نامدارترین شاعر دوران صفویه چه کسی بود؟
صائب تبریزی (saib tabrizi): صائب تبریزی بزرگ ترین غزل سرای قرن یازدهم هجری و معروفترین شاعر عهد صفویه است میرزا محمّدعلی صائب تبریزی در حدود سال ۱۰۰۰ هجری یا یکی دو سال بعد از آن در تبریز زاده شد پدر او تاجری معتبر بود و خانوادهٔ صائب جزو هزار خانواری بودند که به دستور شاه عباس اول صفوی از تبریز کوچ کرده و در محله عباس آباد اصفهان ساکن شدند و این مردم را تبارزه (تبریزی های) اصفهان می نامیدند صائب سبکی را به کمال رساند که چند قرن بعد از او سبک هندی نامیده شد او اسلوب معادله یا مدعا مثل را بیش از دیگر شاعران همروزگارش به کار برده است نازکی خیال و لطافت اندیشه و مضمون سازیهای ظریف و معنیهای بیگانه و باریک در شعر وی دیده می شود ابیات غزل وی استقلال معنایی دارند و در یک غزل از چندین موضوع سخن گفته است
اصحاب صفه یا اهل صفه ، گروهی از مهاجران فقیر بودند که به دلیل نداشتن خانه و زندگی و یا فامیل در شهر مدینه ، ناگزیر ابتدا بخشی از مسجد النبى ص را برای جا و مکان برگزیدند و در ان جا استراحت می کردند. [ 1 ] و سپس صفه ای سایبانی برای انان در کنار مسجد اماده شده و به ان جا منتقل شدند. تعدادی از افراد معروف اهل صفه عبارت بودند از بلال ، ابو عبیده ، ابو یقظان ، عمار بن یاسر ، عبد الله بن مسعود ، عتبه بن مسعود ، مقداد بن اسود ، عتبه بن غزوان ، زید بن خطاب ، ابو کبشه. [ 2 ] برخی از مورخان و مفسران تعداد انها را نزدیک به چهار صد نفر ، [ 3 ] و برخی تا حدود هفت صد نفر نیز اعلام کرده اند. [ 4 ] نخستین فرد مهاجری که اسلام را پذیرفت و جایى در مدینه نداشت ، جوانى از اهل یمامه به نام جویبر بود. [ 5 ] جویبر چون جایى براى زندگی در مدینه نداشت ، پیامبر ص به او اجازه داد شب ها در مسجد بخوابد ، بعدها که تعداد مهاجران مسلمان بیشتر شد ، و همگى در مسجد سکنا گزیده بودند ، این امر وضع مسجد را از هر جهت دچار اختلال می کرد ؛ لذا دستور داده شد که همه انها را به خارج مسجد ببرند ، و تمام درهایى که از خانه هاى اصحاب به سوى مسجد گشوده می شد ، به فرمان پیامبر ص بسته شد ، مگر در خانه على و فاطمه س . [ 6 ] این جا بود که پیامبر دستور داد محلى را در بیرون مسجد با شاخه درختان خرما مسقف کنند ، و مهاجران و فقیران مسلمان در ان جا سکنا گزینند. انها به دلیل سکونت در ان صفه به اصحاب الصفه ، یا اهل صفه معروف شدند. و خود پیامبر ص شخصا از انها سرکشى می کرد ، و نان ، خرما و مواد غذایى دیگر براى انها می برد و مسلمانان نیز مراقب انها بودند ، و از طریق زکاه و انفاق هاى دیگر به انها کمک می کردند. انان اهل ریاضت بودند که مستقیما از معدن نبوت کسب فیض می کردند ؛ و در جنگ هاى اسلامى شرکت کرده و مخلصانه جهاد می نمودند ؛ از این رو بعضى از ایات قران در فضیلت ، صفا ، پاکى و قداستشان نازل شده است. [ 7 ] مانند ایه شریفه 273 سوره بقره که امام باقر ع فرمود ؛ در مورد انها نازل شده است: للفقرا الذین احصروا فی سبیل الله ... ؛ [ 8 ] این صدقات از ان بینوایانى است که خود را در طاعت حق محصور کرده اند و در طلب قوت ناتوانند و ان چنان در پرده عفاف اند که هر کس حال ایشان را نداند می پندارد که از توانگران اند. انان را از سیمایشان می شناسى که به اصرار از کسى چیزى نخواهند. برخی از اصحاب صفه به گونه ای در مضیقه اقتصادی بودند که حتی لباس برای پوشش کامل بدن نداشتند. [ 9 ] بر اساس برخی گزارش ها حدود سی نفر از انها با بالا تنه عریان پشت سر پیامبر نماز می گزاردند. [ 10 ] همین فقر اصحاب صفه باعث شد تا گاهی از سوی اشراف انصار مورد تحقیر قرار گیرند. در همین راستا نقل می کنند ؛ روزی مردی از انصار نزد پیامبر ص امد و مشاهده نمود که فردی از اهل صفه ، چسبیده به پیامبر و در کنار ان حضرت نشسته است ، و پیامبر با او سخن می گوید. مرد انصاری وقتی این وضعیت را دید با فاصله از انها نشست. پیامبر فرمود بیا جلو ، اما مرد انصاری از این کار پرهیز کرد که رسول خدا ص فرمود: می ترسی فقرش به تو سرایت کند ؟ ! انصاری درپاسخ گفت: این افراد را از خود دور کن ! در این هنگام بود که این ایه نازل شد: [ 11 ] و لا تطرد الذین یدعون ربهم بالغداه و العشی یریدون وجهه ما علیک من حسابهم من شی و ما من حسابک علیهم من شی فتطردهم فتکون من الظالمین ؛ [ 12 ] کسانى را که هر بامداد و شبان گاه پروردگار خویش را می خوانند و خواستار خشنودى او هستند ، از خود مران. نه چیزى از حساب انها بر عهده تو است و نه چیزى از حساب تو بر عهده ایشان. اگر انها را طرد کنى ، در زمره ستم کاران خواهی بود. به همین سبب بود که خداى تعالى در ایه 273 سوره بقره به مسلمانان سفارش کرد تا مراقب وضع انان باشند ، و لذا انان انچه که از غذایشان زیاد می امد ، هنگام عصر براى اصحاب صفه می اوردند. [ 13 ] [ 1 ] . جزری ، ابن اثیر ، مبارک بن محمد ، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر ، ج 3 ، ص 37 ، قم ، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان ، قم ، چاپ اول ، 1367ش. [ 2 ] . سجادی ، سید جعفر ، فرهنگ معارف اسلامی ، ج 1 ، ص 348 ، تهران ، دانشگاه تهران ، چاپ سوم ، 1373ش. [ 3 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی ، محمد جواد ، ج 2 ، ص 666 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش. [ 4 ] . رشیدالدین میبدی ، احمد بن ابی سعد ، کشف الاسرار و عده الابرار ، تحقیق ، حکمت ، علی اصغر ، ج 5 ، ص 680 ، امیر کبیر ، تهران ، چاپ پنجم ، 1371ش. [ 5 ] . ر. ک: جویبر سیاه پوست و ازدواج با دختر زیبای عرب ، 26725. [ 6 ] . در خانه حضرت علی ع و فاطمه س ، 52681. [ 7 ] . مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج 20 ، ص 447- 448 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ اول ، 1374ش. [ 8 ] بقره ، 273. [ 9 ] . مرعشی تستری ، قاضی نور الله ، احقاق الحق و ازهاق الباطل ، ج 22 ، ص 9 ، قم ، مکتبه ایه الله المرعشی النجفی ، 1409ق ؛ البلاذری ، بلاذری ، احمد بن یحیی ، انساب الاشراف ، تحقیق ، زکار ، سهیل ، زرکلی ، ج 1 ، ص 272 ، ریاض ، بیروت ، دار الفکر ، چاپ اول ، 1417ق. [ 10 ] . ابن سعد کاتب واقدی ، محمد بن سعد ، الطبقات الکبری ، ج 1 ، ص 196 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ دوم ، 1418ق. [ 11 ] . بحرانی ، سید هاشم ، البرهان فی تفسیر القران ، ج 2 ، ص 423 ، تهران ، بنیاد بعثت ، چاپ اول ، 1416ق. [ 12 ] . انعام ، 52. [ 13 ] . مجمع البیان فی تفسیر القران ، ج 2 ، ص 666. پس از نزول ایات قران بر پیامبر اسلام ص ، حضرتشان انها را تلاوت فرموده و افراد مخصوصی که در کنار ایشان بودند ، ان ایات را می‌نوشتند. البته دلیلی وجود ندارد که غیر از انان ، افراد دیگر حق نگارش ایات را نداشتند. به هر حال ، نزول قران در شرایط مختلفی انجام شد و ممکن بود در هر مقطع ، افراد مختلفی در کنار پیامبر ص حضور داشته باشند ؛ از این‌رو بعید است فرد خاصی همواره در هنگام نزول تمام ایات در کنار پیامبر ص به عنوان کاتب وحی حضور می‌داشت. هم‌چنین افرادی نیز به عنوان کاتب پیامبر ص معرفی شده‌‌اند که مشخص نیست که ایا کاتب قران بودند و یا سخنان و نامه‌های ان‌حضرت را می‌نوشتند. با این وجود ، در برخی منابع ، افرادی را به عنوان کاتبان وحی معرفی کرده‌اند: 1. امام علی ع ؛ [ 1 ] امام علی ع ‏فرمود: هیچ ایه‏اى از قران بر رسول خدا ص نازل نشد ، مگر ان‌که ان‌را بر من می‌خواند و املا می‌فرمود و من ان‌را با خط خود می‌نوشتم و تاویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه ان‌را به من اموخت و از خداى تعالى خواست که فهم و حفظ ان‌را به من تعلیم دهد و هیچ ایه‏اى از کتاب خدا را فراموش نکردم ...