آیا دانش امامان معصوم(ع) به رفتار انسان‌ها مصداقی از آیه 105 سوره توبه است که در آن به دانش «مؤمنان» اشاره شده است؟ 
در آیه 105 سوره توبه، منظور از «مؤمنین» چه کسانی هستند؟ چراکه هیچ مؤمنی نمی‌تواند اعمال پنهانی مؤمنین دیگر را ببیند.
خداوند متعال خطاب به پیامبر گرامی اسلام ( ص ) فرموده است: بگو: [ هر گونه که می خواهید ] عمل کنید ! خداوند و فرستاده او و مؤمنان ، اعمال شما را می بینند ! و به زودى ، به سوى داناى نهان و اشکار ، بازگردانده می شوید و شما را به انچه عمل می کردید ، خبر می دهد ! . [ 1 ] اشاره ایه به این است که ؛ کسى تصور نکند اگر در خلوتگاه یا در میان جمع ، عملى را انجام می دهد از دیدگاه علم خدا مخفى و پنهان می ماند ، بلکه علاوه بر خداوند ، پیامبر خدا ( ص ) و مؤمنان نیز از ان اگاهند. و این اگاهى مقدمه پاداش و یا کیفرى است که در جهان دیگر در انتظار انسان است. اما جای این سؤال است که شاید درباره اگاهی پروردگار و پیامبرش از اعمال انسان ها سخنی نباشد ، ولی مراد ایه از اگاهی مؤمنین ، نسبت به اعمال بندگان چیست ؟ چگونه می شود مؤمنان از باطن اعمال سایر انسان ها مطلع باشند ؟ ایا منظور ایه ، عده خاصی از مؤمنین است ؟ در پاسخ به این پرسش ، روایاتی با سند معتبر ، در منابع حدیثی و تفسیری در ذیل این ایه دیده می شود که مراد از مؤمنین را امامان معصوم ( ع ) معرفی می کنند. [ 2 ] بر اساس این احادیث و روایاتی دیگر از اهل بیت ( ع ) ، در میان پیروان مکتب شیعه این عقیده ، معروف و مشهور است که پیامبر خدا ( ص ) و امامان معصوم ( ع ) از اعمال همه امت اگاه می شوند ؛ یعنى خداوند از طرق خاصى اعمال امت را بر انها عرضه می دارد. [ 3 ] و این مسئله اثر تربیتى فوق العاده اى در معتقدان به ان دارد ؛ زیرا هنگامى که فرد بداند ، علاوه بر خدا که همه جا با اوست ، پیامبر ( ص ) و پیشوایان محبوب او ، همه روزه یا همه هفته از هر عملى که انجام می دهد ، اعم از خوب و بد در هر نقطه و هر مکان اگاه می شوند ، بدون شک بیشتر رعایت کرده و مراقب اعمال خود خواهد بود. [ 4 ] [ 1 ] . توبه ، 105: و قل اعملوا فسیرى الله عملکم و رسوله و المؤمنون و ستردون الى عالم الغیب و الشهاده فینبئکم بما کنتم تعملون . [ 2 ] . علی بن ابراهیم عن ابیه عن یعقوب بن شعیب عن ابی عبد الله ( ع ) ، فی قوله و قل اعملوا فسیرى الله عملکم و رسوله و المؤمنون ، المؤمنون هاهنا الائمه الطاهرین ( ع ) ؛ قمى ، على بن ابراهیم ، تحقیق ، موسوى جزایرى ، سید طیب ، تفسیر قمى ، ج 1 ، ص 304 ، قم ، دار الکتاب ، چاپ چهارم ، 1367ش. [ 3 ] . عن ابی عبد الله ( ع ) قال: ان اعمال العباد تعرض على رسول الله ( ص ) کل صباح- ابرارها و فجارها فاحذروا- فلیستحی احدکم ان یعرض على نبیه العمل القبیح ؛ عن الباقرین ( ع ) قال ما من مؤمن یموت او کافر یوضع فی قبره- حتى یعرض عمله على رسول الله ص و على امیر المؤمنین ع و هلم جرا الى اخر من فرض الله طاعته فذلک قوله و قل اعملوا فسیرى الله عملکم و رسوله و المؤمنون ؛ همان ؛ عیاشى ، محمد بن مسعود ، التفسیر ، ج 2 ، ص 109 ، تهران ، المطبعه العلمیه ، چاپ اول ، 1380ق. [ 4 ] . ر.ک: مکارم شیرازى ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج 8 ، ص 124 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ اول ، 1374ش ؛ همچنین ر.ک: 10887 ( عرضه اعمال بر امام ) .
