آیا خداوند دارای شخصیت و خودآگاهی است؟
آیا خداوند دارای شخصیت و خودآگاهی است؟ تصور من آن است که نیست، اما اگر به او به دیده یک شخص(نه انسان یا فرد)، بلکه وجود متشخص و خودآگاه نگاه نشود، چرا او را بخشنده می‌دانیم؟ یا از او طلب علم می‌کنیم؟ در حالی‌که صفت عطا کردن و علم از صفاتی هستند که به وجود خودآگاه می‌توان اطلاق نمود.
آیا خداوند خودآگاهی و شخصیت دارد یا نه؟ اگر ندارد چگونه عبادت و صحبت با او و ارائه درخواست به او را توجیه می‌کنیم؟
اسلام برخلاف اموزه‌های مسیحی که خدا را در قالب بشری مطرح کرده ، برای خداوند وجود و شخصیت مستقلی قرار داده است و او را انسان‌وار نمی‌داند و موجودیت انسانی برای او قائل نیست ؛ از این‌رو ، 1. با فرد انسانی مقایسه نمی‌شود ، 2. صفات مشابهی که در انسان وجود دارد و به خدا استناد داده می‌شود به همان مفهوم انسانی ان نیست ؛ یعنی بعد از تجرید و دور کردن محدودیت‌ها و نقائص از ان صفات ، این شایشتگی پیدا می‌شود که به خدا نیز نسبت داده شود. 3. تشخص و خوداگاهی داشتن این چنین خداوندی که انسان‌وار نیست و عبادت و دعای انسان به درگاه او ، مانند تشخص انسان نیست ؛ از این‌رو ملازم با محدودیت ذات خداوند نیست و با نامتناهی بودن ذات حق تعالی ، تنافی ندارند ؛ چون تشخص وجودی خداوند ، همان نامتناهی بودن وجود او است ، و خوداگاهی خداوند نیز همان علم او به ذات نامتناهی خود است. دعا و عبادت انسان نیز ملازم با متناهی بودن وجود خداوند نیست ؛ چون دعا و عبادت ، با امکان شناخت اجمالی و به اندازۀ وجود و نیاز ذاتی انسان ، قابل تحقق است.
پاسخ به سوال مذکور را می توان در قالب چند نکته بیان نمود:


1. وقتی گفته می شود: « پیش از آفرینش جهان»، یعنی به یک زمان خاص اشاره می شود. در حالی که خود قید «زمان» هم از مخلوقات الهی است. و خداوند متعال، در قالب زمان نمی گنجد زیرا که او فراتر از این حرف هاست و خودش آفریننده ی زمان است.
2. خداوند متعال، همیشه بوده و هست و خواهد بود. صفات او هم به همین شکل تداوم دارند. مثلا می توان گفت: خدای تبارک و تعالی، همیشه لطیف بوده و هست و خواهد بود. یا او، همواره رازق و خالق و صانع و ... بوده و هست و خواهد بود.
3. برخی از علما، با توجه به نکته ی دوم نظر بر آن دارند که: خداوند همیشه فیض دارد و لطف خود را به مخلوقات خود می رساند. همان طور که در روایتی از حضرت امیرالمومنین (ع) نقل شده که: تصور نکنید که شما اولین یا آخرین مخلوقات خدا هستید. بلکه قبل از شما و بعد از شما، هزاران هزاران بوده اند و خواهند بود.
