آیا جایگاه مالک اشتر نزد امام علی(ع) مساوی با جایگاه امام علی(ع) نزد پیامبر اسلام(ص) بود؟!
آیا امام علی(ع) در مورد مالک اشتر فرمود جایگاه او نزد من، مانند جایگاه من پیش پیامبر(ص) است؟
بعد از شهادت مالک اشتر نخعی ، امام علی ع در مورد او سخنانی فرمود که نشان از شخصیت و جایگاه بالای مالک دارد: 1. مرگ مالک از بزرگترین مصیبت های روزگار است. خدا او را رحمت کند که به عهد خود وفا نمود. ولی ما با خود پیمان بستیم که پس از مصیبت رسول خدا ص که بزرگترین مصیبت بود - بر هر مصیبت دیگری نیز شکیبا باشیم . [ 1 ] 2. خدا مالک را رحمت کند. او برای من مانند من برای رسول خدا ص بود . [ 2 ] گفتنی است ؛ این تعبیر امیرالمؤمنین ع برای مالک ، بدان معنا نیست که مالک تمام ویژگی های حضرتشان نزد پیامبر اسلام ص را داشته باشد ، بلکه تنها نشانگر ان است که مالک در نبردها و مدیریت جامعه بیشترین کمک را به ایشان می کرد ، همان گونه که امام علی ع نیز برای پیامبر ص این گونه عمل می کرد. [ 3 ] [ 1 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 33 ، ص 555 ، بیروت ، مؤسسه الطبع و النشر چاپ اول ، 1410ق. [ 2 ] . ابن ابی الحدید ، عبد الحمید بن هبه الله ، شرح نهج البلاغه ، محقق ، مصحح ، ابراهیم ، محمد ابوالفضل ، ج 15 ، ص 98 ، قم ، مکتبه ایه الله المرعشی النجفی ، قم ، چاپ اول ، 1404ق. [ 3 ] . ر. ک: شخصیت مالک اشتر از نگاه امام علی ع ، 33511 ؛ به ثبت رسیدن نامه امام علی ع به مالک اشتر در سازمان ملل ، 7804 ؛ ایمان اجداد و فرزندان مالک اشتر ، 6078.
گفتنی است ، بر اساس تعریف شیعیان از حدیث ، هر سخن و رفتاری از امام معصوم ع را می‌توان مانند سخن و رفتار پیامبر ص به عنوان یک حدیث ارزیابی کرد. و نیز هر رفتار سیاسی اجتماعی امام به نوعی ترویج عملی سنت پیامبر ص ارزیابی خواهد شد. با این وجود ، در زمان حضور پیامبر اسلام ص ، امام علی ع و امام حسن ع در همان منطقه‌ای که ان‌حضرات ع به ترویج دین مشغول بودند شهر مدینه و کوفه ، به احترام حضراتشان ، امام حسین ع اقدام به برپایی مستقل جلسات سخنرانی و ... نمی‌فرمود. امام حسین ع تقریبا بخش عمده‌ای از عمر خود را در زمان حیات جد ، پدر و برادرشان به سر بردند ؛ از این‌رو شاید نیازی به تشکیل چنین جلسات مستقلی نبود. علاوه بر این‌که حضرتشان از امامانى هستند که به دلیل شرایط سیاسى دوران امامتشان و نیز برجسته‌تر بودن رفتار سیاسی ان‌حضرات ، میراث روایی چندانی - مانند انچه از امام پنجم و ششم ع نقل شده - از انان بر جای نمانده است تا ان‌جا که برخی از علما ، منکر نقل حدیث فقهى از امام حسین ع شده‌اند. [ 1 ] به هرحال خاموش‌ماندن ان‌حضرت در مقاطع زمانی خاص ، نشانگر ناتوانی ایشان نبود. این‌گونه است که در برخی گزارش‌های تاریخی ملاحظه می‌کنیم که اطرافیان معاویه گمان می‌کردند ، امام حسین ع دارای لکنت زبان است و نمی‌تواند در میان مردم سخن بگوید ؛ لذا به معاویه پیشنهاد دادند که برای کم کردن جایگاه امام حسین ع در نزد مردم دستور دهد تا امام ع به منبر برود و خطبه بخواند تا با لکنت زبان او ، جایگاه او نزد مردم پایین بیایید ؛ اما بر خلاف تصور انها ، امام ع در نهایت فصاحت خطبه خواند و مردم با احترام نسبت به ان‌حضرت ع برخورد کردند و معاویه و اطرافیان او رسوا شدند. [ 2 ] با توجه به انچه گفته شد ، صرف‌نظر از بررسی سندی و محتوایی تنها به بیان برخی از جنبه‌های میراث روایی باقیمانده از سید الشهدا ع بسنده می‌کنیم: الف نقل احادیث زمان پیامبر ص 1. امام حسین ع از حضرت فاطمه س نقل می‌کنند که رسول خدا ص شب عرفه نزد ما امد و فرمود براستى خدا به شما مباهات می‌کند ، همه‌ی شما را عموما ، بویژه على ع را امرزیده و من فرستاده خدا به سوى شما هستم. همانا سعادت‌مند کامل کسى است که على ع را در حیات او و پس از مرگش دوست بدارد و شقى کسى است که على ع