کلمه ولی دارای معانى گوناگون است. [ 1 ] به نظر می رسد کلمه ولی در این زیارت نامه به معنای دوست دار یا ناصر به کار رفته است. بکارگیری این معنای از ولی در مورد هر مؤمنی نیز جایز است ، چنان که در برخی روایات وارد شده است. [ 2 ] هر چند به معنایی که در مورد ائمه بکار می رود ( یعنی به معنای کسى که از جهاتى بر تصرف در امور شخصى دیگرى ، از خود او شایسته تر است و یا کسی که صاحب قدرت بر تصرف در امور تکوینی است ) ، نیز می تواند بکار رفته باشد ؛ زیرا این حقایق دارای مراتب هستند و ائمه ( ع ) بالاترین مراتب ولایت را دارند و حضرت علی اکبر می تواند برخی از مراتب پایین تر را داشته باشد. [ 1 ] . برای اطلاع بیشتر رجوع شود به پاسخ 153 ولایت ، ولی ، امامت ، امام . [ 2 ] . قال بلغنی انه قال ان المؤمن لاهل السما کما تزهر نجوم السما لاهل الارض و قال ان المؤمن ولی الله یعینه و یصنع له و لا یقول علیه الا الحق و لا یخاف غیره . کلینى ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج 3 ، ص 438 ، دار الحدیث ، قم ، چاپ اول ، 1429ق. در روایتی از امام صادق ع در چگونگی ورود مؤمنان به بهشت امده است: یاتی یوم القیامه شی مثل الکبه فیدفع فی ظهر المؤمن فیدخله الجنه فیقال هذا البر ؛ [ 1 ] روز قیامت چیزى مانند کبه می اید و پشت افراد با ایمان را هل می دهد تا او را وارد بهشت کند و گفته می شود که این احسان است. برای کبه معانی گوناگونی ذکر کرده اند ، اموری مانند فشار جمعیت و حملات جنگی و ... و این کنایه از ان است که مؤمنان راستین در وارد شدن به بهشت دچار سختی و مشقت نمی شوند ، بلکه گویی کسی انها را هل داده و وارد بهشت می کند و به انان گفته می شود این نتیجه ایمان به خدا و روز جزا است. و این البته اختصاص به شیعه ندارد ، بلکه شامل ایمان اورندگان و پیروان سایر پیامبران نیز می شود. گفتنی است که این روایت از نظر سند حسن مانند صحیح است. [ 2 ] [ 1 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 2 ، ص 158 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 2 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ج 8 ، ص 398 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1404ق. گفتنی است ، بر اساس تعریف شیعیان از حدیث ، هر سخن و رفتاری از امام معصوم ع را می‌توان مانند سخن و رفتار پیامبر ص به عنوان یک حدیث ارزیابی کرد. و نیز هر رفتار سیاسی اجتماعی امام به نوعی ترویج عملی سنت پیامبر ص ارزیابی خواهد شد. با این وجود ، در زمان حضور پیامبر اسلام ص ، امام علی ع و امام حسن ع در همان منطقه‌ای که ان‌حضرات ع به ترویج دین مشغول بودند شهر مدینه و کوفه ، به احترام حضراتشان ، امام حسین ع اقدام به برپایی مستقل جلسات سخنرانی و ... نمی‌فرمود. امام حسین ع تقریبا بخش عمده‌ای از عمر خود را در زمان حیات جد ، پدر و برادرشان به سر بردند ؛ از این‌رو شاید نیازی به تشکیل چنین جلسات مستقلی نبود. علاوه بر این‌که حضرتشان از امامانى هستند که به دلیل شرایط سیاسى دوران امامتشان و نیز برجسته‌تر بودن رفتار سیاسی ان‌حضرات ، میراث روایی چندانی - مانند انچه از امام پنجم و ششم ع نقل شده - از انان بر جای نمانده است تا ان‌جا که برخی از علما ، منکر نقل حدیث فقهى از امام حسین ع شده‌اند. [ 1 ] به هرحال خاموش‌ماندن ان‌حضرت در مقاطع زمانی خاص ، نشانگر ناتوانی ایشان نبود. این‌گونه است که در برخی گزارش‌های تاریخی ملاحظه می‌کنیم که اطرافیان معاویه گمان می‌کردند ، امام حسین ع دارای لکنت زبان است و نمی‌تواند در میان مردم سخن بگوید ؛ لذا به معاویه پیشنهاد دادند که برای کم کردن جایگاه امام حسین ع در نزد مردم دستور دهد تا امام ع به منبر برود و خطبه بخواند تا با لکنت زبان او ، جایگاه او نزد مردم پایین بیایید ؛ اما بر خلاف تصور انها ، امام ع در نهایت فصاحت خطبه خواند و مردم با احترام نسبت به ان‌حضرت ع برخورد کردند و معاویه و اطرافیان او رسوا شدند. [ 