مراد از «ممکنه خاصه» و «ممکنه عامه» چیست؟
مراد از ممکنه خاصه و ممکنه عامه را توضیح دهید؟
اجمالا می‌توان گفت که هنگام سخن گفتن از امکان ، گاه معنای عامی را در نظر می­گیریم که شامل ضرورت هم خواهد بود. مثلا اگر گفته شود: ممکن است خدایی وجود داشته باشد ، ممکن است فرشته‌ای وجود داشته باشد ، ممکن است پیامبری وجود داشته باشد و ... ، مشخص است که سخن متکلم ناظر به امکان عام است ، و گرنه وجود خدا که ضرورت دارد و در دایره ممکنات نمی‌گنجد. این نوع سخن در قالب ممکنه عامه قابل ارزیابی است. اما اگر گفته شود: ممکن است که زوایای مثلث هم‌اندازه باشند ، در این‌جا متکلم از امکان ، تنها معنای خاصی را در نظر دارد که در مقابل ضرورت و وجوب قرار می‌گیرد. به چنین امکانی امکان خاص و به قضیه‌ای که ناظر به چنین امکانی است ، ممکنه خاصه می‌گویند. به هر حال ، اندیشمندان منطق ، این دو اصطلاح را این‌گونه توضیح داده‌اند: ممکنه عامه: قضیه‌‏ای است که حکم در ان به سلب ضرورت از جانب مخالف باشد.   قضایایی که در انها ، حمل محمول بر موضوع ، امری محال و ممتنع نباشد ، قضیه ممکنه عامه می‌نامند ؛ زیرا اعم است از این‌که حمل محمول بر موضوع به نحو ضرورت و وجوب باشد ، مانند این‌که هر انسانی ناطق است ؛ یا حمل محمول بر موضوع نیز مانند سلب ان ضرورت نداشته باشد ، مانند هر انسانی راه‌رونده است ؛ یعنى سلب راه رفتن از او ضرورى نیست. [ 1 ] ممکنه خاصه: قضیه‌‏ای است که حکم در ان به سلب ضرورت از جانب موافق و مخالف هر دو باشد ، مثل هر انسانی نویسنده است . علت ممکنه خاصه بودن این قضایا نیز این است که نسبت به قضایای ممکنه عامه ، خاص‌تر است و دائره شمولش کمتر است ؛ زیرا شامل قضایایی که حمل محمول بر موضوع به نحو وجوب و ضرورت است ، نمی‌شود. [ 2 ]     [ 1 ] . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج ‏3 ، ص1914 ، تهران ، کومش ، چاپ سوم ، 1373ش. [ 2 ] . همان.
تعریف اعجاز دانشمندان مسلمان در تعریف معجزه گفته‏اند: [ 1 ] معجزه ، امر خارق عادتى است که مقرون به تحدى باشد و از طرفى با ادعا مطابقت داشته باشد . اعجاز و قانون علیت خوارق عادت ، رویدادهایى هستند که بر خلاف عادت امور و اشیا و عمل کرد معهود قوانین طبیعى مى‏باشند. این که گفته شد: معجزه خارق عادت است ، نه بدین معنا است که معجزه ، استثنایى است از قانون علیت [ 2 ] . معجزه ، نفى علل نیست ؛ چون قانون علیت هم مورد پذیرش برهان است و هم قران. قانون علیت [ 3 ] و خوارق عادت ، هر دو مورد پذیرش قران کریم‏اند ، ولى معارفى را هم به بشریت عرضه مى‏کنند ؛ مانند این که زمام علل به دست خدا است ، اسباب مادى مستقل در تاثیر نیستند و سبب واقعى خدا است. [ 4 ] و از جمله اسبابى که در مورد معجزات مؤثر است ، نفوس انبیا مى‏باشد ، [ 5 ] و مبداى که در نفوس انبیا و اولیا و مؤمنان قرار دارد ، مافوق تمام اسباب ظاهرى ، و غالب بر انها است. [ 6 ] شرایط اعجاز نتیجه این که ، معجزه و سایر امور خارق العاده ، مانند امور عادى به اسباب طبیعى محتاج اند و علاوه ، هر دو معجزه و امور عادى از اسباب باطنى بهره‏مندند ، و اسباب باطنى با انچه که ما انان را به عنوان اسباب مى‏شناسیم متفاوت اند ، ولى در امور عادى ، اسباب ظاهرى و عادى توام با اسباب باطنى و حقیقى بوده و ان اسباب باطنى هم توام با اراده و امر خدا مى‏باشند. البته گاهى اسباب حقیقى با اسباب ظاهرى هماهنگى نمى‏کنند و در نتیجه ، سبب ظاهرى از سببیت افتاده و ان امر عادى موجود نمى‏شود ؛ چون اراده و امر خدا بدان تعلق نگرفت. برخلاف امور خارق العاده که مستند به اسباب طبیعى عادى نبوده ، بلکه به اسباب طبیعى غیر عادى تکیه دارند ؛ یعنى به اسبابى که براى عموم مردم قابل لمس نیست. البته اسباب طبیعى غیر عادى نیز مقارن به اسباب حقیقى و باطنى و در نهایت مستند به اذن و اراده‏ى خدا مى‏باشند. از شروط دیگر معجزه ، مقرون بودن به تحدى است ؛ یعنى پیامبرى که معجزه به دست او جارى مى‏شود از همگان ، بویژه منکران و ناباوران ، مى‏خواهد که اگر معجزه‏ى او را عمل عادى مى‏دانند و حاکى از صدق دعوت او نمى‏شمارند ، نظیر ان را بیاورند. [ 7 ] به عبارت دیگر ، معجزه یعنى بینه و ایت الهى که براى اثبات یک ماموریت الهى صورت مى‏گیرد ؛ لذا محدود به شرایط خاص و مقرون به تحدى مى‏باشد. [ 8 ] از جمله مواردى که در معجزه شرط است و در تعریف معجزه بیان شده ، این است که مطابقت با ادعا داشته باشد ؛ یعنى اگر کسى ادعاى نبوت مى‏کند و معجزه‏ى خودش را ، به عنوان مثال ، شفا دادن کور مى‏داند ، باید کور شفا پیدا کند تا دلیلى بر صدق او باشد. [ 9 ] فرق معجزه با سحر و کهانت پس معجزه ، خرق عادت است و خرق عادت اگرچه شامل سحر و کهانت و استجابت دعا و امثال ان مى‏شود ، اما سحر و کهانت تاب مقاومت در برابر معجزه را ندارند و اسبابش ، مغلوب مى‏شوند و معجزه ، از این جهت معجزه است که عوامل طبیعى و غیر عادى ان ، مغلوب واقع نمى‏گردند و همواره قاهر و غالب‏اند. [ 10 ] سحر