آیا کرهٔ زمین بر ماهی و ماهی بر شاخ گاو نر بنا شده است؟ سند و شرح حدیثی که در آن این مطلب بیان شده و به حدیث الحوت‏ معروف است، چگونه است؟
مُحَمَّدٌ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَرْضِ عَلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ هِيَ قَالَ هِيَ عَلَى حُوتٍ قُلْتُ فَالْحُوتُ عَلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ هُوَ قَالَ عَلَى الْمَاءِ قُلْتُ فَالْمَاءُ عَلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ هُوَ قَالَ عَلَى صَخْرَةٍ قُلْتُ فَعَلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ الصَّخْرَةُ قَالَ عَلَى قَرْنِ ثَوْرٍ أَمْلَسَ‏ «2» قُلْتُ فَعَلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ الثَّوْرُ قَالَ عَلَى الثَّرَى قُلْتُ فَعَلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ الثَّرَى فَقَالَ هَيْهَاتَ عِنْدَ ذَلِكَ ضَلَ‏ عِلْمُ‏ الْعُلَمَاءِ. آیا سند این حدیث صحیح است؟ همان‌طور که علامه مجلسی آن را صحیح دانسته است. در رابطه با شرح این حدیث نظر علمای بزرگ شیعه چیست؟
حدیث مورد بحث ، از جهت سندی صحیح است. برخی از علما حدیث مزبور را شرح داده اند و به زوایای مختلف ان پرداخته اند ؛ و گفته اند این مصاحبه علمی نظر به مسائل علمى و فیزیکى و فهم رموز نظم زمین و مواد شیمیایى ان دارد. اما به طور کلی ، این حدیث در بیان حقایقى درباره‌ی عالم هستی است ؛ لذا برخی از علما از توضیح و شرح ان دوری کرده و ان را به اهلش واگذار کرده اند.
قران کریم اساس خلقت انسان را برای عبادت معرفی می‌نماید: و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون‏ ؛ [ 1 ] من جن و انس را نیافریدم ، مگر براى این‌که مرا عبادت کنند. [ 2 ] بر اساس این ایه ، محور خلقت بر عبادت بنا گذاشته شده است ، اما توجه به این نکته نیز ضروری است که عبادت و بندگی تنها زمانی کامل می‌شود که فرمان‌های خدا در مورد معاملات نیز مورد نافرمانی قرار نگیرند. به عبارت دیگر عبادت ، تنها نماز و روزه نیست ، بلکه باید به هر دستور خدا در هر زمینه‌ای مانند معاملات باید توجه داشت ؛ لذا در برخی از ایات قران شرط تقوا و ایمان را بر توجه به معاملات منوط ساخته و انسان متقی و مؤمن را نسبت به انها توجه داده است: یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و ذروا ما بقی من الربا ان کنتم مؤمنین. فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب من الله و رسوله و ان تبتم فلکم رؤس اموالکم لا تظلمون و لا تظلمون‏ ؛ [ 3 ] اى کسانى که ایمان اورده‌‏اید ، از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید ، و اگر ایمان دارید انچه از مطالبات ناشی از ربا باقى مانده را رها کنید ! اگر چنین نمی‌‏کنید ، بدانید خدا و رسولش ، با شما پیکار خواهند کرد ، و اگر توبه کنید ، سرمایه‌‏هاى شما ، از ان شما است ، نه ستم می‌‏کنید ، و نه بر شما ستم وارد می‌‏شود. الذین یاکلون الربا لا یقومون الا کما یقوم الذی یتخبطه الشیطان من المس ذلک بانهم قالوا انما البیع مثل الربا و احل الله البیع و حرم الربا فمن جاه موعظه من ربه فانتهى‏ فله ما سلف و امره الى الله و من عاد فاولئک اصحاب النار هم فیها خالدون * یمحق الله الربا و یربی الصدقات و الله لا یحب کل کفار اثیم‏ ؛ [ 4 ] کسانى که ربا مى‏خورند ، در قیامت بر نمى‏خیزند مگر مانند کسى که بر اثر تماس شیطان ، دیوانه شده و نمى‏تواند تعادل خود را حفظ کند ، گاهى زمین مى‏خورد ، گاهى به پا مى‏خیزد . این ، به خاطر ان است که گفتند: داد و ستد هم مانند ربا است و تفاوتى میان ان دو نیست. در حالى که خدا بیع را حلال کرده ، و ربا را حرام ! زیرا فرق میان این دو ، بسیار است. و اگر کسى اندرز الهى