با آن‌که گفته می‌شود درک انسان در عالم برزخ، تکامل یافته‌تر از دنیا است، چگونه حضرت عزیر(ع) بعد از زنده‌شدن متوجه نشد که صد سال در برزخ بوده است؟
اگر بعد از عالم دنیا برزخ وجود دارد و برزخ عالمی کامل‌تر از عالم دنیا است - لذا درک انسان در این عالم تکامل یافته‌تر است و به صرف مرگ و قبل از قیامت ما وارد این عالم می‌شویم - پس چگونه حضرت عزیر وقتی زنده شد نفهمید که صد سال در عالم دیگری به نام برزخ بوده است؟!
افرادی که از این عالم به عالم دیگر ، یعنی عالم برزخ منتقل شدند غالبا در حالتی شبیه خواب و بی هوشی هستند ؛ البته افرادی که از درجات بالای ایمان برخوردارند ، در نعمت های بهشت برزخی متنعم و از حیات برزخی برخوردارند. [ 1 ] اطلاع و اگاهی این افراد هر چند نسبت به زمانی که در عالم دنیا بودند بیشتر است ، اما این بدان معنا نیست که انها همه چیز را می دانند ، بلکه اگاهی انها نسبت به امور دنیا وابسته به اراده ی الهی و محدود به امور خاص می باشد. از طرفی این امکان نیز وجود دارد که افراد در برزخ در اگاهی کامل بوده و اشراف بر این دنیا نیز داشته باشند ، اما خدا حسب مصلحت بعدها انچه در این دوره در حافظه شان نقش بسته بود را محو کند چنانچه این موضوع در برخی بیماری های دنیوی نیز رخ می دهد . از این رو مانعی ندارد افرادی مانند عزیر پیامبر ع ، اصحاب کهف ، و یا هر فرد دیگری که پس از این که دوباره زنده شد اطلاعی از اقوام پیشین خود نداشته باشد. [ 1 ] . ر. ک: 1245 و 5674.
اجل انسان در ایات قرانی به دو بخش اجل مسمی و اجل معلق تقسیم شده است. هر موجود زنده ای به حسب طبیعت و استعداد جسمى خود ، تا مدت معینى می تواند زنده بماند که اگر مانعی در ادامه حیات وی رخ ندهد ، او تا پایان عمر طبیعی خود زنده می ماند و حیات وی به گونه طبیعى پایان می یابد ، این گونه مرگ را اجل مسمى اجل غیرقابل تغییر و تبدیل گویند. اما اجل معلق تغییرپذیر است و به استناد علل ناقصه و مقتضیات ، به وقوع می پیوندد. و بر اثر اعمال نادرست انسان ممکن است بسیار جلو بیفتد که عذاب های الهی یکی از انها است و بر عکس بر اثر تقوا و نیکو کاری و تدبیر ممکن است بسیار عقب بیفتد. تمام ایاتی که بر تاخیر ناپذیری مرگ در هنگام سرامدن عمر دلالت دارند ، بر اجل مسمی منطبق هستند ؛ زیرا تنها ان اجل است که به هیچ وجه تاخیرپذیر نیست. پاسخ به سوال مذکور را می توان در قالب چند نکته بیان نمود:


1. وقتی گفته می شود: « پیش از آفرینش جهان»، یعنی به یک زمان خاص اشاره می شود. در حالی که خود قید «زمان» هم از مخلوقات الهی است. و خداوند متعال، در قالب زمان نمی گنجد زیرا که او فراتر از این حرف هاست و خودش آفریننده ی زمان است.
2. خداوند متعال، همیشه بوده و هست و خواهد بود. صفات او هم به همین شکل تداوم دارند. مثلا می توان گفت: خدای تبارک و تعالی، همیشه لطیف بوده و هست و خواهد بود. یا او، همواره رازق و خالق و صانع و ... بوده و هست و خواهد بود.
3. برخی از علما، با توجه به نکته ی دوم نظر بر آن دارند که: خداوند همیشه فیض دارد و لطف خود را به مخلوقات خود می رساند. همان طور که در روایتی از حضرت امیرالمومنین (ع) نقل شده که: تصور نکنید که شما اولین یا آخرین مخلوقات خدا هستید. بلکه قبل از شما و بعد از شما، هزاران هزاران بوده اند و خواهند بود.