2 ] با توجه به انچه گفته شد ، صرف‌نظر از بررسی سندی و محتوایی تنها به بیان برخی از جنبه‌های میراث روایی باقیمانده از سید الشهدا ع بسنده می‌کنیم: الف نقل احادیث زمان پیامبر ص 1. امام حسین ع از حضرت فاطمه س نقل می‌کنند که رسول خدا ص شب عرفه نزد ما امد و فرمود براستى خدا به شما مباهات می‌کند ، همه‌ی شما را عموما ، بویژه على ع را امرزیده و من فرستاده خدا به سوى شما هستم. همانا سعادت‌مند کامل کسى است که على ع را در حیات او و پس از مرگش دوست بدارد و شقى کسى است که على ع را در حیات و مردگى دشمن دارد. [ 3 ] 2. امام حسین ع نقل می‌کنند که پیامبر ص فرمود: کسى که مصیبتى بر او وارد شده و هر گاه ان‌را یاد کند ، انا لله و انا الیه راجعون‏ بگوید ، خدا اجرى را که هنگام ورود مصیبت به او عنایت کرده است ، دوباره به او مرحمت می‌فرماید. [ 4 ] برخی از احادیث ان‌حضرت به واسطه کسانی است که جز یاران رسول خدا ص بودند. امام حسین ع از جابر نقل می‌کند: ما منافقان زمان رسول الله ص را با بغض امام علی ع و فرزندان او می‌شناختیم. [ 5 ] ب بیان احادیث از زبان خودشان احادیثی را که از خود امام حسین ع صادر شده است ، در چند بخش می‌توان بیان نمود: شناخت خدا امام حسین ع فرمود: خداوند بندگان را خلق نمود تا او را بشناسند و چون او را شناختند ، عبادتش کنند ، و چون او را عبادت نمودند ، بی‌نیاز شوند از عبادت غیر او. مردى پرسید معرفت خدا چگونه است ؟ امام ع فرمود: امام زمان خودشان  که اطاعت دستورهای او واجب است را بشناسند. [ 6 ] بیان مقام اهل‌بیت ع بخشی از احادیثی که در مورد شان و جایگاه اهل‌بیت ع به دست ما رسیده ، از سوی امام حسین ع صادر شده است ؛ مانند: 1. حبیب بن مظاهر از امام حسین ع پرسید: قبل از این‏که خداوند ادم ع را خلق کند ، شما در چه وضعیتی قرار داشتید ؟ امام ع فرمود: ما شبح‌‏هایى از نور بودیم که اطراف عرش خدا دور می‌زدیم و به ملائکه ، درس تسبیح سبحان الله و تهلیل لا اله الا الله و تحمید الحمد لله می‌دادیم . [ 7 ] ، [ 8 ] 2. امام حسین ع فرمود: ما کسانی هستیم که علم کتاب قران و بیان ان نزد ما است ؛ انچه که‏ نزد ما است ، نزد احدى از خلق نیست ؛ زیرا ما به دانستن اسرار خدا سزاواریم. سپس فرمود: ما ال‌ الله و وارث رسول او هستیم. بیان مقام محبان اهل‌بیت ع محبان اهل‌بیت ع به واسطه دوستی با ان‌حضرات به مقام بسیار بالایی می‌رسند: [ 9 ] ابان بن تغلب می‌گوید: امام حسین ع فرمود: هر کسی ما اهل‌بیت ع را دوست داشته باشد ، از ما اهل‌بیت ع است. پرسیدم: از شما اهل‌بیت ؟ ! امام ع سه بار فرمود: از ما اهل‌بیت ع است ، ایا قول عبد صالح ابراهیم ع را نشنیدی که می‌گفت: فمن تبعنی فانه منی‏ ؛ [ 10 ] هرکه پیرو من باشد ، از من است. [ 11 ] بیان مظلومیت خودشان امام حسین ع در مورد مظلومیت خویش فرمود: من کشته اشک‌هایم ، مؤمنى مرا یاد نکند ، مگر ان‏که به گریه مى‏افتد . [ 12 ] هم‌چنین ان‌حضرت ع فرمود: من کشته اشک هستم. من در حالی‌که غمگین و اندوهگین بودم کشته شدم و سزاوار است بر خدا که هر مکروب و اندوهگینى که به زیارت من مى‏اید را با قلبى مسرور و شاد به اهلش برگرداند . [ 13 ] دعاها امام حسین ع در دعای به خدا عرض می‌کند: اللهم لا تستدرجنی بالاحسان ، و لا تؤدبنی بالبلا ؛ [ 14 ] خدایا مرا به وسیله احسان دچار فریفتگى مگردان و با بلا من را ادب مکن. اما اوج دعاهای امام حسین ع را در دعای روز عرفه می‌توان یافت که به خدا عرض می‌کند: الحمد لله‏ الذی‏ لیس‏ لقضائه‏ دافع‏ و لا لعطائه مانع و لا کصنعه صنع صانع ... . [ 15 ] پاسخ‌گویی به پرسش‌ها یکی از وظایف امام در هر زمانی پاسخ‌گویی به سؤالات مردم است ؛ لذا بخشی از احادیث امام حسین ع در این مورد است: شخصى به امام حسین ع نامه نوشت که مرا از خیر دنیا و اخرت اگاه کن. امام ع برای او نوشت‏: بسم الله الرحمن‏ الرحیم‏. هر کسی به دنبال کسب رضاى خدا در برابر خشم مردم باشد ، خدا امور او را کفایت می‌کند و هر کسی