به او رسد ، و از رباخوارى خوددارى کند ، سودهایى که در سابق [ قبل از نزول حکم تحریم‏ ] به دست اورده ، مال اوست ، و این حکم ، گذشته را شامل نمى‏گردد ، و کار او به خدا واگذار مى‏شود ، و گذشته او را خواهد بخشید. اما کسانى که باز گردند و بار دیگر مرتکب این گناه شوند ، اهل اتش‏اند ، و همیشه در ان‏ مى‏مانند. خداوند ، ربا را نابود مى‏کند ، و صدقات را افزایش مى‏دهد ! و خداوند ، هیچ انسان ناسپاس گنهکارى را دوست نمى‏دارد. و لا تقربوا مال الیتیم الا بالتی هی احسن حتى یبلغ اشده و اوفوا بالعهد ان العهد کان مسؤلا * و اوفوا الکیل اذا کلتم و زنوا بالقسطاس المستقیم ذلک خیر و احسن تاویلا ؛ [ 5 ] و در مال یتیم- جز به طریقى که بهترین طریق است- دخل و تصرف نکنید تا به سرحد بلوغ برسد ، و به عهد خود وفا کنید که از عهد سؤال مى‏شود. و به هنگامى که پیمانه مى‏کنید حق پیمانه را ادا نمائید و با ترازوى درست وزن کنید این براى شما بهتر و عاقبتش نیکوتر است. [ 6 ] ایات و توصیه‌هایی از این دست ، همگی نشانگر ان هستند که رعایت فرمان‌های الهی در معاملات نیز به عنوان بخشی از دین و نوعی عمل صالح و عبادت به شمار می‌اید. البته در برخی موارد ، شرایط زمانی و مکانی و نیز ضرورت‌ها می‌تواند بر احکام اولیه معاملات تاثیرگذار باشد.   [ 1 ] . ذاریات ، 56. [ 2 ] . هدف خلقت ، 76 ؛ هدف از خلقت انسان ، 652 ؛ هدف از خلقت انسان ، 224 ؛ هدف از خلقت جهان و انسان ، 8690 ؛ بررسی اشکالات به پاسخ‌های هدف از خلقت انسان ، 76076. [ 3 ] . بقره ، 279 280. [ 4 ] . بقره ، 276 277. [ 5 ] . اسرا ، 34 35. [ 6 ] . اقسام معاملات ، 17317 ؛ معنای دلالت نهی بر فساد ، 74267 ؛ شرایط معامله صحیح ، 6200 ؛ شغل و رعایت انصاف در کسب روزی حلال ، 8788 ؛ معامله ربوی در قالب نقد و نسیه ، 14977 ؛ فلسفه تحریم ربا در کلام امام رضا ع ، 87930. گفتنی است ، بر اساس تعریف شیعیان از حدیث ، هر سخن و رفتاری از امام معصوم ع را می‌توان مانند سخن و رفتار پیامبر ص به عنوان یک حدیث ارزیابی کرد. و نیز هر رفتار سیاسی اجتماعی امام به نوعی ترویج عملی سنت پیامبر ص ارزیابی خواهد شد. با این وجود ، در زمان حضور پیامبر اسلام ص ، امام علی ع و امام حسن ع در همان منطقه‌ای که ان‌حضرات ع به ترویج دین مشغول بودند شهر مدینه و کوفه ، به احترام حضراتشان ، امام حسین ع اقدام به برپایی مستقل جلسات سخنرانی و ... نمی‌فرمود. امام حسین ع تقریبا بخش عمده‌ای از عمر خود را در زمان حیات جد ، پدر و برادرشان به سر بردند ؛ از این‌رو شاید نیازی به تشکیل چنین جلسات مستقلی نبود. علاوه بر این‌که حضرتشان از امامانى هستند که به دلیل شرایط سیاسى دوران امامتشان و نیز برجسته‌تر بودن رفتار سیاسی ان‌حضرات ، میراث روایی چندانی - مانند انچه از امام پنجم و ششم ع نقل شده - از انان بر جای نمانده است تا ان‌جا که برخی از علما ، منکر نقل حدیث فقهى از امام حسین ع شده‌اند. [ 1 ] به هرحال خاموش‌ماندن ان‌حضرت در مقاطع زمانی خاص ، نشانگر ناتوانی ایشان نبود. این‌گونه است که در برخی گزارش‌های تاریخی ملاحظه می‌کنیم که اطرافیان معاویه گمان می‌کردند ، امام حسین ع دارای لکنت زبان است و نمی‌تواند در میان مردم سخن بگوید ؛ لذا به معاویه پیشنهاد دادند که برای کم کردن جایگاه امام حسین ع در نزد مردم دستور دهد تا امام ع به منبر برود و خطبه بخواند تا با لکنت زبان او ، جایگاه او نزد مردم پایین بیایید ؛ اما بر خلاف تصور انها ، امام ع در نهایت فصاحت خطبه خواند و مردم با احترام نسبت به ان‌حضرت ع برخورد کردند و معاویه و اطرافیان او رسوا شدند. [ 2 ] با توجه به انچه گفته شد ، صرف‌نظر از بررسی سندی و محتوایی تنها به بیان برخی از جنبه‌های میراث روایی باقیمانده از سید الشهدا ع بسنده می‌کنیم: الف نقل احادیث زمان پیامبر ص 1. امام حسین ع از حضرت فاطمه س نقل می‌کنند که رسول خدا ص شب عرفه نزد ما امد و فرمود براستى خدا به شما مباهات می‌کند ، همه‌ی شما را عموما ، بویژه على ع را امرزیده و من فرستاده خدا به سوى شما هستم. همانا سعادت‌مند کامل کسى است که على ع را در حیات او و پس از مرگش دوست بدارد و شقى کسى است که على ع را در حیات و مردگى دشمن دارد. [ 3 ] 2. امام حسین ع نقل می‌کنند که پیامبر ص فرمود: کسى که مصیبتى بر او وارد شده و هر گاه ان‌را یاد کند ، انا لله و انا الیه راجعون‏ بگوید ، خدا اجرى را که هنگام ورود مصیبت به او عنایت کرده است ، دوباره به او مرحمت می‌فرماید. [ 4 ] برخی از احادیث ان‌حضرت به واسطه کسانی است که جز یاران رسول خدا ص بودند. امام حسین ع از جابر نقل می‌کند: ما منافقان زمان رسول الله ص را با بغض امام علی ع و فرزندان او می‌شناختیم. [ 5 ] ب بیان احادیث از زبان خودشان احادیثی را که از خود امام حسین ع صادر شده است ، در چند بخش می‌توان بیان نمود: شناخت خدا امام حسین ع فرمود: خداوند بندگان را خلق نمود تا او را بشناسند و چون او را شناختند ، عبادتش کنند ، و چون او را عبادت نمودند ، بی‌نیاز شوند از عبادت غیر او. مردى پرسید معرفت خدا چگونه است ؟ امام ع فرمود: امام زمان خودشان  که اطاعت دستورهای او واجب است را بشناسند. [ 6 ] بیان مقام اهل‌بیت ع بخشی از احادیثی که در مورد شان و جایگاه اهل‌بیت ع به دست ما رسیده ، از سوی امام حسین ع صادر شده است ؛ مانند: 1. حبیب بن مظاهر از امام حسین ع پرسید: قبل از این‏که خداوند ادم ع را خلق کند ، شما در چه وضعیتی قرار داشتید ؟ امام ع فرمود: ما شبح‌‏هایى از نور بودیم که اطراف عرش خدا دور می‌زدیم و به ملائکه ، درس تسبیح سبحان الله و تهلیل لا اله الا الله و تحمید الحمد لله می‌دادیم . [ 7 ] ، [ 8 ] 2. امام حسین ع فرمود: ما کسانی هستیم که علم کتاب قران و بیان ان نزد ما است ؛ انچه که‏ نزد ما است ، نزد احدى از خلق نیست ؛ زیرا ما به دانستن اسرار خدا سزاواریم. سپس فرمود: ما ال‌ الله و وارث رسول او هستیم. بیان مقام محبان اهل‌بیت ع محبان اهل‌بیت ع به واسطه دوستی با ان‌حضرات به مقام بسیار بالایی می‌رسند: [ 9 ] ابان بن تغلب می‌گوید: امام حسین ع فرمود: هر کسی ما اهل‌بیت ع را دوست داشته باشد ، از ما اهل‌بیت ع است. پرسیدم: از شما اهل‌بیت ؟ ! امام ع سه بار فرمود: از ما اهل‌بیت ع است ، ایا قول عبد صالح ابراهیم ع را نشنیدی که می‌گفت: فمن تبعنی فانه منی‏ ؛ [ 10 ] هرکه پیرو من باشد ، از من است. [ 11 ] بیان مظلومیت خودشان امام حسین ع در مورد مظلومیت خویش فرمود: من کشته اشک‌هایم ، مؤمنى مرا یاد نکند ، مگر ان‏که به گریه مى‏افتد . [ 12 ] هم‌چنین ان‌حضرت ع فرمود: من کشته اشک هستم. من در حالی‌که غمگین و اندوهگین بودم کشته شدم و سزاوار است بر خدا که هر مکروب و اندوهگینى که به زیارت من مى‏اید را با قلبى مسرور و شاد به اهلش برگرداند . [ 13 ] دعاها امام حسین ع در دعای به خدا عرض می‌کند: اللهم لا تستدرجنی بالاحسان ، و لا تؤدبنی بالبلا ؛ [ 14 ] خدایا مرا به وسیله احسان دچار فریفتگى مگردان و با بلا من را ادب مکن. اما اوج دعاهای امام حسین ع را در دعای روز عرفه می‌توان یافت که به خدا عرض می‌کند: الحمد لله‏ الذی‏ لیس‏ لقضائه‏ دافع‏ و لا لعطائه مانع و لا کصنعه صنع صانع ... . [ 15 ] پاسخ‌گویی به پرسش‌ها یکی از وظایف امام در هر زمانی پاسخ‌گویی به سؤالات مردم است ؛ لذا بخشی از احادیث امام حسین ع در این مورد است: شخصى به امام حسین ع نامه نوشت که مرا از خیر دنیا و اخرت اگاه کن. امام ع برای او نوشت‏: بسم الله الرحمن‏ الرحیم‏. هر کسی به دنبال کسب رضاى خدا در برابر خشم مردم باشد ، خدا امور او را کفایت