را در حیات و مردگى دشمن دارد. [ 3 ] 2. امام حسین ع نقل می‌کنند که پیامبر ص فرمود: کسى که مصیبتى بر او وارد شده و هر گاه ان‌را یاد کند ، انا لله و انا الیه راجعون‏ بگوید ، خدا اجرى را که هنگام ورود مصیبت به او عنایت کرده است ، دوباره به او مرحمت می‌فرماید. [ 4 ] برخی از احادیث ان‌حضرت به واسطه کسانی است که جز یاران رسول خدا ص بودند. امام حسین ع از جابر نقل می‌کند: ما منافقان زمان رسول الله ص را با بغض امام علی ع و فرزندان او می‌شناختیم. [ 5 ] ب بیان احادیث از زبان خودشان احادیثی را که از خود امام حسین ع صادر شده است ، در چند بخش می‌توان بیان نمود: شناخت خدا امام حسین ع فرمود: خداوند بندگان را خلق نمود تا او را بشناسند و چون او را شناختند ، عبادتش کنند ، و چون او را عبادت نمودند ، بی‌نیاز شوند از عبادت غیر او. مردى پرسید معرفت خدا چگونه است ؟ امام ع فرمود: امام زمان خودشان  که اطاعت دستورهای او واجب است را بشناسند. [ 6 ] بیان مقام اهل‌بیت ع بخشی از احادیثی که در مورد شان و جایگاه اهل‌بیت ع به دست ما رسیده ، از سوی امام حسین ع صادر شده است ؛ مانند: 1. حبیب بن مظاهر از امام حسین ع پرسید: قبل از این‏که خداوند ادم ع را خلق کند ، شما در چه وضعیتی قرار داشتید ؟ امام ع فرمود: ما شبح‌‏هایى از نور بودیم که اطراف عرش خدا دور می‌زدیم و به ملائکه ، درس تسبیح سبحان الله و تهلیل لا اله الا الله و تحمید الحمد لله می‌دادیم . [ 7 ] ، [ 8 ] 2. امام حسین ع فرمود: ما کسانی هستیم که علم کتاب قران و بیان ان نزد ما است ؛ انچه که‏ نزد ما است ، نزد احدى از خلق نیست ؛ زیرا ما به دانستن اسرار خدا سزاواریم. سپس فرمود: ما ال‌ الله و وارث رسول او هستیم. بیان مقام محبان اهل‌بیت ع محبان اهل‌بیت ع به واسطه دوستی با ان‌حضرات به مقام بسیار بالایی می‌رسند: [ 9 ] ابان بن تغلب می‌گوید: امام حسین ع فرمود: هر کسی ما اهل‌بیت ع را دوست داشته باشد ، از ما اهل‌بیت ع است. پرسیدم: از شما اهل‌بیت ؟ ! امام ع سه بار فرمود: از ما اهل‌بیت ع است ، ایا قول عبد صالح ابراهیم ع را نشنیدی که می‌گفت: فمن تبعنی فانه منی‏ ؛ [ 10 ] هرکه پیرو من باشد ، از من است. [ 11 ] بیان مظلومیت خودشان امام حسین ع در مورد مظلومیت خویش فرمود: من کشته اشک‌هایم ، مؤمنى مرا یاد نکند ، مگر ان‏که به گریه مى‏افتد . [ 12 ] هم‌چنین ان‌حضرت ع فرمود: من کشته اشک هستم. من در حالی‌که غمگین و اندوهگین بودم کشته شدم و سزاوار است بر خدا که هر مکروب و اندوهگینى که به زیارت من مى‏اید را با قلبى مسرور و شاد به اهلش برگرداند . [ 13 ] دعاها امام حسین ع در دعای به خدا عرض می‌کند: اللهم لا تستدرجنی بالاحسان ، و لا تؤدبنی بالبلا ؛ [ 14 ] خدایا مرا به وسیله احسان دچار فریفتگى مگردان و با بلا من را ادب مکن. اما اوج دعاهای امام حسین ع را در دعای روز عرفه می‌توان یافت که به خدا عرض می‌کند: الحمد لله‏ الذی‏ لیس‏ لقضائه‏ دافع‏ و لا لعطائه مانع و لا کصنعه صنع صانع ... . [ 15 ] پاسخ‌گویی به پرسش‌ها یکی از وظایف امام در هر زمانی پاسخ‌گویی به سؤالات مردم است ؛ لذا بخشی از احادیث امام حسین ع در این مورد است: شخصى به امام حسین ع نامه نوشت که مرا از خیر دنیا و اخرت اگاه کن. امام ع برای او نوشت‏: بسم الله الرحمن‏ الرحیم‏. هر کسی به دنبال کسب رضاى خدا در برابر خشم مردم باشد ، خدا امور او را کفایت می‌کند و هر کسی که به دنبال کسب رضاى مردم در برابر خشم خدا باشد ، خدا او را به مردم واگذار می‌کند . [ 16 ] موعظه‌ها یکى‌ از روش‌هاى‌ تربیت شیعیان که توسط ائمه ع صورت می‌گرفت ، بیان موعظه است. موعظه‌های بسیاری از امام حسین ع وارد شده است که به برخی از انها اشاره می‌شود: 1. مردى بدون سلام کردن به امام ع گفت: حالتان چطور است و خدا به شما سلامتى دهد. امام ع فرمود: سلام قبل از حرف‌هاى دیگر است. خدا تو