل تمام نخواهد بود. از همین روی ، فاعل در عطایای خود هر قدر هم فیاض مطلق باشد این فیض را از مجرای استعداد قابل به او خواهد رسانید.گذشته از مباحث فلسفی در بعد عرفانی پاسخ این مسئله را باید در سر اختیار جست و جو کرد ؛ چرا که معنای عملی تجلی خدا بودن در عرفان ، همان اتحاد عاشق و معشوق در عشق است و می دانیم که تصور عشق که در مقام تجلی و خلافت و مظهریت اصل تغییر ناپذیری است ، بدون اختیار و تاثر و انفعال از طرف قابل ، امکان پذیر نیست.بنابراین انسان در پاسخ به عشق الاهی باید از وجود اعتباری خویشتن بگذرد و ان را در حق فانی سازد و این خلافت بدون گوهره اختیار امکان پذیر نخواهد بود. این افراد ، اگر حضرت علی ع را خدا دانسته یا معتقد به حلول خدا در او باشند ، و یا این‌که منکر یکی از ضروریات دین اسلام شوند ، کافر و نجس هستند. در غیر این صورت ، جزو فرق مسلمین محسوب شده و احکام اسلام بر انان جاری می‌شود. در هر حال ، چنانچه در مراوده با این افراد ترس از انحراف باورها نباشد ، معاشرت با انها ، اشکال ندارد. ضمائم: پاسخ دفاتر مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال ، چنین است: [ 1 ] حضرت ایت الله العظمی خامنه‌ای مد ظله العالی : اگر قائل به الوهیت حضرت علی ع و یا منکر ضروری دین باشد ، نجس است ؛ و در صورتی که چنین اعتقادی نداشته باشد ، و توحید و نبوت را قبول داشته و هیچ یک از ضروریات دین اسلام را انکار نکند ، و معتقد به نقصی در رسالت رسول اکرم ص نباشد ، حکم به کفر و نجاست او نمی‌شود و چنانچه خوف خطر مذهب در بین نباشد ، و مفسده‌ای نداشته باشد ، معاشرت مانعی ندارد. حضرت ایت الله العظمی شبیری زنجانی مد ظله العالی : در صورتی که امیرالمومنین ع را خدا خوانده یا بگویند خدا در او حلول کرده در حکم کافرند. همچنین اگر منکر یکی از ضروریات دین مانند نماز و روزه -که تمام مسلمانان جزو دین اسلام می‌دانند- بشوند ، مگر این که انکار انها از روی شبهه باشد یا بدانیم که به خدا و پیامبر ایمان قلبی دارند. حضرت ایت الله العظمی صافی گلپایگانی مد ظله العالی : به طور کلی چنانچه ضرورتی از ضرورات دین را انکار می‌کنند نجس هستند. حضرت ایت الله العظمی مکارم شیرازی مد ظله العالی : فرقه‌های اهل حق ، مختلف هستند. بعضی اصولا عقاید اسلامی را قبول ندارند و برخی قبول دارند ، ولی بدعت‌هایی گذارده‌اند. گروه دوم اگر منکر توحید و نبوت نباشند ، معاشرت با انها اشکالی ندارد. حضرت ایت الله العظمی نوری همدانی مد ظله العالی : مادامی‌که چیزی از ضروریات دین را انکار نکنند و یا مقام الوهیت برای امیرالمومنین ع قائل نباشند ، جزو فرق مسلمین محسوب می‌شوند و احکام اسلام بر انان مترتب است.     [ 1 ] . استفتا از دفاتر ایات عظام: خامنه‌ای ، شبیری زنجانی ، صافی گلپایگانی ، مکارم شیرازی ، نوری همدانی مد ظلهم العالی توسط سایت اسلام کوئست.