که به دنبال کسب رضاى مردم در برابر خشم خدا باشد ، خدا او را به مردم واگذار می‌کند . [ 16 ] موعظه‌ها یکى‌ از روش‌هاى‌ تربیت شیعیان که توسط ائمه ع صورت می‌گرفت ، بیان موعظه است. موعظه‌های بسیاری از امام حسین ع وارد شده است که به برخی از انها اشاره می‌شود: 1. مردى بدون سلام کردن به امام ع گفت: حالتان چطور است و خدا به شما سلامتى دهد. امام ع فرمود: سلام قبل از حرف‌هاى دیگر است. خدا تو را عافیت بخشد. سپس فرمود: به کسی تا سلام نکرده ، اجازه سخن گفتن ندهید. [ 17 ] 3. امام حسین ع فرمود: گروهى از مردم خدا را از روى میل به بهشت عبادت مى‏کنند که این عبادت تجارت‏‌کنندگان است و گروهى دیگر خدا را از ترس دوزخ می‌پرستند و این عبادت بردگان است ، و گروهى نیز خدا را به دلیل شکر از او می‌پرستند ، و این عبادت ازادگان است که برترین عبادت است . [ 18 ] 4. امام حسین ع فرمود: من عبد الله حق عبادته اتاه الله فوق امانیه و کفایته ؛ [ 19 ] هر کسی خداوند را ان طور که شایسته او است عبادت کند ، پروردگار همه ارزوهاى او را بر مى‏اورد و او را کفایت مى‏کند.   [ 1 ] . احادیث فقهی از امام حسین ع ، 79907. [ 2 ] . طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، محقق ، مصحح ، خرسان ، محمد باقر ، ج 2 ، ص 298 299 ، مشهد ، نشر مرتضی ، چاپ اول ، 1403ق ؛ مواضع تند امام حسین ع در برابر معاویه نسبت به امام حسن ع ، 41820 ؛ لکنت زبان نداشتن امام حسین ع ، 92630. [ 3 ] . شیخ صدوق ، امالی ، ص 182 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 4 ] . شهید ثانی ، زین الدین بن علی‏ ، مسکن الفؤاد عند فقد الاحبه و الاولاد ، ص 49 50 ، قم ، بصیرتی‏ ، بی‌تا. [ 5 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 39 ، ص 302 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 6 ] . شیخ صدوق ، علل الشرائع ، ج 1 ، ص 9 ، قم ، کتاب فروشی داوری ، چاپ اول ، 1385ش ؛ وابسته بودن شناخت پیامبر ص و امام ع بر شناخت خدای تعالی ، 86684 ؛ معرفت خدا و معرفت امام ، 26963. [ 7 ] . علل الشرائع ، ج ‏1 ، ص 23. [ 8 ] . مقام و منزلت اهل بیت پیامبر ص در روز قیامت ، 74240 ؛ اهل بیت ع شان نزول ایه و یطعمون الطعام... ، 18439 ؛ انسان و مقام خلیفه اللهی ، 2058. [ 9 ] . منزلت و ویژگی‌های سلمان فارسی ، 93169 ؛ سلمان فارسی و ابوذر از یاران امام زمان عج هنگام رجعت ، 31814 ؛ اثار محبت ائمه ع پس از مرگ ، 36323 ؛ راه های دست یابی محبت اهل بیت ع ، 25436 ؛ محبت اهل بیت ع و امادگی برای محرومیت‌ها ، 64277 ؛ حدیثی از مقام حب اهل بیت در منابع اهل سنت ، 38332. [ 10 ] . ابراهیم ، 36. [ 11 ] . حلوانی ، حسین بن محمد ، نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص 85 ، قم ، مدرسه الامام المهدی عج ، چاپ اول ، 1408ق. [ 12 ] . ابن قولویه ، جعفر بن محمد ، کامل الزیارات ، محقق ، مصحح ، امینی ، عبد الحسین ، ص 109 ، نجف اشرف ، دار المرتضویه ، چاپ اول ، 1356ش. [ 13 ] . کامل الزیارات ، ص 109. [ 14 ] . نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص: 83 [ 15 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، اقبال الاعمال ، ج 1 ، ص 339 392 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1367ش ؛ اسرار وقوف در عرفات ، فضیلت و اداب ان ، 3781 ؛ شب زنده‌داری در شب عرفه ، 104683 ؛ فضیلت روزه ماه ذی الحجه ، 45123. [ 16 ] . امالی ، ص 200 201. [ 17 ] . ابن شعبه حرانی ، حسن بن علی ، تحف العقول عن ال الرسول ص ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ص 246 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 18 ] . تحف العقول عن ال الرسول ص ، ص  246 ؛ انواع عبادات ، 73770. [ 19 ] . عسکری ، امام ابومحمد حسن بن علی ، التفسیر المنسوب الی الامام العسکری ، ص 327 ، قم ، مدرسه امام مهدی عج ، چاپ اول ، 1409ق. سلام بر شما پوینده ی راه حق.


