چه ارتباطی بین دو سوره پیاپی «فاطر» و «یس» وجود دارد؟
چرا سوره «یس» در چیدمان توقیفی سوره 36 و بعد از سوره فاطر که سوره 35 است، قرار گرفته است؟
بر اساس نظر بیشتر اندیشمندان دینی ، ترتیب سوره‌های قران توقیفی است ؛ یعنی قران در زمان پیامبر ص و به وسیله ان‌حضرت ص جمع‌اوری شده [ 1 ] و اکنون نمی‌توان تغییری در چینش ان به وجود اورد. از طرفی برخی معتقدند که ابتدا و انتهای هر سوره با سوره‌‌های قبلی و بعدی مرتبط بوده و برای بیان ان ، دلایلی را بیان می‌کنند. در همین راستا در بیان ارتباط انتهای سوره فاطر و ابتدای سوره یس چنین این‌گونه گفته شده است: چون خداوند سبحان در ایات پایانی سوره فاطر به این موضوع اشاره می‌کند که مشرکان به خدا قسم خورده‏اند ، اگر پیامبری برای مردم مکه بیاید ، حتما به او ایمان خواهند اورد: و اقسموا بالله جهد ایمانهم لئن جاهم نذیر لیکونن اهدی‏ من احدی الامم فلما جاهم نذیر ما زادهم الا نفورا ؛ [ 2 ] انها با نهایت تاکید سوگند خوردند که اگر پیامبری انذار کننده به سراغ انها بیاید هدایت یافته‌‏ترین امت‌ها خواهند بود ، اما هنگامی که پیامبری برای انها امد جز فرار و فاصله گرفتن از حق چیزی بر انها نیفزود ! و سپس دلایلی را برای پای‌بند نبودن انان به وعده‌های خویش بیان می‌کند ؛ لذا سوره بعدی را با ایات یس و القران الحکیم‏ اغاز می‌فرماید تا ضمن اشاره به پیامبر اسلام ص و نیز به قران کریم ، این تخلف از وعده را بار دیگر به رخ کافران بکشد. [ 3 ] گفتنی است که اعتقاد به لزوم مرتبط بودن ایات ابتدایی هر سوره با ایات پایانی سوره قبل از ان ، موضوعی نیست که مورد پذیرش تمام اندیشمندان دینی باشد و در هیچ سوره‌ای از قران ، نتوان خلاف ان‌را یافت.   [ 1 ] . جمع اوری قران توسط رسول خدا ، 1625 ؛ جمع اوری قران ، 5028 ؛ جمع قران بر اساس ترتیب نزول ، 4966 ؛ جمع‌اوری و تنظیم قران ، 71. [ 2 ] . فاطر ، 42. [ 3 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی‏ ، محمد جواد ، ج 8 ، ص 647 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش ؛ کاشانی ، ملا فتح الله ، زبده التفاسیر ، ج 5 ، ص 497 ، قم ، بنیاد معارف اسلامی ، چاپ اول ، 1423ق ؛ حسینى شیرازى ، سید محمد ، تقریب القران الى الاذهان‏ ، ج 4 ، ص 430 ، بیروت ، دار العلوم‏ ، چاپ اول ، 1424ق‏.
در روایت به این نکته اشاره شده است که سوره یس قلب قران است ؛ چنان که امام صادق ع می فرماید: هر چیزى ، قلبى دارد و قلب قران سوره یس است . [ 1 ] برخی اندیشمندان اسلامی نیز ایاتی را به عنوان قلب سوره یاسین معرفی کرده اند: 1. ایه پایانی سوره یس: بنابراین [ از هر عیب و نقصى ] منزه است خدایى که مالکیت و فرمانروایى همه چیز به دست اوست ، و به سوى او بازگردانده می شوید . [ 2 ] این ایه شریفه بر این که خداوند صاحب ملکوت و هرچه در ان است ، تاکید می کند ؛ از این رو قلب این سوره معرفی شده است. [ 3 ] این را از کلام ابن عباس برداشت کرده اند که گفت: من نمی دانستم چگونه این فضیلت ها به قرائت سوره یس اختصاص یافته است ، تا این که دانستم به خاطر این ایه است . [ 4 ] 2. قلب سوره یس ایه سلام قولا من رب رحیم ، [ 5 ] است. [ 6 ] در منابعی که این ایات را به عنوان قلب سوره یس معرفی کرده اند ، چیزی درباره خواص و تعداد خواندن ان چیزی نگفته اند. همچنین ؛ در مورد انچه درباره قلب بودن این ایات گفته شد ؛ روایتی از پیامبر اسلام ص و ائمه اطهار ع نیافتیم و شاید این موضوع ، تفسیری استحسانی از جانب مفسران باشد یا مستند به روایتی باشد که به دست ما نرسیده است. [ 1 ] . صدوق ، محمد بن على ، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال ، ص 111 ، قم ، دار الشریف الرضی للنشر ، چاپ دوم ، 1406ق ؛ نیز ر. ک: ثواب خواندن سوره یس ، سؤال 37699. [ 2 ] . یس ، 83. [ 3 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، تفسیر جوامع الجامع ، ج 3 ، ص 400 ، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ، مدیریت حوزه علمیه قم ، چاپ اول ، 1377ش ؛ حقی بروسوی ، اسماعیل ، تفسیر روح البیان ، ج 7 ، ص 442 ، بیروت ، دارالفکر ، بی تا. [ 4 ] . تفسیر جوامع الجامع ، ج 3 ، ص 400 ؛ بیضاوی ، عبدالله بن عمر ، انوار التنزیل و اسرار التاویل ، بیروت ، ج 4 ، ص 275 ، دار احیا التراث العربی ، چاپ اول ، 1418ق. [ 5 ] . بر انها سلام [ و درود الهى ] است این سخنى است از سوى پروردگارى مهربان ؛ یس ، 58. [ 6 ] . بونى م 622ق ، احمد بن على ، شمس المعارف الکبرى ، ص 175 ، بیروت ، موسسه النور للمطبوعات ، چاپ دوم ، 1427ق ؛ بقاعی م 885ق ، ابراهیم بن عمر ، نظم الدرر فی تناسب الایات و السور ، قاهره ، دار الکتاب الاسلامی ، بی تا ؛ ابن عجیبه ، احمد بن محمد ، البحر المدید فی تفسیر القران المجید ، تحقیق: قرشی رسلان ، احمد عبدالله ، ج 4 ، ص 557 ، نشر حسن عباس زکی ، قاهره ، 1419ق. سوره بقره (surah al-baqara): سورهٔ بقره دومین و بزرگ ترین سوره کتاب قرآن است و ۲۸۶ آیه دارد بیشتر آیات این سوره در مدینه و پس از هجرت نازل شده است بقره به معنی گاو ماده است دلیل نام گذاری این سوره به این نام این است که در آیات ۶۷ تا ۷۳ این سوره داستان فرمان خدا به بنی اسرائیل مبنی بر کشتن و ذبح کردن گاو بیان شده است سوره بقره در مدینه نازل شده ، و 286 ایه دارد. علت نام گذارى این سوره به بقره داستانى است در مورد گاو بنى اسرائیل که در ایات 67 تا 73 امده است. این سوره که طولانى ترین سوره هاى قران مجید است ، مسلما یک جا نازل نشده ، بلکه در فواصل مختلف ، و به مناسبت