‏ . [ 2 ] امام صادق ع فرمود: اگر کسی از مردم ادعا کند که تمام قران را همان‌گونه که نازل شده است ، گرداوری کرده ، دروغ‌گو است و قران با چنین دقتی تنها نزد امام علی ع و امامان بعد می‌باشد . [ 3 ] همچنین گزارش شده که امام علی ع علاوه بر انکه کاتب وحى بود ، متون دیگر را نیز برای پیامبر ص مى‏نوشت. [ 4 ] 2. زید بن ثابت ؛ [ 5 ] برخی گزارشات تاریخی حاکی از کاتب وحی بودن زید بن ثابت است. [ 6 ] او هم‌چنین نامه‌های پیامبر ص برای پادشاهان را می‌نوشت ؛ [ 7 ] اما در بخشی از دوران نزول وحی - به دلیل سن کمی که داشت نمی‌توان او را از کاتبان وحی به شمار اورد. [ 8 ] 3. ابی بن کعب ؛ [ 9 ] او از بزرگان یهود بود که اطلاعاتی از کتاب‌های کهن داشت و هنگامی که مسلمان شد ، به کتابت وحی پرداخت. [ 10 ] او در نوشتن سوره‌های مکی حضور نداشت. [ 11 ] اما برخی منابع ، او را به عنوان اولین کسی معرفی کردند که در مدینه وحی را می‌نوشت. [ 12 ] 4. عبدالله بن ابی‌سرح ؛ او برادر رضاعی عثمان است که در مکه به پیامبر اسلام ص ایمان اورد و سپس به مدینه هجرت کرد و از ان‌جا که دارای خط زیبایی بود ، هنگام نزول وحی ، نزد پیامبر ص ‌رفته و ان‌را می‌نوشت ؛ اما بعد از مدتی مرتد شده و به سوی مکه بازگشت. [ 13 ] گفته می‌شود که ایه و من‏ اظلم ممن افترى‏ على الله کذبا او قال اوحی ... ، [ 14 ] در نکوهش او نازل شد و هنگام فتح مکه ، پیامبر ص دستور کشتن او را صادر کرد ، اما عثمان وساطت کرده و مانع از کشتن او شد. [ 15 ] وقتی او را دفن کردند ، زمین جسد او را قبول نکرد. [ 16 ] 5. ابان بن سعید بن عاص ؛ [ 17 ] او در صلح حدیبیه یا جنگ خیبر اسلام اورد. [ 18 ] او به همین دلیل نمی‌توانست در نوشتن ایات مکی و یا ایات سال‌های ابتدایی هجرت حضور داشته باشد. 6. علا بن حضرمی ؛ [ 19 ] پیامبر اسلام ص پیش از فتح مکه ، علا بن حضرمى را به عنوان نماینده خود نزد فرمانروای بحرین فرستاد که بعد از اسلام اوردن فرمانروا و مردم ان‌جا ، از طرف پیامبر ص به عنوان امیر ان ناحیه منصوب شد. [ 20 ] لذا او دیگر نمی‌توانست ایاتی که بر حضرتشان نازل می‌شد را بنویسد. 7. شرجیل بن حسنه طانحی ؛ [ 21 ] اگرچه او از کسانی بود که در اغاز اسلام ایمان اورد ، اما چون به سمت حبشه هجرت کرد ؛ نمی‌توانست در نوشتن بخشی از ایات مکی حضور داشته باشد. [ 22 ] 8. حنظله بن ربیع اسدی ؛ [ 23 ] اگرچه به او حنظله کاتب گفته می‌شود ، [ 24 ] با این وجود گزارش شده که او تنها یک مرتبه توانست برای پیامبر ص چیزی بنویسد. [ 25 ] غیر از انچه گفته شد ، گزارش‌هایی نیز در کتاب‌های تاریخی و حدیثی وجود دارد که افراد دیگری را به عنوان کاتب وحی معرفی می‌کند: مغیره بن شعبه ، حصین بن نمیر ، عثمان بن عفان [ 26 ] ، خالد بن سعید ، [ 27 ] ابوبکر ، عمر ، عثمان ، عامر بن فهیره ، ثابت بن قیس بن شماس ، معاویه بن ابوسفیان ، [ 28 ] مغیره بن شعبه ، عبدالله بن زید ، و جهیم بن صلت ، زبیر بن عوام ، و خالد بن ولید ، عمرو بن‏ عاص ، عبدالله بن رواحه ، محمد بن مسلمه ، عبدالله بن عبدالله بن ابی ، و معیقیب بن ابی فاطمه [ 29 ] ، [ 30 ] و ...     [ 1 ] . نویسنده متن صلح‌نامه حدیبیه ، 38333. [ 2 ] . شیخ صدوق ، کمال الدین و تمام النعمه ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ج 1 ، ص 284 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1395ق. [ 3 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 1 ، ص 228 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 4 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 5 ] . ابن حجر عسقلانی ، احمد بن علی ، الاصابه فی تمییز الصحابه ، تحقیق ، عبد الموجود ، عادل احمد ، معوض ، علی محمد ، ج 7 ، ص 148 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1415ق. [ 6 ] . ابن عبدالبر ، یوسف بن عبد الله‏ ، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب ، تحقیق ، البجاوی ، علی محمد ، ج 2 ، ص 538 ، بیروت ، دار الجیل ، چاپ اول ، 1412ق. [ 7 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 8 ] . زندگی‌نامه زید بن ثابت ، 89806. [ 9 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ یعقوبی ، احمد بن ابی یعقوب‏ ، تاریخ الیعقوبی ، بیروت ، ج 2 ، ص 80 ، دار صادر ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 10 ] . زرکلی ، خیر الدین ، الاعلام ، ج 1 ، ص 82 ، بیروت ، دار العلم للملایین ، چاپ هشتم ، 1989م. [ 11 ] . ابن کثیر دمشقی‏ ، اسماعیل بن عمر ، البدایه و النهایه ، ج 5 ، ص 340 ، بیروت ، دار الفکر ، 1407ق. [ 12 ] . صالحی دمشقی‏ ، محمد بن یوسف ، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد ، ج 11 ، ص 375 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1414ق. [ 13 ] . صفدی ، صلاح الدین خلیل بن ایبک ، الوافی بالوفیات ، ج 17 ، ص 191 ، بیروت ، دار احیا التراث ، 1420ق. [ 14 ] . انعام ، 93. [ 15 ] . قمی ، علی بن ابراهیم ، تفسیر القمی ، محقق ، مصحح ، موسوی جزائری ، سید طیب ، ‏ ج 1 ، ص 210 211 ، قم ، دار الکتاب ، چاپ سوم ، 1404ق. [ 16 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، الطرائف فی معرفه مذاهب الطوائف ، محقق ، مصحح ، عاشور ، علی ، ج 2 ، ص 502 ، قم ، نشر خیام ، چاپ اول ، 1400ق. [ 17 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 18 ] . البدایهوالنهایه ، ج ‏5 ، ص 340. [ 19 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 20 ] . رفیع الدین اسحاق بن محمد همدانى قاضى ابرقوه ، سیرت رسول الله ، تحقیق ، مهدوی ، اصغر ، ج 2 ، ص 1026 ، تهران ، خوارزمى ، چاپ سوم 1377ش. [ 21 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 22 ] . ا ابن اثیر جزری ، علی بن محمد ، اسد الغابه فی معرفه الصحابه ، ج 2 ، ص 361 ، بیروت ، دار الفکر ، 1409ق. [ 23 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 24 ] . الاصابه فی تمییز الصحابه ، ج ‏2 ، ص 117. [ 25 ] . ابن سعد کاتب واقدی ، محمد بن سعد‏ ، الطبقات الکبری‏ ، تحقیق ، عطا ، محمد عبد القادر ، ج 6 ، ص 123 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1410ق. [ 26 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162 ؛ تاریخ‏الیعقوبى ، ج ‏2 ، ص 80. [ 27 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج1 ، ص 162. [ 28 ] . زندگی‌نامه معاویه ، 55805. [ 29 ] . ابن سید الناس‏ ، عیون الاثر ، ج 2 ، ص 382 383 ، بیروت ، دار القلم‏ ، چاپ اول ، 1414ق. [ 30 ] . رسانندگان نامه‌های پیامبر ص به پادشاهان ، 102952. انچه در اشعار شعرای شیعی معاصر با اهل‌بیت ع - مانند فرزدق ، کمیت ، دعبل و ...  در راستای اهداف شیعی و به ویژه در حضور معصومان ع - نقل شده است ، [ 1 ] شعری که کاملا منطبق با فضای طنز به معنای امروزی ان باشد را نیافتیم ، اما شاید این موضوع محتمل باشد که در فراز کوچکی از یک شعر ، طعنه و یا کنایه‌ای به دشمنان زده شده باشد که شاید بتوان ان‌را نوعی طنز دانست: الف هشام بن عبد الملک در ایام حج خواست به حجر‌الاسود دست بکشد ، اما به دلیل ازدحام جمعیت ، موفق نشد. در همان زمان امام سجاد ع شروع به طواف نمود و وقتی به نزدیک حجر‌الاسود رسید ، مردم به پاس حرمت ایشان کنار رفته و راه را برای ایشان باز کردند. این کار هشام را به خشم اورد و برای کوچک نشان دادن شخصیت حضرتشان چنین وانمود کرد که گویا ایشان را نمی‌شناسد ! فرزدق‏ شاعر ان‌جا بود. گفت: ولى من او را می‌شناسم و چنین سرود: این همان است که سرزمین بطحا گام نهادنش را می‌شناسد.  