4. بنابر روایات، انسان برای کسب خداشناسی بهتر است به صفات او تفکر کند و در امور این چنینی که انسان را دچار شبهه و تردید می کنند، تفکر نکند. ( تَفَکَّرُوا فِی کُلِّ شَیءٍ وَ لَا تَفَکَّرُوا فی ذَاتِ اللهِ) - نهج الفصاحه. مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (ص).- چون ذهن او محدود است و خداوند نامحدود است. و وجودی نامحدود را نمی توان در چیزی محدود گنجانید. خدا به نماز و به هیچ کار انسان نیاز ندارد ؛ زیرا خداوند بی نیاز مطلق است. پس ، این انسان است که به او و به نماز نیاز دارد ، نه خداوند ، اگر خدا فرموده است نماز بخوانید ، نفع انسان را لحاظ کرده است ، نه نفع خود را. با توجه به تصریح قران کریم و روایات ، نمی توان عاشق بودن شیطان نسبت به خدا را -به جهت سجده نکردن شیطان بر ادم- پذیرفت. همچنین از سوی بیشتر بزرگان و عرفای شیعه این تفکر مورد انتقاد قرار گرفته است. محبت دارای مراتبی است و شیطان پیش از افرینش انسان ، خدا را مدتی طولانی عبادت کرده و طبیعتا دوست خدا بوده ، ولی در ازمونی که خدا برای او در محبتش قرار داد ، مردود شده و چیزی جز لعن و طرد او نصیبش نشد ؛ در حالی که محب و عاشق واقعی کسی است که هر انچه را که محبوب و معشوق او دوست دارد ، عشق و دوستی بورزد. مسئله تخلیه روح در سخنان حکیمان و اهل معرفت بحث شده است. انچه از سخنان انان به دست می اید ؛ این است که انسان در پرتو تزکیه نفس و اجتناب برخی از کارها و تمرین و ممارست در انجام بعضی اعمال ؛ این توانایی در او ایجاد می شود که بتواند روح خود را از بدن مادی خود تخلیه و رها کند. به دیگر سخن ؛ روح در قالب جسمی مثالی ، سفری روحانی انجام داده و در عالم سیر می کند. اما تخلیه روح ؛ بدین معنا نیست که روح به طور کلی از بدن خارج شود ؛ چرا که این امر جز به هنگام مرگ محقق نخواهد شد ، بلکه حالتی است مثل خواب ، با این فرق که شخص ، متوجه این مطلب هست که حقیقت او غیر از بدن مادی است. استاد مطهری درباره تخلیه روح می گوید: انسان در نتیجه تقرب به خداوند - تقرب به خداوند در نتیجه عبودیت و اخلاص و خود را فراموش کردن و تذلل در نزد پروردگار و اطاعت محض در برابر پروردگار- می رسد به این مرحله که ؛ در عین این که بدنش نیازمند به روح است ، روحش از بدنش بی نیاز می شود ، چطور ؟ ما الان ، هم روحمان نیازمند به بدنمان است ، هم بدنمان نیازمند به روحمان. الان اگر ان روح و قوه حیات ما نباشد این بدن ما زنده نیست ؛ اگر هم این بدن ما نباشد این روح ما در این جا کارى از او ساخته نیست ، نمی تواند کارى بکند. اما ایا همه انسان ها همین جورند ؟ هم بدنشان نیازمند به روح است و هم روحشان نیازمند به بدن ؟ یا این که انسان هایى در نتیجه تقرب به خدا و عبودیت پروردگار ، می رسند به این حد که لااقل روحشان از بدنشان بی نیاز می شود. چطور بی نیاز می شود ؟ یعنى این قدرت را پیدا می کنند که به اصطلاح روح را از این بدن تخلیه کنند ( البته در اینجا تخلیه به معناى مردن نیست ) ، یعنى همان استقلال روح را در مقابل بدن حفظ می کنند. در زمان خودمان ، هستند چنین اشخاصى که قدرت دارند تخلیه کنند ، یعنى روح را از بدن منفک کنند به طورى که خودش را مسلط بر این بدن می بیند. بدن خودش را می بیند که در اینجا مثلا مشغول عبادت است و خودش در جاى دیگر سیر می کند ، افق وسیع ترى را دارد می بیند. شیخ شهاب الدین سهروردى ، معروف به شیخ اشراق عبارتى دارد ، می گوید ما حکیم را حکیم نمی شماریم مگر ان وقتى که قدرت داشته باشد بر این که روح خودش را از بدنش خلع کند. میر داماد می گوید ما حکیم را حکیم نمی شماریم مگر در ان مرحله اى که خلع بدن برایش ملکه شده باشد ؛ یعنى هر وقت که اراده کند بتواند روح خودش را از بدنش مستقل و جدا کند . [ 1 ] برخی از اهل معرفت نیز بر این باورند که هرکس فانی در حق شده از نفس و خودیت خود رهایی می یابد. [ 2 ] البته به نظر برخی از اندیشمندان قدرت بر تصرف در بدن ، از تخلیه روح بالاتر است. استاد مطهری می گوید: این مرکب عبودیت از این هم بیشتر انسان را به خدا نزدیک می کند و از این بیشتر هم به انسان قدرت و توانایى می دهد ... ، نه تنها رابطه انسان با بدن خود به این جا منتهى می شود که روح از بدن مستقل شود و نیاز خودش را از بدن سلب کند ، می رسد به مرحله اى که هر تصرفى که بخواهد ، در بدن خودش می کند. حتى این قدرت را پیدا می کند که جلوی حرکت قلب خودش را یک ساعت بگیرد و نمیرد ، قدرت پیدا می کند دو ساعت نفس نکشد و نمیرد ، قدرت پیدا می کند که با همین بدن طى الارض کند ... این اثر عبادت است . [ 3 ] نتیجه ای که از این متون به دست می اید تخلیه روح از جسم است ؛ اما این که فردی بتواند روح خود را وارد جسم دیگری نموده و با جسم دیگری برود کار انجام دهد ، چنین مطلبی از این متون به دست نمی اید و تصریح بدان ندارند و از کسی چنین حالتی را نقل نکرده اند هر چند ظاهرا از لحاظ فلسفی نباید اشکالی داشته باشد و با عنایت الهی امکان پذیر است. بلکه انچه حکیمان به عنوان قدرت نفس بر تسلط دنیای بیرون مطرح کرده اند می تواند شامل چنین قدرتی نیز گردد. استاد مطهری در این باره می گوید: مرحله بالاتر ، ان قدرتى است که بنده اى در اثر بندگى و عبودیت خداوند و در اثر قرب به ذات اقدس الهى و در اثر نزدیک شدن به کانون لایتناهاى هستى می تواند در دنیاى بیرون خودش هم تصرف کند ، می تواند چوبى را تبدیل به اژدها کند ، می تواند قرص ماه را دو نیم کند ، می تواند تخت بلقیس را در یک چشم به هم زدن از یمن به فلسطین احضار کند. بله می تواند. العبودیه جوهره کنهها الربوبیه . [ 4 ] اما توجه به یک نکته لازم است و ان این که چنین قدرتی ( فردی بتواند روح خود را وارد جسم دیگری نموده و با جسم دیگری برود کار انجام دهد ) را در اختیار نوع بشر قراردادن ، ممکن است لوازم و عواقب خطرناکی داشته باشد ؛ از این جهت بعید به نظر می اید خداوند متعال چنین قدرتی را در اختیار نوع انسان ( غیر اولیای الهی ) قرار داده باشد. [ 1 ] . مطهرى ، مرتضی ، مجموعه اثار ، ج 23 ، ص491 ، تهران ، صدرا ، چاپ هشتم ، 1377ش. [ 2 ] . عطار نیشابورى ، فرید الدین ، منطق الطیر ( معرب ) ، مترجم ، جمعه ، بدیع محمد ، ص 311 ، مصر ، الهیئه المصریه العامه للکتاب ، چاپ چهارم ، 2006م. [ 3 ] . مجموعه اثار ، ج 23 ، ص 493. [ 4 ] . همان. اصل دلسوز بودن برای مردم ، کاری پسندیده و مورد سفارش تعالیم دینی است. و پیشوایان دین هم چنین روحیه‌ای داشتند: لقد جاکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رؤف رحیم ؛ [ 1 ] به یقین ، پیامبری از جنس خود شما به سویتان امد که رنج‌هاى شما او ازرده ساخته و اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان ، بسیار مهربان و دلسوز است ! اما با این وجود ، دلسوزی هم اندازه‌ای دارد و نباید ان‌را تا حدی گسترش داد که انسان از دیگر کارهای خود باز بماند و یا به سلامتی جسم و روح خود اسیب برساند. در توصیف حالات پیامبر گرامی اسلام ص گزارش شده است که ان قدر غم‌‌خوار و دلسوز مردم بودند که از اصرار انان بر باقی‌ماندن در وادی گمراهی‌شان ان‌قدر غمگین و ازرده‌دل می‌‌شدند که سلامتی‌شان به خطر می‌افتاد: لعلک باخع نفسک الا یکونوا مؤمنین ؛ [ 2 ] نزدیک است که برای ایمان نیاوردن مردم ، به جهت غم و اندوه خود را هلاک کنی. اما خداوند خطاب به پیامبرش می‌فرماید: و لا تحزن علیهم و لا تکن فی‏ ضیق مما یمکرون‏ ؛ [ 3 ] از تکذیب و انکار انان غمگین مباش ، و سینه‌‏ات از توطئه انان تنگ نشود. و به عبارتی: کمی هم به فکر خود باش ! این توصیه خداوند به پیامبر ص را افراد باایمان نیز باید در زندگی خود به کار گیرند. بنابر این ، انسان باید همواره با احساساتی لطیف ، دلسوز دیگران باشد ، اما اگر مشاهده می‌کند که به تدریج دارای روحیه‌ای شده که ناراحتی و اندوه او به صورت غیر ارادی به درازا کشیده و ادامه زندگی سالم را برای او دشوار می‌کند ، باید تلاش کند تا بیش از اندازه در معرض حوادث اندوهبار قرار نگرفته و در صورت تداوم افراطی حزن و اندوه با استفاده از ارتباط با خدا و نیز بهره‌برداری مشروع از مواهب دنیوی روحیه خود را تغییر داده و به زندگی عادی برگردد.   [ 1 ] توبه ، 128. [ 2 ] . شعرا ، 3. [ 3 ] . نمل ، 70. قران کریم ، بارها و بارها بشر را به تفکر و تعقل دعوت می­‌نماید ؛ زیرا تفکر ، زیربنای ایمان واقعی هر فردی بوده و بعد از ایمان است که دیگر عبادات معنا خواهد داشت. بر این اساس هیچ دور از ذهن نخواهد بود که تفکر را - که خود نوعی عبادت است - ارزش‌مندتر از دیگر عبادات بدانیم. روایات فراوانی صریحا ناظر به همین واقعیت‌اند: حسن صیقل نقل می‌­کند که به امام صادق‌ ع عرضه داشتم: ایا یک ساعت اندیشه ، ارزش‌مندتر از یک شب تهجد و شب‌­زنده‌­داری است ؟ ! امام فرمود: بله ! چنین سخنی از پیامبر اکرم ص منقول است ! پرسیدم: اکنون چگونه یک فرد می‌­تواند خود را به اندیشه وادارد ؟ ! فرمودند: به عنوان نمونه و برای تمرین به خانه‌­های قدیمی و به خرابه‌­ها گذر کند ، انها را مخاطب قرار دهد و بگوید: انان‌که تو را ساختند اکنون کجایند ؟ ! انان‌که در تو زندگی می­‌کردند ، اکنون چه سرنوشتی دارند ؟ ! چرا از انان سخن نمی‌گویی ؟ ! [ 1 ] از امام صادق ع نقل است: یک ساعت اندیشه ، ارزش‌مندتر از یک سال عبادت است. خداوند می‌­فرماید همانا صاحبان عقل ، پند خواهند گرفت. [ 2 ] همچنین از پیامبر اکرم ص روایت شده است ؛ یک ساعت اندیشه حتی از هفتاد سال عبادت هم ارزش‌مندتر است. [ 3 ] اکنون ممکن است این پرسش پدید اید که با توجه به مقدارهای مختلف عبادات که در این روایات وجود دارد ، ایا انها با هم متضاد نیستند ؟ ! پاسخ ، منفی است و چنین تضادی وجود ندارد. دلیل ان‌را فیض کاشانی به اختصار چنین بیان کرده است: اختلاف در مورد مقدار عبادتی که با یک ساعت اندیشه مقایسه شده است ، ناشی از چند مطلب است: اول. ژرفنای تفکر در افراد مختلف ، متفاوت است. دوم. اندیشوران ، خود نیز دارای مراتب و درجاتی می­‌باشند. سوم. انچه اندیشه در مورد ان انجام می­‌شود نیز متفاوت است. [ 4 ] روایاتی وجود دارند که جمع‌بندی فوق را تایید می­‌کنند. به عنوان نمونه ، دو روایت ذیل ، ناظر به ان هستند که تنها برخی تفکرها و اندیشه‌­های ویژه هستند که توانایی برابری با هفتاد سال عبادت را دارند: پیامبر اعظم ص فرمود: فعالیت یک ساعت فرمان‌روای عادل -که به طور طبیعی نیاز به تفکر و اندیشه فراوان دارد- ارزش‌مندتر از هفتاد سال عبادت است. [ 5 ] روایتی نیز به امام ششم ع منتسب است ، مبنی بر این‌که یک گام که در میدان‌های جلال و هیبت پروردگار برداشته می‌­شود و طی ان ، ضمن ان‌که انسان از خدایش حیا می‌کند به سوی او نیز رهسپار می­‌شود ، بهتر از هفتاد سال عبادت است. [ 6 ]   [ 1 ] . کوفی اهوازی ، حسین بن سعید ، الزهد ، ص 15 ، قم ، المطبعه العلمیه ، 1402ق. [ 2 ] . عیاشی ، محمد بن مسعود ، تفسیر العیاشی ، ج 2 ، ص 208 ، تهران ، المطبعه العلمیه ، 1380ق. [ 3 ] . مجذوب تبریزی ، محمد ، الهدایا لشیعه ائمه الهدی ، ج 1 ، ص 207 ، قم ، دار الحدیث ، 1429ق. [ 4 ] . فیض کاشانی ، محسن ، تفسیر الصافی ، ج 1 ، ص 409 ، تهران ، مکتبه الصدر ، 1415ق. [ 5 ] . شیخ کلینی ، کافی ، ج 7 ، ص 175 ، ح 8 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، 1407ق. [ 6 ] . مصباح الشریعه ، ص 189 ، بیروت ، اعلمی ، 1400ق. دعا توجه انسان به سرچشمه وجود و پروردگار هستی است. در میان همه‌ی عبادت‌ها عبادتی نیست که مانند دعا این رابطه‌ی فرخنده را به شایستگی تحقق بخشد و ان‌را مداوم و جاودانه گرداند. البته لزومی ندارد دعا حتما سند داشته باشد ، همین‌که محتوای ارزش‌مند و قابل پذیرشی داشته باشد کفایت می‌کند ؛ مانند بسیاری از مناجات‌های بزرگان و الهی‌نامه‌ها که سند ندارند ، ولی به جهت داشتن محتوای ارزش‌مند مورد قبول و پذیرش‌اند. به عبارت ، اگرچه داشتن سند و ماثور بودن سبب برتری برخی دعاها است ؛ اما ذکر اثار و خواص دعاهای ماثور برای دعاهایی که سند ندارند ، صحیح نیست. با توجه به این نکات ، دعایی