ها و نیازهاى گوناگون جامعه اسلامى ، در مدینه نازل گردیده است. ولى با این حال جامعیت ان از نظر اصول اعتقادى اسلام و بسیارى از مسائل عملى ( عبادى ، اجتماعى ، سیاسى و اقتصادى ) قابل انکار نیست. تعالیم سوره بقره فشرده تعالیم و موضوعات این سوره مطالب زیر: 1. بحث هایى پیرامون توحید و شناسایى خدا بویژه از طریق مطالعه اسرار افرینش 2. معاد و زندگى پس از مرگ ، مخصوصا مثال هاى حسى ان ؛ مانند داستان ابراهیم ( ع ) و زنده شدن مرغ ها و داستان عزیر. 3. اعجاز قران و اهمیت این کتاب اسمانى 4. مباحث بسیار مفصل و طولانى درباره یهود و منافقان و موضع گیری هاى خاص انها در برابر اسلام و قران ، و انواع کارشکنی هاى انان در این رابطه 5. مطالبی در زمینه تاریخ پیامبران بزرگ بویژه ابراهیم و موسى ( ع ) 6 احکام مختلف اسلامى از جمله نماز ، روزه ، جهاد در راه خدا ، حج و تغییر قبله ، ازدواج و طلاق ، احکام تجارت و بدهکاری ، احکام ربا ، انفاق در راه خدا ، مسئله قصاص ، تحریم قسمتى از گوشت هاى حرام ، قمار ، شراب و احکام وصیت فضیلت سوره بقره در فضیلت این سوره روایات با اهمیتى در منابع اسلامى نقل شده است ؛ از جمله: و سئل ( ص ) ای سور القران افضل فقال سوره البقره فقیل ای ایتها افضل فقال ایه الکرسی ؛ [ 1 ] از پیامبر اکرم ( ص ) پرسیدند کدام یک از سوره هاى قران از همه برتر است ؟ فرمود: سوره بقره ، پرسیدند کدام ایه از ایات سوره بقره افضل است ؟ فرمود: ایه الکرسى. به نظر می رسد فضیلت و برتری این سوره به خاطر جامعیت ان ، و افضل بودن ایه الکرسى به جهت محتواى توحیدى خاص ان باشد. و این منافات ندارد که بعضى از سوره هاى دیگر قران از جهات دیگرى برترى داشته باشند ؛ چرا که از دیدگاه هاى مختلف به انها نظر شده است. همچنین از امام سجاد ( ع ) از پیامبر اکرم ( ص ) چنین نقل شده است: کسى که چهار ایه از اغاز سوره بقره و ایه الکرسى و دو ایه بعد از ان و سه ایه از اخر ان را بخواند هرگز در جان و مال خود ناخوش ایندى نخواهد دید ، و شیطان به او نزدیک نمى شود ، و قران را فراموش نخواهد کرد. [ 2 ] گفتنی است ثواب ها ، فضیلت ها و پاداش هاى مهمى که براى تلاوت قران یا سوره ها و ایات خاصى نقل شده ، هرگز مفهومش این نیست که انسان انها را به صورت ورد بخواند و تنها به گردش زبان قناعت کند. بلکه خواندن قران براى فهمیدن ، و فهمیدن براى اندیشیدن ، و اندیشیدن براى عمل است. اتفاقا هر فضیلتى درباره سوره اى یا ایه اى ذکر شده ، تناسب بسیار زیادى با محتواى ان سوره یا ایه دارد. به عنوان نمونه در فضیلت سوره نور مى خوانیم هر کس بر ان مداومت کند ، خداوند او و فرزندانش را از الودگى به زنا حفظ مى کند. این به خاطر ان است که محتواى سوره نور دستورات مهمى در زمینه مبارزه با انحرافات جنسى دارد ؛ دستور به تسریع ازدواج افراد مجرد ، دستور به حجاب ، دستور به ترک چشم چرانى و نگاه هاى هوس الود ، دستور به ترک شایعه پراکنى و نسبت هاى ناروا ، و دستور به اجراى حد شرعى درباره زنان و مردان زنا کار. بدیهى است ، اگر محتواى این سوره در جامعه یا خانواده اى پیاده شود ، ان جامعه و خانواده الوده به زنا نخواهد شد. درست است که خواندن قران به هر حال ثواب دارد ، ولى ثواب اصلى و اثار سازنده هنگامى خواهد بود که مقدمه اى براى اندیشه و عمل باشد. [ 3 ] [ 1 ] . کفعمى ، ابراهیم بن على عاملى ، المصباح للکفعمی ( جنه الامان الواقیه ) ، ص: 438 ، دار الرضی ( زاهدی ) ، قم ، چاپ دوم ، 1405 ق . [ 2 ] . محمد بن مسعود ، التفسیر ، محقق و مصحح: رسولی محلاتی ، هاشم ، ج 1 ، ص 25 ، المطبعه العلمیه ، تهران ، چاپ اول ، 1380ق. [ 3 ] . ر. ک: مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج 1 ، ص 57 60 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ اول ، 1374 ش. ایات زیادی از قران ، به مسئله پاداش و جزا در اخرت پرداخته و ان را حاصل اعمال و اقدامات هر فرد در دنیا معرفی کرده است. زبان اکثر این ایات به گونه ای است که اشاره به وجود یک رابطه حقیقی بین عمل شخص در دنیا و نتیجه ان در اخرت دارد ؛ مانند جزا بما کانوا یعملون ، [ 1 ] اجرهم باحسن ما کانوا یعملون ، [ 2 ] بما قدمت ایدیکم [ 3 ] و بما کنتم تعملون . [ 4 ] در این نوشتار به توضیح دو عبارت پرداخته می شود. 1. بما قدمت ایدیکم ؛ یعنى عذاب به خاطر اعمالى است که از پیش براى خود فرستادید ، و اگر اعمال را به ایدى ؛ دست ها نسبت داده ، براى این است که بیشتر اعمال به وسیله دست انجام می گیرد و از باب تغلیب ، انجام هر کارى به دست نسبت داده شده است. [ 5 ] 2. بما کنتم تعملون ؛ یعنى یگانه سبب سکونت در بهشت و جوار قرب رحمت الهی ، همانا ایمان و التزام به اعمال صالح است که از این طریق انسان ها کمالات و فضایل به دست اورده و به مقامى از انسانیت نائل می شوند. [ 6 ] در این گونه از ایات قران رابطه بین عمل و جزای ان ، یک رابطه حقیقی می باشد ؛ یعنی حقیقت پاداش و عقاب در اخرت ، همان عملی است که انسان در دنیا انجام داده است ، و نشان می دهد جزا در مقابل عمل نیست بلکه خود عمل و حقیقت وجودی ان است. البته عقل بشری از درک چگونگی این رابطه عاجز است ؛ همان گونه که از درک حقیقت اخرت ناتوان است. [ 7 ] [ 1 ] . سجده ، 17. [ 2 ] . نحل ، 97. [ 3 ] . ال عمران ، 182. [ 4 ] . اعراف ، 43. [ 5 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، تفسیر جوامع الجامع ، ج 1 ، ص 225 ، انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ اول ، 1377ش ؛ طباطبائی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القران ، ج 4 ، ص 83 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ پنجم ، 1417ق ؛ بیضاوی ، عبدالله بن عمر ، انوار التنزیل و اسرار التاویل ، ج 2 ، ص 52 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ اول ، 1418ق. [ 6 ] . حسینی همدانی ، سید محمد حسین ، انوار درخشان ، ج 6 ، ص 334 ، تهران ، کتابفروشی لطفی ، چاپ اول ، 1404ق ؛ طیب ، سید عبد الحسین ، اطیب البیان فی تفسیر القران ، ج 5 ، ص 324 ، تهران ، انتشارات اسلام ، چاپ دوم ، 1378ش. [ 7 ] . مصباح یزدی ، محمد تقی ، انسان شناسی در قران ، ص 241 250 ، قم ، انتشارات مؤسسه امام خمینی ، چاپ سوم ، 1390ش. انچه در احادیث در ارتباط با اعمال و دعایی که همراه با قران در شب قدر خوانده می شود ، امده از دو بخش تشکیل می شود: بخش اول مربوط به باز کردن قران و قرار دادن ان در مقابل است که این از اعمال شب های قدر است. [ 1 ] بخش دوم مربوط به قران سر گرفتن می باشد. سید ابن طاووس دو روایت از کتاب اغاثه الداعی به صورت سندهای مختلف نقل کرده و قران به سر گرفتن را جزو اعمال مخصوص شب های قدر ذکر می نماید ، که یکی از انها به شرح زیر است: ذکرنا اسنادنا الیه فی کتاب اغاثه الداعی عن علی بن یقطین رحمه الله عن مولانا موسى بن جعفر ( ع ) یقول فیه خذ المصحف فی یدک و ارفعه فوق راسک و قل اللهم بحق من ارسلته الى خلقک و بکل ایه هی فیه و بحق کل مؤمن مدحته فیه و بحقه علیک و لا احد اعرف بحقه منک یا سیدی یا سیدی یا سیدی یا الله یا الله یا الله عشر مرات و بحق محمد عشر مرات و بحق کل امام و تعدهم حتى تنتهی الى امام زمانک عشر مرات فانک لا تقوم من موضعک حتى یقضى لک حاجتک و تیسر لک امرک ؛ [ 2 ] علی بن یقطین از امام کاظم ( ع ) نقل می کند که ان حضرت فرمود: مصحف شریف را در دست بگیر و بر سر بگذار و بگو: اللهم بحق من ارسلته الى خلقک و بکل ایه هی فیه و بحق کل مؤمن مدحته فیه و بحقه علیک و لا احد اعرف بحقه منک یا سیدی یا سیدی یا سیدی پس ده مرتبه بگو یا الله ، و ده مرتبه بحق محمد ، و همین طور هر کدام از امامان ( ع ) را بشمار و ده مرتبه بگو تا وقتی که به نام امام معاصر با خودت رسیدی ، نام ان حضرت را نیز ده مرتبه صدا بزن. که اگر چنین کنی حاجات تو براورده می شود و امور زندگی بر تو اسان می شود. در روایت دیگر که از امام صادق ( ع ) نقل شده است ، در ابتدای دعا اللهم بحق هذا القران نیز امده است [ 3 ] و به جای عبارت بحق کل امام و تعدهم ، نام تک تک امامان ( ع ) امده است و در پایان امام ( ع ) می فرماید: و تسال حاجتک ؛ هر حاجت که دارى از خدا طلب کن . از طرف دیگر ، توصیه شده که قران را هنگام برخورد با گرفتاری ها و بدون اختصاص به زمان خاصی بر سر بگیریم و طبیعی است که انجام ان در شب های قدر دارای اثر بیشتری خواهد بود. در روایت امده است: هر بدهکار و گرفتاری که پس از دو رکعت نماز مخصوص ، قران را به سر می گیرد و نام خدای متعال ، پیامبر ( ص ) و ائمه اطهار ( ع ) را ده مرتبه صدا بزند ، حاجات او براورده می شود. [ 4 ] و چه شبی مبارک تر از شب های نوزدهم ، بیست و یکم و بیست و سوم که انسان در رفع گرفتاری ها و براورده شدن حاجات این اعمال را انجام دهد. [ 1 ] . و عن زراره قال قال الصادق ( ع ) تاخذ المصحف فی ثلاث لیال من شهر رمضان فتنشره و تضعه بین یدیک و تقول- اللهم انی اسالک بکتابک المنزل و ما فیه و فیه اسمک الاکبر و اسماؤک الحسنى و ما یخاف و یرجى ان تجعلنی من عتقائک من النار و تدعو بما بدا لک من حاجه ؛ قطب الدین راوندی ، سعید بن هبه الله ، الدعوات ( سلوه الحزین ) ، ص 206 ، انتشارات مدرسه امام مهدی ( عج ) ، قم ، چاپ اول ، 1407ق ؛ مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 94 ، ص 4 ، دار احیا التراث العربی ، بیروت ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 2 ] . سید ابن طاووس ، رضی الدین علی ، الاقبال بالاعمال الحسنه ، ج 1 ، ص 186 و 187 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ دوم ، 1409ق. [ 3 ] . همان ، ص 187. [ 4 ] . جا رجل الى سیدنا الصادق ( ع ) فقال له یا سیدی اشکو الیک دینا رکبنی و سلطانا غشمنی فقال اذا جنک اللیل فصل رکعتین اقرا فی الاولى منهما الحمد و ایه الکرسی و فی الرکعه الثانیه الحمد و اخر الحشر لو انزلنا هذا القران على جبل الى اخر السوره ثم خذ المصحف فدعه على راسک و قل ( بحق هذا ) القران و بحق من ارسله و بحق کل مؤمن فیه و بحقک علیهم فلا احد اعرف بحقک منک بک یا الله عشر مرات ثم تقول یا محمد عشر مرات یا علی عشر مرات یا فاطمه عشر مرات یا حسن عشر مرات یا حسین عشر مرات یا علی بن الحسین عشر مرات یا محمد بن علی عشر مرات یا جعفر بن محمد عشر مرات یا موسى بن جعفر عشر مرات یا علی بن موسى عشر مرات یا محمد بن علی عشر مرات یا علی بن محمد عشر مرات یا حسن بن علی عشرا یا الحجه عشرا ثم تسال الله حاجتک قال فمضى الرجل و عاد الیه بعد مده و قد قضی دینه و صلح له سلطانه و عظم یساره ؛ شیخ حر عاملی ، وسائل الشیعه ، ج 8 ، ص 125 - 126 ، مؤسسه ال البیت ( ع ) ، قم ، چاپ اول ، 1409ق. یکی از معانی انس ارامش و طمانینه است که در نقطه مقابل وحشت قرار می گیرد. [ 1 ] به این معنا نزدیک است دیدن همراه با ارامش ؛ یعنی دیدن همراه با ارامش را نیز می توان از مصادیق انس دانست ، چنان که در قران از زبان موسی ع امده است هنگامی که به خانواده اش گفت: ... امکثوا انی انست نارا لعلی اتیکم منها بخبر او جذوه من النار ؛ [ 2 ] هنگامى که موسى مدتش را به پایان رسانید و همراه خانواده اش حرکت کرد ، از