برای روز اربعین حسینی ، که همان چهلم امام حسین (ع) است، بنابر روایات، چند عمل مستحبی نقل گشته است. 


از جمله:


1. پیاده روی به سمت حرم امام حسین (ع) در کربلا، جهت بزرگداشت اربعین و جهانی کردن آن و تبلیغ اسلام.
2. قرایت زیارت اربعین از مفاتیح الجنان.
3. غسل به نیت اربعین.
4. خواندن زیارت عاشورا.


در میان اعمال، حرفی از نمازی منحصر به روز اربعین از علما نقل نشده است.


منتها، این 51 رکعت که شما بدان اشاره فرمودید، همان حدیثی است که مکرراً در منابع از آن یاد شده است: امام حسن عسکری (ع) در مورد ویژگی های مومنان ، 5 عنوان بیان کرده اند:


1. قرائت زیارت اربعین.
2. انگشتر عقیق داشتن در دست.
3. سجده ی زیاد و طولانی به درگاه الهی.


4.بلند خواندن ذکر بسم الله الرحمن الرحیم در نماز.


و پنجمین مورد، آن است که انسان نمازهای یومیه ی واجب خود را که 17 رکعت هستند، بخواند و کاهل نماز نباشد. و اگر توانست، نماز مستحب شب را هم که 11 رکعت است، بخواند. و همچنین، نوافل بین نمازهای را که 23 رکعت است را نیز بخواند. و همگی، مجموعاً 51 رکعت هستند. و **این نماز، منحصر به روز اربعین نیست**. بلکه هر کسی که این نمازها را به جای آورد، و 4 مورد مذکور را در اعمالش رعایت نماید، در زمره ی مومنان قرار دارد.


التماس دعا. **دیدگاه قرآن کریم:** قرآن به صراحت مسلمانان را امت واحده دانسته است و اگر آنان را به همیاری و کمک یکدیگر دستور داده است واژه‌هایی مثل مسلمان ایرانی و مسلمان لبنانی و… در آن نیامده است و اساسا مرزهای سیاسی – جغرافیایی دنیای امروز در اعتقادات اسلامی‌ مردود است و بر اساس موضوع برادری امت اسلامی‌ در سوره‌ها و آیه‌های مختلفی پافشاری و اصرار شده است و حتی پا را فراتر نهاده و همه مستضعفین جهان را فارغ از دین شان جزء جبهه اسلام دانسته است.

**سنت معصومین (علیهم السلام):** پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار(علیهم السلام) هم بی شک موضوع گیری قرآن را دارند. در بیانات پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) برادری امت اسلامی و نفی هرگونه مرزبندی به وضوح مشهود است. تا آنجا که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمودند: هرکس شب را صبح کند و به امور مسلمین اهتمام نورزد مسلمان نیست. این گونه است که نه تنها این امر را واجب کردند بلکه آن را معیار و شاخص مسلمانی قرار دادند.

**دیدگاه انسانی:** بی شک هر انسانی فارغ از هرگونه مرزبندی سیاسی، جغرافایی و حتی فارغ از هرگونه اعتقادات مذهبی و مسلکی با این مسئله روبروست؛ زیرا انسان ذاتا از ظلم بیزار و خواهان عدالت است. هر انسانی دوست دارد از مظلوم دفاع کند مگر اینکه از جنبه روحی و روانی از جرگه انسانیت خارج شده باشد.

**از دیدگاه سیاسی و روابط بین الملل:** طبق آمارهای سازمان‌های جهانی، کشور "چین” بیشترین کمک مالی و سیاسی را به فلسطین کرده است. شاید این حرف، محال به نظر برسد اما از دیدگاه سیاست خارجی امر واجبی است؛ زیرا هر شخص اهل سیاستی عقیده دارد هرچه می‌شود دشمن را پشت خاکریزهای دورتر نگه دارد تا خود آسوده باشد. 