را عافیت بخشد. سپس فرمود: به کسی تا سلام نکرده ، اجازه سخن گفتن ندهید. [ 17 ] 3. امام حسین ع فرمود: گروهى از مردم خدا را از روى میل به بهشت عبادت مى‏کنند که این عبادت تجارت‏‌کنندگان است و گروهى دیگر خدا را از ترس دوزخ می‌پرستند و این عبادت بردگان است ، و گروهى نیز خدا را به دلیل شکر از او می‌پرستند ، و این عبادت ازادگان است که برترین عبادت است . [ 18 ] 4. امام حسین ع فرمود: من عبد الله حق عبادته اتاه الله فوق امانیه و کفایته ؛ [ 19 ] هر کسی خداوند را ان طور که شایسته او است عبادت کند ، پروردگار همه ارزوهاى او را بر مى‏اورد و او را کفایت مى‏کند.   [ 1 ] . احادیث فقهی از امام حسین ع ، 79907. [ 2 ] . طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، محقق ، مصحح ، خرسان ، محمد باقر ، ج 2 ، ص 298 299 ، مشهد ، نشر مرتضی ، چاپ اول ، 1403ق ؛ مواضع تند امام حسین ع در برابر معاویه نسبت به امام حسن ع ، 41820 ؛ لکنت زبان نداشتن امام حسین ع ، 92630. [ 3 ] . شیخ صدوق ، امالی ، ص 182 ، بیروت ، اعلمی ، چاپ پنجم ، 1400ق. [ 4 ] . شهید ثانی ، زین الدین بن علی‏ ، مسکن الفؤاد عند فقد الاحبه و الاولاد ، ص 49 50 ، قم ، بصیرتی‏ ، بی‌تا. [ 5 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 39 ، ص 302 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق. [ 6 ] . شیخ صدوق ، علل الشرائع ، ج 1 ، ص 9 ، قم ، کتاب فروشی داوری ، چاپ اول ، 1385ش ؛ وابسته بودن شناخت پیامبر ص و امام ع بر شناخت خدای تعالی ، 86684 ؛ معرفت خدا و معرفت امام ، 26963. [ 7 ] . علل الشرائع ، ج ‏1 ، ص 23. [ 8 ] . مقام و منزلت اهل بیت پیامبر ص در روز قیامت ، 74240 ؛ اهل بیت ع شان نزول ایه و یطعمون الطعام... ، 18439 ؛ انسان و مقام خلیفه اللهی ، 2058. [ 9 ] . منزلت و ویژگی‌های سلمان فارسی ، 93169 ؛ سلمان فارسی و ابوذر از یاران امام زمان عج هنگام رجعت ، 31814 ؛ اثار محبت ائمه ع پس از مرگ ، 36323 ؛ راه های دست یابی محبت اهل بیت ع ، 25436 ؛ محبت اهل بیت ع و امادگی برای محرومیت‌ها ، 64277 ؛ حدیثی از مقام حب اهل بیت در منابع اهل سنت ، 38332. [ 10 ] . ابراهیم ، 36. [ 11 ] . حلوانی ، حسین بن محمد ، نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص 85 ، قم ، مدرسه الامام المهدی عج ، چاپ اول ، 1408ق. [ 12 ] . ابن قولویه ، جعفر بن محمد ، کامل الزیارات ، محقق ، مصحح ، امینی ، عبد الحسین ، ص 109 ، نجف اشرف ، دار المرتضویه ، چاپ اول ، 1356ش. [ 13 ] . کامل الزیارات ، ص 109. [ 14 ] . نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ، ص: 83 [ 15 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، اقبال الاعمال ، ج 1 ، ص 339 392 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1367ش ؛ اسرار وقوف در عرفات ، فضیلت و اداب ان ، 3781 ؛ شب زنده‌داری در شب عرفه ، 104683 ؛ فضیلت روزه ماه ذی الحجه ، 45123. [ 16 ] . امالی ، ص 200 201. [ 17 ] . ابن شعبه حرانی ، حسن بن علی ، تحف العقول عن ال الرسول ص ، محقق ، مصحح ، غفاری ، علی اکبر ، ص 246 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 18 ] . تحف العقول عن ال الرسول ص ، ص  246 ؛ انواع عبادات ، 73770. [ 19 ] . عسکری ، امام ابومحمد حسن بن علی ، التفسیر المنسوب الی الامام العسکری ، ص 327 ، قم ، مدرسه امام مهدی عج ، چاپ اول ، 1409ق. کلمه ولی دارای معانى گوناگون است. [ 1 ] به نظر می رسد کلمه ولی در این زیارت نامه به معنای دوست دار یا ناصر به کار رفته است. بکارگیری این معنای از ولی در مورد هر مؤمنی نیز جایز است ، چنان که در برخی روایات وارد شده است. [ 2 ] هر چند به معنایی که در مورد ائمه بکار می رود ( یعنی به معنای کسى که از جهاتى بر تصرف در امور شخصى دیگرى ، از خود او شایسته تر است و یا