می‌کند و هر کسی که به دنبال کسب رضاى مردم در برابر خشم خدا باشد ، خدا او را به مردم واگذار می‌کند . [ 16 ] موعظه‌ها یکى‌ از روش‌هاى‌ تربیت شیعیان که توسط ائمه ع صورت می‌گرفت ، بیان موعظه است. موعظه‌های بسیاری از امام حسین ع وارد شده است که به برخی از انها اشاره می‌شود: 1. مردى بدون سلام کردن به امام ع گفت: حالتان چطور است و خدا به شما سلامتى دهد. امام ع فرمود: سلام قبل از حرف‌هاى دیگر است. خدا تو را عافیت بخشد. سپس فرمود: به کسی تا سلام نکرده ، اجازه سخن گفتن ندهید. [ 17 ] 3. امام حسین ع فرمود: گروهى از مردم خدا را از روى میل به بهشت عبادت مى‏کنند که این عبادت تجارت‏‌کنندگان است و گروهى دیگر خدا را از ترس دوزخ می‌پرستند و این عبادت بردگان است ، و گروهى نیز خدا را به دلیل شکر از او می‌پرستند ، و این عبادت ازادگان است که برترین عبادت است . [ 18 ] 4. امام حسین ع فرمود: من عبد الله حق عبادته اتاه الله فوق امانیه و کفایته ؛ [ 19 ] هر کسی خداوند را ان طور که شایسته او است عبادت کند ، پروردگار همه ارزوهاى او را بر مى‏اورد و او را کفایت مى‏کند.   [ 1 ] . احادیث فقهی از امام حسین ع ، 79907. [ 2 ] . طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، محقق ، مصحح ، خرسان ، محمد باقر ، ج 2 ، ص 298 299 ، مشهد ، نشر مرتضی ، چاپ اول ، 1403ق ؛ مواضع تند امام حسین ع در برابر معاویه نسبت به امام حسن ع ، 41820 ؛ لکنت زبان نداشتن امام حسین ع ، 92630. [ 3 ] . شیخ صدوق ، امالی ، ص 182 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 4 ] . شهید ثانی ، زین الدین بن علی‏ ، مسکن الفؤاد عند فقد الاحبه و الاولاد ، ص 49 50 ، قم ، بصیرتی‏ ، بی‌تا. [ 5 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 39 ، ص 302 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 6 ] . شیخ صدوق ، علل الشرائع ، ج 1 ، ص 9 ، قم ، کتاب فروشی داوری ، چاپ اول ، 1385ش ؛ وابسته بودن شناخت پیامبر ص و امام ع بر شناخت خدای تعالی ، 86684 ؛ معرفت خدا و معرفت امام ، 26963. [ 7 ] . علل الشرائع ، ج ‏1 ، ص 23. [ 8 ] . مقام و منزلت اهل بیت پیامبر ص در روز قیامت ، 74240 ؛ اهل بیت ع شان نزول ایه و یطعمون الطعام... ، 18439 ؛ انسان و مقام خلیفه اللهی ، 2058. [ 9 ] . منزلت و ویژگی‌های سلمان فارسی ، 93169 ؛ سلمان فارسی و ابوذر از یاران امام زمان عج هنگام رجعت ، 31814 ؛ اثار محبت ائمه ع پس از مرگ ، 36323 ؛ راه های دست یابی محبت اهل بیت ع ، 25436 ؛ محبت اهل بیت ع و امادگی برای محرومیت‌ها ، 64277 ؛ حدیثی از مقام حب اهل بیت در منابع اهل سنت ، 38332. [ 10 ] . ابراهیم ، 36. [ 11 ] . حلوانی ، حسین بن محمد ، نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص 85 ، قم ، مدرسه الامام المهدی عج ، چاپ اول ، 1408ق. [ 12 ] . ابن قولویه ، جعفر بن محمد ، کامل الزیارات ، محقق ، مصحح ، امینی ، عبد الحسین ، ص 109 ، نجف اشرف ، دار المرتضویه ، چاپ اول ، 1356ش. [ 13 ] . کامل الزیارات ، ص 109. [ 14 ] . نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص: 83 [ 15 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، اقبال الاعمال ، ج 1 ، ص 339 392 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1367ش ؛ اسرار وقوف در عرفات ، فضیلت و اداب ان ، 3781 ؛ شب زنده‌داری در شب عرفه ، 104683 ؛ فضیلت روزه ماه ذی الحجه ، 45123. [ 16 ] . امالی ، ص 200 201. [ 17 ] . ابن شعبه حرانی ، حسن بن علی ، تحف العقول عن ال الرسول ص ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ص 246 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 18 ] . تحف العقول عن ال الرسول ص ، ص  246 ؛ انواع عبادات ، 