وقتی کشوری مثل آمریکا به دنیای تک قطبی اعتقاد دارد و در این دهکده جهانی خود را کدخدا می‌داند و قصد دارد با تمام توان هر مخالف و رقیبی را از سر راه رسیدن به این آرزوی محال بردارد وظیفه سیاسی کاملا روشن و واضح است. از امام صادق ( ع ) راجع به جاودانی بودن اهل بهشت در بهشت و اهل دوزخ در دوزخ پرسیده شد ، ان حضرت در پاسخ فرمود: اهل دوزخ به این جهت همیشه در دوزخ هستند چون نیتشان این بود که اگر براى همیشه در دنیا باشند عصیان و نافرمانى حق تعالى را بنمایند. و اهل بهشت به این جهت در بهشت جاودانى هستند چون نیتشان در دنیا این بود که اگر در ان باقى بمانند پیوسته اطاعت خداوند را نمایند. پس نیت این دو گروه باعث جاودانه بودنشان در بهشت و دوزخ گردیده است ، سپس ان حضرت این ایه شریفه را تلاوت فرمود: قل کل یعمل على شاکلته ؛ [ 1 ] [ اى پیامبر ! به مردم ] بگو: هر کس بر حسب ذات و طبیعت خود عملى انجام خواهد داد. بعد حضرت صادق ( ع ) فرمود: یعنى بر حسب نیت و قصد خود . [ 2 ] براساس این روایت ؛ شخصی که در مدت عمر خود گناه کرده و نیتش هم این باشد که اگر در این دنیا به طور همیشه زندگی کند ، به نافرمانی خداوند و انجام گناه مشغول باشد ، همیشه در اتش جهنم خواهد بود. [ 3 ] مگر این که در حال حیات و زندگی در این دنیا پشیمان شده و توبه کند ؛ زیرا هر چند پروردگار جهان ، رفتارهایی را برای انسان ممنوع کرده و بیان داشته که در صورت ارتکاب چنین رفتارهایی ، اتش دوزخ در انتظارشان خواهد بود. ولی با توجه به رحمت واسعه خداوند ، مسیرهایی فراروی انسان ها نهاده شده ، تا بتوانند با عبور از انها ، برخی مجازات های سنگین خود را لغو کرده و یا انها را تا حدودی کاهش دهند. جبران خسارت ناروا ، طلب بخشش از اسیب دیدگان ناشی از گناه و در نهایت ، توبه به درگاه الهی از راه های جبران یک گناه می باشد. بدیهی است که این موارد جبران کننده و بویژه توبه ، باید قبل از مرگ انسان و در زمان زنده بودنش انجام شود و اگر کسی تنها نیت و قصد او در دنیا گناه و نافرمانی باشد ، و به دنبال انجام کار نیک نباشد ، و نیتش این باشد که چنین رویکردی را تا اخر عمر ادامه دهد ، همیشه بودن او در جهنم در اثر نافرمانی خود او است و این با عدالت خداوند منافاتی ندارد. [ 4 ] [ 1 ] . اسرا ، 84. [ 2 ] . برقی ، احمد بن محمد ، المحاسن ، محقق ، مصحح ، محدث ، جلال الدین ، ج 2 ، ص 331 ، قم ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1371ق. [ 3 ] . طوسى ، خواجه نصیر الدین ، اغاز و انجام ، مقدمه ، شرح و تعلیقات ، حسن زاده املى ، حسن ، ص 138 ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى ، چاپ چهارم ، 1374ش . [ 4 ] . ر.ک: قیامت و جاودانگی ، سؤال 1151 ؛ عاقبت زندگی بدون کار نیک ، سؤال 33430 ؛ راه های پاک شدن از گناه ، سؤال 798 ؛ عدل در اصول دین ، سؤال 147. انسان‌های دنیاگرا وقتی در مسیر دنیاگرایی پیش می‌روند، کم‌کم به طغیان می‌رسند و نتیجۀ طغیان، توسعۀ فساد و تباهی است. اگر این افراد توجه داشته باشند به اینکه همۀ کارها و امورات آن‌ها در محضر و منظر خداوند است، طبیعتاً به‌سوی تباهی با سرعت حرکت نمی‌کنند و این امر، مانند ترمزی برای آن‌ها عمل می‌کند و انذار و هشداری است که آن‌ها را از آن حرکت به سمت تباهی، باز می‌دارد. بنابراین نقش این آیه در این سوره و این سیاق، نقش هشداری است برای دنیاگرایانی که به‌سوی طغیان حرکت می‌کنند. اصل دلسوز بودن برای مردم ، کاری پسندیده و مورد سفارش تعالیم دینی است. و پیشوایان دین هم چنین روحیه‌ای داشتند: لقد جاکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رؤف رحیم ؛ [ 1 ] به یقین ، پیامبری از جنس خود