4. بنابر روایات، انسان برای کسب خداشناسی بهتر است به صفات او تفکر کند و در امور این چنینی که انسان را دچار شبهه و تردید می کنند، تفکر نکند. ( تَفَکَّرُوا فِی کُلِّ شَیءٍ وَ لَا تَفَکَّرُوا فی ذَاتِ اللهِ) - نهج الفصاحه. مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (ص).- چون ذهن او محدود است و خداوند نامحدود است. و وجودی نامحدود را نمی توان در چیزی محدود گنجانید. مسئله تخلیه روح در سخنان حکیمان و اهل معرفت بحث شده است. انچه از سخنان انان به دست می اید ؛ این است که انسان در پرتو تزکیه نفس و اجتناب برخی از کارها و تمرین و ممارست در انجام بعضی اعمال ؛ این توانایی در او ایجاد می شود که بتواند روح خود را از بدن مادی خود تخلیه و رها کند. به دیگر سخن ؛ روح در قالب جسمی مثالی ، سفری روحانی انجام داده و در عالم سیر می کند. اما تخلیه روح ؛ بدین معنا نیست که روح به طور کلی از بدن خارج شود ؛ چرا که این امر جز به هنگام مرگ محقق نخواهد شد ، بلکه حالتی است مثل خواب ، با این فرق که شخص ، متوجه این مطلب هست که حقیقت او غیر از بدن مادی است. استاد مطهری درباره تخلیه روح می گوید: انسان در نتیجه تقرب به خداوند - تقرب به خداوند در نتیجه عبودیت و اخلاص و خود را فراموش کردن و تذلل در نزد پروردگار و اطاعت محض در برابر پروردگار- می رسد به این مرحله که ؛ در عین این که بدنش نیازمند به روح است ، روحش از بدنش بی نیاز می شود ، چطور ؟ ما الان ، هم روحمان نیازمند به بدنمان است ، هم بدنمان نیازمند به روحمان. الان اگر ان روح و قوه حیات ما نباشد این بدن ما زنده نیست ؛ اگر هم این بدن ما نباشد این روح ما در این جا کارى از او ساخته نیست ، نمی تواند کارى بکند. اما ایا همه انسان ها همین جورند ؟ هم بدنشان نیازمند به روح است و هم روحشان نیازمند به بدن ؟ یا این که انسان هایى در نتیجه تقرب به خدا و عبودیت پروردگار ، می رسند به این حد که لااقل روحشان از بدنشان بی نیاز می شود. چطور بی نیاز می شود ؟ یعنى این قدرت را پیدا می کنند که به اصطلاح روح را از این بدن تخلیه کنند ( البته در اینجا تخلیه به معناى مردن نیست ) ، یعنى همان استقلال روح را در مقابل بدن حفظ می کنند. در زمان خودمان ، هستند چنین اشخاصى که قدرت دارند تخلیه کنند ، یعنى روح را از بدن منفک کنند به طورى که خودش را مسلط بر این بدن می بیند. بدن خودش را می بیند که در اینجا مثلا مشغول عبادت است و خودش در جاى دیگر سیر می کند ، افق وسیع ترى را دارد می بیند. شیخ شهاب الدین سهروردى ، معروف به شیخ اشراق عبارتى دارد ، می گوید ما حکیم را حکیم نمی شماریم مگر ان وقتى که قدرت داشته باشد بر این که روح خودش را از بدنش خلع کند. میر داماد می گوید ما حکیم را حکیم نمی شماریم مگر در ان مرحله اى که خلع بدن برایش ملکه شده باشد ؛ یعنى هر وقت که اراده کند بتواند روح خودش را از بدنش مستقل و جدا کند . [ 1 ] برخی از اهل معرفت نیز بر این باورند که هرکس فانی در حق شده از نفس و خودیت خود رهایی می یابد. [ 2 ] البته به نظر برخی از اندیشمندان قدرت بر تصرف در بدن ، از تخلیه روح بالاتر است. استاد مطهری می گوید: این مرکب عبودیت از این هم بیشتر انسان را به خدا نزدیک می کند و از این بیشتر هم به انسان قدرت و توانایى می دهد ... ، نه تنها رابطه انسان با بدن خود به این جا منتهى می شود که روح از بدن مستقل شود و نیاز خودش را از بدن سلب کند ، می رسد به مرحله اى که هر