73770. [ 19 ] . عسکری ، امام ابومحمد حسن بن علی ، التفسیر المنسوب الی الامام العسکری ، ص 327 ، قم ، مدرسه امام مهدی عج ، چاپ اول ، 1409ق. البریه و الوری ، تقریبا به یک معنا هستند ؛ هرچند که لغت‌شناسان ، اختلافاتی اندک میان این دو کلمه مطرح کرده‌اند: واژه‌ی البریه از ماده‌ی برا مشتق شده و به معنای مخلوقات است. [ 1 ] برخی نیز گفته‌اند که اصل ان از کلمه‌ی البری به معنای خاک است. [ 2 ] اما الوری به مخلوقاتی گفته می‌شود که بر روی زمین وجود دارند. [ 3 ] یعنی مردم همان عصر که نه شامل گذشتگان و نه ایندگان می‌شود . [ 4 ] البری نیز به همین معنا است ؛ گفته می‌شود خیر الوری و البری. [ 5 ] [ 1 ] . ‏طریحی ، فخر الدین ، مجمع البحرین ، تحقیق ، حسینی‏ ، سید احمد ، ج 1 ، ص 49‌ ، تهران ، کتابفروشی مرتضوی ، چاپ سوم ، 1375ش. [ 2 ] . حمیری ، نشوان بن سعید‌ ، شمس العلوم و دوا کلام العرب من الکلوم‌ ، محقق ، عمری ، حسین بن عبد الله ، اریانی ، مطهر بن علی ، عبد الله‌ ، یوسف محمد ، ج 1 ، ص 489 ، دمشق ، دار الفکر ، چاپ اول ، 1420ق. [ 3 ] . فراهیدی ، خلیل بن احمد ، کتاب العین ، محقق ، مصحح ، مخزومی ، مهدی ، سامرائی ، ابراهیم ، ج 8 ، ص 305 ، قم ، هجرت ، چاپ دوم ، 1410ق. [ 4 ] . راغب اصفهانی ، حسین بن محمد ، المفردات فی غریب القران ، تحقیق ، داودی ، صفوان عدنان ، ج 4 ، ص 445 ، دمشق ، بیروت ، دارالقلم‏ ، الدار الشامیه ، چاپ اول ، 1412ق. [ 5 ] . ازهری ، محمد بن احمد ، تهذیب اللغه ، ج 15 ، ص 194 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی‏ ، چاپ اول ، 1421ق. درباره زندگی و احوال حضرت عیسی ، ایات زیادی در قران ، و روایات متعددی از معصومان ع وارد شده است  که برای اگاهی از انها می‌توانید به زندگی حضرت عیسی مراجعه کنید. در این نوشتار نیز احادیث دیگری تقدیم می‌شود: 1. زهد حضرت عیسی: یکی از ویژگی‌های اخلاقی حضرت عیسی ع ، زهد ان پیامبر بزرگ است. او همچون پیامبران دیگر خود را از تشریفات و زیبایی‌های دنیا و نعمت‌های رنگارنگش دور نگه می‌داشت و ابا داشت که کارهای خود را به عهده دیگران واگذارد. در این‌باره ، حضرت علی ع می‌فرماید: بالشتش سنگ و لباسش خشن و غذایش ناگوار بود. خورشتش گرسنگی و چراغش در شب ، ماه و سایبانش در روز ، شرق و غرب زمین بود. میوه و سبزی‌اش ، گیاهانی بود که در مناطق مختلف می‌رویید . [ 1 ] خود حضرت عیسی نیز دائما چنین می‌گفت: خادم من دستانم و مرکبم پاهایم و فرشم زمین و بالشم سنگ است. در زمستان ، سرزمین‌های شرقی مرا گرم خواهند کرد. چراغ شب‌هایم ماه است و خورشتم گرسنگی. شعارم ترس و لباسم پشم و میوه و سبزیجاتم ، چیزهایی است که زمین برای حیوانان وحشی و چارپایان رویانده. وقتی می‌خوابم چیزی ندارم و وقتی بیدار می‌شوم نیز چیزی ندارم ولی کسی ثروتمندتر از من روی زمین وجود ندارد . [ 2 ] 2. تعادل در خوف و رجا: یکی از صفاتی که باید یک مؤمن ان‌را دارا باشد ، داشتن حالت خوف و رجا است ؛ یعنی هم از عقاب الهی بترسد و هم به رحمت او امیدوار باشد. به عبارت دیگر ؛ هم اهل خوف و گریه باشد و هم اهل خوشحالی. برخی از بندگان خالص خدا ، به دلیل این‌که ایمانی کامل به جهنم و عذاب الهی دارند ، دائما در حال خوف بسر می‌برند. اما کسانی که از این افراد کامل‌تر هستند ، هم بیم و هم امید را به یک اندازه در خود ایجاد کرده‌اند. در این زمینه ، امام رضا ع درباره حضرت عیسی ع چنین می‌فرماید: حضرت عیسی هم گریه می‌کرد و هم می‌خندید ولی حضرت یحیی ع فقط گریه می‌کرد و نمی‌خندید. ان حالتی که عیسی داشت ، بهتر از حالت یحیی بود .