و جادوگرى نه منشا الهى دارد و نه منشا طبیعى و ما به ازاى واقعى و نفس الامرى ، و غالبا بر چشم بندى ، از جمله سبقت گرفتن بر سرعت دید و ایهام و تخیل و تلقین مبتنى است. و اگر در بعضى موارد هم منشا طبیعى داشته باشد ، در خدمت اهداف شر است و غالبا با جهل و خرافات توام مى‏باشد ؛ یعنى خارق العاده‏ى بشرى در هدف هم با معجزه پیامبران ، تفاوت دارد ؛ چون پیامبران معجزات را به منظور هدایت و راهنمایى بشر مى‏اورند نه سرگرمى.... از طرف دیگر ، معجزه قید و شرط خاصى ندارد ؛ بدین معنا که براى انجام ان نیاز به اموزش و تمرین نیست ، برخلاف انچه که مرتاضان انجام مى‏دهند که از سویى به تعلم و تمرین محتاج اند ، و از سوى دیگر نمى‏توانند هر کارى را انجام دهند. و این به دلیل ان است که معجزه‏ى پیامبران متکى به نیروى لایزال و نامحدود الهى است ، ولى خارق العاده‏اى که از دیگران سرمى‏زند از نیروى محدود انسانى مایه مى‏گیرد ؛ و لذا است که خارق عادت بشرى قابل معارضه است و احدى جرات ندارد که تحدى کند. [ 11 ] فرق معجزه با کرامت معجزه با استجابت دعا و... این فرق را دارد که در مورد معجزه ، پاى تحدى و هدایت خلق در کار است و با صدور ان ، صحت نبوت پیامبر و رسالت و دعوتش به سوى خلق اثبات مى‏گردد ؛ لذا شخص صاحب معجزه ، دراوردن ان مختار است. به این معنا که هر وقت از او معجزه خواستند مى‏تواند بیاورد و خدا هم اراده‏اش را عملى مى‏سازد. بر خلاف استجابت دعا و کرامات اولیا که چون پاى تحدى در کار نیست و هدایت کسى وابسته به ان نیست ، تخلف ان امکان‏پذیر است و تخلف ان موجب گمراهى دیگران نمى‏شود. [ 12 ] به عبارت دیگر ، کرامت یک امر خارق العاده‏اى است که صرفا اثر قوت روحى و قداست نفسانى یک انسان کامل یا نیمه کامل است ، و براى اثبات هدف الهى خاصى نیست و در واقع ، معجزه زبان خدا است که شخصى را تایید مى‏کند ولى کرامت ، چنین زبانى نیست. [ 13 ] به هرحال معجزه‏ى همراه با ادعا ، مختص نبى است و اگر از شخصى معجزه‏اى سرزد ، یا ادعاى نبوت دارد یا ندارد ، و اگر دارد ، از طریق معجزه‏اش به صدق ادعایش علم پیدا مى‏کنیم ؛ چون اظهار معجزه از دست دروغ گو عقلا قبیح است ، و اگر ادعاى نبوت ندارد به نبوتش حکم نمى‏شود ؛ زیرا معجزه ، ابتدا بر نبوت دلالتى ندارد و انچه را که اثبات مى‏کند ، صدق ادعا است و اگر ادعا متضمن دعواى نبوت باشد ، معجزه دلالت مى‏کند که مدعى در ادعایش راست گو است و لازمه این راست گویى ، ثبوت نبوتش خواهد بود. البته پیامبر قبل از نبوت هم مى‏تواند معجزه کند ، اما این از باب ارهاص یعنى اماده کردن مردم براى شنیدن دعوت است. [ 14 ] ارى ، معجزه فقط بعد از اغاز دعوت پیامبران و همراه با تحدى سرمى‏زند و در غیر این صورت اگر عمل خارق العاده‏اى از پیامبر ملاحظه شود ، کرامت شمرده مى‏شود ، هرچند که عرفا همه‏ى کرامات انبیا و ائمه‏ى اطهار ع معجزه شمرده مى‏شوند. [ 15 ] اثبات معجزه اما اثبات معجزه ، متوقف بر تبیین دو مسئله است ، اقسام معجزات پیامبر ص ، و وجوه اعجاز قران. اقسام معجزات معجزه بر دو قسم است: فعلى و قولى الف معجزه‏ى فعلى عبارت است از: تصرف در کائنات بر اساس ولایت تکوینى ، [ 16 ] به اذن خداوند ؛ مثل شق القمر [ 17 ] و شق الشجر [ 18 ] از طرف پیامبر اسلام ص و شق الارض [ 19 ] و شق البحر [ 20 ] در داستان قارون و فرعون از ناحیه‏ى حضرت موسى‏ ع ، و شق الجبل [ 21 ] از سوى حضرت ، صالح و شفادادن اکمه و ابرص و احیاى مردگان [ 22 ] توسط حضرت عیسى ع و کندن درب قلعه‏ى خیبر به اعجاز علوى. [ 23 ] ب معجزه‏ى قولى عبارت است از: کلمات و بیانات خداوند و پیامبر ص و ائمه ع ‏که حاوى معارف عمیق و حقى هستند که موجب حیرت و ابتهاج عقول عالمیان گشته‏اند. فرق معجزه فعلی و قولی در فرق معجزه فعلى و گفتارى باید گفت ؛ معجزه‏ى فعلى ، هم محدود به زمان و مکان خاصى است و هم براى عوام مى‏باشد ؛ چون انها با محسوسات سر و کار دارند ، [ 24 ] اما معجزه‏ى قولى ، اختصاص به زمان خاصى ندارد و در تمام عصرها باقى و براى خواص مى‏باشد. البته از معجزات فعلى پیامبر ص ، تعیین قبله‏ى مدینه مى‏باشد که هنوز هم پابرجا است و پیامبر ص بدون این که از الات نجومى و قواعد هیوى و... استفاده نماید ، به سوى کعبه ایستاد و فرمود: محرابى على المیزاب ؛ محراب من روبروى ناودان خانه خدا است. [ 25 ] اثبات اعجاز فعلى ، نیاز به بررسى روایاتى دارد که ان اعجاز را نقل کرده‏اند ، اگر ان روایات از نظر سند مورد پذیرش بودند یا قراینی برای صحت وجود داشتند ، ان اعجاز را مى‏پذیریم ، و گر نه راهى براى اثبات ان نداریم ، اگرچه احتمال ان را هم نمى‏توانیم نفى کنیم. البته ان دسته از اعجاز فعلى را که قران از پیامبران نقل کرده ، بدون شک و تردید مى‏پذیریم. و هم چنین اعجازهاى فعلى که هنوز پابرجا مى‏باشند ، مورد قبول خواهند بود. اعجاز قران سرسلسله‏ى اعجاز قولى ، قران است و در صدور و عدم تحریف قران ، کسى نمى‏تواند شک کند و انچه که مى‏ماند این است که به چه دلیل قران معجزه است ؟ براى پاسخ گویى به این سؤال ، تبیین وجوه اعجاز ضرورى به نظر مى‏رسد ؛ یعنى قران از جهات مختلف بررسى گردد تا ثابت شود که کلام خدا است. وجوه اعجاز قران [ 26 ]  قران از جهات مختلف تحدى کرده است که در ذیل به برخى از انها اشاره مى‏شود: تحدى به فصاحت و بلاغت ، [ 27 ] تحدى به عدم اختلاف در معارف ارائه شده ، [ 28 ] و بدین جهت است که حضرت على ع مى‏فرماید: بعضى از قران ، ناطق به مفاد بعض دیگر و پاره‏اى از ان شاهد پاره‏اى دیگر است . [ 29 ] تحدى به خبرهاى غیبى ، [ 30 ] تحدى به کسى که قران بر او نازل شده است. [ 31 ] تحدى به علم ، [ 32 ] و ... قران مجید از این طریق اعجاز و حقانیت خود را اثبات مى‏نماید که: شخصى که امى و درس نخوانده است و در محیطى که از اخلاق و معارف و تمدن بشرى ، در ان خبرى نبود رشد کرده ، نمى‏تواند از پیش خود معارف و اخلاق و قوانین دینى ، اعم از عبادت ها و معاملات و سیاست های اجتماعى و... و خلاصه هر انچه که بشریت بدان محتاج است ، به بشریت عرضه کند ، به نحوى که صاحبان اندیشه و علوم را به اعجاب وا داشته و از ادراک ان عاجز مانده‏اند. قران نه تنها کلیات و مهمات مسائل را متعرض شده است ، بلکه از بیان جزئى‏ترین مسائل هم فروگذار نکرده ، و عجیب این است که تمام معارفش بر اساس فطرت و اصل توحید بنا شده ، به طوری که تفاصیل احکامش بعد از تحلیل به توحید برمى‏گردد و اصل توحیدش بعد از تجزیه به همان تفاصیل بازگشت مى‏کند. قران ، هم الفاظش معجزه است و هم معانى نهفته در الفاظش ؛ یعنى هم خوب سخن گفته و هم سخن خوب ارائه داده است. [ 33 ] و تا حال کسى نتوانست که در برابر تحدى قران در زمینه‏هاى مختلف ، قد علم کند و لااقل سوره‏اى مانند سوره کوثر بیاورد. نکته‏اى که در اخر لازم است بدان اشاره گردد ، این است که قران در کلماتش به طور مطلق تحدى کرده ، [ 34 ] و فرموده اگر کسى مى‏تواند نظیرش را بیاورد ، و نفرمود که اگر مى‏توانید کتابى فصیح و یا بلیغ مثل قران و یا کتابى که مشتمل بر چنین معارفى است بیاورید ؛ و این مى‏فهماند که قران از هر جهتى که ممکن است مورد برترى قرار گیرد ، برتر است و این تحدى و تعجیز براى فرد فرد بشر در تمامى اعصار مى‏باشد و اگر کسى توان درک وجوه اعجاز قران را ندارد ، براى این که اعجاز قران بر وى اثبات گردد ، باید به صاحبان فهم قوى مراجعه کند ، همان ها که عمرى در فهم معارف قران تلاش کرده‏اند و خود بر این باورند که قران اقیانوسى از معارف است که انها قطره‏اى از ان را چشیده‏اند.   [ 1 ] . ر. ک: علامه حلی ، کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، تعلیق ، تصحیح ، حسن زاده املى ، حسن ، ص 350 353 ؛ مکارم شیرازی ، ناصر ، رهبران بزرگ ومسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 153 ؛ مطهری ، مرتضی ، مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، 1362 ، ص 179 - 208 ، قم ، جامعه مدرسین ؛ طباطبائی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ترجمه ، موسوی همدانی ، سید محمد باقر ، ج 1 ، ص 93 140 ، قم ،  دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ پنجم ، 1374ش ؛ حسن زاده املی ، حسن ، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21 ، ابن سینا ، اشارات ، ترجمه ، شرح ، ملکشاهى ، ص 466 - 491 ، ملا صدرا ، شواهد الربوبیه ، حواشى ، سبزوارى ، تعلیق ، تصحیح ، مقدمه ، اشتیانی ، سید جلال اشتیانى ص 340 - 349 ، چاپ دوم ؛ ملاصدرا ، مبدا و معاد ، ترجمه ، الحسینى اردکانى ، احمد بن محمد ، کوشش ، نورانی ، عبدالله ، ص 538 549 ، تهران ، مرکز نشر دانشگاهی ، 1362ش. [ 2 ] . ر. ک: مفهوم قانون علیت ، 25482. [ 3 ] . طلاق ، 3 ؛ حجر ، 21 ؛ قمر ، 49. [ 4 ] . اعراف ، 54 ؛ بقره ، 284 ؛ حدید ، 5 ؛ نسا ، 80 ؛ ال عمران ، 26 ؛ طه ، 50 ؛ بقره ، 255 ؛ یونس ، 3. [ 5 ] . مؤمن ، 78. [ 6 ] . صافات ، 173 ؛ مجادله ، 21 ؛ مؤمن ، 53. [ 7 ] . ر. ک: بها الدین خرمشاهى ، جهان غیب و غیب جهان ، ص 45 - 83. [ 8 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، ص 189. [ 9 ] . کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 350. [ 10 ] . در داستان سحره فرعون وقتى انها کار حضرت موسى را دیدند خود فهمیدند که کار حضرت موسى معجزه است ؛ چون سحرها بلعیده شدند ؛ و لذا به عجز خود اعتراف کردند و... اعراف ، ایه 105 - 125. [ 11 ] . ر. ک: رهبران بزرگ و مسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 تا 153. [ 12 ] . ر. ک: المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 82. [ 13 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى ، 1- 7 ، ص 189 ؛ مطهرى ، مرتضی ، اشنایى با قران ، ج2 ، ص 235 به بعد. [ 14 ] . ر. ک: کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 352. [ 15 ] . همان ، ص 353 ؛  جهان غیب و غیب جهان ، ص 46 - 47. [ 16 ] . انسان در اثر انجام اوامر و دستورات الهى به خدانزدیک