تصرفى که بخواهد ، در بدن خودش می کند. حتى این قدرت را پیدا می کند که جلوی حرکت قلب خودش را یک ساعت بگیرد و نمیرد ، قدرت پیدا می کند دو ساعت نفس نکشد و نمیرد ، قدرت پیدا می کند که با همین بدن طى الارض کند ... این اثر عبادت است . [ 3 ] نتیجه ای که از این متون به دست می اید تخلیه روح از جسم است ؛ اما این که فردی بتواند روح خود را وارد جسم دیگری نموده و با جسم دیگری برود کار انجام دهد ، چنین مطلبی از این متون به دست نمی اید و تصریح بدان ندارند و از کسی چنین حالتی را نقل نکرده اند هر چند ظاهرا از لحاظ فلسفی نباید اشکالی داشته باشد و با عنایت الهی امکان پذیر است. بلکه انچه حکیمان به عنوان قدرت نفس بر تسلط دنیای بیرون مطرح کرده اند می تواند شامل چنین قدرتی نیز گردد. استاد مطهری در این باره می گوید: مرحله بالاتر ، ان قدرتى است که بنده اى در اثر بندگى و عبودیت خداوند و در اثر قرب به ذات اقدس الهى و در اثر نزدیک شدن به کانون لایتناهاى هستى می تواند در دنیاى بیرون خودش هم تصرف کند ، می تواند چوبى را تبدیل به اژدها کند ، می تواند قرص ماه را دو نیم کند ، می تواند تخت بلقیس را در یک چشم به هم زدن از یمن به فلسطین احضار کند. بله می تواند. العبودیه جوهره کنهها الربوبیه . [ 4 ] اما توجه به یک نکته لازم است و ان این که چنین قدرتی ( فردی بتواند روح خود را وارد جسم دیگری نموده و با جسم دیگری برود کار انجام دهد ) را در اختیار نوع بشر قراردادن ، ممکن است لوازم و عواقب خطرناکی داشته باشد ؛ از این جهت بعید به نظر می اید خداوند متعال چنین قدرتی را در اختیار نوع انسان ( غیر اولیای الهی ) قرار داده باشد. [ 1 ] . مطهرى ، مرتضی ، مجموعه اثار ، ج 23 ، ص491 ، تهران ، صدرا ، چاپ هشتم ، 1377ش. [ 2 ] . عطار نیشابورى ، فرید الدین ، منطق الطیر ( معرب ) ، مترجم ، جمعه ، بدیع محمد ، ص 311 ، مصر ، الهیئه المصریه العامه للکتاب ، چاپ چهارم ، 2006م. [ 3 ] . مجموعه اثار ، ج 23 ، ص 493. [ 4 ] . همان. از امام صادق ( ع ) راجع به جاودانی بودن اهل بهشت در بهشت و اهل دوزخ در دوزخ پرسیده شد ، ان حضرت در پاسخ فرمود: اهل دوزخ به این جهت همیشه در دوزخ هستند چون نیتشان این بود که اگر براى همیشه در دنیا باشند عصیان و نافرمانى حق تعالى را بنمایند. و اهل بهشت به این جهت در بهشت جاودانى هستند چون نیتشان در دنیا این بود که اگر در ان باقى بمانند پیوسته اطاعت خداوند را نمایند. پس نیت این دو گروه باعث جاودانه بودنشان در بهشت و دوزخ گردیده است ، سپس ان حضرت این ایه شریفه را تلاوت فرمود: قل کل یعمل على شاکلته ؛ [ 1 ] [ اى پیامبر ! به مردم ] بگو: هر کس بر حسب ذات و طبیعت خود عملى انجام خواهد داد. بعد حضرت صادق ( ع ) فرمود: یعنى بر حسب نیت و قصد خود . [ 2 ] براساس این روایت ؛ شخصی که در مدت عمر خود گناه کرده و نیتش هم این باشد که اگر در این دنیا به طور همیشه زندگی کند ، به نافرمانی خداوند و انجام گناه مشغول باشد ، همیشه در اتش جهنم خواهد بود. [ 3 ] مگر این که در حال حیات و زندگی در این دنیا پشیمان شده و توبه کند ؛ زیرا هر چند پروردگار جهان ، رفتارهایی را برای انسان ممنوع کرده و بیان داشته که در صورت ارتکاب چنین رفتارهایی ، اتش دوزخ در انتظارشان خواهد بود. ولی با توجه به رحمت واسعه خداوند ، مسیرهایی فراروی انسان ها نهاده شده ، تا بتوانند با عبور از انها ، برخی مجازات های سنگین خود را لغو کرده و یا انها را