جانب طور اتشى دید ! به خانواده اش گفت: درنگ کنید که من اتشى دیدم ! می روم شاید خبرى از ان براى شما بیاورم ، یا شعله اى از اتش تا با ان گرم شوید. انست از ماده ایناس به معناى مشاهده کردن و دیدن توام با یک نوع ارامش و انس است. [ 3 ] بنابر این واژه ی انس در مقابل وحشت به کار می رود ؛ از این رو کسی که با شخصی و یا چیزی مانوس باشد ، نه تنها در صدد فرار از ان نیست ، بلکه همواره در شوق هم نشینی با او خواهد بود ؛ چرا که انس با او مایه ارامش خاطر و ازدیاد ایمان خواهد بود: انما المؤمنون الذین اذا ذکر الله وجلت قلوبهم و اذا تلیت علیهم ایاته زادتهم ایمانا . [ 4 ] این گونه است که امام علی ع می فرماید: خدایا ! تو با دوستانت از همه انس گیرنده ترى ، ... اگر تنهایى و غربت به وحشتشان اندازد ، یاد تو ارامشان می کند. [ 5 ] بر این اساس ، قرائت قران به عنوان سخن و کلام خدای متعال ، انس با قران است و مایه ارامش خواهد بود. اما این که منظور از انس با قران چیست و راه های ان چگونه است ؟ باید گفت ؛ اگر چه تلاوت قران حتی بدون تفکر و خواندن روزانه چندین ایه خوب است و به ان سفارش شده است: قران عهد خدا به سوی مردم است ؛ بنابر این سزاوار است فرد مسلمان در عهد خدا نظر کند ، و در روز پنجاه ایه از ان را بخواند . [ 6 ] اما چه بسیار کسانی بوده و هستند ، در حالی که قران را قرائت می کنند ، مورد لعن قران هستند: و قال ص رب تالی القران و القران یلعنه . [ 7 ] چه بسیار قاریان و حافظان قران بودند که در صف باطل و برابر جبهه حق ایستادند ، و منکر ایاتش شده ، و سرانجام در راه باطل کشته شدند ! لذا برای انس با قران و ارامش یافتن با ان ، مجرد خواندن کافی نیست ، و این انس ظاهری ، مراد از انس با قران نمی تواند باشد ، بلکه مراد تلاوت قران است پیوسته در اوقات شب ، و در حال سجده ، [ 8 ] برای طهارت روح و عمل به دستورات ان. انس با قران وقتی است که قران و اموزه هایش با زندگی انسان عجین گشته و تمام افکار و عقاید و اعمال و رفتارش بر اساس تعالیم قران باشد: امام صادق ع فرمود: هر کس در حال جوانى قران بخواند و با ایمان هم باشد ، قران با گوشت و خونش امیخته شود ، و خداى عز و جل او را با فرشتگان پیغام برنده و نیکرفتارش رفیق کند ، و قران براى او در روز قیامت پرده و مانعى از اتش باشد و گوید: بار پروردگارا ! هر کارگرى به مزد کار خویشتن رسیده جز کارگر من . [ 9 ] انس با قران ، تدبر و تفکر در ایات ان و به کار بستن ان در زندگی فردی و اجتماعی است. کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا ایاته و لیتذکر اولوا الالباب ؛ [ 10 ] این قران کتابى است با برکت که به سوى تو فرود اوردیم تا ان که افراد بشر در ایات ان تدبر نمایند و صاحبان عقل و دانش پندگیرند و متذکر گردند. بنابر این با دقت و تفکر و تدبر در قران است که می توان از معارف بی کران ان بهره جست. و کامل ترین مرتبه انس با کلام خدا که در ایات و روایات فراوان بر ان تاکید شده ، همین تفکر و سپس عمل به تعالیم ان است. چنا ن که امام صادق ع فرمود: علیکم بالقران فما وجدتم ایه نجا بها من کان قبلکم فاعملوا به و ما وجدتموه مما هلک من کان قبلکم فاجتنبوه ؛ [ 11 ] بر شما باد به قران ! پس چون نشانه ای را یافتید که کسى که پیش از شما بوده با عمل به ان نجات یافته است ، به ان عمل کنید ، و چون نشانه ای را سبب هلاک گذشتگان یافتید ، از ان بپرهیزید. نتیجه ان که ، انس با قران یعنی این که انسان همواره ان را تلاوت کند ؛ در معنایش تدبر کند ، و برای تنظیم رفتارهای خود با اموزه های قرانی تلاش جدی و حداکثری به عمل اورد ؛ یعنی قران با خون و گوشت او امیخته شود. بر این اساس ، بیش از خواندن قران - که ان نیز در جای خودش لازم است - انس با قران زمانی معنا خواهد داشت که اموزه های قران با جان انسان عجین شود و عمل انسان با قران هماهنگ باشد. [ 1 ] . ابن منظور ، محمد بن مکرم ، لسان العرب ، محقق ، مصحح ، میر دامادی ، جمال الدین ، ج 6 ، ص 14 ، بیروت ، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع ، دار صادر ، چاپ سوم ، 1414ق. [ 2 ] . قصص ، 29. [ 3 ] . مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج 16 ، ص 74 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ اول ، 1374ش. [ 4 ] . انفال ، 2. [ 5 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، 349 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 6 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 2 ، ص 609 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. القران عهد الله الى خلقه فقد ینبغی للمر المسلم ان ینظر فی عهده و ان یقرا منه فی کل یوم خمسین ایه . [ 7 ] . شعیری ، محمد بن محمد ، جامع الاخبار ، ص 48 ، نجف ، مطبعه حیدریه ، چاپ اول ، بی تا. [ 8 ] . ال عمران ، 113. [ 9 ] . کافی ، ج 2 ، ص 603. من قرا القران و هو شاب مؤمن اختلط القران بلحمه و دمه و جعله الله عز و جل مع السفره الکرام البرره . [ 10 ] . صاد ، 20. [ 11 ] . عیاشی ، محمد بن مسعود ، التفسیر ، محقق ، مصحح ، رسولی محلاتی ، هاشم ، ج 1 ، ص 5 ، تهران ، المطبعه العلمیه ، چاپ اول ، 1380ق. روایتی وجود دارد که بین بالا امدن کوه طور و پذیرش ولایت امیر المؤمنین علی ع ارتباطی را اعلام می کند: از امام صادق ع نقل شده است: امام علی ع درباره ایه و اذ اخذنا میثاقکم [ 1 ] فرمود: خدای تعالی می فرماید: و به یاد ارید زمانى که از شما پیمان و عهد گرفتیم که عمل کنید به انچه در تورات و فرقانی است که به موسى داده