مى‏گردد و در اثر قرب به خدا از مقام ولایت بهره‏مند مى‏گردد و انگاه مى‏تواند ، مانند خدا در کاینات تصرف کند. [ 17 ] . از جمله معجزات پیامبر ص نصف کردن ماه بود. [ 18 ] . علی ع در نهج البلاغه ، خطبه‏ى قاصعه ، معجزه‏ى شق الشجر پیامبر را توضیح مى‏دهد. در باب معجزات پیامبر به کتاب بحار الانوار ، طبع کمپانى ، چاپ سنگى ، ص 105 مراجعه شود. [ 19 ] . قصص ، 76 - 81. [ 20 ] . بقره ، 50. [ 21 ] . شمس ، 11 - 15. [ 22 ] . ال عمران ، ص 49. [ 23 ] . شیخ صدوق ، امالى ، ص 513 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 24 ] . معنای این حرف ان نیست که خواص از ان استفاده نمی کنند ، بلکه گاهی مثل ساحران در داستان حضرت موسی ع در راس استفاده کنندگان قرار دارند. [ 25 ] . میر داماد ، قبسات ، ص 321 ، چاپ سنگى ؛ کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 597 598 ؛ انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21. [ 26 ] . ر. ک: دائره المعارف تشیع ، ج 2 ، ص 265 ؛ دائره المعارف بزرگ اسلامى ، ج 9 ، ص 363 366 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90. [ 27 ] . هود ، 14 ؛ یونس ، 39. [ 28 ] . نسا ، 82 ؛ زمر ، 23. [ 29 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 192 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 30 ] . هود ، 49 ؛ یوسف ، 102 ؛ ال عمران ، 44 ؛ مریم ، 34 ؛ روم ، 1 4 ؛ فتح ، 15 ؛ انبیا ، 97 ؛ قصص ، 85 ؛ مائده ، 67 ؛ نور ، 55 ؛ فتح ، 27 ؛ حجر ، 329 ؛ انعام ، 65 ؛ یونس ، 47 ؛ و... . [ 31 ] . یونس ، 16. [ 32 ] . نحل ، 89 ؛ انعام ، 59 ؛ نسا ، 106 ؛ فصلت ، 42 ؛ حشر ، 7 ؛ حجر ، 9. [ 33 ] . ر. ک: وجوه اعجاز قران ، 69. [ 34 ] . بقره ، 23 ؛ اسرا ، 88. در فرازی از زیارت جامعه کبیره می خوانیم: و حجج الله على اهل الدنیا و الاخره و الاولى ، و رحمه الله و برکاته ؛ [ 1 ] و حجت هاى خدا بر اهل دنیا و اخرت و اولی ، و رحمت خدا و برکات او [ بر شما باد ] . 1. حجج : جمع حجه ، به معناى برهان ، دلیل ، راه پیروزى هنگام درگیرى [ لفظى ] . [ 2 ] 2. اهل : بنابر مضاف الیه ان ، معنایش متفاوت می شود: خویشاوندان ، ایل و تبار ، پیروان ، وابستگان ، ویژگان. [ 3 ] 3. الدنیا : نقطه مقابل اخرت ، به معناى جهان ، سراى فانى ؛ اسمى براى کره زمین است که ساکنانش ان را نسبت به سراى باقى ، به خود نزدیک تر می بینند. [ 4 ] 4. الاخره : نقطه مقابل متقدم ، و به معناى پسین ، سراى باقى ، سراى جاوید پس از مرگ. [ 5 ] 5. الاولى : ضد پایان ، به معناى اغاز ، اولین ، نخستین ، زمان پیشین و جلوتر. [ 6 ] شارحان زیارت جامعه کبیره ، در تفسیر الاولى ، سخن روشن و هماهنگى ندارند. برخى ، ان را به معناى همین دنیا و مترادف با ان مى دانند ، برخى اولی را به عالم برزخ تفسیر کرده و برخى ان را زمان رجعت دانسته اند و برخى نیز ، ان را امت هاى گذشته معرفى کرده اند [ 7 ] گروهی نیز اولی را همان عالم ذر [ 8 ] که قبل از پیدایش بنی ادم بود دانسته اند ؛ ولی معناى نخست دنیا ـ که علامه مجلسى ان را انتخاب کرده است [ 9 ] ـ ، با ظاهر متن سازگاری بیشتری دارد و می توان گفت که تکرار ان پس از الدنیا ، براى تاکید یا رعایت سجع است. [ 10 ] [ 1 ] . صدوق ، محمد بن علی ، من لا یحضره الفقیه ، ج 2 ، ص 610 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ دوم ، 1413ق. [ 2 ] . واسطی زبیدی ، محب الدین سید محمد مرتضی ، تاج العروس من جواهر القاموس ، ج 3 ، ص 316 ، بیروت ، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع ، چاپ اول ، 1414ق. [ 3 ] . ابن فارس ، احمد ، معجم مقاییس اللغه ، ج 1 ، ص 150 ، قم ، مکتب الاعلام الاسلامی ، چاپ اول ، 1404ق ؛ راغب اصفهانى ، حسین بن محمد ، مفردات الفاظ قران ، ص 96 ، بیروت ، دار القلم ، چاپ اول ، 1412ق. [ 4 ] . ابن منظور ، محمد بن مکرم ، لسان العرب ، ج 14 ، ص 273 ، بیروت ، دار صادر ، چاپ سوم ، 1414ق. [ 5 ] . لسان العرب ، ج 4 ، ص 14 ؛ تاج العروس من جواهر القاموس ، ج 6 ، ص 17. [ 6 ] . مفردات الفاظ القران ، ص 100 ؛ لسان العرب ، ج 11 ، ص 716 ؛ فرهنگ فارسی معین ، واژه اولی . [ 7 ] . محمدى ری شهرى ، محمد ، غلامعلى ، احمد ، تفسیر قران ناطق شرح زیارت جامعه کبیره ، ص 195 ، قم ، مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث ، سازمان چاپ و نشر ، چاپ سوم ، 1390ش. [ 8 ] . مجلسی ، محمد باقر ، ملاذ الاخیار فی فهم تهذیب الاخبار ، ج 9 ، ص 253 ، قم ، کتابخانه ایه الله مرعشی نجفی ، چاپ اول ، 1406ق. [ 9 ] . همان. [ 10 ] . مجلسی ، محمد تقی ، روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه ، ج 5 ، ص 463 ، قم ، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور ، چاپ دوم ، 1406ق. بله ممکن است در زبان عربی با توجه به سیاق جمله ، چند نوع جمله وجود دارد: خبریه، استفهامیه، تعجبیه، نداییه، استثناییه، شرطیه، طلبیه و ....