تا حدودی کاهش دهند. جبران خسارت ناروا ، طلب بخشش از اسیب دیدگان ناشی از گناه و در نهایت ، توبه به درگاه الهی از راه های جبران یک گناه می باشد. بدیهی است که این موارد جبران کننده و بویژه توبه ، باید قبل از مرگ انسان و در زمان زنده بودنش انجام شود و اگر کسی تنها نیت و قصد او در دنیا گناه و نافرمانی باشد ، و به دنبال انجام کار نیک نباشد ، و نیتش این باشد که چنین رویکردی را تا اخر عمر ادامه دهد ، همیشه بودن او در جهنم در اثر نافرمانی خود او است و این با عدالت خداوند منافاتی ندارد. [ 4 ] [ 1 ] . اسرا ، 84. [ 2 ] . برقی ، احمد بن محمد ، المحاسن ، محقق ، مصحح ، محدث ، جلال الدین ، ج 2 ، ص 331 ، قم ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1371ق. [ 3 ] . طوسى ، خواجه نصیر الدین ، اغاز و انجام ، مقدمه ، شرح و تعلیقات ، حسن زاده املى ، حسن ، ص 138 ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى ، چاپ چهارم ، 1374ش . [ 4 ] . ر.ک: قیامت و جاودانگی ، سؤال 1151 ؛ عاقبت زندگی بدون کار نیک ، سؤال 33430 ؛ راه های پاک شدن از گناه ، سؤال 798 ؛ عدل در اصول دین ، سؤال 147. با توجه به تصریح قران کریم و روایات ، نمی توان عاشق بودن شیطان نسبت به خدا را -به جهت سجده نکردن شیطان بر ادم- پذیرفت. همچنین از سوی بیشتر بزرگان و عرفای شیعه این تفکر مورد انتقاد قرار گرفته است. محبت دارای مراتبی است و شیطان پیش از افرینش انسان ، خدا را مدتی طولانی عبادت کرده و طبیعتا دوست خدا بوده ، ولی در ازمونی که خدا برای او در محبتش قرار داد ، مردود شده و چیزی جز لعن و طرد او نصیبش نشد ؛ در حالی که محب و عاشق واقعی کسی است که هر انچه را که محبوب و معشوق او دوست دارد ، عشق و دوستی بورزد. درباره زندگی و احوال حضرت عیسی ، ایات زیادی در قران ، و روایات متعددی از معصومان ع وارد شده است  که برای اگاهی از انها می‌توانید به زندگی حضرت عیسی مراجعه کنید. در این نوشتار نیز احادیث دیگری تقدیم می‌شود: 1. زهد حضرت عیسی: یکی از ویژگی‌های اخلاقی حضرت عیسی ع ، زهد ان پیامبر بزرگ است. او همچون پیامبران دیگر خود را از تشریفات و زیبایی‌های دنیا و نعمت‌های رنگارنگش دور نگه می‌داشت و ابا داشت که کارهای خود را به عهده دیگران واگذارد. در این‌باره ، حضرت علی ع می‌فرماید: بالشتش سنگ و لباسش خشن و غذایش ناگوار بود. خورشتش گرسنگی و چراغش در شب ، ماه و سایبانش در روز ، شرق و غرب زمین بود. میوه و سبزی‌اش ، گیاهانی بود که در مناطق مختلف می‌رویید . [ 1 ] خود حضرت عیسی نیز دائما چنین می‌گفت: خادم من دستانم و مرکبم پاهایم و فرشم زمین و بالشم سنگ است. در زمستان ، سرزمین‌های شرقی مرا گرم خواهند کرد. چراغ شب‌هایم ماه است و خورشتم گرسنگی. شعارم ترس و لباسم پشم و میوه و سبزیجاتم ، چیزهایی است که زمین برای حیوانان وحشی و چارپایان رویانده. وقتی می‌خوابم چیزی ندارم و وقتی بیدار می‌شوم نیز چیزی ندارم ولی کسی ثروتمندتر از من روی زمین وجود ندارد . [ 2 ] 2. تعادل در خوف و رجا: یکی از صفاتی که باید یک مؤمن ان‌را دارا باشد ، داشتن حالت خوف و رجا است ؛ یعنی هم از عقاب الهی بترسد و هم به رحمت او امیدوار باشد. به عبارت دیگر ؛ هم اهل خوف و گریه باشد و هم اهل خوشحالی. برخی از بندگان خالص خدا ، به دلیل این‌که ایمانی کامل به جهنم و عذاب الهی دارند ، دائما در حال خوف بسر می‌برند. اما کسانی که از این افراد کامل‌تر هستند ، هم بیم و هم امید را به یک اندازه در خود ایجاد کرده‌اند. در این زمینه ، امام رضا ع درباره حضرت عیسی ع چنین می‌فرماید: حضرت عیسی هم گریه می‌کرد و هم می‌خندید ولی حضرت یحیی ع فقط گریه می‌کرد و نمی‌خندید. ان حالتی که عیسی داشت ، بهتر از حالت یحیی بود .