کعبه او را می‌شناسد و منطقه حرم و بیرون حرم او را می‌شناسد. این پسر بهترین همه بندگان خداوند است. این پرهیزگار پاک و پاکیزه سرشناس است. این على است که پیامبر خدا پدر او است و با پرتو هدایت او ملت‌ها رهنمود شدند. هر گاه قریش او را می‌بیند سخنگوى ان می‌گوید ، کرم به مکارم این شخص پایان می‌پذیرد و می‌رسد... [ 2 ] در واقع فرزدق با زبان کنایه و طنز به هشام می‌گوید که تو در واقع خدا را نمی‌شناسی و چنین وانمود می‌کنی که فردی را نمی‌شناسی که شهرت او عالمگیر است ! ب در زمانی که امام رضا ع ولیعهدی مامون را قبول کردند ، ابراهیم بن عباس و دعبل‏ بن على خزاعى‏ نزد امام رضا ع وارد شدند. دعبل این شعر را انشا کرد: مدارس ایات خلت من تلاوه و منزل وحی مقفر العرصات اموزشگاه ایات قران بود که دیگر قران در انجا تلاوت نمی‌شد و جایگاه نزول وحى بود که عرصه‏هاى ان چون بیابان بی‌اب و علف خالى بود ؛ [ 3 ] در واقع دعبل با کنایه می‌گوید که حکومت‌ امویان و نیز فرمانروایان عباسی تا کنون شایسته حکومت نبودند و شاید اکنون زمام امور مسلمانان به جایگاه خود برگردد. در پایان همان‌گونه که در ابتدا گفتیم به مستندی در ارتباط با شعر طنز خوانی در محضر ائمه ع دست نیافتیم و اگر گزارشی در این زمینه یافتیم ، این پاسخ را ویرایش خواهیم کرد. با این وجود البته حتی اگر اشعار طنزالودی در محضر ائمه ع   ارائه نشده باشد ، با توجه به تغییر شرایط زمانی و مکانی نمی‌توان نتیجه گرفت که امروزه نیز این کار - حتی اگر موازین شرعی در ان رعایت شده و اهداف قابل قبولی نیز برای ان وجود داشته باشد رفتاری ناپسند است. [ 4 ]     [ 1 ] . شعر در اسلام ، 8160 ؛ کراهت خواندن شعر ، 59695 ؛ شعر خواندن پیامبر اکرم ص ، 71080 ؛ اواز خوانی در جنگ خندق ، 10391 ؛ رجزهای حضرت عباس ع و چگونگی شهادتش در روز عاشورا ، 7095 ؛ حدیثی از حضرت علی اکبر ع ، 39659 ؛ چگونگی شهادت جون بن حوی غلام ابوذر ، 101707. [ 2 ] . شیخ مفید ، اختصاص ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، محرمی زرندی ، محمود ، ص 191 193 ، قم ، المؤتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید ، چاپ اول ، 1413ق. [ 3 ] . شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا ع ، محقق ، مصحح ، لاجوردی ، مهدی ، ج 2 ، ص 142 ، تهران ، نشر جهان ، چاپ اول ، 1378ق. [ 4 ] . ر. ک: تمسخر و کاریکاتور ، 15997. واژه‌ی فهیم و فهیمه از ریشه فهم است که معنای مبالغه در فهم و دانش را می‌رساند ، [ 1 ] و به کسی گفته می‌شود که زود می‌فهمد و درک می‌کند. [ 2 ] و به اصطلاح بسیار خوش‌فهم است. این موضوع مسلمی است که حضرت زهرا س و حضرت زینب س دارای این ویژگی بودند ، اما این لقب را در منابع معتبر روایی و تاریخی برای ان دو بزرگوار نیافتیم. البته از این ویژگی برای توصیف حضرت زهرا س در برخی اشعار استفاده شده است: حکیمه فهیمه عقیله * * * محزونه مکروبه علیله [ 3 ] اما مشخص است که وجود واژه‌ی فهیمه در یک شعر به معنای ان نیست که لزوما فهیمه نام و یا لقبی برای ان حضرت باشد.   [ 1 ] . واسطی زبیدی ، محب الدین سید محمد مرتضی ، تاج العروس من جواهر القاموس ، محقق ، مصحح ، شیری ، علی ، ج 17 ، ص 547 ، بیروت ، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع ، چاپ اول ، 1414ق.‌ [ 2 ] . موسى ، حسین یوسف‏ ، الافصاح‏ ، ج 1 ، ص 210 ، قم ، مکتب الاعلام الاسلامی‏ ، چاپ چهارم ، 1410ق. [ 3 ] . موحد ابطحی اصفهانی ، محمد باقر ، عوالم العلوم و المعارف والاحوال من الایات و الاخبار و الاقوال مستدرک سیده النسا الی الامام الجواد ، ج 11 ، ص 94 ، قم ، مؤسسه الامام المهدی ع ‏ ، چاپ اول ، 1413ق. اصل این کتاب متعلق به بحرانی اصفهانی است و مطلب فوق در اضافات محقق وجود دارد . تمام مسلمانان از جمله اهل سنت به مقام والای سلمان فارسی اعتراف دارند ، اما در دیدگاه شیعیان - صرف نظر از امامان معصوم ( ع ) - سلمان فارسی ، بزرگ ترین و جلیل القدرترین صحابی پیامبر اسلام ( ص ) می باشد که به بالاترین درجه های ایمان و کمال رسید و این شایستگی را یافت که پیامبر خدا ( ص ) درباره او بگوید: سلمان از اهل بیت ما است . [ 1 ] این جایگاه ویژه سلمان پیش پیامبر و اهل بیت ( ع ) ، موجب شد تا این بزرگواران توجه خاصی به او داشته باشند ؛ ازاین رو بنابر برخی نقل ها حضرت علی ( ع ) انجام کارهای دفن او را شخصا بر عهده گرفت. حضرتشان فاصله بسیار طولانی بین مدینه و مدائن و یا همان تیسفون را ( که در جنوب بغداد قرار دارد ) با استفاده از نیروی الهی خود ( طی الارض ) در مدت بسیار کوتاهی پیمود تا این مهم را به انجام برساند. داستان دفن سلمان توسط امام علی ( ع ) از دو منظر نقل شده است ؛ از یک جهت ، کسانی که در مدینه و محل زندگی علی ( ع ) حضور داشتند ، این جریان را نقل کرده اند و از جهتی دیگر ، کسانی که در مدائن و محل زندگی سلمان در سال های پایانی عمر او و محل وفات و دفنش ، این واقعه را شرح داده اند. الف. از شهر مدینه چنین نقل شده است: روزی حضرت علی وارد مسجد شد و فرمود: دیشب پیامبر خدا ( ص ) را در خواب دیدم و به من فرمود: سلمان از دنیا رفته است. او به من وصیت کرد که غسل ، کفن کردن ، نماز و دفن او را برعهده گیرم. من الان به مدائن خواهم رفت . در این لحظه عمر بن خطاب به ایشان گفت: کفنش را از بیت المال بردار. حضرت علی ( ع ) فرمود: کفن او قبلا اماده شده است . سپس علی ( ع ) به سمت خارج شهر به راه افتاد و مردم هم او را همراهی کردند. وقتی از شهر خارج شد مردم برگشتند. قبل از ظهر بود که ان حضرت به شهر برگشت و فرمود: سلمان را دفن کردم . بیشتر مردم باور نمی کردند ، تا این که بعد از مدتی نامه ای از مدائن رسید که در ان نوشته شده بود: سلمان در فلان شب از دنیا رفت. عرب بیابان گردی بر ما وارد شد و او را غسل داد و کفن کرد و بر او نماز خواند و بعد ، از ان جا رفت. با دیدن این نامه ، همه مردم متعجب شدند. [ 2 ] در نقلی دیگر جابر چنین می افزاید که حضرت علی ( ع ) هنگام عزیمت به مدائن ، عمامه و زره پیامبر را پوشید و عصا و شمشیرش را برداشته و سوار بر شتر پیامبر که نامش عضبا بود ، شدند. [ 3 ] ب. اصبغ بن نباته نیز از مدائن چنین گزارش داده است: ناگهان دیدیم مردی که سوار بر قاطری سفید است و صورتش را پوشانده ، نزد ما امد. به ما سلام کرد و ما هم جواب دادیم. سپس فرمود: ای اصبغ ! در انجام کار سلمان شتاب کنید . ما هم مشغول انجام کار سلمان شدیم. برایش حنوط و کفن اوردیم. او گفت: حنوط و کفن را برایش اماده کرده ام . سپس اب و محلی برای غسل دادن اماده کردیم. ان مرد با دستان خودش سلمان را غسل داد و پس از این که بر او نماز خواندیم ، او را دفن کرد و لحدش را گذاشت. وقتی که کار دفن تمام شد ، راه خود را در پیش گرفت. من به سمت او رفته و لباسش را گرفتم و گفتم: ای امیرالمؤمنین ! شما چه طور به این جا امدید و چگونه از مرگ سلمان مطلع شدید. ان حضرت به من رو کرد و فرمود: از تو در نزد خدا پیمان می گیرم تا زمانی که زنده هستم با کسی در این باره سخن نگویی . به ایشان گفتم: من قبل از شما می میرم ؟ ان حضرت فرمود: نه ! عمر تو طولانی تر خواهد بود . پس از این که اصبغ قول داد که در این باره سخنی با کسی نگوید ، حضرت علی ( ع ) به او فرمود: این پیمانی است که پیامبر خدا ( ص ) از من گرفته است. بعد از این که نمازم را در کوفه خواندم ، به خانه رفته و خوابیدم. شخصی به خوابم امد و گفت: ای علی ! سلمان از دنیا رفته. من نیز سوار بر قاطرم شده و انچه که میت لازم دارد با خود برداشته و به راه افتادم. خداوند دور را برایم نزدیک گردانید و همین طور که می بینید ، به این جا امدم . [ 4 ] از شخصی به نام زاذان این گونه نقل شده است: وقتی سلمان می خواست از دنیا برود ، به او گفتم چه کسی تو را غسل خواهد داد. گفت کسی که پیامبر خدا را غسل داده. گفتم تو در مدائن هستی و او در مدینه ؟ او گفت: وقتی که لحیه ام را بستی صدایی خواهی شنید. وقتی که سلمان از دنیا رفت و من لحیه اش را بستم ، صدایی شنیدم. به سمت در خانه رفتم. دیدم که امیرالمؤمنین علی ( ع ) حضور دارد. ایشان به من فرمود: ای زاذان ! سلمان از دنیا رفته است ؟ گفتم بله. ان حضرت وارد خانه شد و روانداز را از صورتش کنار زد. سلمان به چهره امام لبخند زد. امام فرمود: خوش به حالت ! وقتی که پیامبر خدا را ملاقات کردی به او بگو که از دست قومت چه بر سر برادرت امد . سپس مشغول تجهیز او شد. وقتی که بر او نماز می خواند ، تکبیر شدیدی را از امام می شنیدم... [ 5 ] با این که در این نقل ها تفاوت هایی وجود دارد اما تمام انان در این نکته مشترک اند که حضرت علی ( ع ) برای دفن سلمان ، در کمتر از یک نیمروز ، خود را به مدائن رسانده و با دستان مبارک خود ، سلمان را به خاک می سپارد. [ 1 ] . مفید ، محمد بن محمد ، الاختصاص ، محقق ، مصحح ، غفارى ، على اکبر و محرمى زرندى ، محمود ، ص 341 ، قم ، الموتمر العالمى لالفیه الشیخ المفید ، چاپ اول ، 1413ق. [ 2 ] . قطب الدین راوندی ، سعید بن هبه الله ، الخرائج و الجرائح ، ج 23 ، ص 562 ، قم ، مؤسسه الامام المهدی ( عج ) ، چاپ اول ، 1409ق. [ 3 ] . ابن شهراشوب مازندرانی ، محمد بن علی ، مناقب ال ابی طالب ( ع ) ، ج 2 ، ص 301 ، قم ، نشر علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 4 ] . بحرانی ، سید هاشم بن سلیمان ، مدینه معاجز الائمه الاثنی عشر ، ج 2 ، ص 12-13 ، قم ، مؤسسظ المعارف الاسلامیه ، چاپ اول ، 1413ق ؛ ابن شاذان قمى ، ابو الفضل شاذان بن جبرئیل ، المناقب ، ص 91-92 ، قم ، رضی ، قم ، 1363ش. [ 5 ] . مناقب ال ابی طالب ( ع ) ، ج 2 ، ص 302. یعقوب بن اسحاق بن صباح بن عمران بن اسماعیل ، [ 1 ] معروف به فیلسوف اسلام ، [ 2 ] فیلسوف عرب‏ ، [ 3 ] و عراق بود. [ 4 ] برخی از تاریخ‌نویسان می‌گویند وی فاضل و یگانه‌ی زمان خود در معرفت تمام علوم قدیم بود. [ 5 ] بعضی از مورخان به اشتباه معتقد شدند که وی همان ابن سکیت بود ؛ اما واقعیت ان است که ابن سکیت دوازده سال قبل از او توسط متوکل و در زمان امام هادی ع کشته شد و امام حسن عسکری ع را ملاقات نکرد. [ 6 ] پدر یعقوب در زمان مهدی عباسی و هارون الرشید حاکم کوفه [ 7 ] بود ؛ [ 8 ] اما یعقوب در بصره به دنیا امد ، [ 9 ] و بعدها برای اموختن علم و دانش به بغداد رفت. [ 10 ] یعقوب توانست مورد عنایت مامون و معتصم قرار گیرد ، [ 11 ] و به مقام معلمی و استادی فرزند خلیفه احمد بن معتصم نائل شد. [ 12 ] اما مورد غضب متوکل قرار گرفت و در سال 242 ق ، دستور داد که وی را پنجاه ضربه شلاق بزنند. [ 13 ] اثار و تالیفات ابن اسحاق یعقوب پیرو ارسطو بود ، [ 14 ] و در علوم مختلف تبحر داشت و توانست حدود  300 کتاب ، [ 15 ] در علوم مختلف ؛ مانند فلسفه ، منطق ، ریاضیات ، موسیقی ، نجوم ، هندسه ، طبیعت و فلکیات ، احکام و جدل بنویسد. [ 16 ] مشهورترین کتاب‌های او عبارت‌اند از: 1. کتاب الفلسفه الاولی فیما دون الطبیعیات و التوحید. 2. کتاب الفلسفه الداخله و المسائل المنطقیه و المعتاضه ، و ما وافق الطبیعیات. 3. رساله فی انه لا تنال الفلسفه الا بعلم الریاضیات‏. 4. کتاب الحث علی تعلم الفلسفه. 5. رساله فی کمیه کتب ارسطوطالیس ، و ما یحتاج الیه فی تحصیل علم الفلسفه ، مما لا غنی فی ذلک عنه منها ، و ترتیبها و اغراضه فیها. 6. کتاب فی قصد ارسطوطالیس فی المقولات ایاها قصدا ، و الموضوعه لها. 7. رسالته الکبری فی مقیاسه العلمی. 8. کتاب اقسام العلم الانسی. 9. کتاب ماهیه العلم‏ و اقسامه. 10. کتاب فی ان افعال البارئ کلها عدل لا جور فیها. [ 17 ] ... وی علاوه بر فلسفه ، به علم طب ، ریاضی ، نجوم ، هندسه ، طبیعیات و منطق اشنایی داشت. [ 18 ] شاگردان 1. احمد بن محمد بن مروان سرخسی ؛ ‏ [ 19 ] 2. حسنویه ؛ [ 20 ] 3. نقطویه ؛ [ 21 ] 4. سلمویه‏. [ 22 ] مذهب یعقوب وی ابتدا یهودی و یا نصرانی بود ؛ اما بعد اسلام اورد. [ 23 ] سید بن طاووس وی را عالم شیعی می‌داند ؛ [ 24 ] و برخی وی را منسوب به فرقه زیدیه می‌دانند. [ 25 ] مرگ تاریخ‌های متفاوتی برای مرگ یعقوب گزارش شده است که بر اساس برخی از انها او در 260 هجری هم‌زمان با شهادت امام عسکری ع  از دنیا رفت. کتاب تناقضات قران از طرف دیگر گزارشی وجود دارد - که گویا پرسش نیز ناظر به ان است - مبنی بر این‌که شخصی به نام اسحاق کندی شبهاتی درباره‌ی قران کریم مطرح کرد و در همین راستا کتابی به نام تناقض القران نگاشت. یکی از شاگردان وی روزی نزد امام حسن عسکری ع امد. امام ع به او فرمود: ایا در میان شما شخصی پیدا نمی‏شود تا استادتان را از ادامه‌ی این‌گونه کارها و پرداختن به قران باز دارد ؟ شاگرد پاسخ داد: ما شاگردان او هستیم و چگونه این توانایی را داریم که در این مسئله یا غیر ان به او اعتراض کنیم ؟ ! امام ع به او فرمود: با الفت و محبت از استاد خود سؤال بپرس که ایا ممکن است گوینده قران نزد تو بیاید و بگوید که مقصود از گفته‏هایش غیر از ان چیزی باشد که تو پنداشته‏ای و بدان راه یافته‏ای ؟ ! او که خود را از فهمیدگان می‌داند پاسخ مثبت خواهد داد. هنگامی که چنین اعترافی کرد ، بگو پس تو چه می‏دانی شاید گوینده کلمات قران ، مقصودش جز انچه پنداشته‏ای باشد و ان‌را در غیر معانی خود استعمال کرده باشد... . ان شاگرد نزد استادش کندی رفت و پس از مهر و محبت و ایجاد الفت ، گفته‏های امام را بیان کرد و پاسخ را از استاد خواست. استاد در اندیشه فرو رفت و به کنکاش پرداخت و جوانب مختلف قضیه را بررسی کرد. استدلال متین بود و احتمال دو وجهی بودن کلام در زبان شایع بود ، پس متوجه اشتباه کلام خود شد و کتاب خود را به اتش کشید. [ 26 ] روایت مذکور در مورد شخصی به نام اسحاق کندی ذکر شده است ؛ اما برخی از تاریخ نویسان معاصر این روایت را مربوط به یعقوب بن اسحاق کندی دانسته‌اند. [ 27 ] ابن شهراشوب ، این روایت را بدون ذکر سند از کتاب التبدیل ذکر کرده است که مؤلف ان شخصی به نام ابوالقاسم علی بن احمد کندی بوده که دانشمندان علم رجال او را کذاب ، غالی و بدعت‌گذار به شمار اورده [ 28 ] و معتقدند که کتاب‌هایش دارای ارزش خاصی نیست و توجهی به ان نمی‌شود. [ 29 ] پس هدایت ابو یوسف کندی توسط امام عسکری ع بر اساس این حدیث دست کم دو اشکال دارد: اول ان‌که در این روایت از اسحاق کندی یاد شده با ان‌که ان فیلسوف معروف ، فرزند اسحاق بود. دوم ان‌که سند این گزارش چندان قابل اعتماد نیست و ممکن است توسط برخی رقیبان وی جعل شده باشد. با این وجود ، اما از ان‌جا که ابو یوسف کندی معاصر با امام عسکری ع بود و فیلسوفی به نام اسحاق کندی در ان زمان شناخته شده نیست ، ممکن است مراد از اسحاق ، همان فرزند او ابو یوسف کندی باشد و این احتمال نیز وجود دارد که او در مقطعی از زمان - چنانچه برای بسیاری از اندیشمندان رخ می‌دهد - دچار انحراف فکری شده باشد که با عنایت امام یازدهم ع ، از این انحراف برگشته باشد. اگر گزارش دیگری در این زمینه مشاهده شد ، این پاسخ ویرایش خواهد شد. [ 1 ] . ابن حزم اندلسی‏ ، ابو محمد علی بن احمد ، جمهره انساب العرب‏ ، ص 426 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول‏ ، 1418ق. ، ص:426 ؛ ابن ندیم بغدادی ، محمد بن اسحاق ، الفهرست ، ص 357 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ دوم ، 1417ق. [ 2 ] . مرزبانی ، محمد بن عمران‏ ، معجم الشعرا ، محقق ، اسلیم ، فاروق‏ ، ص 576 ، بیروت ، دار صادر ، چاپ اول ، 1425ق‏. [ 3 ] . ابن ابی اصیبعه ، احمد بن القاسم ، عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 172 ، بیروت ، دار مکتبه الحیاه ، بی‌تا. [ 4 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 424 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 5 ] . الفهرست ، ص 357. [ 6 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ع ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ‌ج 1 ، ص 327 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 7 ] . جمهره انساب العرب‏ ، ص 426. [ 8 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 172. [ 9 ] . همان ، ص 173. [ 10 ] . همان. [ 