جمله ای که در ان، ادات استثنا (الا، غیر، سوی) باشد، جمله استثناییه است.


جمله ای که مثال زده شده ، جمله استثناییه است.


جملات استثناییه به‌ این ترتیب سه رکن دارند;


۱. مستثنی منه: قبل از ادات استثنا می اید و در معنا بر امری کلی دلالت می کند.


۲.ادات استثنا: الا، غیر، سوی.


۳.مستثنی: بعد از استثناء می اید و در معنا بر امری جزیی دلالت می کند که از مستثنی منه جدا شده است.


حال ان که مستثنی سه نوع است:


۱.متصل: زمانی است که مستثنی و مستثنی منه هم جنس و هم نوع باشند: کتبت التمارین الا التمرینین.


۲.منقطع:زمانی است که مستثنی و مستثنی منه هم جنس نباشند: احترقت الدار الا کتابا.


۳.مفرغ: زمانی است که جمله مستثنی منه نداشته باشد. و معمولا در چنین حالتی اول جمله یکی از ادات ( لا، ما، لیس، هل، ا) می اید: ما نجح الا محمد.


اعراب مستثنی منه همیشه طبق نقشش در جمله مشخص می شود.


اعراب مستثنی متصل و منقطع همیشه منصوب است.


اعراب مستثنی مفرغ طبق نقشش در جمله مشخص می شود.


در جمله (**هل** **جزا** **الاحسان** **الا** **الاحسان**)، چون اول جمله "هل" امده و جمله مستثنی منه ندارد، مستثنی مفرغ است; پس اعراب "احسان" اول، مجررو است چون نقش مضاف الیه دارد. و "جزا" مضاف و مبتدا است. و "احسان" دوم مرفوع است چون نقشش خبر است برای مبتدایش که "جزا" است.