‏ [ 3 ] 2. خدمت به مخلوقات: از این جهت که خدای همه مخلوقات یکی است ، و همه از او سرچشمه می‌گیرند ، نباید پنداشت که لزوم خوش‌رفتاری با دیگران ، مخصوص هم‌نوعان یا هم‌کیشان است ؛ بلکه این حکم ، شامل حیوانات نیز می‌شود ؛ یعنی یک بنده خوب خدا ، حتی نسبت به حیوانات نیز توجه دارد و در فرصت مناسب ، به احوال انها رسیدگی می‌کند. در این زمینه نقل شده ، وقتی حضرت عیسی با حواریون به ساحل دریا رسیدند ، قرصی از نان خود را به دریا انداخت. یکی از حواریین به او گفت: ای روح الله چرا چنین کاری کردی ؟ ان نان قوت تو بود ! عیسی ع فرمود: ان‌را برای یکی از حیوانات دریایی انداختم. ثواب این کار بسیار بزرگ است . [ 4 ] 3. اهمیت اخرت: هرچند که دنیا نیز برای انسان مهم است. ولی اهمیت ان در مقابل زندگی اخروی انسان ، بسیار ناچیز است. از این‌رو ، حضرت عیسی به حواریون می‌فرمود: وقتی دینتان سالم مانده ، به خاطر از دست دادن دنیا تاسف نخورید ؛ همان‌طوری که اهل دنیا وقتی دنیایشان سالم باشد ، به خاطر از دست رفتن دینشان تاسف نمی‌خورند . [ 5 ] 4. اثار خصلت‌های مذموم: پیامبران الهی که ماموریت هدایت مردم را برعهده دارند ، یکی از وظایفشان ، بیان اثار شوم خصلت‌های منفی و کارهای ناپسند است. در این زمینه ، از حضرت عیسی نقل شده است: هر کس که غم و ناراحتی‌اش زیاد باشد ، بدنش بیمار می‌شود و هر کس که اخلاقش بد باشد ، خودش را عذاب می‌دهد و هر کس که زیاد حرف می‌زند ، خطاهایش زیاد می‌شود و هر کس که زیاد دروغ بگوید ، بی‌ارزش می‌شود و هر کس که با مردان گلاویز شود ، مروتش از بین می‌رود . [ 6 ] 5. حقیقت دنیا: مردم ظاهر دنیا را می‌بینند ، ولی از حقیقت ان غافلند. حضرت مسیح در بیان باطن دنیا ، به حوارایانش چنین گفت: دنیا پل است. از ان عبور کنید و ان‌را اباد نکنید . [ 7 ] 6. خصوصیات همنشین: یکی از عواملی که بر انسان تاثیر بسیاری دارد ، کسانی هستند که انسان با انان حشر و نشر دارد. از این‌رو ، وقتی حواریون از ایشان پرسیدند: با چه کسی همنشینی داشته باشیم ، ایشان فرمود: کسی که با دیدنش به یاد خدا بیافتید و سخن گفتنش علم شما را افزایش دهد و اعمالش شما را به اخرت ترغیب کند.‏ [ 8 ] 7. سخن گفتن زیاد: همیشه بزرگان دین ، از اثار منفی زیاد سخن گفتن ، سخن به میان اورده‌اند. امام صادق ع در این‌باره فرمود: حضرت مسیح دائما می‌گفت: در غیر یاد خدا ، زیاد سخن نگویید ؛ کسانی که زیاد حرف می‌زنند ، دل‌هایشان دچار قساوت شده ولی خودشان نمی‌دانند . [ 9 ] از عیسای مسیح در منابع روایی اسلامی بسیار یاد شده است که ما به این اندک بسنده کردیم.   [ 1 ] . شریف الرضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 227 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 2 ] . دیلمى ، حسن بن محمد ، ارشاد القلوب الى الصواب ، ج 1 ، ص 157- 158 ، قم ، الشریف الرضی ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . قطب الدین راواندی ، سعید بن هبه الله ، قصص الانبیا ، ص 273 ، مشهد ، مرکز پژوهش‌های اسلامی ، چاپ اول ، 1409ق. [ 4 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج ‏4 ، ص 9 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 5 ] . شیخ صدوق ، محمد بن على‏ ، الامالی ، ص 496 ، تهران ، کتابچی ، چاپ ششم ، 1376ش. [ 6 ] . همان ، ص 543. [ 7 ] . شیخ صدوق ، محمد بن علی ، الخصال ، محقق ، غفاری ، علی اکبر ، ج 1 ، ص 65 ، قم ، دفتر نشر اسلامی ، چاپ اول ، 1362ش. [ 8 ] . الکافی ، ج 1 ، ص 39. [ 9 ] . همان ، ج ‏2 ، ص 114. سلام بانو

چون زمان این جمله سوالی در قالب گذشته مطرح شده. has برای حال است. و had برای گذشته. و وقتی بخوایم had رو سوالی کنیم از did+have استفاده می‌کنیم.

به بیان دیگر در سوال شما

… did the wolf have هست که

یعنی the wolf had.

اگه جمله در زمان حال بود یعنی the wolf has

حالت سوالیش میشد : does t… با سلام.
بله قابل استناد است.