کسی که صاحب قدرت بر تصرف در امور تکوینی است ) ، نیز می تواند بکار رفته باشد ؛ زیرا این حقایق دارای مراتب هستند و ائمه ( ع ) بالاترین مراتب ولایت را دارند و حضرت علی اکبر می تواند برخی از مراتب پایین تر را داشته باشد. [ 1 ] . برای اطلاع بیشتر رجوع شود به پاسخ 153 ولایت ، ولی ، امامت ، امام . [ 2 ] . قال بلغنی انه قال ان المؤمن لاهل السما کما تزهر نجوم السما لاهل الارض و قال ان المؤمن ولی الله یعینه و یصنع له و لا یقول علیه الا الحق و لا یخاف غیره . کلینى ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج 3 ، ص 438 ، دار الحدیث ، قم ، چاپ اول ، 1429ق. الف پیامبر اسلام سه فرزند پسر به نام های قاسم ، عبدالله طاهر و ابراهیم داشت که همه انها - در سن کودکی و در اثر بیماری - در دوران حیات ان حضرت ص از دنیا رفتند. [ 1 ] و این امر نیاز به حکمت و فلسفه ندارد ؛ زیرا لله ملک السماوات و الارض یخلق ما یشا یهب لمن یشا اناثا و یهب لمن یشا الذکور ؛ [ 2 ] مالکیت و حاکمیت اسمان ها و زمین از ان خدا است ، هر چه را بخواهد مى افریند و به هر کس اراده کند ، دختر می بخشد و به هر کس بخواهد پسر. البته روایاتی نیز وجود دارد که پروردگار ، به پیامبرش فرمود که میان فرزندش ابراهیم و نوه اش حسین ع یکی از ان دو باید از دنیا بروند و اختیار انتخاب یکی از ان دو را نیز بر عهده خود پیامبر ص گذاشت که حضرتشان از خدا خواست که نوه اش زنده بماند. [ 3 ] ب امام کاظم ع برای اثبات این که نوادگان دختری پیامبر ص از امام علی ع ، فرزند پیامبر ص نیز به شمار می ایند ، چند دلیل برای هارون عباسی ارائه فرمودند: 1. اگر پیامبر ص زنده شود ، و دختر شما را خواستگارى کند ، ایا به ایشان پاسخ مثبت می دهید ؟ هارون گفت: بله ! و برای این موضوع ، به عرب و عجم و قریش افتخار خواهم کرد. امام ع به او فرمود: اما نه ان حضرت ص از دخترم خواستگارى می کند و نه من دخترم را به ازدواج ایشان در می اورم ؛ زیرا ایشان پدر من است و پدر شما نیست. هارون هم این استدلال امام ع را قبول کرد . [ 4 ] 2. امام ع در جواب سؤال هارون که گفت به چه دلیل شما مى گویید نسل و ذریه پیامبر ص هستید ، به این ایه استدلال کرد: ...و من ذریته داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى و هارون و کذلک نجزی المحسنین و زکریا و یحیى و عیسى ... ؛ ... و داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى و هارون از فرزندان ابراهیم بودند ؛ این گونه نیکوکاران را پاداش مى دهیم ؛ و همچنین زکریا و یحیى و عیسى و الیاس که همه از نیکان بودند... . امام بعد از تلاوت ایه فرمود: حضرت عیسى ع پدر نداشت ، ولی خداوند او را از طریق حضرت مریم س به دیگر فرزندان ابراهیم ملحق کرد. به همین ترتیب ما نیز از طریق مادرمان فاطمه س به پیامبر ص ملحق می شویم. [ 5 ] 3. امام ع همچنین در این قضیه به ایه مباهله [ 6 ] استناد کردند. [ 7 ] [ 1 ] . ر .ک: فرزندان پیامبر اسلام ، 9148 ؛ زندگی نامه پیامبر اسلام ص ، 98398. [ 2 ] . شوری 49. [ 3 ] . مسعودی ، علی بن الحسین ، اثبات الوصیه ، ص 165 ، قم ، انصاریان ، 1384 ش. [ 4 ] . شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا ع ، محقق ، مصحح ، لاجوردی ، مهدی ، ج 1 ، ص 83 ، تهران ، نشر جهان ، چاپ اول ، 1378ق. [ 5 ] . عیون اخبار الرضا ع ، محقق ، مصحح ، لاجوردی ، مهدی ، ج 1 ، ص 84. [ 6 ] . ال عمران 61. [ 7 ] . ر .ک: زندگی امام موسای کاظم ع و فرزندانش ، 1888 ؛ دلالت مباهله پیامبر ص بر حقانیت اسلام و فضیلت اهل بیت ، 98575 ؛ شرایط مباهله ، 6231. ابتدا لازم است به این نکته توجه شود که نماز میت، نمازی فرادا است و تنها گاه به صورت گروهی و جماعت خوانده می‌شود و برخی از ویژگی‌های جماعت، برای آن وجود دارد. و لذا اگر نیت جماعت شود باید تمام افعال نماز را خود فرد انجام دهد.