شما به سویتان امد که رنج‌هاى شما او ازرده ساخته و اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان ، بسیار مهربان و دلسوز است ! اما با این وجود ، دلسوزی هم اندازه‌ای دارد و نباید ان‌را تا حدی گسترش داد که انسان از دیگر کارهای خود باز بماند و یا به سلامتی جسم و روح خود اسیب برساند. در توصیف حالات پیامبر گرامی اسلام ص گزارش شده است که ان قدر غم‌‌خوار و دلسوز مردم بودند که از اصرار انان بر باقی‌ماندن در وادی گمراهی‌شان ان‌قدر غمگین و ازرده‌دل می‌‌شدند که سلامتی‌شان به خطر می‌افتاد: لعلک باخع نفسک الا یکونوا مؤمنین ؛ [ 2 ] نزدیک است که برای ایمان نیاوردن مردم ، به جهت غم و اندوه خود را هلاک کنی. اما خداوند خطاب به پیامبرش می‌فرماید: و لا تحزن علیهم و لا تکن فی‏ ضیق مما یمکرون‏ ؛ [ 3 ] از تکذیب و انکار انان غمگین مباش ، و سینه‌‏ات از توطئه انان تنگ نشود. و به عبارتی: کمی هم به فکر خود باش ! این توصیه خداوند به پیامبر ص را افراد باایمان نیز باید در زندگی خود به کار گیرند. بنابر این ، انسان باید همواره با احساساتی لطیف ، دلسوز دیگران باشد ، اما اگر مشاهده می‌کند که به تدریج دارای روحیه‌ای شده که ناراحتی و اندوه او به صورت غیر ارادی به درازا کشیده و ادامه زندگی سالم را برای او دشوار می‌کند ، باید تلاش کند تا بیش از اندازه در معرض حوادث اندوهبار قرار نگرفته و در صورت تداوم افراطی حزن و اندوه با استفاده از ارتباط با خدا و نیز بهره‌برداری مشروع از مواهب دنیوی روحیه خود را تغییر داده و به زندگی عادی برگردد.   [ 1 ] توبه ، 128. [ 2 ] . شعرا ، 3. [ 3 ] . نمل ، 70. علامه طباطبائی ره در تفسیر ایه‌ی: فاذکرونی اذکرکم و اشکروا لی و لا تکفرون ؛ پس مرا بیاد ارید تا بیادتان اورم و شکرم بگذارید و کفران نعمتم مکنید ، [ 1 ] ابتدا مطالبی را به عنوان مقدمه بیان می‌کند: ذکر دارای معانی یا کاربردهای متعدد است: 1-1. ذکر ، گاهی مقابل غفلت قرار می‌گیرد ، مانند ایه‌ی: و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا ؛ کسى را که ما دلش را از یاد خود غافل کرده‌‏ایم ، اطاعت مکن . [ 2 ] و از ان‌جا که غفلت عبارت است از نداشتن علم به علم ، یعنى این‌که ندانم که می‌دانم ، بنابر این ذکر در مقابل غفلت ، عبارت است از این‌‌که بدانم که می‌‌دانم. 1-2. گاهی ذکر در مقابل نسیان استعمال می‌شود ، و نسیان عبارت است از این‌‌که علم و اگاهی به کلى از خزانه‌ی ذهن محو و زایل شود ، پس ذکری که مقابل نسیان است ، عبارت است از این‌‌که ان علم و اگاهی هم‌چنان در ذهن باقى باشد ، و در ایه‌ی: و اذکر ربک اذا نسیت ؛ به یاد اور پروردگارت را هر وقت که فراموش کردی ، [ 3 ] به همین معنا امده است. ذکر مانند نسیان ، داراى اثار و خواصى است ؛ به همین جهت کلمه‌ی ذکر ، مانند نسیان ، در مواردى که اثارش هست- هر چند خودش نباشد- استعمال می‌شود ، مثلا وقتى من ببینم که شما دوست صمیمى خود را با این‌‌که می‌دانى احتیاج به کمک دارد و یاری نکردى ، می‌‏گویم: دوستت را فراموش کردى ! با این‌که او را فراموش نکرده‏اى و بر عکس همواره با او و به یاد او بوده‌‏اى ، اما از ان‌جا که این یاد اثرى نداشته و بر عکس ، اثر فراموشى از شما سر زده ، مثل این است که اصلا در ذهن شما وجود نداشته و از یادش برده باشى. و گویا استعمال ذکر بر ذکر لفظى مثلا ذکر خدا با گفتن سبحان الله و امثال ان از همین باب است ؛ یعنى کلمه ذکر برای اثر ذکر به کار رفته است ، نه برای خود ذکر ؛ چون ذکر حقیقی مربوط به قلب است و ذکر زبانى ، از اثار ذکر قلبى است و از این باب است ایه‌ی: قل ساتلوا علیکم منه ذکرا ؛ [ 4 ] بگو بزودى ذکرى از او برایت می‌خوانم . و نظائر این