ام با نوشتار مخصوصى که شامل ذکر محمد و على و خاندان پاک ان دو می باشد که سرور جهانیان و بپادارنده حق هستند. زمانى که پیمان از شما گرفتیم که اقرار کنید و به ایندگان خود این مطلب را برسانید و دستور دهید که به ایندگان خود برسانند تا پایان انچه در دنیا مقدر نموده ام که ایمان به محمد ، نبى خدا اورید و تسلیم او باشید ، در مورد دستورى که راجع به على ولى الله از جانب خدا می دهد و اطلاعاتى که راجع به جانشینانش پس از او می دهد ، انها که بپا دارنده حق خدایند. پس شما از پذیرش این مطلب امتناع ورزیدید و تکبر نمودید. و رفعنا فوقکم الطور ؛ [ 2 ] به جبرئیل دستور دادیم که از کوه فلسطین به اندازه جایگاه سپاه پدرانتان یک فرسخ در یک فرسخ جدا کرد و ان را بالاى سرشان بلند نمود ، موسى گفت: یا عمل کنید راجع به انچه در این مورد به شما دستور داده شده و گر نه این کوه را بر سر شما فرود می اورم ، انها از روى کراهت مجبور به قبول شدند مگر انانی که خداوند انها را از دشمنى و عناد دور داشت که با علاقه و اختیار پذیرفتند. پس از ان که قبول کردند به سجده افتاده صورت به خاک مالیدند ، البته بسیارى از انها برای فروتنی صورت به خاک نمی مالیدند ، بلکه می خواستند نگاهشان به کوه باشد که ایا سقوط می کند یا نه ؟ ! و گروهی با اختیار و علاقه به سجده رفتند . پس رسول خدا ص فرمود: ای شیعه ما ! خدا را سپاس گزارى کنید بر این توفیق که [ خدا ] به شما عنایت کرده است ، شما نیز صورت به خاک می مالید اما نه ان طور که کفار بنى اسرائیل می مالیدند ، بلکه طورى که پاکان انها صورت به خاک می گذاشتند... . [ 3 ] البته این روایت از تفسیری که منسوب به امام حسن عسکری ع است ، نقل شده است که با وجود قدمت این تفسیر ، انتساب ان به امام یازدهم ع در بین علماى امامیه از گذشته مورد بحث بود. بر این اساس ، روایاتی که به تنهایی در این کتاب ذکر شده ، چندان قابل اعتماد نیستند. [ 4 ] [ 1 ] . بقره ، 63. [ 2 ] . بقره ، 63. [ 3 ] . التفسیر المنسوب الى الامام الحسن العسکری ع ، ص 266 ، قم ، مدرسه الامام المهدی عج ، چاپ اول ، 1409ق ؛ مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 26 ، ص 288 - 289 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 4 ] . برای اگاهی از بحث های سند این تفسیر: ر.ک: علوی مهر ، حسین ، اشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران ، ص 191 198 ، قم ، نشر مرکزجهانى علوم اسلامى ، چاپ اول ، 1384ش. قران کریم در برابر منکران معاد و رستاخیز و حساب و کتاب در قیامت می‌فرماید ، اگر باورتان ان است که مرگ امری تصادفى و اتفاقى است ، پس باید بتوانید براى یک‌بار هم که شده جان یک محتضری که مرگش قطعی شده را به او برگردانید ؛ چون امر تصادفى همان‌طور که پیش امدنش تصادفى است ، برگشت ان هم تصادفى است ، و می‌توان با چاره‌‏‌جویى ان‌را بازگرداند ، و از تحققش جلوگیرى نمود ، و اگر نمی‌‏توانید جلوی مرگ محتضر را بگیرید ، پس بدانید که مرگ مسئله‌‌‏اى حساب شده و مقدر از ناحیه خدا است ، تا جان‌ها را به وسیله ان به سوى بعث و جزا سوق دهد. جمله غیر مدینین در ایه فلو لا ان کنتم غیر مدینین [ 1 ] را چه به معنای غیر مجزیین و چه به معنای غیر مربوبین و غیر مملوکین بگیریم ، در استدلال تفاوتی ایجاد نخواهد کرد. چنانچه برخی از مفسران مدینین را از دین به معنای جزا و پاداش گرفته‌اند ؛ یعنی اگر پاداش و مجازاتی ندارید ، پس چرا جلوی مرگ محتضر را نمی‌گیرید ؟ [ 2 ] برخی که غیر ‌را به معنای غیر مربوبین دانسته‌اند ، یعنى اگر شما تحت ربوبیت دیگرى قرار ندارید و مالک امر خویش هستید ، چنان‌که گفتار و رفتارتان چنین می‌گوید ، پس چرا روح محتضر را به بدنش بر نمی‌گردانید ! [ 3 ] پس هرگاه بر این قدرت نداشتید ، بدانید که ان از تقدیر مقدر حکیم و تدبیر مدبر دانا است ؛ [ 4 ] لذا این خود دلیل بر این است که تحت حکومت دیگرى قرار دارید. بر این اساس ، جمله فلو لا اذا بلغت الحلقوم ، تفریع بر تکذیب کفار نسبت به مسئله بعث و جزا است. گفتنی است که کلمه لو لا تحریک را می‌رساند ، البته تحریک به کارى که شنونده از عهده ان بر نمی‌‌اید ، تا به این وسیله او را وادار به تسلیم در برابر ادعاى خود کند ، و رسیدن جان به حلقوم کنایه از مشرف شدن به مرگ است. و جمله فلو لا ان کنتم غیر مدینین ، تکرار همان لولا اى است که در ایه 83 گذشت. و این تکرار برای تاکید است. [ 5 ] ارتباط منطقی میان جمله فلو لا ان کنتم غیر مدینین با باور به معاد این است که در حقیقت هدف از این ایات بیان قدرت خداوند بر مسئله مرگ و حیات است ، تا از ان پلى به مسئله معاد زده شود ، و انتخاب لحظه احتضار و مرگ در این‌جا به خاطر ظهور ضعف و ناتوانى کامل انسان در این هنگام است ، با تمام قدرتى که براى خود فکر می‌کند. [ 6 ] به عبارت دیگر کسانی که خود را بیرون از ربوبیت پروردگار می‌دانسته و می‌دانند ، و معتقد بودند که می‌توانند جلوی مرگ را بگیرند ، طبیعی است که به انها گفته شود که شما چنین ادعای بزرگی دارید ، برای یک‌بار هم که شده جان یک محتضری را که قطعا به زودی خواهد مرد ، به او برگردانید تا ادعای شما ثابت شود ! [ 7 ] به بیان روشن‌تر مرگ کانال ورود به قیامت و اولین مرحلۀ ان است ، و قیامت با مردن اغاز می‌شود و بدون مرگ قیامت بر پا نمی‌شود ؛ بنابر این توانایی بر جلوگیری از مرگ در واقع توانایی بر جلوگیری از وقوع قیامت است و شما که نمی‌توانید خود و دیگران را از مرگ برهانید ، قطعا نخواهید توانست از حسابرسی روز قیامت نیز بگریزید.         [ 1 ] . واقعه ، 86. [ 2 ] . طباطبائی ، سید محمد حسین‏ ، المیزان فی تفسیر القران ، ج ‏19 ، ص 139 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی‏ ، چاپ پنجم‏ ، 1417ق. [ 3 ] . الوسی ، سید محمود ، روح المعانی فی تفسیر القران العظیم ، تحقیق ، عطیه ، علی عبدالباری ، ج ‏14 ، ص 158 ، بیروت ، دارالکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1415ق. [ 4 ] . طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، بلاغی‏ ، محمد جواد ، ج ‏9 ، ص 342 ، تهران ، ناصر خسرو ، چاپ سوم ، 1372ش. [ 5 ] . المیزان فی تفسیر القران ، ج ‏19 ، ص 139. [ 6 ] . مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج ‏23 ، ص 276 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ اول ، 1374ش. [ 7 ] . چنانچه از بعضی نحوی‌‌ها نقل شده است که این جمله متوجه گروهی است که منکر رستاخیز بوده و می‌‌گفتند که ما می‌‌توانیم جلوی مرگ را بگیریم و تسلیم مرگ نشویم ؛ لذا خداوند فرمود اگر چنین است که شما مدعی ان هستید ، پس جان محتضر را به او برگردانید. ر. ک: شیخ طوسی ، محمد بن حسن ، التبیان فی تفسیر القران ، مقدمه ، تهرانی ، شیخ اقابزرگ ، تحقیق ، قصیر عاملی ، احمد ، ج ‏9 ، ص 513 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، بی‌تا. تعریف اعجاز دانشمندان مسلمان در تعریف معجزه گفته‏اند: [ 1 ] معجزه ، امر خارق عادتى است که مقرون به تحدى باشد و از طرفى با ادعا مطابقت داشته باشد . اعجاز و قانون علیت خوارق عادت ، رویدادهایى هستند که بر خلاف عادت امور و اشیا و عمل کرد معهود قوانین طبیعى مى‏باشند. این که گفته شد: معجزه خارق عادت است ، نه بدین معنا است که معجزه ، استثنایى است از قانون علیت [ 2 ] . معجزه ، نفى علل نیست ؛ چون قانون علیت هم مورد پذیرش برهان است و هم قران. قانون علیت [ 3 ] و خوارق عادت ، هر دو مورد پذیرش قران کریم‏اند ، ولى معارفى را هم به بشریت عرضه مى‏کنند ؛ مانند این که زمام علل به دست خدا است ، اسباب مادى مستقل در تاثیر نیستند و سبب واقعى خدا است. [ 4 ] و از جمله اسبابى که در مورد معجزات مؤثر است ، نفوس انبیا مى‏باشد ، [ 5 ] و مبداى که در نفوس انبیا و اولیا و مؤمنان قرار دارد ، مافوق تمام اسباب ظاهرى ، و غالب بر انها است. [ 6 ] شرایط اعجاز نتیجه این که ، معجزه و سایر امور خارق العاده ، مانند امور عادى به اسباب طبیعى محتاج اند و علاوه ، هر دو معجزه و امور عادى از اسباب باطنى بهره‏مندند ، و اسباب باطنى با انچه که ما انان را به عنوان اسباب مى‏شناسیم متفاوت اند ، ولى در امور عادى ، اسباب ظاهرى و عادى توام با اسباب باطنى و حقیقى بوده و ان اسباب باطنى هم توام با اراده و امر خدا مى‏باشند. البته گاهى اسباب حقیقى با اسباب ظاهرى هماهنگى نمى‏کنند و در نتیجه ، سبب ظاهرى از سببیت افتاده و ان امر عادى موجود نمى‏شود ؛ چون اراده و امر خدا بدان تعلق نگرفت. برخلاف امور خارق العاده که مستند به اسباب طبیعى عادى نبوده ، بلکه به اسباب طبیعى غیر عادى تکیه دارند ؛ یعنى به اسبابى که براى عموم مردم قابل لمس نیست. البته اسباب طبیعى غیر عادى نیز مقارن به اسباب حقیقى و باطنى و در نهایت مستند به اذن و اراده‏ى خدا مى‏باشند. از شروط دیگر معجزه ، مقرون بودن به تحدى است ؛ یعنى پیامبرى که معجزه به دست او جارى مى‏شود از همگان ، بویژه منکران و ناباوران ، مى‏خواهد که اگر معجزه‏ى او را عمل عادى مى‏دانند و حاکى از صدق دعوت او نمى‏شمارند ، نظیر ان را بیاورند. [ 7 ] به عبارت دیگر ، معجزه یعنى بینه و ایت الهى که براى اثبات یک ماموریت الهى صورت مى‏گیرد ؛ لذا محدود به شرایط خاص و مقرون به تحدى مى‏باشد. [ 8 ] از جمله مواردى که در معجزه شرط است و در تعریف معجزه بیان شده ، این است که مطابقت با ادعا داشته باشد ؛ یعنى اگر کسى ادعاى نبوت مى‏کند و معجزه‏ى خودش را ، به عنوان مثال ، شفا دادن کور مى‏داند ، باید کور شفا پیدا کند تا دلیلى بر صدق او باشد. [ 9 ] فرق معجزه با سحر و کهانت پس معجزه ، خرق عادت است و خرق عادت اگرچه شامل سحر و کهانت و استجابت دعا و امثال ان مى‏شود ، اما سحر و کهانت تاب مقاومت در برابر معجزه را ندارند و اسبابش ، مغلوب مى‏شوند و معجزه ، از این جهت معجزه است که عوامل طبیعى و غیر عادى ان ، مغلوب واقع نمى‏گردند و همواره قاهر و غالب‏اند. [ 10 ] سحر و جادوگرى نه منشا الهى دارد و نه منشا طبیعى و ما به ازاى واقعى و نفس الامرى ، و غالبا بر چشم بندى ، از جمله سبقت گرفتن بر سرعت دید و ایهام و تخیل و تلقین مبتنى است. و اگر در بعضى موارد هم منشا طبیعى داشته باشد ، در خدمت اهداف شر است و غالبا با جهل و خرافات توام مى‏باشد ؛ یعنى خارق العاده‏ى بشرى در هدف هم با معجزه پیامبران ، تفاوت دارد ؛ چون پیامبران معجزات را به منظور هدایت و راهنمایى بشر مى‏اورند نه سرگرمى.... از طرف دیگر ، معجزه قید و شرط خاصى ندارد ؛ بدین معنا که براى انجام ان نیاز به اموزش و تمرین نیست ، برخلاف انچه که مرتاضان انجام مى‏دهند که از سویى به تعلم و تمرین محتاج اند ، و از سوى دیگر نمى‏توانند هر کارى را انجام دهند. و این به دلیل ان است که معجزه‏ى پیامبران متکى به نیروى لایزال و نامحدود الهى است ، ولى خارق العاده‏اى که از دیگران سرمى‏زند از نیروى محدود انسانى مایه مى‏گیرد ؛ و لذا است که خارق عادت بشرى قابل معارضه است و احدى جرات ندارد که تحدى کند. [ 11 ] فرق معجزه با کرامت معجزه با استجابت دعا و... این فرق را دارد که در مورد معجزه ، پاى تحدى و هدایت خلق در کار است و با صدور