حال به بررسی این سؤال می‌پردازیم:

1. این‌که در نماز بر جنازه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کسی جلو نایستاده و هر یک به صورت جدا نماز خوانده‌اند، بر اساس روایتی این کار با توصیه امام علی(علیه السلام) بوده است:

زمانی که امام على(علیه السلام) غسل و کفن پیامبر(صلی الله علیه و آله) را انجام داد، نخست به تنهائى بر بدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) نماز گزارد. مردم در مسجد گرد آمده و در خصوص این‌که چه کسى بر بدن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز بگزارد و در کجا باید دفن شود گفتگو می‌کردند. در این هنگام امام على(علیه السلام) وارد شد و فرمود: «رسول خدا در حیات و ممات امام ما بوده و هست»؛ مسلمانان دسته دسته بدون آن‌که به کسى اقتدا کنند بر بدن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواندند.[1]

البته به نظر می‌رسد علل سیاسی در این توصیه امام بی‌تأثیر نبوده است؛ زیرا ایشان یا خود می‌بایست در نماز تمام گروه‌ها امام آنان باشد که احتمال برخی اعتراضات را به دنبال داشت و یا آنکه در هر گروه، فردی امام می‌شد که در این صورت شاید برای امام‌شدن – که می‌توانست در آینده فضیلتی برای آنان شمرده شود – درگیری‌هایی میان صحابه بوجود می‌آمد.