11 ] . معجم الشعرا ، ص 576 ؛ عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 173. [ 12 ] . بیهقی ، علی بن زید ، تاریخ حکما الاسلام‏ ، ص 41 ، محقق ، کرد علی ، محمد ، دمشق ، مطبعه الترقی‏ ، چاپ اول ، 1365ق. [ 13 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 14 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 174. [ 15 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 16 ] . همان ، ص 358 366. [ 17 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 178. [ 18 ] . همان ، ص 178 - 191. [ 19 ] . الفهرست ، ص 365. [ 20 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 176. [ 21 ] . همان. [ 22 ] . همان. [ 23 ] . تاریخ حکما الاسلام‏ ، ص 41. [ 24 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، فرج المهموم فی معرفه نهج الحلال من علم النجوم تاریخ علما النجوم ، ص 128 ، قم ، دار الذخائر ، چاپ اول ، 1368ق. [ 25 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 26 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 424. [ 27 ] . عزیز الله عطاردی‏ ، مسند الامام العسکری ابی محمد الحسن بن علی ع ‏ ، ص 230 ، بیروت ، دار الصفوه ، چاپ اول ، 1413ق. [ 28 ] . غضائری ، احمد بن حسین ، کتاب الضعفا ، ص 82 ، قم ، مؤسسه اسماعیلیان ، 1364ق. [ 29 ] . نجاشی ، احمد بن علی ، فهرست اسما مصنفی الشیعه رجال نجاشی ، ص 265 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ ششم ، 1365ش. یکی از شهدای کربلا و از افرادی که روز عاشورا در راه مکتب امام حسین ع به شهادت رسید ، سعید سعد [ 1 ] بن عبدالله از قبیله بنی حنیفه بود. [ 2 ] سعید بن عبدالله به همراه سلیمان بن صرد خزاعی از کسانی بودند که بعد از صلح امام حسن ع با معاویه ، به برادرشان امام حسین ع پیشنهاد کردند تا او به این صلح تحمیلی گردن ننهد ، اما ان‌حضرت ع قبول نکرد و فرمود: این کار به صلاح نیست. [ 3 ] نقش سعید بن عبدالله در قیام عاشورا نقش سعید بن عبدالله در حرکت عاشقانه امام حسین ع در چند مورد برجسته بود: نامه‌رسانی به دنبال مرگ معاویه ، شیعیان کوفه گرد هم امده و شروع به نامه‌‌نگاری با امام حسین ع کردند. این نامه‏ها در طی چند مرحله صورت گرفت. در مرحله سوم ، نامه‌‌ای از ناحیه شبث بن ربعى ، حجار بن ابجر ، یزید بن حارث ، عرزه بن قیس ، عمرو بن حجاج و محمد بن عمیر نوشته و توسط سعید بن عبدالله برای امام ع فرستاده شد. امام ع نیز بعد از خواندن نامه ، جواب ان‌را به وسیله خود او به همراه هانی بن هانی سبیعی برای شیعیان کوفه ارسال نمود. [ 4 ] 2. دفاع از مسلم بن عقیل بر اساس انچه در برخی منابع متاخر بیان شده ، سعید بن عبدالله به همراه دیگر بزرگان کوفه ؛ مانند عابس بن شبیب ، حبیب بن مظاهر در جلسه‌‌ای که در منزل مختار تشکیل شده بود ، حضور داشت و در حمایت از مسلم بن عقیل سخن گفت. [ 5 ] شب عاشورا امام حسین ع در شب دهم محرم خطبه‌‏اى براى یارانش ایراد کرد. در ابتدا خانواده‏ ان‌حضرت ع برخاستند و به دفاع از ایشان پرداختند. بعد از خانواده ، یاران ان‌حضرت حمایت خود را اعلام نمودند. در این میان ، سعید بن عبدالله نیز از افرادی است که برای دفاع از امام ع سخنرانی نمود. وی در این سخنرانی گفت: به خدا دست از تو برنمی‌داریم و از تو جدا نمی‌شویم تا وفادارى خود را به پیامبر ص و فرزندش به اثبات برسانیم. به خدا اگر می‌دانستم که کشته می‌‏شوم و سپس زنده می‌‏شوم و زنده زنده سوزانده می‌‏شوم و هفتاد بار به این ترتیب با من رفتار می‌‏شود باز هم از شما جدا نمی‌‏شدم تا در محضرتان جان به‏ جان افرین تسلیم کنم. پس چرا به کمک شما نشتابم ، درحالی‌که یک‌بار کشته می‌شوم و به کرامت ابدى می‌رسم. و بعد از او زهیر برخاست و به دفاع از امام ع پرداخت. [ 6 ] این سخنرانی او نشان دهنده عمق ایمان و اخلاصش در راه یارى حق و اهل‌بیت ع است‏. روز عاشورا روز عاشورا وقتی نبرد میان لشگر یزید با امام حسین ع و یارانش به درازا کشید ، و وقت نماز ظهر فرار رسید ، بر اساس برخی گزارش‌ها ، امام حسین ع با یارانش نماز خوف خواندند ، و سعید بن عبدالله حنفی به صورت داوطلبانه - و بدون این‌‌که امام به او دستوری داده باشد - جلوی حضرت ایستاد و دشمن او را از سمت راست و چپ مورد هجوم تیرهای خود قرار می‌داد که سرانجام در همان‌‌جا به شهادت رسید. [ 7 ] اما بر اساس گزارش‌های دیگر ، سید الشهدا ع به زهیر بن قین و سعید بن عبدالله حنفی دستور داد تا با نیمی از سپاه در روبروی حضرت به نبرد بپردازند ، تا امام با نیمی دیگر از همراهانشان ، نمازشان را بپا دارند. [ 8 ] 1-4 . رجزها در روز عاشورا سعید بن عبدالله با رشادت ، شعرهای حماسی می‌خواند: اقدم حسین الیوم تلق احمدا                         و شیخک الخیر علیا ذا الندى و حسنا کالبدر وافى الاسعدا [ 9 ]                           و عمک القرم الهمام الارشدا حمزه لیث الله یدعى اسدا                         و ذا الجناحین تبوا مقعدا فی جنه الفردوس یعلوا صعدا ؛ [ 10 ] اى حسین براى جهاد اقدام کن ، امروز احمد ص را خواهى دید و پدر بزرگوارت على را که صاحب بذل و بخشش است ملاقات می‌‌کنى‏. حسن را که مانند ماه و به حد کامل با سعادت است و عموى خود را که مردى پر همت و ارشد است دیدار می‌‌نمایى. حمزه که شیر خدا است و اسد خوانده می‌‏شود و جعفر طیار که داراى دو بال است و در مکان شایسته‌‏اى جایگزین شده‌‏اند ملاقات می‌کنى ، در بهشت فردوس که مقام عالى است رفته‌‏اند. 2-4 . شهادت وقتی سعید بن عبدالله به زمین افتاد و در همین حال می‌‏گفت: بار الها ! انان را ، به لعن قوم عاد و ثمود ، لعنت کن ؛ بار الها ! سلام مرا به پیامبرت برسان و ان‌‌حضرت ص را از درد زخم‌‌هایی که بر من رسید اگاه فرما که مرا در یارى خاندان پیامبرت هدفى به جز پاداش تو نبود. [ 11 ] سرانجام علاوه بر زخم‌‌های شمشیر و نیزه ، سیزده تیر به بدن وی اصابت نمود و به شهادت رسید. [ 12 ] 3-4 . زیارت‌نامه در زیارت شهدای روز عاشورا این‌گونه از وی یاد شده است: السلام‏ على‏ سعید بن‏ عبد الله‏ الحنفی‏ ، القائل للحسین و قد اذن له فی الانصراف: لا و الله لا نخلیک حتى یعلم الله انا قد حفظنا غیبه رسول الله صلى الله علیه و اله فیک ، و الله لو اعلم انی اقتل ثم احرق ثم اذرى‏ ، یفعل ذلک بی سبعین مره ، ما فارقتک حتى القى حمامی دونک ، و کیف لا افعل ذلک ، و انما هی موته او قتله واحده ، ثم هی الکرامه التی لا انقضا لها ابدا ، فقد لقیت حمامک‏ ، و واسیت امامک ، و لقیت من الله الکرامه فی دار المقامه ، حشرنا الله معکم فی المستشهدین ، و رزقنا مرافقتکم فی اعلى علیین‏ . [ 13 ] البته در برخی از منابع دیگر ، نام ایشان سعد گفته شده و این‌گونه به وی سلام داده شده است: السلام‏ على‏ سعد بن‏ عبد الله‏ الحنفی‏... . [ 14 ]     [ 1 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، اقبال الاعمال ، ج 2 ، ص 575 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1367ش. [ 2 ] . رسان ، فضیل بن زبیر ، تسمیه من قتل مع الحسین ع‏ ، ص 155 ، قم ، ال البیت ع‏ ، چاپ دوم‏ ، 1406ق ؛ شیخ طوسی ، محمد بن حسن ، الابواب رجال طوسی ، محقق ، مصحح ، قیومی اصفهانی ، جواد ، ص 101 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ سوم ، 1427ق. [ 3 ] . بلاذری ، احمد بن یحیی ، انساب الاشراف ، تحقیق ، زکار ، سهیل ، زرکلی ، ریاض ، ج 3 ، ص 149 ، بیروت ، دار الفکر ، چاپ اول ، 1417ق. [ 4 ] . ابومخنف کوفی ، لوط بن یحیی ، وقعه الطف ، محقق ، مصحح ، یوسفی غروی ، محمد هادی‏ ، ص 93 97 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ سوم ، 1417ق. [ 5 ] . مقرم ، عبد الرزاق‏ ، مقتل الحسین ع ، ص 148 ، بیروت ، مؤسسه الخرسان للمطبوعات‏ ، 1426ق. [ 6 ] . ابن طاووس ، على بن موسى ، اللهوف على قتلى الطفوف ، ترجمه ، فهرى زنجانى ، سید احمد ، ص 92 ، تهران ، جهان‏ ، چاپ اول ، 1348ش‏. [ 7 ] . وقعه الطف ، ص 232 ؛ مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 45 ، ص 21 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 8 ] . ابن نما حلی ، جعفر بن محمد ، مثیر الاحزان ، ص 66 ، مدرسه امام مهدی ، قم ، چاپ سوم ، 1406ق ؛ ر. ک: شهید نماز عاشورا ، 109839. [ 9 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 103 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 10 ] . حسینی موسوی ، محمد ، تسلیه المجالس و زینه المجالس مقتل الحسین ع ، محقق ، مصحح ، حسون ، کریم فارس ، ج 2 ، ص 295 ، قم ، مؤسسه المعارف الاسلامیه ، چاپ اول ، 1418ق. [ 11 ] . اللهوف على قتلى الطفوف ، ص 111. [ 12 ] . تسلیه المجالس و زینه المجالس مقتل الحسین ع ، ج‏ 2 ، ص 292. [ 13 ] . ابن مشهدی ، محمد بن جعفر ، المزار الکبیر ، محقق ، مصحح ، قیومی اصفهانی ، جواد ، ص 492 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ اول ، 1419ق. [ 14 ] . اقبال الاعمال ، ج 2 ، ص 575. تعریف اعجاز دانشمندان مسلمان در تعریف معجزه گفته‏اند: [ 1 ] معجزه ، امر خارق عادتى است که مقرون به تحدى باشد و از طرفى با ادعا مطابقت داشته باشد . اعجاز و قانون علیت خوارق عادت ، رویدادهایى هستند که بر خلاف عادت امور و اشیا و عمل کرد معهود قوانین طبیعى مى‏باشند. این که گفته شد: معجزه خارق عادت است ، نه بدین معنا است که معجزه ، استثنایى است از قانون علیت [ 2 ] . معجزه ، نفى علل نیست ؛ چون قانون علیت هم مورد پذیرش برهان است و هم قران. قانون علیت [ 3 ] و خوارق عادت ، هر دو مورد پذیرش قران کریم‏اند ، ولى معارفى را هم به بشریت عرضه مى‏کنند ؛ مانند این که زمام علل به دست خدا است ، اسباب مادى مستقل در تاثیر نیستند و سبب واقعى خدا است. [ 4 ] و از جمله اسبابى که در مورد معجزات مؤثر است ، نفوس انبیا مى‏باشد ، [ 5 ] و مبداى که در نفوس انبیا و اولیا و مؤمنان قرار دارد ، مافوق تمام اسباب ظاهرى ، و غالب بر انها است. [ 6 ] شرایط اعجاز نتیجه این که ، معجزه و سایر امور خارق العاده ، مانند امور عادى به اسباب طبیعى محتاج اند و علاوه ، هر دو معجزه و امور عادى از اسباب باطنى بهره‏مندند ، و اسباب باطنى با انچه که ما انان را به عنوان اسباب مى‏شناسیم متفاوت اند ، ولى در امور عادى ، اسباب ظاهرى و عادى توام با اسباب باطنى و حقیقى بوده و ان اسباب باطنى هم توام با اراده و امر خدا مى‏باشند. البته گاهى اسباب حقیقى با اسباب ظاهرى هماهنگى نمى‏کنند و در نتیجه ، سبب ظاهرى از سببیت افتاده و ان امر عادى موجود نمى‏شود ؛ چون اراده و امر خدا بدان تعلق نگرفت. برخلاف امور خارق العاده که مستند به اسباب طبیعى عادى نبوده ، بلکه به اسباب طبیعى غیر عادى تکیه دارند ؛ یعنى به اسبابى که براى عموم مردم قابل لمس نیست. البته اسباب طبیعى غیر عادى نیز مقارن به اسباب حقیقى و باطنى و در نهایت مستند به اذن و اراده‏ى خدا مى‏باشند. از شروط دیگر معجزه ، مقرون بودن به تحدى است ؛ یعنى پیامبرى که معجزه به دست او جارى مى‏شود از همگان ، بویژه منکران و ناباوران ، مى‏خواهد که اگر معجزه‏ى او را عمل عادى مى‏دانند و حاکى از صدق دعوت او نمى‏شمارند ، نظیر ان را بیاورند. [ 7 ] به عبارت دیگر ، معجزه یعنى بینه و ایت الهى که براى اثبات یک ماموریت الهى صورت مى‏گیرد ؛ لذا محدود به شرایط خاص و مقرون به تحدى مى‏باشد. [ 8 ] از جمله مواردى که در معجزه شرط است و در تعریف معجزه بیان شده ، این است که مطابقت با ادعا داشته باشد ؛ یعنى اگر کسى ادعاى نبوت مى‏کند و معجزه‏ى خودش را ، به عنوان مثال ، شفا دادن کور مى‏داند ، باید کور شفا پیدا کند تا دلیلى بر صدق او باشد. [ 9 ] فرق معجزه با سحر و کهانت پس معجزه ، خرق عادت است و خرق عادت اگرچه شامل سحر و کهانت و استجابت دعا و امثال ان مى‏شود ، اما سحر و کهانت تاب مقاومت در برابر معجزه را ندارند و اسبابش ، مغلوب مى‏شوند و معجزه ، از این جهت معجزه است که عوامل طبیعى و غیر عادى ان ، مغلوب واقع نمى‏گردند و همواره قاهر و غالب‏اند. [ 10 ] سحر و جادوگرى نه منشا الهى دارد و نه منشا طبیعى و ما به ازاى واقعى و نفس الامرى ، و غالبا بر چشم بندى ، از جمله سبقت گرفتن بر سرعت دید و ایهام و تخیل و تلقین مبتنى است. و اگر در بعضى موارد هم منشا طبیعى داشته باشد ، در خدمت اهداف شر است و غالبا با جهل و خرافات توام مى‏باشد ؛ یعنى خارق العاده‏ى بشرى در هدف هم با معجزه پیامبران ، تفاوت دارد ؛ چون پیامبران معجزات را به منظور هدایت و راهنمایى بشر مى‏اورند نه سرگرمى.... از طرف دیگر ، معجزه قید و شرط خاصى ندارد ؛ بدین معنا که براى انجام ان نیاز به اموزش و تمرین نیست ، برخلاف انچه که مرتاضان انجام مى‏دهند که از سویى به تعلم و تمرین محتاج اند ، و از سوى دیگر نمى‏توانند هر کارى را انجام دهند. و این به دلیل ان است که معجزه‏ى پیامبران متکى به نیروى لایزال و نامحدود الهى است ، ولى خارق العاده‏اى که از دیگران سرمى‏زند از نیروى محدود انسانى مایه مى‏گیرد ؛ و لذا است که خارق عادت بشرى قابل معارضه است و احدى جرات ندارد که تحدى کند. [ 11 ] فرق معجزه با کرامت معجزه با استجابت دعا و... این فرق را دارد که در مورد معجزه ، پاى تحدى و هدایت خلق در کار است و با صدور ان ، صحت نبوت پیامبر و رسالت و دعوتش به سوى خلق اثبات مى‏گردد ؛ لذا شخص صاحب معجزه ، دراوردن ان مختار است. به این معنا که هر وقت از او معجزه خواستند مى‏تواند بیاورد و خدا هم اراده‏اش را عملى مى‏سازد. بر خلاف استجابت دعا و کرامات اولیا که چون پاى تحدى در کار نیست و هدایت کسى وابسته به ان نیست ، تخلف ان امکان‏پذیر است و تخلف ان موجب گمراهى دیگران نمى‏شود. [ 12 ] به عبارت دیگر ، کرامت یک امر خارق العاده‏اى است که صرفا اثر قوت روحى و قداست نفسانى یک انسان کامل یا نیمه کامل است ، و براى اثبات هدف الهى خاصى نیست و در واقع ، معجزه زبان خدا است که شخصى را تایید مى‏کند ولى کرامت ، چنین زبانى نیست. [ 13 ] به هرحال معجزه‏ى همراه با ادعا ، مختص نبى است و اگر از شخصى معجزه‏اى سرزد ، یا ادعاى نبوت دارد یا ندارد ، و اگر دارد ، از طریق معجزه‏اش به صدق ادعایش علم پیدا مى‏کنیم ؛ چون اظهار معجزه از دست دروغ گو عقلا قبیح است ، و اگر ادعاى نبوت ندارد به نبوتش حکم نمى‏شود ؛ زیرا معجزه ، ابتدا بر نبوت دلالتى ندارد و انچه را که اثبات مى‏کند ، صدق ادعا است و اگر ادعا متضمن دعواى نبوت باشد ، معجزه دلالت مى‏کند که مدعى در ادعایش راست گو است و لازمه این راست گویى ، ثبوت نبوتش خواهد بود. البته پیامبر قبل از نبوت هم مى‏تواند معجزه کند ، اما این از باب ارهاص یعنى اماده کردن مردم براى شنیدن دعوت است. [ 14 ] ارى ، معجزه فقط بعد از اغاز دعوت پیامبران و همراه با تحدى سرمى‏زند و در غیر این صورت اگر عمل خارق العاده‏اى از پیامبر ملاحظه شود ، کرامت شمرده مى‏شود ، هرچند که عرفا همه‏ى کرامات انبیا و ائمه‏ى اطهار ع معجزه شمرده مى‏شوند. [ 15 ] اثبات معجزه اما اثبات معجزه ، متوقف بر تبیین دو مسئله است ، اقسام معجزات پیامبر ص ، و وجوه اعجاز قران. اقسام معجزات معجزه بر دو قسم است: فعلى و قولى الف معجزه‏ى فعلى عبارت است از: تصرف در کائنات بر اساس ولایت تکوینى ، [ 16 ] به اذن خداوند ؛ مثل شق القمر [ 17 ] و شق الشجر [ 18 ] از طرف پیامبر اسلام ص و شق الارض [ 19 ] و شق البحر [ 20 ] در داستان قارون و فرعون از ناحیه‏ى حضرت موسى‏ ع ، و شق الجبل [ 21 ] از سوى حضرت ، صالح و شفادادن اکمه و ابرص و احیاى مردگان [ 22 ] توسط حضرت عیسى ع و کندن درب قلعه‏ى خیبر به اعجاز علوى. [ 23 ] ب معجزه‏ى قولى عبارت است از: کلمات و بیانات خداوند و پیامبر ص و ائمه ع ‏که حاوى معارف عمیق و حقى هستند که موجب حیرت و ابتهاج عقول عالمیان