که در بعضی از کتاب‌های معاصر [ 1 ] و برخی سایت‌ها به شیخ بهائی نسبت داده شد ، همچنین خواص ذکر شده برای ان‌را در منابع روایی معتبر و کتاب‌های در دسترس شیخ بهایی نیافتیم ؛ [ 2 ] اما از ان‌جا که محتوای ان منافاتی با مبانی اسلامی ندارد و کلمات ذکر شده در ان به نوعی برگرفته از برخی از دیگر دعاها و روایات است ، می‌توان ان‌را به امید رسیدن به ثواب خواند:            لا اله الا الله بعزتک و قدرتک لا اله الا الله بحق حقک و حرمتک لا اله الا الله فرج برحمتک .   [ 1 ] . صدرایی خویی ، علی ، شیخ بهایی مخزن اسرار سیر و سلوک ، ص 69 ، قم ، انتشارات خویی ، 1391 ق. [ 2 ] . در صورت برخورد با منبع معتبری در این زمینه ، این پاسخ ویرایش خواهد شد. وجود ربطی در حکمت اسلامی به این معنا است که وجود معلول‌ها و ممکن‌ها ، نسبت به خداوند متعال عین ربط و اضافه اشراقی هستند ؛ یعنى استقلالى از خود ندارند ، و کاملا وابسته به مبدا فیض بوده ، و با کسب فیض وجود از واجب الوجود ، موجود شده و به وجود خود ادامه می‌دهند. سلام عزیزم  

نمیگم چی شده شاید دوست نداشته باشی بگی فقط یادت باشه خدا توی دلهای شکسته است   

انشاالله کوچولوت بزرگ میشه و از تنهایی در میای🤗همدمت میشه🥰  

راستی من دلم که میگیره وقتایی که نمیخام با کسی دردل کنم با آب حرف میزنم گاهی هم به رسم کودکی واسه خدا نامه مینویسم و شکایت میکنم   

البته بعدش پارش میکنم🤭🤗 واژه‌ی فخر به معنای خودستایی به صفات ، [ 1 ] خود بزرگ‌‌بینی ، [ 2 ] مباهات کردن به اموری ؛ مانند اصل و نسب ، ‏ [ 3 ] و ادعای عظمت ، بزرگی و شرافت در امور ذاتی یا خارج از ذات است. [ 4 ] اثار فخرفروشی فخرفروشی اثار مخربی دارد که در قران به برخی از انها اشاره شده است: 1. اعراض از یاد خدا و اخرت: تفاخر باعث می‌شود که انسان از یاد خدا و اخرت محروم شود: الهاکم التکاثر ، حتى‏ زرتم المقابر ؛ [ 5 ] افزون طلبى و تفاخر شما را به خود مشغول داشته و از خدا غافل نموده است. تا ان‌جا که به دیدار قبرها رفتید و قبور مردگان خود را برشمردید و به ان افتخار کردید . 2. بخل‏ورزى: تفاخر باعث می‌شود که انسان از کمک به دیگران محروم شود: ... ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا ، الذین یبخلون ... ؛ [ 6 ] خداوند ، کسى را که متکبر و فخرفروش است ، و از اداى حقوق دیگران سرباز می‌زند ، دوست نمى‏دارد. انها کسانى هستند که بخل می‌‏ورزند. 3. تکبر: تفاخر باعث می‌شود که انسان خود را از دیگران برتر بداند و به انها تکبر ورزد: و لا تصعر خدک للناس ... ان الله لا یحب کل مختال فخور ؛ [ 7 ] پسرم ! با بی‌‏اعتنایى از مردم روى مگردان ، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغرورى را دوست ندارد. 4. نادیده گرفتن فضل خدا و نعمت‌های او: تفاخر باعث می‌شود که انسان فضل الهی را بر خود کتمان کند: ...