استعمال بسیار است. البته بر فرضی که ذکر لفظى از مصادیق ذکر واقعى باشد ، ان‌را باید از مراتب ذکر دانست ، نه این‌که کلمه ذکر منحصر در ذکر لفظى باشد. ذکر داراى مراتب است ؛ [ 5 ] اختلاف مراتب ذکر را به خوبی می‌توان از این دو ایه‌ی قران به‌دست اورد: 1-3. فاذکروا الله کذکرکم اباکم او اشد ذکرا ؛ [ 6 ] پس خدا را بیاد ارید ان‌طور که به یاد پدران خود هستید و یا شدیدتر از ان . در این ایه به طور صریح ذکر را به وصف شدت توصیف کرده است. 2-3. و اذکر ربک اذا نسیت ، و قل عسى‏ ان یهدین ربی لاقرب من هذا رشدا ؛ [ 7 ] به یاد ار پروردگارت را هر وقت که فراموش کردى ، و بگو امید است پروردگارم مرا به رشدى نزدیک‌‏تر از این هدایت کند . از مجموع صدر و ذیل ایه چنین برداشت می‌‏شود که تنزل از مقام بالاتر ذکر به مقام پایین‌تر ، در واقع نوعی نسیان و فراموشی است ؛ از این‌رو می‌‌توان گفت ایه بیان می‌فرماید: تو وقتى از یک مرتبه از مراتب ذکر خدا پایین امدى و به مرتبه‌ی پایین‏تر برگشتى ، بگو پروردگارا مرا به رشدى نزدیک‌‏تر از این هدایت کن ، پس به حکم این ایه ، تنزل از مقام بلندترى از ذکر و یاد خدا ، نیز نسیان است. بنابر این ، ایه‌ی شریفه دلالت دارد بر این‌‌که ذکر قلبى هم براى خود مراتبى دارد. از این‌جا روشن می‌‏شود ذکر به معناى حضور معنا ، در نفس است ؛ و حضور داراى مراتبى است. [ 8 ] علامه طباطبائی پس از بیان این مقدمات در مورد ایه‌ی مورد بحث فاذکرونی اذکرکم و اشکروا لی و لا تکفرون می‌گوید: اگر این‌ سخن خداوند را که فرمود: مرا یاد بیاورید ، تعبیرى حقیقى بدانیم ، ان وقت ایه‌ی شریفه دلالت می‌‌کند بر این‌‌که ادمى غیر از ان علمى که معهود همه‌ی ما است ، و ان‌را می‌‏شناسیم ، که عبارت است از حضور معلوم در ذهن عالم ، یک نسخه‌ی دیگرى از علم دارد ؛ چون اگر مراد همان علم معمولى باشد ، سر به تحدید خدا در می‌‏اورد ؛ چون این قبیل علم عبارت است از تحدید و توصیف عالم ، معلوم خود را ، و ساحت خداى سبحان منزه از ان است که کسى او را تحدید و توصیف کند ، [ 9 ] همچنان که خودش فرمود: سبحان الله عما یصفون الا عباد الله المخلصین ؛ [ 10 ] منزه است خدا از هر توصیفى که اینان برایش می‌کنند ، مگر توصیف بندگان مخلص . و نیز فرمود: و لا یحیطون به علما ؛ [ 11 ] احاطه علمى به او پیدا نمی‌کنند . بنابراین مقصود این است که علم انسان نسبت به خداوند علم حضوری است ، و حصولی نیست ؛ زیرا علم حضوری مستلزم محدود بودن خداوند می‌گردد ؛ چون علم حصولی به معنای احاطه عالم بر معلوم ، و حصول صورت معلوم نزد عالم است ، در حالی‌که خداوند نامحدود است. [ 1 ] . بقره ، 152. [ 2 ] . کهف ، 28. [ 3 ] . کهف ، 24. [ 4 ] . کهف ، 83. [ 5 ] . ر. ک: ذکر و انواع ان ، 7741. [ 6 ] . بقره ، 200. [ 7 ] . کهف ، 24. [ 8 ] . ر. ک: طباطبائی ، سید محمد حسین‏ ، المیزان فی تفسیر القران ، ج 1 ، ص 510 - 511 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی‏ ، چاپ پنجم‏ ، 1417ق. [ 9 ] . ر. ک: المیزان فی تفسیر القران ، ج 1 ، ص 511. [ 10 ] . صافات ، 160. [ 11 ] . طه ، 11. با توجه به تصریح قران کریم و روایات ، نمی توان عاشق بودن شیطان نسبت به خدا را -به جهت سجده نکردن شیطان بر ادم- پذیرفت. همچنین از سوی بیشتر بزرگان و عرفای شیعه این تفکر مورد انتقاد قرار گرفته است. محبت دارای مراتبی است و شیطان پیش از افرینش انسان ، خدا را مدتی طولانی عبادت کرده و طبیعتا دوست خدا بوده ، ولی در ازمونی که خدا برای او در محبتش قرار داد ، مردود شده و چیزی جز لعن و طرد او نصیبش نشد ؛ در حالی که محب و عاشق واقعی کسی است که هر انچه را که محبوب و معشوق او دوست دارد ، عشق و دوستی بورزد.