مثال های مشابه:


۱.لیس المشرکون الا فی ضلال مبین: مستثنی مفرغ است. مشرکون:اسم لیس، فی ضلال :خبر لیس.


۲.لیس للانسان الا ما سعی: مستثنی مفرغ است.للانسان:خبر مقدم لیس، ما: اسم موخر لیس. سعی: جمله صله است.


منبع: سوره الرحمن ایه ۶۰، عین این سوال در کتاب عربی پیش دانشگاهی نظام قدیم رشته انسانی مشاهده گردیده است. گرچه از دیدگاه ادبی - چه در زبان عربی و چه در دیگر زبان ها - استفاده از تعابیر مختلف جهت نشان دادن یک مفهوم واحد هیچ مانعی ندارد ، اما با این وجود ، می توان دلایلی نیز جهت استفاده پیامبر اکرم ( ص ) از تعبیر « خاصف النعل » و یا « کفشدوز » برای مولای متقیان برشمرد ، از جمله: 1. این تعبیر به نوعی حاکی از اوج تواضع امیرالمؤمنین ( ع ) است که با وجود جایگاه ویژه­ و ممتازی که در میان مسلمانان داشته و نیز با وجود ارتباط بسیار نزدیک ایشان با رهبری جامعه ( پیامبر اسلام ) ، از انجام کارهایی که بسیاری از خواص ، ان را در شان و منزلت خویش نمی ­دانستند ، دریغ نمی ­کند و پیامبر ( ص ) با استفاده از این تعبیر ، به صورت غیر مستقیم به جامعۀ اسلامی این رهنمود را می ­دهد که رهبران بعدی این جامعه باید از ویژگی تواضع برخوردار باشند. 2. در بسیاری از موارد ، استفاده از تعبیری جدید غیر از نام معروف و شناخته شده ، بیشتر در یادها باقی می­ ماند. شاید پیامبر ( ص ) خواسته باشد با استفاده از تعابیر مختلف برای معرفی امام علی ( ع ) ، نام او را بیشتر در افکار مردم ریشه دار کند. استفاده پیامبر ( ص ) از تعابیر دیگری چون « ابو تراب » برای امیرالمؤمنین ( ع ) [ 1 ] نیز می تواند شاهدی بر این مدعا باشد.   [ 1 ] شیخ صدوق ، علل الشرایع ، ج 1 ، ص 155 ، باب 125 ، ح 1 ، مکتبه الداوری ، قم ، بی تا. یکی از قواعدی که در فقه اهل سنت کاربرد دارد ، قاعده العاده محکمه است. معنای این قاعده این است که ؛ عادت و عرف مردم عرف خاص یا عام طریقی برای اثبات حکم شرعی است. این قاعده مبنی بر این است که اهل سنت اعتقاد دارند در وقایع متعدد ؛ شرع ، دلیلی ندارد و برای رسیدن به حکم شرعی در این گونه موارد باید به عرف مراجعه کرد. [ 1 ] مسلم است که عرف در فقه امامیه چنین کاربردی ندارد و راهی برای اثبات حکم شرعی نیست. [ 2 ] مدرک این قاعده در برخی از کتب فقهی اهل سنت ، این روایت پیامبر ص است: ما راه المسلمون حسنا فهو عند الله حسن . [ 3 ] لذا این قاعده را یکی از ارکان فقه شمرده اند. [ 4 ] نقد و بررسی 1. در این که این جمله از سخنان پیامبر اکرم ص باشد به شدت تردید وجود دارد ؛ علائی - از علمای اهل سنت - می گوید: این روایت منسوب به پیامبر ص را بعد از جست وجوی طولانی در هیچ کتاب حدیثی نیافتم ؛ بله ! این کلام ابن مسعود است که احمد بن حنبل در مسندش ان را اورده است . [ 5 ] 2. بر فرض هم که این کلام ؛ فرمایش پیامبر ص باشد ؛ چنین دلالتی از ان فهمیده نمی شود ؛ چرا که چه بسا مثلا درباره خوردن گوشت خرگوش نص و روایتی نداشته باشیم ؛ عده ای از مسلمانان بادیه نشین خوردن گوشت ان را روا دانسته و عده ای دیگر جایز نمی دانند ، در چنین شرایطی ؛ حکم خوردن گوشت خرگوش چیست ؟ حتی در صورتی که تمام مسلمانان موضوعی را بدون اشکال بدانند ، ایا می توان چنین گفت که نظر شرع نیز همان است ؟ بله ! عرف می تواند برای تعیین موضوع کمک کند ، به عنوان مثال ؛ اگر شخص یا وسیله ای را برای حمل باری اجاره کردیم ، در صورتی که اختلاف در مسافت ایجاد شد و اجیر گفت: بار را تا درب خانه فقط حمل می کنم و اجیر کننده ادعا داشت که اوردن بار باید تا داخل خانه باشد ؟ در این صورت باید دید ؛ عرف ان منطقه در چنین مواردی کالا را تا درب خانه برای مشتری حمل می کنند یا درون خانه نیز می برند ؟ در این گونه موارد ؛ حرف عرف حجیت دارد و می توان به ان تمسک کرد ، ولی اصل اثبات یک حکم شرعی با استناد به عرف صحیح نیست. [ 1 ] . کاشف الغطا ، محمد حسین ، تحریر المجله ، ج 1 ، قسم 1 ، ص 31 ، نجف ، المکتبه المرتضویه ، 1359ق. [ 2 ] . همان. [ 3 ] . ابن نجیم مصری ، زین الدین بن ابراهیم ، الاشباه و النظائر ، ص 79 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1419ق ؛ جلال الدین سیوطی ، عبد الرحمن بن ابی بکر ، الاشباه و النظائر ، ص 7 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1411ق. [ 4 ] . همان. [ 5 ] . ابن نجیم مصری ، الاشباه و النظائر ، ص 79. قران کریم در برابر منکران معاد و رستاخیز و حساب و کتاب در قیامت می‌فرماید ، اگر باورتان ان است که مرگ امری تصادفى و اتفاقى است ، پس باید بتوانید براى یک‌بار هم که شده جان یک محتضری که مرگش قطعی شده را به او برگردانید ؛ چون امر تصادفى همان‌طور که پیش امدنش تصادفى است ، برگشت ان هم تصادفى است ، و می‌توان با چاره‌‏‌جویى ان‌را بازگرداند ، و از تحققش جلوگیرى نمود ، و اگر نمی‌‏توانید جلوی مرگ محتضر را بگیرید ، پس بدانید که مرگ مسئله‌‌‏اى حساب شده و مقدر از ناحیه خدا است ، تا جان‌ها را به وسیله ان به سوى بعث و جزا سوق دهد. جمله غیر مدینین در ایه فلو لا ان کنتم غیر مدینین [ 1 ] را چه به معنای غیر مجزیین و چه به معنای غیر مربوبین و غیر مملوکین بگیریم ، در استدلال تفاوتی ایجاد نخواهد کرد. چنانچه برخی از مفسران مدینین را از دین به معنای جزا و پاداش گرفته‌اند ؛ یعنی اگر پاداش و مجازاتی ندارید ، پس چرا جلوی مرگ محتضر را نمی‌گیرید ؟ [ 2 ] برخی که غیر ‌را به معنای غیر مربوبین دانسته‌اند ، یعنى اگر شما تحت ربوبیت دیگرى قرار ندارید و مالک امر خویش هستید ، چنان‌که گفتار و رفتارتان چنین می‌گوید ، پس چرا روح محتضر را به بدنش بر نمی‌گردانید ! [ 3 ] پس هرگاه بر این قدرت نداشتید ، بدانید که ان از تقدیر مقدر حکیم و تدبیر مدبر دانا است ؛ [ 4 ] لذا این خود دلیل بر این است که تحت حکومت دیگرى قرار دارید. بر این اساس ، جمله فلو لا اذا بلغت الحلقوم ، تفریع بر تکذیب کفار نسبت به مسئله بعث و جزا است. گفتنی است که کلمه لو لا تحریک را می‌رساند ، البته تحریک به کارى که شنونده از عهده ان بر نمی‌‌اید ، تا به این وسیله او را وادار به تسلیم در برابر ادعاى خود کند ، و رسیدن جان به حلقوم کنایه از مشرف شدن به مرگ است. و جمله فلو لا ان کنتم غیر مدینین ، تکرار همان لولا اى است که در ایه 83 گذشت. و این تکرار برای تاکید است. [ 5 ] ارتباط منطقی میان جمله فلو لا ان کنتم غیر مدینین با باور به معاد این است که در حقیقت هدف از این ایات بیان قدرت خداوند بر مسئله مرگ و حیات است ، تا از ان پلى به مسئله معاد زده شود ، و انتخاب لحظه احتضار و مرگ در این‌جا به خاطر ظهور ضعف و ناتوانى کامل انسان در این هنگام است ، با تمام قدرتى که براى خود فکر می‌کند. [ 6 ] به عبارت دیگر کسانی که خود را بیرون از ربوبیت پروردگار می‌دانسته و می‌دانند ، و معتقد بودند که می‌توانند جلوی مرگ را بگیرند ، طبیعی است که به انها گفته شود که شما چنین ادعای بزرگی دارید ، برای یک‌بار هم که شده جان یک محتضری را که قطعا به زودی خواهد مرد ، به او برگردانید تا ادعای شما ثابت شود ! [ 7 ] به بیان روشن‌تر مرگ کانال ورود به قیامت و اولین مرحلۀ ان است ، و قیامت با مردن اغاز می‌شود و بدون مرگ قیامت بر پا نمی‌شود ؛ بنابر این توانایی بر جلوگیری از مرگ در واقع توانایی بر جلوگیری از وقوع قیامت است و شما که نمی‌توانید خود و دیگران را از مرگ برهانید ، قطعا نخواهید توانست از حسابرسی روز قیامت نیز بگریزید.         [ 1 ] . واقعه ، 86. [ 2 ] . طباطبائی ، سید محمد حسین‏ ، المیزان فی تفسیر القران ، ج ‏19 ، ص 139 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی‏ ، چاپ پنجم‏ ، 1417ق. [ 3 ] . الوسی ، سید محمود ، روح المعانی فی تفسیر القران العظیم ، تحقیق ، عطیه ، علی عبدالباری ، ج ‏14 ، ص 158 ، بیروت ، دارالکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1415ق. [ 4 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی‏ ، محمد جواد ، ج ‏9 ، ص 342 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش. [ 5 ] . المیزان فی تفسیر القران ، ج ‏19 ، ص 139. [ 6 ] . مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج ‏23 ، ص 276 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ اول ، 1374ش. [ 7 ] . چنانچه از بعضی نحوی‌‌ها نقل شده است که این جمله متوجه گروهی است که منکر رستاخیز بوده و می‌‌گفتند که ما می‌‌توانیم جلوی مرگ را بگیریم و تسلیم مرگ نشویم ؛ لذا خداوند فرمود اگر چنین است که شما مدعی ان هستید ، پس جان محتضر را به او برگردانید. ر. ک: شیخ طوسی ، محمد بن حسن ، التبیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، تهرانی ، شیخ اقابزرگ ، تحقیق ، قصیر عاملی ، احمد ، ج ‏9 ، ص 513 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، بی‌تا. هر چند همه احکام بر اساس مصالح و مفاسد است ؛ و هر حکمی دارای فلسفه و علتی است ؛ ولی بیان و کشف علت تمام جزئیات احکام ، کار بسیار مشکلی است ؛ نهایت اینکه بتوان ضوابط کلی برای احکام بیان نمود ؛ که البته کلیت در اینجا به معنای اکثری است که قابل استثناست. با در نظر داشتن این نکات در مورد علت خواندن نماز در موقع خاص مطالبی مطرح شده است همانند اینکه خداوند می خواهد پیش از هر کاری ، ذکر و عبادت او انجام گیرد و نماز و یاد خدا سراغازی باشد برای کارهای مهم زندگی انسان که شروع انها در پنج وقت نماز است ، علاوه اینکه خداوند خواسته است اهمیت توجه به زمان و ارزش ان را به مسلمان گوشزد نماید. اهل منطق در تعریف جمله خبریه و قضیه می گویند: قضیه مرکب تام خبری است که ذاتا قابلیت صدق و کذب دارد . [ 1 ] و در توضیح قید ذاتا می گویند: چون اگر قید ذاتا را نیاوریم ، در این صورت ممکن است توهم شود که تعریف جمله خبری و قضیه ، شامل برخی از انشائیات هم می شود ؛ مثلا اگر شخصی که خود اگاه به موضوعی است ، از شخص دیگری همان موضوع را سؤال کند ، به او گفته می شود که او دروغ گو است ، ولی اگر شخصی موضوعی را اطلاع ندارد و بپرسد ، می گویند او صادق و راست گو است. همین طور نسبت به کسی که ثروت مند است و درخواست کمک مالی کند ، گفته می شود او دروغ گو است ، ولی اگر فقیر باشد و درخواست کمک کند ، او را راست گو می دانند. بنابراین استفهام پرسش و درخواست کمک که از انشائیات هستند ، متصف به صدق و کذب شدند ، پس تعریف ناقص است و مانع اغیار نیست. برای دفع این توهم قید ذاتا را اورده اند ؛ زیرا استفهام به دلالت التزامی دلالت بر جهل دارد ؛ از این رو پرسش شخص اگاه متصف به کذب نمی شود ، بلکه ان جمله خبری که مدلول دلالت التزامی پرسش است متصف به کذب می شود. هم چنین درخواست کمک مالی به دلالت التزامی دلالت بر نداری و فقر دارد ، بدین جهت درخواست شخص ثروت مند را کذب نمی شمارند ، بلکه جمله خبری مدلول به دلالت التزامی موصوف به کذب می شود. [ 2 ] [ 1 ] . القضیه هی المرکب التام الذی یصح ان نصفه بالصدق او الکذب لذاته . الحیدری ، السید الرائد ، المقرر فی توضیح منطق المظفر ، ج 2 ، ص11 ، قم ، منشورات ذوی القربی ، 1422ق. [ 2 ] . ر. ک: همان ، ص11-13. در این که منظور از کتاب در ایه شریفه: و اذ علمتک الکتاب ... ، [ 1 ] چیست ، مفسران احتمالات مختلفی داده اند که به برخی از انها اشاره می شود 1. برخی می گویند: « الکتاب » کلمه عامى است که شامل تمام کتاب های اسمانی می شود. و ذکر تورات و انجیل بعد از کتاب تفصیل بعد از اجمال است. [ 2 ] 2. عده ای می گویند: مقصود از کتاب ، نوشتن است: و اذ علمتک الکتاب ، یعنی یاد کن اى عیسى چون به تو صنعت نوشتن و خط اموختیم. [ 3 ] 3. گروهی معتقدند: بدیهی است که منظور از کتاب ، همان دستورات شرعى و قوانینی است که در تورات امده است. [ 4 ] 4. بعضی نیز برانند که منظور از کتاب نبوت و مراد از حکمت ولایت است. [ 5 ]   [ 1 ] مائده ، 110. [ 2 ] مجمع البیان فی تفسیر القران ، مترجمان ، ج ‏7 ، ص 227 ، فراهانی ، تهران ، چاپ اول ، 1360ش ؛ طوسى ، محمد بن حسن‏ ، التبیان فی تفسیر القران ، ج ‏4 ، ص 55 ، دار احیا التراث العربى ، بیروت.‏ [ 3 ] شریف لاهیجى ، محمد بن على ، ‏ تفسیر شریف لاهیجی ، ج ‏1 ، ص 723 ؛ دفتر نشر داد ، تهران ، 1373 ش‏ ؛ ترجمه تفسیر جوامع الجامع ، مترجمان ، ج ‏1 ، ص 361 ، بنیاد پژوهشهاى اسلامى استان قدس رضوى ، مشهد ، 1377 ش ؛ التبیان فی تفسیر القران ، ج ‏4 ، ص 55.‏ [ 4 ] مدرسی ، سید محمد تقی ، من هدى القران ، ج ‏2 ، ص 495 ، دار محبى الحسین ، تهران ، چاپ اول ، 1419 ق‏ ؛ تفسیر هدایت ، مترجمان ، ج ‏2 ، ص 422 ، بنیاد پژوهشهاى اسلامى استان قدس رضوى ، مشهد ، چاپ اول ، 1377 ش.‏ [ 5 ] تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده ، ترجمه ، خانى ، رضا ، ریاضی ، حشمت الله ، ج ‏2 ، ص 118 ، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام ‏نور ، تهران ، 1372 ش.‏