‏ [ 3 ] 2. خدمت به مخلوقات: از این جهت که خدای همه مخلوقات یکی است ، و همه از او سرچشمه می‌گیرند ، نباید پنداشت که لزوم خوش‌رفتاری با دیگران ، مخصوص هم‌نوعان یا هم‌کیشان است ؛ بلکه این حکم ، شامل حیوانات نیز می‌شود ؛ یعنی یک بنده خوب خدا ، حتی نسبت به حیوانات نیز توجه دارد و در فرصت مناسب ، به احوال انها رسیدگی می‌کند. در این زمینه نقل شده ، وقتی حضرت عیسی با حواریون به ساحل دریا رسیدند ، قرصی از نان خود را به دریا انداخت. یکی از حواریین به او گفت: ای روح الله چرا چنین کاری کردی ؟ ان نان قوت تو بود ! عیسی ع فرمود: ان‌را برای یکی از حیوانات دریایی انداختم. ثواب این کار بسیار بزرگ است . [ 4 ] 3. اهمیت اخرت: هرچند که دنیا نیز برای انسان مهم است. ولی اهمیت ان در مقابل زندگی اخروی انسان ، بسیار ناچیز است. از این‌رو ، حضرت عیسی به حواریون می‌فرمود: وقتی دینتان سالم مانده ، به خاطر از دست دادن دنیا تاسف نخورید ؛ همان‌طوری که اهل دنیا وقتی دنیایشان سالم باشد ، به خاطر از دست رفتن دینشان تاسف نمی‌خورند . [ 5 ] 4. اثار خصلت‌های مذموم: پیامبران الهی که ماموریت هدایت مردم را برعهده دارند ، یکی از وظایفشان ، بیان اثار شوم خصلت‌های منفی و کارهای ناپسند است. در این زمینه ، از حضرت عیسی نقل شده است: هر کس که غم و ناراحتی‌اش زیاد باشد ، بدنش بیمار می‌شود و هر کس که اخلاقش بد باشد ، خودش را عذاب می‌دهد و هر کس که زیاد حرف می‌زند ، خطاهایش زیاد می‌شود و هر کس که زیاد دروغ بگوید ، بی‌ارزش می‌شود و هر کس که با مردان گلاویز شود ، مروتش از بین می‌رود . [ 6 ] 5. حقیقت دنیا: مردم ظاهر دنیا را می‌بینند ، ولی از حقیقت ان غافلند. حضرت مسیح در بیان باطن دنیا ، به حوارایانش چنین گفت: دنیا پل است. از ان عبور کنید و ان‌را اباد نکنید . [ 7 ] 6. خصوصیات همنشین: یکی از عواملی که بر انسان تاثیر بسیاری دارد ، کسانی هستند که انسان با انان حشر و نشر دارد. از این‌رو ، وقتی حواریون از ایشان پرسیدند: با چه کسی همنشینی داشته باشیم ، ایشان فرمود: کسی که با دیدنش به یاد خدا بیافتید و سخن گفتنش علم شما را افزایش دهد و اعمالش شما را به اخرت ترغیب کند.‏ [ 8 ] 7. سخن گفتن زیاد: همیشه بزرگان دین ، از اثار منفی زیاد سخن گفتن ، سخن به میان اورده‌اند. امام صادق ع در این‌باره فرمود: حضرت مسیح دائما می‌گفت: در غیر یاد خدا ، زیاد سخن نگویید ؛ کسانی که زیاد حرف می‌زنند ، دل‌هایشان دچار قساوت شده ولی خودشان نمی‌دانند . [ 9 ] از عیسای مسیح در منابع روایی اسلامی بسیار یاد شده است که ما به این اندک بسنده کردیم.   [ 1 ] . شریف الرضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 227 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 2 ] . دیلمى ، حسن بن محمد ، ارشاد القلوب الى الصواب ، ج 1 ، ص 157- 158 ، قم ، الشریف الرضی ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . قطب الدین راواندی ، سعید بن هبه الله ، قصص الانبیا ، ص 273 ، مشهد ، مرکز پژوهش‌های اسلامی ، چاپ اول ، 1409ق. [ 4 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج ‏4 ، ص 9 