ولی درصورتیکه در حضور شهود انجام گیرد بهتر است. مرد و یا زنی که به حج مشرف شده و محرم می‌شوند ، یکی از وظایفشان ان است که صورت خود را نپوشانند. [ 1 ] در همین راستا گزارش شده است که امام باقر ع خانم محرمی را مشاهده کردند که بادبزنى را در جلوی صورتش قرار داده بود که یا نامحرم صورتش را نبیند یا افتاب به او ضرر نرساند . امام ع با چوبى که در دست داشتند و در گزارشی دیگر با دستان خود [ 2 ] ان بادبزن را از صورت ان خانم برداشتند. [ 3 ] در ارتباط با سند این حدیث باید گفت ؛ برخی از محققان سند ان‌را صحیح دانسته [ 4 ] و برخی معتقدند که این روایت سند صحیحی ندارد. [ 5 ] اما صرف نظر از سند ، باید گفت که با پذیرش این گزارش نیز امام باقر ع هیچ توهینی نسبت به ان زن انجام نداده است ؛ زیرا طبیعتا این برخورد با بانویی رخ داده که به امامت و بزرگی حضرتشان معتقد بود و ایشان را پدر معنوی خود می‌دانست ،  اما به دلیل این‌که شاید ان خانم به نظر خودش برای احتیاط و رعایت بیشتر حجاب ، و یا برای جلوگیری از تابش افتاب ، اقدام به پوشش صورت خود کرده‌ بود ؛ امام ع برای راهنمایی او و نیز برای اطمینان خاطرش با دستان خود حجابشان را کم کرد. [ 6 ] و این‌گونه نبود که امام چنین برخوردی را با هر خانمی داشته باشد. بلکه در برخی موارد تنها به یک توصیه بسنده می‌فرمود. در همین راستا و در گزارشی دیگر امام صادق ع نقل می‌فرماید که پدرشان امام باقر ع به زن محرمی که نقاب بر روی صورت خود داشت ، فرمود: احرام خود را درست انجام ده و نقاب را از روی چهره‌ات بردار ؛ چرا که اگر نقاب را بگذاری ، رنگ صورتت با تابش افتاب تغییر نخواهد کرد ! [ 7 ] و یکی از ویژگی‌های احرام ان است که باید برخی دشواری‌ها را به جان خرید .   [ 1 ] . پوشاندن صورت در حال احرام برای بانوان ، 38058 ؛ حکمت باز بودن صورت زنان در حج ، 42135. [ 2 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 4 ، ص 346 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 3 ] . حمیری ، عبد الله بن جعفر ، قرب الاسناد ، ص 363 ، قم ، مؤسسه ال البیت ع ، چاپ اول ، 1413ق ؛ شیخ صدوق ، من لا یحضره الفقیه ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ج 2 ، ص 342 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ دوم ، 1413ق. [ 4 ] . مجلسی اول ، محمد تقی ، لوامع صاحبقرانی ، ج 7 ، ص 573 ، قم ، مؤسسه اسماعیلیان ، چاپ دوم ، 1414ق. [ 5 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ج 17 ، ص 293 ، ‌تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 6 ] . تنبیه کنیز توسط امام صادق ع ، 86936 ؛ معصومان ع و نهی از منکر در مورد بی‌حجابی ، 28228. [ 7 ] . کافی ، ج ‏4 ، ص  344. همان طور که گفتیم موصی به همان مالی است که مورد وصیت قرار گرفته است. این مال باید مالیت و منفعت عقلایی داشته باشد. یعنی چیزی باشد که قابل ارزش گذاری باشد و در نزد عرف نیز برای آن منفعتی متصور شده باشد .مثلاً پشه ای را که در هوا پرواز می کند نمی توان به ملکیت دیگری در آورد  و از طرفی مال مورد وصیت باید حتماً ملک وصیت کننده باشد و شخص نمی تواند اموال دیگری را برای خود وصیت کند. همچنین وصیت باید تا یک سوم اموال انجام شود و بیشتر بر آن منوط بر تنفیذ وراث است. در روایتی از امام صادق ع در چگونگی ورود مؤمنان به بهشت امده است: یاتی یوم القیامه شی مثل الکبه فیدفع فی ظهر المؤمن فیدخله الجنه فیقال هذا البر ؛ [ 1 ] روز قیامت چیزى مانند کبه می اید و پشت افراد با ایمان را هل می دهد تا او را وارد بهشت کند و گفته می شود که این احسان است. برای کبه معانی گوناگونی ذکر کرده اند ، اموری مانند فشار جمعیت و حملات جنگی و ... و این کنایه از ان است که مؤمنان راستین در وارد شدن به بهشت دچار سختی و مشقت نمی شوند ، بلکه گویی کسی انها را هل داده و وارد بهشت می کند و به انان گفته می شود این نتیجه ایمان به خدا و روز جزا است. و این البته اختصاص به شیعه ندارد ، بلکه شامل ایمان اورندگان و پیروان سایر پیامبران نیز می شود. گفتنی است که این روایت از نظر سند حسن مانند صحیح است. [ 2 ] [ 1 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، اخوندی ، محمد ، ج 2 ، ص 158 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 2 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ج 8 ، ص 398 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1404ق. نخست باید گفت ؛ در مدینه مسجدی وجود دارد که با نام‌های مسجد مباهله ، مسجد بنی معاویه و مسجد اجابت