ان‏ الله‏ لا یحب‏ من‏ کان‏ مختالا فخورا ، الذین ... و یکتمون ما اتاهم الله‏ من‏ فضله‏... ؛ [ 8 ] زیرا خداوند ، کسى را که متکبر و فخرفروش است ، و از اداى حقوق دیگران سرباز می‌زند ، دوست نمی‌‏دارد. ... و انچه را که خداوند از فضل و رحمت خود به انها داده ، کتمان می‌‏نمایند. 5. محرومیت از محبت خدا: تفاخر باعث می‌شود که انسان از محبت خدا به خود محروم بماند: ... ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا . [ 9 ] ... ان الله لا یحب کل مختال فخور . [ 10 ] خودداری از پذیرش حقیقت: فخرفروشی باعث می‌شود که انسان از پذیرش حقیقت و پیروی از انبیای الهی خودداری کند: ... انا بما ارسلتم به کافرون‏. و قالوا نحن اکثر اموالا و اولادا .... . [ 11 ] ایجاد زمینه‌های هلاکت و نابودى: تفاخر باعث می‌شود که انسان زمینه نابودی خود را فراهم نماید: فخرج على‏ قومه فى زینته ... . فخسفنا به وبداره الارض .... . [ 12 ] کیفر اخرتى ، [ 13 ] از بین رفتن نعمت‌ها و نزول عذاب در دنیا. [ 14 ] زمینه‌های تفاخر برای فخرفروشی زمینه‌های متعددی وجود دارد که قران به برخی از انها ؛ مانند فرزند ، [ 15 ] مال ، [ 16 ] جمعیت ، [ 17 ] قدرت‏ ، [ 18 ] موقعیت اجتماعى‏ ، [ 19 ] نعمت‏ ، [ 20 ] دنیاطلبی [ 21 ] وسوسه‌های شیطان [ 22 ] اشاره کرده است. نکوهش فخرفروشی با توجه به اثرات مخرب فخرفروشی ، این رفتار ناپسند بارها در قران مورد نکوهش قرار گرفته است که به برخی از انها در همین پاسخ اشاره شد. علاوه بر این ، در روایات نیز این خصلت مورد مذمت قرار گرفته است: 1. امام علی ع : و اعتمدوا وضع‏ التذلل‏ علی‏ روسکم‏ و القا التعزز تحت اقدامکم و خلع التکبر من اعناقکم و اتخذوا التواضع مسلحه بینکم‏ و بین عدوکم ابلیس و جنوده فان له من کل امه جنودا و اعوانا و رجلا [ رجلا ] و فرسانا ...‏‏ ؛ [ 23 ] گوهر تواضع بر سر خود قرار دهید ، کبر را زیر پای خود بیاندازید ، حلقه‌ی تکبر از گردن خود باز کنید ، و فروتنی را سنگر بین خود و دشمنتان یعنی شیطان و لشگرش‏ قرار دهید ؛ زیرا این موجود خطرناک را از هر ملتی لشگر و یاران و پیاده و سوارانی دارد. 2. امام علی ع : فلا تنافسوا فی عز الدنیا و فخرها ... فان عزها و فخرها الی انقطاع و ان زینتها و نعیمها الی زوال و ... ؛ [ 24 ] پس در عزت و فخر کردن به دنیا رقابت نکنید ، ... زیرا عزت و فخرش از میان می‌رود و زیور و نعمتش فانی می‌شود. 3. امام علی ع : ما لابن ادم و الفخر و اوله نطفه و اخره جیفه لا یرزق نفسه و لا یدفع حتفه ؛ [ 25 ] پسر ادم را چه با فخر و نازیدن که اول او منى و اخرش مردار بدبو است ، نه خود را روزى می‌دهد و نه مرگ خویش را دفع می‌نماید 4. امام علی ع : ... و لا تفحزن [ تفخرن‏ ] [ تفرحن‏ ] بمرتبه نلتها [ بلغتها ] من غیر منقبه ؛ [ 26 ] و به مرتبه‌‌ای که بدون سختی به ان رسیده باشی ، افتخار مکن. 5. امام علی ع : لا حمق اعظم من الفخر ؛ [ 27 ] حماقتی بزرگ‌تر از فخر کردن نیست. با این وجود ، اما گاهی خود را کوچک و تحقیر کردن نه تنها جایز نیست که فخر کردن مورد سفارش است ، چنان‌که قران کریم در مورد داوود و سلیمان ع می‌فرماید: و لقد