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 5 ] . شیخ صدوق ، محمد بن على‏ ، الامالی ، ص 496 ، تهران ، کتابچی ، چاپ ششم ، 1376ش. [ 6 ] . همان ، ص 543. [ 7 ] . شیخ صدوق ، محمد بن علی ، الخصال ، محقق ، غفاری ، علی اکبر ، ج 1 ، ص 65 ، قم ، دفتر نشر اسلامی ، چاپ اول ، 1362ش. [ 8 ] . الکافی ، ج 1 ، ص 39. [ 9 ] . همان ، ج ‏2 ، ص 114. قران کریم ، بارها و بارها بشر را به تفکر و تعقل دعوت می­‌نماید ؛ زیرا تفکر ، زیربنای ایمان واقعی هر فردی بوده و بعد از ایمان است که دیگر عبادات معنا خواهد داشت. بر این اساس هیچ دور از ذهن نخواهد بود که تفکر را - که خود نوعی عبادت است - ارزش‌مندتر از دیگر عبادات بدانیم. روایات فراوانی صریحا ناظر به همین واقعیت‌اند: حسن صیقل نقل می‌­کند که به امام صادق‌ ع عرضه داشتم: ایا یک ساعت اندیشه ، ارزش‌مندتر از یک شب تهجد و شب‌­زنده‌­داری است ؟ ! امام فرمود: بله ! چنین سخنی از پیامبر اکرم ص منقول است ! پرسیدم: اکنون چگونه یک فرد می‌­تواند خود را به اندیشه وادارد ؟ ! فرمودند: به عنوان نمونه و برای تمرین به خانه‌­های قدیمی و به خرابه‌­ها گذر کند ، انها را مخاطب قرار دهد و بگوید: انان‌که تو را ساختند اکنون کجایند ؟ ! انان‌که در تو زندگی می­‌کردند ، اکنون چه سرنوشتی دارند ؟ ! چرا از انان سخن نمی‌گویی ؟ ! [ 1 ] از امام صادق ع نقل است: یک ساعت اندیشه ، ارزش‌مندتر از یک سال عبادت است. خداوند می‌­فرماید همانا صاحبان عقل ، پند خواهند گرفت. [ 2 ] همچنین از پیامبر اکرم ص روایت شده است ؛ یک ساعت اندیشه حتی از هفتاد سال عبادت هم ارزش‌مندتر است. [ 3 ] اکنون ممکن است این پرسش پدید اید که با توجه به مقدارهای مختلف عبادات که در این روایات وجود دارد ، ایا انها با هم متضاد نیستند ؟ ! پاسخ ، منفی است و چنین تضادی وجود ندارد. دلیل ان‌را فیض کاشانی به اختصار چنین بیان کرده است: اختلاف در مورد مقدار عبادتی که با یک ساعت اندیشه مقایسه شده است ، ناشی از چند مطلب است: اول. ژرفنای تفکر در افراد مختلف ، متفاوت است. دوم. اندیشوران ، خود نیز دارای مراتب و درجاتی می­‌باشند. سوم. انچه اندیشه در مورد ان انجام می­‌شود نیز متفاوت است. [ 4 ] روایاتی وجود دارند که جمع‌بندی فوق را تایید می­‌کنند. به عنوان نمونه ، دو روایت ذیل ، ناظر به ان هستند که تنها برخی تفکرها و اندیشه‌­های ویژه هستند که توانایی برابری با هفتاد سال عبادت را دارند: پیامبر اعظم ص فرمود: فعالیت یک ساعت فرمان‌روای عادل -که به طور طبیعی نیاز به تفکر و اندیشه فراوان دارد- ارزش‌مندتر از هفتاد سال عبادت است. [ 5 ] روایتی نیز به امام ششم ع منتسب است ، مبنی بر این‌که یک گام که در میدان‌های جلال و هیبت پروردگار برداشته می‌­شود و طی ان ، ضمن ان‌که انسان از خدایش حیا می‌کند به سوی او نیز رهسپار می­‌شود ، بهتر از هفتاد سال عبادت است. [ 6 ]   [ 1 ] . کوفی اهوازی ، حسین بن سعید ، الزهد ، ص 15 ، قم ، المطبعه العلمیه ، 1402ق. [ 2 ] . عیاشی ، محمد بن مسعود ، تفسیر العیاشی ، ج 2 ، ص 208 ، تهران ، المطبعه العلمیه ، 1380ق. [ 3 ] . مجذوب تبریزی ، محمد ، الهدایا لشیعه ائمه الهدی ، ج 1 ، ص 207 ، قم ، دار الحدیث ، 1429ق. [ 4 ] . فیض کاشانی ، محسن ، تفسیر الصافی ، ج 1 ، ص 409 ، تهران ، مکتبه الصدر ، 1415ق. [ 5 ] . شیخ کلینی ، کافی ، ج 7 ، ص 175 ، ح 8 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، 1407ق. [ 6 ] . مصباح الشریعه ، ص 189 ، بیروت ، اعلمی ، 1400ق. در روایتی از امام صادق ع در چگونگی ورود مؤمنان به بهشت امده است: یاتی یوم القیامه شی مثل الکبه فیدفع فی ظهر المؤمن فیدخله الجنه فیقال هذا البر ؛ [ 1 ] روز قیامت چیزى مانند کبه می اید و پشت افراد با ایمان را هل می دهد تا او را وارد بهشت کند و گفته می شود که این احسان است. برای کبه معانی گوناگونی ذکر کرده اند ، اموری مانند فشار جمعیت و حملات جنگی و ... و این کنایه از ان است که مؤمنان راستین در وارد شدن به بهشت دچار سختی و مشقت نمی شوند ، بلکه گویی کسی انها را هل داده و وارد بهشت می کند و به انان گفته می شود این نتیجه ایمان به خدا و روز جزا است. و این البته اختصاص به شیعه ندارد ، بلکه شامل ایمان اورندگان و پیروان سایر پیامبران نیز می شود. گفتنی است که این روایت از نظر سند حسن مانند صحیح است. [ 2 ] [ 1 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 2 ، ص 158 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 2 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ج 8 ، ص 398 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1404ق. علامه طباطبائی ره در تفسیر ایه‌ی: فاذکرونی اذکرکم و اشکروا لی و لا تکفرون ؛ پس مرا بیاد ارید تا بیادتان اورم و شکرم بگذارید و کفران نعمتم مکنید ، [ 1 ] ابتدا مطالبی را به عنوان مقدمه بیان می‌کند: ذکر دارای معانی یا کاربردهای متعدد است: 1-1. ذکر ، گاهی مقابل غفلت قرار می‌گیرد ، مانند ایه‌ی: و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا ؛ کسى را که ما دلش را از یاد خود غافل کرده‌‏ایم ، اطاعت مکن . [ 2 ] و از ان‌جا که غفلت عبارت است از نداشتن علم به علم ، یعنى این‌که ندانم که می‌دانم ، بنابر این ذکر در مقابل غفلت ، عبارت است از این‌‌که بدانم که می‌‌دانم. 1-2. گاهی ذکر در مقابل نسیان استعمال می‌شود ، و نسیان عبارت است از این‌‌که علم و اگاهی به کلى از خزانه‌ی ذهن محو و زایل شود ، پس ذکری که مقابل نسیان است ، عبارت است از این‌‌که ان علم و اگاهی هم‌چنان در ذهن باقى باشد ، و در ایه‌ی: و اذکر ربک اذا نسیت ؛ به یاد اور پروردگارت را هر وقت که فراموش کردی ، [ 3 ] به همین معنا امده است. ذکر مانند نسیان ، داراى اثار و خواصى است ؛ به همین جهت کلمه‌ی ذکر ، مانند نسیان ، در مواردى که اثارش هست- هر چند خودش نباشد- استعمال می‌شود ، مثلا وقتى من ببینم که شما دوست صمیمى خود را با این‌‌که می‌دانى احتیاج به کمک دارد و یاری نکردى ، می‌‏گویم: دوستت را فراموش کردى ! با این‌که او را فراموش نکرده‏اى و بر عکس همواره با او و به یاد او بوده‌‏اى ، اما از ان‌جا که این یاد اثرى نداشته و بر عکس ، اثر فراموشى از شما سر زده ، مثل این است که اصلا در ذهن شما وجود نداشته و از یادش برده باشى. و گویا استعمال ذکر بر ذکر لفظى مثلا ذکر خدا با گفتن سبحان الله و امثال ان از همین باب است ؛ یعنى کلمه ذکر برای اثر ذکر به کار رفته است ، نه برای خود ذکر ؛ چون ذکر حقیقی مربوط به قلب است و ذکر زبانى ، از اثار ذکر قلبى است و از این باب است ایه‌ی: قل ساتلوا علیکم منه ذکرا ؛ [ 4 ] بگو بزودى ذکرى از او برایت می‌خوانم . و نظائر این استعمال بسیار است. البته بر فرضی که ذکر لفظى از مصادیق ذکر واقعى باشد ، ان‌را باید از مراتب ذکر دانست ، نه این‌که کلمه ذکر منحصر در ذکر لفظى باشد. ذکر داراى مراتب است ؛ [ 5 ] اختلاف