ان ، صحت نبوت پیامبر و رسالت و دعوتش به سوى خلق اثبات مى‏گردد ؛ لذا شخص صاحب معجزه ، دراوردن ان مختار است. به این معنا که هر وقت از او معجزه خواستند مى‏تواند بیاورد و خدا هم اراده‏اش را عملى مى‏سازد. بر خلاف استجابت دعا و کرامات اولیا که چون پاى تحدى در کار نیست و هدایت کسى وابسته به ان نیست ، تخلف ان امکان‏پذیر است و تخلف ان موجب گمراهى دیگران نمى‏شود. [ 12 ] به عبارت دیگر ، کرامت یک امر خارق العاده‏اى است که صرفا اثر قوت روحى و قداست نفسانى یک انسان کامل یا نیمه کامل است ، و براى اثبات هدف الهى خاصى نیست و در واقع ، معجزه زبان خدا است که شخصى را تایید مى‏کند ولى کرامت ، چنین زبانى نیست. [ 13 ] به هرحال معجزه‏ى همراه با ادعا ، مختص نبى است و اگر از شخصى معجزه‏اى سرزد ، یا ادعاى نبوت دارد یا ندارد ، و اگر دارد ، از طریق معجزه‏اش به صدق ادعایش علم پیدا مى‏کنیم ؛ چون اظهار معجزه از دست دروغ گو عقلا قبیح است ، و اگر ادعاى نبوت ندارد به نبوتش حکم نمى‏شود ؛ زیرا معجزه ، ابتدا بر نبوت دلالتى ندارد و انچه را که اثبات مى‏کند ، صدق ادعا است و اگر ادعا متضمن دعواى نبوت باشد ، معجزه دلالت مى‏کند که مدعى در ادعایش راست گو است و لازمه این راست گویى ، ثبوت نبوتش خواهد بود. البته پیامبر قبل از نبوت هم مى‏تواند معجزه کند ، اما این از باب ارهاص یعنى اماده کردن مردم براى شنیدن دعوت است. [ 14 ] ارى ، معجزه فقط بعد از اغاز دعوت پیامبران و همراه با تحدى سرمى‏زند و در غیر این صورت اگر عمل خارق العاده‏اى از پیامبر ملاحظه شود ، کرامت شمرده مى‏شود ، هرچند که عرفا همه‏ى کرامات انبیا و ائمه‏ى اطهار ع معجزه شمرده مى‏شوند. [ 15 ] اثبات معجزه اما اثبات معجزه ، متوقف بر تبیین دو مسئله است ، اقسام معجزات پیامبر ص ، و وجوه اعجاز قران. اقسام معجزات معجزه بر دو قسم است: فعلى و قولى الف معجزه‏ى فعلى عبارت است از: تصرف در کائنات بر اساس ولایت تکوینى ، [ 16 ] به اذن خداوند ؛ مثل شق القمر [ 17 ] و شق الشجر [ 18 ] از طرف پیامبر اسلام ص و شق الارض [ 19 ] و شق البحر [ 20 ] در داستان قارون و فرعون از ناحیه‏ى حضرت موسى‏ ع ، و شق الجبل [ 21 ] از سوى حضرت ، صالح و شفادادن اکمه و ابرص و احیاى مردگان [ 22 ] توسط حضرت عیسى ع و کندن درب قلعه‏ى خیبر به اعجاز علوى. [ 23 ] ب معجزه‏ى قولى عبارت است از: کلمات و بیانات خداوند و پیامبر ص و ائمه ع ‏که حاوى معارف عمیق و حقى هستند که موجب حیرت و ابتهاج عقول عالمیان گشته‏اند. فرق معجزه فعلی و قولی در فرق معجزه فعلى و گفتارى باید گفت ؛ معجزه‏ى فعلى ، هم محدود به زمان و مکان خاصى است و هم براى عوام مى‏باشد ؛ چون انها با محسوسات سر و کار دارند ، [ 24 ] اما معجزه‏ى قولى ، اختصاص به زمان خاصى ندارد و در تمام عصرها باقى و براى خواص مى‏باشد. البته از معجزات فعلى پیامبر ص ، تعیین قبله‏ى مدینه مى‏باشد که هنوز هم پابرجا است و پیامبر ص بدون این که از الات نجومى و قواعد هیوى و... استفاده نماید ، به سوى کعبه ایستاد و فرمود: محرابى على المیزاب ؛ محراب من روبروى ناودان خانه خدا است. [ 25 ] اثبات اعجاز فعلى ، نیاز به بررسى روایاتى دارد که ان اعجاز را نقل کرده‏اند ، اگر ان روایات از نظر سند مورد پذیرش بودند یا قراینی برای صحت وجود داشتند ، ان اعجاز را مى‏پذیریم ، و گر نه راهى براى اثبات ان نداریم ، اگرچه احتمال ان را هم نمى‏توانیم نفى کنیم. البته ان دسته از اعجاز فعلى را که قران از پیامبران نقل کرده ، بدون شک و تردید مى‏پذیریم. و هم چنین اعجازهاى فعلى که هنوز پابرجا مى‏باشند ، مورد قبول خواهند بود. اعجاز قران سرسلسله‏ى اعجاز قولى ، قران است و در صدور و عدم تحریف قران ، کسى نمى‏تواند شک کند و انچه که مى‏ماند این است که به چه دلیل قران معجزه است ؟ براى پاسخ گویى به این سؤال ، تبیین وجوه اعجاز ضرورى به نظر مى‏رسد ؛ یعنى قران از جهات مختلف بررسى گردد تا ثابت شود که کلام خدا است. وجوه اعجاز قران [ 26 ]  قران از جهات مختلف تحدى کرده است که در ذیل به برخى از انها اشاره مى‏شود: تحدى به فصاحت و بلاغت ، [ 27 ] تحدى به عدم اختلاف در معارف ارائه شده ، [ 28 ] و بدین جهت است که حضرت على ع مى‏فرماید: بعضى از قران ، ناطق به مفاد بعض دیگر و پاره‏اى از ان شاهد پاره‏اى دیگر است . [ 29 ] تحدى به خبرهاى غیبى ، [ 30 ] تحدى به کسى که قران بر او نازل شده است. [ 31 ] تحدى به علم ، [ 32 ] و ... قران مجید از این طریق اعجاز و حقانیت خود را اثبات مى‏نماید که: شخصى که امى و درس نخوانده است و در محیطى که از اخلاق و معارف و تمدن بشرى ، در ان خبرى نبود رشد کرده ، نمى‏تواند از پیش خود معارف و اخلاق و قوانین دینى ، اعم از عبادت ها و معاملات و سیاست های اجتماعى و... و خلاصه هر انچه که بشریت بدان محتاج است ، به بشریت عرضه کند ، به نحوى که صاحبان اندیشه و علوم را به اعجاب وا داشته و از ادراک ان عاجز مانده‏اند. قران نه تنها کلیات و مهمات مسائل را متعرض شده است ، بلکه از بیان جزئى‏ترین مسائل هم فروگذار نکرده ، و عجیب این است که تمام معارفش بر اساس فطرت و اصل توحید بنا شده ، به طوری که تفاصیل احکامش بعد از تحلیل به توحید برمى‏گردد و اصل توحیدش بعد از تجزیه به همان تفاصیل بازگشت مى‏کند. قران ، هم الفاظش معجزه است و هم معانى نهفته در الفاظش ؛ یعنى هم خوب سخن گفته و هم سخن خوب ارائه داده است. [ 33 ] و تا حال کسى نتوانست که در برابر تحدى قران در زمینه‏هاى مختلف ، قد علم کند و لااقل سوره‏اى مانند سوره کوثر بیاورد. نکته‏اى که در اخر لازم است بدان اشاره گردد ، این است که قران در کلماتش به طور مطلق تحدى کرده ، [ 34 ] و فرموده اگر کسى مى‏تواند نظیرش را بیاورد ، و نفرمود که اگر مى‏توانید کتابى فصیح و یا بلیغ مثل قران و یا کتابى که مشتمل بر چنین معارفى است بیاورید ؛ و این مى‏فهماند که قران از هر جهتى که ممکن است مورد برترى قرار گیرد ، برتر است و این تحدى و تعجیز براى فرد فرد بشر در تمامى اعصار مى‏باشد و اگر کسى توان درک وجوه اعجاز قران را ندارد ، براى این که اعجاز قران بر وى اثبات گردد ، باید به صاحبان فهم قوى مراجعه کند ، همان ها که عمرى در فهم معارف قران تلاش کرده‏اند و خود بر این باورند که قران اقیانوسى از معارف است که انها قطره‏اى از ان را چشیده‏اند.   [ 1 ] . ر. ک: علامه حلی ، کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، تعلیق ، تصحیح ، حسن زاده املى ، حسن ، ص 350 353 ؛ مکارم شیرازی ، ناصر ، رهبران بزرگ ومسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 153 ؛ مطهری ، مرتضی ، مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، 1362 ، ص 179 - 208 ، قم ، جامعه مدرسین ؛ طباطبائی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ترجمه ، موسوی همدانی ، سید محمد باقر ، ج 1 ، ص 93 140 ، قم ،  دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ پنجم ، 1374ش ؛ حسن زاده املی ، حسن ، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21 ، ابن سینا ، اشارات ، ترجمه ، شرح ، ملکشاهى ، ص 466 - 491 ، ملا صدرا ، شواهد الربوبیه ، حواشى ، سبزوارى ، تعلیق ، تصحیح ، مقدمه ، اشتیانی ، سید جلال اشتیانى ص 340 - 349 ، چاپ دوم ؛ ملاصدرا ، مبدا و معاد ، ترجمه ، الحسینى اردکانى ، احمد بن محمد ، کوشش ، نورانی ، عبدالله ، ص 538 549 ، تهران ، مرکز نشر دانشگاهی ، 1362ش. [ 2 ] . ر. ک: مفهوم قانون علیت ، 25482. [ 3 ] . طلاق ، 3 ؛ حجر ، 21 ؛ قمر ، 49. [ 4 ] . اعراف ، 54 ؛ بقره ، 284 ؛ حدید ، 5 ؛ نسا ، 80 ؛ ال عمران ، 26 ؛ طه ، 50 ؛ بقره ، 255 ؛ یونس ، 3. [ 5 ] . مؤمن ، 78. [ 6 ] . صافات ، 173 ؛ مجادله ، 21 ؛ مؤمن ، 53. [ 7 ] . ر. ک: بها الدین خرمشاهى ، جهان غیب و غیب جهان ، ص 45 - 83. [ 8 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، ص 189. [ 9 ] . کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 350. [ 10 ] . در داستان سحره فرعون وقتى انها کار حضرت موسى را دیدند خود فهمیدند که کار حضرت موسى معجزه است ؛ چون سحرها بلعیده شدند ؛ و لذا به عجز خود اعتراف کردند و... اعراف ، ایه 105 - 125. [ 11 ] . ر. ک: رهبران بزرگ و مسئولیتهاى بزرگتر ، ص 119 تا 153. [ 12 ] . ر. ک: المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 82. [ 13 ] . ر. ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى ، 1- 7 ، ص 189 ؛ مطهرى ، مرتضی ، اشنایى با قران ، ج2 ، ص 235 به بعد. [ 14 ] . ر. ک: کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 352. [ 15 ] . همان ، ص 353 ؛  جهان غیب و غیب جهان ، ص 46 - 47. [ 16 ] . انسان در اثر انجام اوامر و دستورات الهى به خدانزدیک مى‏گردد و در اثر قرب به خدا از مقام ولایت بهره‏مند مى‏گردد و انگاه مى‏تواند ، مانند خدا در کاینات تصرف کند. [ 17 ] . از جمله معجزات پیامبر ص نصف کردن ماه بود. [ 18 ] . علی ع در نهج البلاغه ، خطبه‏ى قاصعه ، معجزه‏ى شق الشجر پیامبر را توضیح مى‏دهد. در باب معجزات پیامبر به کتاب بحار الانوار ، طبع کمپانى ، چاپ سنگى ، ص 105 مراجعه شود. [ 19 ] . قصص ، 76 - 81. [ 20 ] . بقره ، 50. [ 21 ] . شمس ، 11 - 15. [ 22 ] . ال عمران ، ص 49. [ 23 ] . شیخ صدوق ، امالى ، ص 513 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 24 ] . معنای این حرف ان نیست که خواص از ان استفاده نمی کنند ، بلکه گاهی مثل ساحران در داستان حضرت موسی ع در راس استفاده کنندگان قرار دارند. [ 25 ] . میر داماد ، قبسات ، ص 321 ، چاپ سنگى ؛ کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد ، ص 597 598 ؛ انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه ، ص 8 - 21. [ 26 ] . ر. ک: دائره المعارف تشیع ، ج 2 ، ص 265 ؛ دائره المعارف بزرگ اسلامى ، ج 9 ، ص 363 366 ؛ المیزان فی تفسیر القران ، ج1 ، ص 58 90. [ 27 ] . هود ، 14 ؛ یونس ، 39. [ 28 ] . نسا ، 82 ؛ زمر ، 23. [ 29 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 192 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 30 ] . هود ، 49 ؛ یوسف ، 102 ؛ ال عمران ، 44 ؛ مریم ، 34 ؛ روم ، 1 4 ؛ فتح ، 15 ؛ انبیا ، 97 ؛ قصص ، 85 ؛ مائده ، 67 ؛ نور ، 55 ؛ فتح ، 27 ؛ حجر ، 329 ؛ انعام ، 65 ؛ یونس ، 47 ؛ و... . [ 31 ] . یونس ، 16. [ 32 ] . نحل ، 89 ؛ انعام ، 59 ؛ نسا ، 106 ؛ فصلت ، 42 ؛ حشر ، 7 ؛ حجر ، 9. [ 33 ] . ر. ک: وجوه اعجاز قران ، 69. [ 34 ] . بقره ، 23 ؛ اسرا ، 88. سوره مجادله (surah al-mujadila): سوره مجادله سوره ۵۸ از قرآن است و ۲۲ آیه دارد این سوره به شهادت سیاق آیاتش در مدینه نازل شده است همانند دیگر سوره های مدنی محتوای این سوره پیرامون احکام فقهی زندگی اجتماعی و روابط مسلمانان با غیر مسلمانان است ابتدا از الغای حکم جاهلی ظهار سخن می گوید و سپس در مورد آداب جمعی مانند درگوشی صحبت کردن بحث هایی دارد و در آخرین بخش در مورد منافقان مطالبی مطرح کرده و مومنان را به رعایت دوست داشتن به خاطر خدا و بغض به خاطر خدا و پیوستن به حزب خدا دعوت می کند