اتینا داود و سلیمان علما و قالا الحمد لله الذی فضلنا على‏ کثیر من عباده المؤمنین ؛ ما به داوود و سلیمان دانش دادیم. گفتند: سپاس از ان خدایى است که ما را بر بسیارى از بندگان مؤمن خود برترى داد. و مانند ‌جایی که انسان خود را معرفی نماید تا جایگاه اصلی خود را بیان کند. یا ان‌جا که برخی در صدد نادیده گرفتن سوابق و خدمات انسان ، و ضربه زدن به شخصیت وی باشند. در این‌گونه موارد ، فخر نمودن به سوابق نه تنها مذموم نیست که گاهی لازم و ضروری است. چنان‌که امام علی ع اقدام به این کار نمود ، ان‌جا که در مسئله‌ی خلافت ، موقعیت خود را بیان می‌کند و می‌فرماید: ... شایستگى من به خلافت و موقعیت من در نظام ان مانند سنگ اسیاب است که محور گردش و اساس چرخ بوده ، و من مانند کوه سر به فلک کشیده هستم که از دامنه‌ی ان سیل روان است و پرنده‏‌اى را به قله ان با همه اوج‌‌‏گیرى راهی نیست.  بنابراین ، بیان فضایل و برتری‌های شخصی ، لزوما به معنای تکبر و خودستایی نیست و گاه می‌توان جهت روشن‌گری بدان اقدام کرد. [ 28 ] ، [ 29 ]   [ 1 ] . ابن منظور ، محمد بن مکرم ، لسان العرب ، محقق ، مصحح ، میر دامادی ، جمال الدین ، ‏ ج 5 ، ص 48 ، بیروت ، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع ، دار صادر ، چاپ سوم ، 1414ق. [ 2 ] . همان ، ج ‏5 ، ص 49. [ 3 ] . ‏طریحی ، فخر الدین ، مجمع البحرین ، تحقیق ، حسینی‏ ، سید احمد ، ج 3 ، ص 436 ، تهران ، کتابفروشی مرتضوی ، چاپ سوم ، 1375ش. [ 4 ] . مصطفوی ، حسن ، التحقیق فی کلمات القران الکریم ، ج 9 ، ص 38 ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1360ش. [ 5 ] . تکاثر ، 1 2.. [ 6 ] . نسا ، 36 37. [ 7 ] . لقمان ، 18. [ 8 ] . نسا ، 36 37. [ 9 ] . نسا ، 36. [ 10 ] . لقمان ، 18. [ 11 ] . سبا ، 34 35. [ 12 ] . قصص ، 76 81. و نیز ر.ک: مریم ، 73 74. [ 13 ] . تکاثر ، 1- 6. [ 14 ] . کهف ، 34 و 37 و 40 و 41 ؛ حدید ، 20. [ 15 ] . سبا ، 35. [ 16 ] . کهف ، 32 34 ؛ سبا ، 35. [ 17 ] . تکاثر ، 1 2. [ 18 ] . فصلت ، 15 ؛ زخرف ، 51 52. [ 19 ] . توبه ، 19 ؛ مریم ، 73. [ 20 ] . هود ، 10 ؛ حدید ، 23. [ 21 ] . حدید ، 20. [ 22 ] . نسا ، 38. [ 23 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 288 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 24 ] . همان ، ص 144. [ 25 ] . تمیمی امدی ، عبد الواحد بن محمد ، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ، محقق ، مصحح ، درایتی ، مصطفی ، ص 311 ، قم ، دفتر تبلیغات اسلامی ، چاپ اول ، 1366ش. [ 26 ] . همان. [ 27 ] . همان. [ 28 ] . وصف خدا از خویشتن ، 11876 ؛ گفتگوی علی ع و زهرا س ، 11085 ؛ وجه الله بودن امام علی ع ، 8680 ؛ فضایل امام علی ع ، 59254. [ 29 ] . برای اطلاعات بیشتر در این زمینه ، ر. ک: هاشمى رفسنجانى ، اکبر ، برخى از محققان مرکز فرهنگ و معارف قران‏ ، فرهنگ قران ،   ص 243 253 ، ‏قم ، بوستان کتاب‏ ، چاپ اول ، 1384ش.