مراتب ذکر را به خوبی می‌توان از این دو ایه‌ی قران به‌دست اورد: 1-3. فاذکروا الله کذکرکم اباکم او اشد ذکرا ؛ [ 6 ] پس خدا را بیاد ارید ان‌طور که به یاد پدران خود هستید و یا شدیدتر از ان . در این ایه به طور صریح ذکر را به وصف شدت توصیف کرده است. 2-3. و اذکر ربک اذا نسیت ، و قل عسى‏ ان یهدین ربی لاقرب من هذا رشدا ؛ [ 7 ] به یاد ار پروردگارت را هر وقت که فراموش کردى ، و بگو امید است پروردگارم مرا به رشدى نزدیک‌‏تر از این هدایت کند . از مجموع صدر و ذیل ایه چنین برداشت می‌‏شود که تنزل از مقام بالاتر ذکر به مقام پایین‌تر ، در واقع نوعی نسیان و فراموشی است ؛ از این‌رو می‌‌توان گفت ایه بیان می‌فرماید: تو وقتى از یک مرتبه از مراتب ذکر خدا پایین امدى و به مرتبه‌ی پایین‏تر برگشتى ، بگو پروردگارا مرا به رشدى نزدیک‌‏تر از این هدایت کن ، پس به حکم این ایه ، تنزل از مقام بلندترى از ذکر و یاد خدا ، نیز نسیان است. بنابر این ، ایه‌ی شریفه دلالت دارد بر این‌‌که ذکر قلبى هم براى خود مراتبى دارد. از این‌جا روشن می‌‏شود ذکر به معناى حضور معنا ، در نفس است ؛ و حضور داراى مراتبى است. [ 8 ] علامه طباطبائی پس از بیان این مقدمات در مورد ایه‌ی مورد بحث فاذکرونی اذکرکم و اشکروا لی و لا تکفرون می‌گوید: اگر این‌ سخن خداوند را که فرمود: مرا یاد بیاورید ، تعبیرى حقیقى بدانیم ، ان وقت ایه‌ی شریفه دلالت می‌‌کند بر این‌‌که ادمى غیر از ان علمى که معهود همه‌ی ما است ، و ان‌را می‌‏شناسیم ، که عبارت است از حضور معلوم در ذهن عالم ، یک نسخه‌ی دیگرى از علم دارد ؛ چون اگر مراد همان علم معمولى باشد ، سر به تحدید خدا در می‌‏اورد ؛ چون این قبیل علم عبارت است از تحدید و توصیف عالم ، معلوم خود را ، و ساحت خداى سبحان منزه از ان است که کسى او را تحدید و توصیف کند ، [ 9 ] همچنان که خودش فرمود: سبحان الله عما یصفون الا عباد الله المخلصین ؛ [ 10 ] منزه است خدا از هر توصیفى که اینان برایش می‌کنند ، مگر توصیف بندگان مخلص . و نیز فرمود: و لا یحیطون به علما ؛ [ 11 ] احاطه علمى به او پیدا نمی‌کنند . بنابراین مقصود این است که علم انسان نسبت به خداوند علم حضوری است ، و حصولی نیست ؛ زیرا علم حضوری مستلزم محدود بودن خداوند می‌گردد ؛ چون علم حصولی به معنای احاطه عالم بر معلوم ، و حصول صورت معلوم نزد عالم است ، در حالی‌که خداوند نامحدود است. [ 1 ] . بقره ، 152. [ 2 ] . کهف ، 28. [ 3 ] . کهف ، 24. [ 4 ] . کهف ، 83. [ 5 ] . ر. ک: ذکر و انواع ان ، 7741. [ 6 ] . بقره ، 200. [ 7 ] . کهف ، 24. [ 8 ] . ر. ک: طباطبائی ، سید محمد حسین‏ ، المیزان فی تفسیر القران ، ج 1 ، ص 510 - 511 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی‏ ، چاپ پنجم‏ ، 1417ق. [ 9 ] . ر. ک: المیزان فی تفسیر القران ، ج 1 ، ص 511. [ 10 ] . صافات ، 160. [ 11 ] . طه ، 11. انسان‌های دنیاگرا وقتی در مسیر دنیاگرایی پیش می‌روند، کم‌کم به طغیان می‌رسند و نتیجۀ طغیان، توسعۀ فساد و تباهی است. اگر این افراد توجه داشته باشند به اینکه همۀ کارها و امورات آن‌ها در محضر و منظر خداوند است، طبیعتاً به‌سوی تباهی با سرعت حرکت نمی‌کنند و این امر، مانند ترمزی برای آن‌ها عمل می‌کند و انذار و هشداری است که آن‌ها را از آن حرکت به سمت تباهی، باز می‌دارد. بنابراین نقش این آیه در این سوره و این سیاق، نقش هشداری است برای دنیاگرایانی که به‌سوی طغیان حرکت می‌کنند.