گشته‏اند. فرق معجزه فعلی و قولی در فرق معجزه فعلى و گفتارى باید گفت ؛ معجزه‏ى فعلى ، هم محدود به زمان و مکان خاصى است و هم براى عوام مى‏باشد ؛ چون انها با محسوسات سر و کار دارند ، [ 24 ] اما معجزه‏ى قولى ، اختصاص به زمان خاصى ندارد و در تمام عصرها باقى و براى خواص مى‏باشد. البته از معجزات فعلى پیامبر ص ، تعیین قبله‏ى مدینه مى‏باشد که هنوز هم پابرجا است و پیامبر ص بدون این که از الات نجومى و قواعد هیوى و... استفاده نماید ، به سوى کعبه ایستاد و فرمود: محرابى على المیزاب ؛ محراب من روبروى ناودان خانه خدا است. [ 25 ] اثبات اعجاز فعلى ، نیاز به بررسى روایاتى دارد که ان اعجاز را نقل کرده‏اند ، اگر ان روایات از نظر سند مورد پذیرش بودند یا قراینی برای صحت وجود داشتند ، ان اعجاز را مى‏پذیریم ، و گر نه راهى براى اثبات ان نداریم ، اگرچه احتمال ان را هم نمى‏توانیم نفى کنیم. البته ان دسته از اعجاز فعلى را که قران از پیامبران نقل کرده ، بدون شک و تردید مى‏پذیریم. و هم چنین اعجازهاى فعلى که هنوز پابرجا مى‏باشند ، مورد قبول خواهند بود. اعجاز قران سرسلسله‏ى اعجاز قولى ، قران است و در صدور و عدم تحریف قران ، کسى نمى‏تواند شک کند و انچه که مى‏ماند این است که به چه دلیل قران معجزه است ؟ براى پاسخ گویى به این سؤال ، تبیین وجوه اعجاز ضرورى به نظر مى‏رسد ؛ یعنى قران از جهات مختلف بررسى گردد تا ثابت شود که کلام خدا است. وجوه اعجاز قران [ 26 ]  قران از جهات مختلف تحدى کرده است که در ذیل به برخى از انها اشاره مى‏شود: تحدى به فصاحت و بلاغت ، [ 27 ] تحدى به عدم اختلاف در معارف ارائه شده ، [ 28 ] و بدین جهت است که حضرت على ع مى‏فرماید: بعضى از قران ، ناطق به مفاد بعض دیگر و پاره‏اى از ان شاهد پاره‏اى دیگر است . [ 29 ] تحدى به خبرهاى غیبى ، [ 30 ] تحدى به کسى که قران بر او نازل شده است. [ 31 ] تحدى به علم ، [ 32 ] و ... قران مجید از این طریق اعجاز و حقانیت خود را اثبات مى‏نماید که: شخصى که امى و درس نخوانده است و در محیطى که از اخلاق و معارف و تمدن بشرى ، در ان خبرى نبود رشد کرده ، نمى‏تواند از پیش خود معارف و اخلاق و قوانین دینى ، اعم از عبادت ها و معاملات و سیاست های اجتماعى و... و خلاصه هر انچه که بشریت بدان محتاج است ، به بشریت عرضه کند ، به نحوى که صاحبان اندیشه و علوم را به اعجاب وا داشته و از ادراک ان عاجز مانده‏اند. قران نه تنها کلیات و مهمات مسائل را متعرض شده است ، بلکه از بیان جزئى‏ترین مسائل هم فروگذار نکرده ، و عجیب این است که تمام معارفش بر اساس فطرت و اصل توحید بنا شده ، به طوری که تفاصیل احکامش بعد از تحلیل به توحید برمى‏گردد و اصل توحیدش بعد از تجزیه به همان تفاصیل بازگشت مى‏کند. قران ، هم الفاظش معجزه است و هم معانى نهفته در الفاظش ؛ یعنى هم خوب سخن گفته و هم سخن خوب ارائه داده است. [ 33 ] و تا حال کسى نتوانست که در برابر تحدى قران در زمینه‏هاى مختلف ، قد علم کند و لااقل سوره‏اى مانند سوره کوثر بیاورد. نکته‏اى که در اخر لازم است بدان اشاره گردد ، این است که قران در کلماتش به طور مطلق تحدى کرده ، [ 34 ] و فرموده اگر کسى مى‏تواند نظیرش را بیاورد ، و نفرمود که اگر مى‏توانید کتابى فصیح و یا بلیغ مثل قران و یا کتابى که مشتمل بر چنین معارفى است بیاورید ؛ و این مى‏فهماند که قران از هر جهتى که ممکن است مورد برترى قرار گیرد ، برتر است و این تحدى و تعجیز براى فرد فرد بشر در تمامى اعصار مى‏باشد و اگر کسى توان درک وجوه اعجاز قران را ندارد ، براى این که اعجاز قران بر وى اثبات گردد ، باید به صاحبان فهم قوى مراجعه کند ، همان ها که عمرى در فهم معارف قران تلاش کرده‏اند و خود بر این باورند که قران اقیانوسى از معارف است که انها قطره‏اى از ان را چشیده‏اند.   [ 1 ] . ر. ک: علامه حلی ، کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، تعلیق ، تصحیح ، حسن زاده املى ، حسن ، ص 350 353 ؛ مکارم شیرازی ، ناصر ، رهبران بزرگ ومسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 153 ؛ مطهری ، مرتضی ، مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، 1362 ، ص 179 - 208 ، قم ، جامعه مدرسین ؛ طباطبائی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ترجمه ، موسوی همدانی ، سید محمد باقر ، ج 1 ، ص 93 140 ، قم ،  دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ پنجم ، 1374ش ؛ حسن زاده املی ، حسن ، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21 ، ابن سینا ، اشارات ، ترجمه ، شرح ، ملکشاهى ، ص 466 - 491 ، ملا صدرا ، شواهد الربوبیه ، حواشى ، سبزوارى ، تعلیق ، تصحیح ، مقدمه ، اشتیانی ، سید جلال اشتیانى ص 340 - 349 ، چاپ دوم ؛ ملاصدرا ، مبدا و معاد ، ترجمه ، الحسینى اردکانى ، احمد بن محمد ، کوشش ، نورانی ، عبدالله ، ص 538 549 ، تهران ، مرکز نشر دانشگاهی ، 1362ش. [ 2 ] . ر. ک: مفهوم قانون علیت ، 25482. [ 3 ] . طلاق ، 3 ؛ حجر ، 21 ؛ قمر ، 49. [ 4 ] . اعراف ، 54 ؛ بقره ، 284 ؛ حدید ، 5 ؛ نسا ، 80 ؛ ال عمران ، 26 ؛ طه ، 50 ؛ بقره ، 255 ؛ یونس ، 3. [ 5 ] . مؤمن ، 78. [ 6 ] . صافات ، 173 ؛ مجادله ، 21 ؛ مؤمن ، 53. [ 7 ] . ر. ک: بها الدین خرمشاهى ، جهان غیب و غیب جهان ، ص 45 - 83. [ 8 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، ص 189. [ 9 ] . کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 350. [ 10 ] . در داستان سحره فرعون وقتى انها کار حضرت موسى را دیدند خود فهمیدند که کار حضرت موسى معجزه است ؛ چون سحرها بلعیده شدند ؛ و لذا به عجز خود اعتراف کردند و... اعراف ، ایه 105 - 125. [ 11 ] . ر. ک: رهبران بزرگ و مسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 تا 153. [ 12 ] . ر. ک: المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 82. [ 13 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى ، 1- 7 ، ص 189 ؛ مطهرى ، مرتضی ، اشنایى با قران ، ج2 ، ص 235 به بعد. [ 14 ] . ر. ک: کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 352. [ 15 ] . همان ، ص 353 ؛  جهان غیب و غیب جهان ، ص 46 - 47. [ 16 ] . انسان در اثر انجام اوامر و دستورات الهى به خدانزدیک مى‏گردد و در اثر قرب به خدا از مقام ولایت بهره‏مند مى‏گردد و انگاه مى‏تواند ، مانند خدا در کاینات تصرف کند. [ 17 ] . از جمله معجزات پیامبر ص نصف کردن ماه بود. [ 18 ] . علی ع در نهج البلاغه ، خطبه‏ى قاصعه ، معجزه‏ى شق الشجر پیامبر را توضیح مى‏دهد. در باب معجزات پیامبر به کتاب بحار الانوار ، طبع کمپانى ، چاپ سنگى ، ص 105 مراجعه شود. [ 19 ] . قصص ، 76 - 81. [ 20 ] . بقره ، 50. [ 21 ] . شمس ، 11 - 15. [ 22 ] . ال عمران ، ص 49. [ 23 ] . شیخ صدوق ، امالى ، ص 513 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 24 ] . معنای این حرف ان نیست که خواص از ان استفاده نمی کنند ، بلکه گاهی مثل ساحران در داستان حضرت موسی ع در راس استفاده کنندگان قرار دارند. [ 25 ] . میر داماد ، قبسات ، ص 321 ، چاپ سنگى ؛ کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 597 598 ؛ انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21. [ 26 ] . ر. ک: دائره المعارف تشیع ، ج 2 ، ص 265 ؛ دائره المعارف بزرگ اسلامى ، ج 9 ، ص 363 366 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90. [ 27 ] . هود ، 14 ؛ یونس ، 39. [ 28 ] . نسا ، 82 ؛ زمر ، 23. [ 29 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 192 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 30 ] . هود ، 49 ؛ یوسف ، 102 ؛ ال عمران ، 44 ؛ مریم ، 34 ؛ روم ، 1 4 ؛ فتح ، 15 ؛ انبیا ، 97 ؛ قصص ، 85 ؛ مائده ، 67 ؛ نور ، 55 ؛ فتح ، 27 ؛ حجر ، 329 ؛ انعام ، 65 ؛ یونس ، 47 ؛ و... . [ 31 ] . یونس ، 16. [ 32 ] . نحل ، 89 ؛ انعام ، 59 ؛ نسا ، 106 ؛ فصلت ، 42 ؛ حشر ، 7 ؛ حجر ، 9. [ 33 ] . ر. ک: وجوه اعجاز قران ، 69. [ 34 ] . بقره ، 23 ؛ اسرا ، 88. سقاخانه به محلی گفته می‌شود که ظرف بزرگ یا منبعی در ان‌جا ساخته و در ان اب می‌ریزند تا مردم تشنه در ان‌جا اب بیاشامند. [ 1 ] یکی از معروف‌ترین و قدیمی‌ترین سقاخانه‌ها ، سقاخانه‌ای است که تا امروز در صحن انقلاب حرم امام رضا ع باقی مانده و به سقاخانه اسماعیل طلا مشهور است. [ 2 ] به گواهی متون و اسناد تاریخی بر جای مانده ، سنگ بنای این سقاخانه را نادرشاه افشار گذارد ؛ به این ترتیب که پس از فتح شهر هرات ، سنگابی یک‌پارچه از سنگ مرمر به غنیمت گرفته شد و به دستور نادرشاه به حرم حضرت رضا ع منتقل گشت و بین سال‌های 1144- 1145ق در صحن عتیق ان حرم ، نصب گردید ، تا زائران برای رفع تشنگی از اب ان -که به مقدار سه کر [ 3 ] گنجایش داشت- استفاده کنند. [ 4 ] در سال‌های بعد ، یکی از فرماندهان فتحعلی‌شاه ، به نام اسماعیل خان ، بنایی هشت ضلعی با ستون‌های مرمر برفراز سقاخانه احداث نمود و سقف ان‌را با روکش طلا اراست و این بنا به  سقاخانه اسماعیل طلایی معروف گردید. [ 5 ] در مورد تقدس این سقاخانه باید گفت: موضوع تقدس و تبرک برخی افراد ، مکان‌ها و یا اشیا ، ریشه در قران کریم و روایات شیعه و سنی دارد. [ 6 ] در فرهنگ شیعی ، اب رساندن به تشنگان و سقاخانه ، یاداور سقایی حضرت عباس ع در واقعه کربلا بوده و از این‌رو گاهی کاسه‌هایی که برای نوشیدن اب در اطراف سقاخانه‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت با نام‌ امام حسین ع و حضرت عباس ع مزین می‌گردید ؛ از این‌رو از گذشته تا به امروز از اب سقاخانه به عنوان تبرک استفاده می‌شود. در نگاهی کلی بناهای پیرامونی مزار معصومان ع - از قبیل درب ، پنجره ، دیوار ، سقاخانه و ... دارای تقدس ذاتی نبوده ، بلکه شرافتشان به جهت نسبتی است که با صاحب مزار پیدا می‌کنند ؛ از این‌رو مشاهده می‌شود که زائران حرم ، بر انها بوسه زده و تبرک می‌جویند. بر این اساس ، هر چند روایت خاصی مبنی بر تقدس و تبرک سقاخانه حرم امام رضا ع وجود ندارد ، ولی این بنا ، به جهت نسبتی که با ان مضجع شریف و ان امام همام دارد ، مورد تکریم و تقدیس قرار گرفته و اب ان ، به عنوان تبرک و شفا مورد استفاده عاشقان و زائران حضرتش قرار می‌گیرد.     [ 1 ] . ر. ک: عمید ، حسن ، فرهنگ فارسی عمید ، واژه سقاخانه . [ 2 ] . البته در حرم مطهر امام رضا ع دو سقاخانه دیگر -در صحن قدس و صحن جمهوری اسلامی- وجود دارد ، ولی سقاخانه اسماعیل طلایی دارای قدمت و شهرت است. گفتنی است ، از گذشته‌های دور در حرم رضوی منصب سقایی وجود داشته ، ولی ساخت سقاخانه‌ ، از زمان نادرشاه گزارش شده است. ر. ک: پایگاه اطلاع‌رسانی استان قدس رضوی.  [ 3 ] . حدود 1150 لیتر اب. [ 4 ] . ر. ک: نوایی ، عبد الحسین ، ‏ نادرشاه و بازماندگانش ، ‏ ص 436 ، تهران ، نشر زرین ، چاپ اول‏ ، 1368ش‏. [ 5 ] . در برخی نقل‌ها ، اسماعیل طلایی لقب اسماعیل خان ذکر شده و درباره علت ان گفته‌اند ، در زمان فتحعلی شاه قاجار از طرف یکی از دولت‌های خارجی بسته‌‌ای به عنوان هدیه به دربار رسید و شاه قصد گشودن ان‌را کرد. اسماعیل‌خان که جز ملتزمین بود ، استدعا کرد این کار در محوطه کاخ به وسیله خدمت‌گذاران انجام شود ؛ چرا که احتمال سو قصد را نمی‌توان از نظر دور داشت. اتفاقا هنگام باز کردن ٬ بسته منفجر شد و خساراتی به بار اورد. فتحعلی شاه با اطلاع از این امر ٬ دستور داد برای این دوراندیشی ، هم وزن سردار اسماعیل‌خان سکه‌های طلا به او مرحمت شود. چنین کردند و اسماعیل خان معروف به زرریزخان شد. او این طلاها را صرف ساختن جایگاه ان سنگاب کرد تا گنبد و پایه‌های سقاخانه با روکشی از طلا مزین شود. از ان زمان این سقاخانه را به سقاخانه اسماعیل طلا می‌شناسند. ر. ک: شیرازى ، میرزا فضل الله ، ‏ تاریخ ذو القرنین‏ ، ص 221 ، تهران ، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏ ، چاپ اول ، 1380ش. [ 6 ] . جهت اگاهی بیشتر در این زمینه ، ر. ک: نمایه 41247 دیدگاه اسلام درباره تبرک . قران کریم در چهار ایه از اصحاب ایکه نام می برد و انان را مردمانی ظالم و ستم کار معرفی می کند. بسیارى از مفسران و ارباب لغت گفته اند که ایکه به معناى درختان درهم پیچیده و یا بیشه است. [ 1 ] و اصحاب الایکه مردمی بودند که در سرزمینى پر اب و پر از درختان در میان حجاز و شام زندگى می کردند. [ 2 ] و این منطقه در نزدیکی هاى شهر مدین بود. [ 3 ] اصحاب ایکه از نظر مادی مردمی ثروت مند بودند و زندگی مرفه داشتند ؛ و به همین جهت ، کبر و غرور انها را فرا گرفته بود ، و دست به کم فروشى و فساد در زمین زده بودند. گفته اند این مردم ، معاصر با شعیب پیامبر ع بوده ، و بخشی از قوم او به شمار می امدند. [ 4 ] البته برخی معتقدند که حضرت شعیب ع پیامبر اهل مدین بود ، اما از طرف خدای متعال مامور هدایت اصحاب ایکه هم شد. انچه این نظر را تقویت می کند که شعیب ع ، پیامبر این گروه بود ؛ ان است که در ایه ای مشاهده می کنیم: و انهما لبامام مبین ؛ یعنى منزل گاه قوم لوط و اصحاب ایکه ، هر دو بر سر بزرگ راهى قرار داشت. و مقصود از این راه ، ان راهى است که مدینه را به شام وصل می کند. ابادی هایی که در این مسیر قرار داشتند ، منزل گاه قوم لوط و قوم شعیب بودند. و از ان جا که همه این مسافت جنگلى بود ، نتیجه می گیریم که اصحاب ایکه یک طایفه از قوم شعیب و سرزمین ایشان یک ناحیه از حوزه دعوت شعیب بود. [ 5 ] البته شعیب اهل ان شهر نبود و با مردمش بی گانه بود ؛ به دلیل ان که در این داستان ، مانند داستان هاى برخی از پیامبران ع او را برادر ان قوم نخوانده و نفرمود اخوهم شعیب . بر خلاف نوح ، هود و صالح ع که هم وطن قوم خود بودند. هم چنین لوط ع که از راه سببى فامیل قوم خود بود ؛ لذا درباره انان فرمود: اخوهم نوح ، [ 6 ] اخوهم هود ، [ 7 ] اخوهم صالح [ 8 ] و اخوهم لوط . [ 9 ] ، [ 10 ] بنابر این ، وقتى شعیب براى هدایت انان مبعوث شد ، انها را از کفر و ناسپاسی بر حذر داشت و به توحید و راه حق دعوت نمود ، اما انان شعیب را تکذیب کردند و به کفر و گناه خود ادامه داده ، و تسلیم حق نشدند ، و سرانجام بر اثر مجازات دردناکى نابود گشتند. گرماى شدیدى چندین روز پى در پى انها را فرا گرفت ، و در اخرین روز ابر بزرگى در اسمان نمایان شد ، انها به سایه ابر پناه بردند ، اما صاعقه اى فرود امد ، و انان را نابود کرد. شاید تکیه کردن قران روى کلمه اصحاب الایکه ؛ صاحبان سرزمین هاى پر درخت به این جهت باشد که می خواهد بگوید ، انها با این همه نعمتى که به انها بخشیده بودیم ، باز به جاى شکر نعمت ، کفر ورزیدند ، و ظلم و ستم را بنیاد نهادند و صاعقه انها و درختانشان را از میان برد. [ 11 ] [ 1 ] . ابن منظور ، محمد بن مکرم ، لسان العرب ، ج 10 ، ص 395 ، دار صادر ، بیروت ، چاپ سوم ، 1414ق. [ 2 ] . مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج 11 ، ص 120 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ اول ، 1374ش. [ 3 ] . شریف لاهیجی ، محمد بن علی ، تفسیر شریف لاهیجی ، تحقیق ، حسینی ارموی محدث ، میر جلال الدین ، ج 3 ، ص 393 ، تهران ، دفتر نشر داد ، چاپ اول ، 1373ش. [ 4 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی ، محمد جواد ، ج 6 ، ص 528 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش. [ 5 ] . طباطبائی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القران ، ج 12 ، ص 185 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ پنجم ، 1417ق. [ 6 ] . شعرا ، 106. [ 7 ] . شعرا ، 124. [ 8 ] . شعرا ، 142. [ 9 ] . شعرا ، 161. [ 10 ] . المیزان فی تفسیر القران ، ج 15 ، ص 312. [ 11 ] . تفسیر نمونه ، ج 11 ، ص 120- 121.