شناخته می‌شود و در مورد دلیل نام‌گذاری ان به اجابت گفته شده است که پیامبر اسلام ص در ان مسجد دعاهایی فرمود و مورد استجابت خداوند قرار گرفت. در گزارش‌هایی که  - با برخی اختلافات - در این ارتباط وجود دارد به دعاهایی اشاره شده است که بیشتر انها مورد اجابت قرار گرفت و یکی از انها پذیرفته نشده است که به برخی گزارش‌ها در این زمینه اشاره می‌کنیم: پیامبر خدا ص روزى وارد مسجد بنی‌ معاویه شد و دو رکعت نماز خواند و مدتى طولانى به درگاه پروردگار دعا کرد و سپس از خدا سه حاجت را درخواست نمود که خدا دو حاجت او را پذیرفت و یکى را نپذیرفت. حضرتشان از خدا خواست که امت او را با قحطى و خشک‌سالى نابود نگرداند. خدا این حاجتشان را پذیرفت. هم‌چنین حضرتشان از خدا خواست که امت او را با غرق‌شدن از بین نبرد که این دعا نیز پذیرفته شد. سومین درخواست پیامبر ص ان بود که امت او به جان یکدیگر نیفتاده و دچار تفرقه نشوند ؛ اما خدا این تقاضا را نپذیرفت. از ان‌جا که این درخواست‌ها در مسجد بنی ‌معاویه بن مالک بن عوف از قبیله اوس مطرح شد ؛ ان مسجد به مسجد الاجابه معروف شد. [ 1 ] روزی رسول خدا ص نماز صبح را خواند و ان‌را طولانی نمود. بعضی اصحاب دلیل طولانی شدن نماز را پرسیدند. حضرتشان فرمود: این نماز ترس و ارزو بود و من در ان سه حاجت از خدا خواستم: اول بی‌گانگان و دشمنان را بر امت من مسلط نکند که پذیرفته شد. دوم امت من دچار قحطی و گرسنگی نشوند که ان نیز مورد قبول قرار گرفت. سوم این‌که امت مرا از اختلافات و درگیری داخلی مصون نگه‌دارد که خداوند ان‌را نپذیرفت. [ 2 ] 3 . در برخی گزارش‌ها به جای قحطی و گرسنگی ، دعای پیامبر ص این‌گونه عنوان شد که حضرتشان از خدا خواست تا امت ایشان از عذاب‌هایی که بر دیگر امت‌ها نازل شده بود ، مصون باشند. [ 3 ] قل هو القادر على‏ ان یبعث علیکم عذابا من فوقکم او من تحت ارجلکم او یلبسکم شیعا و یذیق بعضکم باس بعض ؛ [ 4 ] بگو: پروردگار می‌تواند از بالاى سرتان و از زیر پاى شما ، عذابى بر شما فرو فرستد ، یا این‌که شما را پراکنده ساخته و ان‌گونه کند که برخی از شما از برخی دیگر اسیب ببینند ، برخی از مفسران در ذیل این ایه ، روایاتی را بیان می‌کنند که بر اساس انها پیامبر ص بعد از پناه بردن از شیطان ، از پروردگار خواست تا امت ایشان دچار عذاب‌های مطرح شده در ایه نشوند که خدا دعایش را در مورد برخی عذاب‌ها اجابت نمود و در مورد برخی دیگر نپذیرفت و دعایی که پذیرفته نشد ، دعا برای امنیت امت از تفرقه و پراکندگی بود. [ 5 ] اما در تحلیل سندی و محتوایی این روایات باید گفت: الف از لحاظ سند از ان‌جا که منبع نقل این احادیث ، کتاب‌های اهل‌سنت است ، طبیعتا باید بر اساس معیارهای انان مورد بررسی سندی قرار گرفته و جایی برای بررسی سندی ان از دیدگاه دانش رجال شیعی نیست. علاوه بر ان‌که در بسیاری از گزارش‌های تاریخی - حتی در منابع معتبر - سندی ذکر نمی‌شود تا به تحلیل ان پرداخته شود. ب از لحاظ محتوا نیز می‌توان نقدهایی را در مورد این گزارش‌ها مطرح کرد: ظاهر این دسته از روایات مخالف با برخی واقعیاتی است که در امت اسلام رخ داد و می‌دهد ؛ زیرا بسیاری از مسلمانان غرق شدند و یا از گرسنگی مردند ؛ مگر ان‌که توجیه شود که مراد از دعای پیامبر ص ، گرسنگی همه‌گیر در جهان اسلام و غرق همگانی مترادف با عذاب مانند غرق قوم فرعون و تسلط دشمن بر تمام مناطق اسلامی است. اختلافاتی در این روایات وجود دارد ؛ زیرا در برخی از روایات امده است که حضرت سه چیز از خدا خواست ، اما در برخی دیگر از روایات ان‌حضرت ع چهار چیز را از خدا خواست که دو دعای ایشان مستجاب شد و دو دعا مستجاب نشد. [ 6 ] مسائل دیگری مهم‌تر و یا هم‌طراز با غرق و گرسنگی وجود داشت و این‌که چرا پیامبر ص این دو مورد را به صورت برجسته از خداوند درخواست کرد ، در این گزارش‌ها بدان اشاره نشده است.     [ 1 ] . نورالدین على بن احمد السمهودی ، وفا الوفا باخبار دار المصطفى‏ ، ج 3 ، ص 38 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 2006م. [ 2 ] . طبری ، ابو جعفر محمد بن جریر ، جامع البیان فی تفسیر القران ، ج 7 ، ص 143 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ اول ، 1412ق. [ 3 ] . ابن کثیر دمشقی ، اسماعیل بن عمرو ، تفسیر القران العظیم ، تحقیق ، شمس الدین ، محمد حسین ، ج 3 ، ص 243 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، منشورات محمدعلی بیضون ، چاپ اول ، 1419ق. [ 4 ] . انعام ، 65. [ 5 ] . تفسیر القران العظیم ، ج‏ 3 ، ص  242 246. [ 6 ] . همان ، ج ‏3 ، ص  246.