2. اما در این‌که چرا همه به صورت یکجا این نماز را نخواندند، بلکه گروه گروه آمده و نماز خوانده‌اند، مطلب صریحی در منابع یافت نشد، اما می‌توان براساس نقل‌های تاریخی، به نتایجی دست یافت:

عایشه گفت: «علی، عباس و بنی‌هاشم بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواندند سپس خارج شده و مهاجران وارد شدند و نماز گذاردند سپس انصار و پس از آنان زنان و برده‌ها و ... فوج فوج بر ایشان نماز خواندند بدون این‌که کسی بر نماز آنها امام بوده باشد».[2]

«پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به وسیله لحافی که در آن فوت کرده بود؛ جابه‌جا کردند و همان مکانی که در آن فوت کرد را کندند تا پیامبر را در آن‌جا دفن کنند. سپس مردم گروه گروه وارد شدند و بر ایشان نماز گزاردند و پس از مردها، زنان و سپس بچه‌ها نماز خواندند که هیچ‌یک از اینها در نمازشان امامی نبوده است».[3]

امام باقر(علیه السلام) فرمود: «...پس همانا ده نفر ده نفر بر جنازه پیامبر وارد شده و بر ایشان نماز خواندند».[4]

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «امام علی(علیه السلام) بر در ایستاد و بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواند. سپس مردم را دستور داد که ده نفر ده نفر آمده بر ایشان نماز بخوانند و بعد خارج شوند».[5]

این روایات با اختلافاتی که در برخی جزئیات دارند، این مطلب را ثابت می‌کنند که بر پیامبر گروه گروه نماز خوانده و هر گروهی پس از نماز خواندن خارج می‌شدند و گروهی دیگر وارد می‌شدند. 

بنا بر همین روایات و برخی روایات دیگر به دست می‌آید که پیامبر (صلی الله علیه و آله)در همان اتاقی که فوت شد دفن شده و هیچ خبری وجود ندارد که ایشان را از آن اتاق، حتی برای غسل و کفن بیرون برده باشند.

در نتیجه می‌توان چنین استنباط کرد که از علل اصلی گروه گروه نماز خواندن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) این بوده که نماز بر ایشان در همان حجره‌ای باشد که در آن از دنیا رفته و طبیعتاً آن مکان، اقتضای ورود افراد بسیار را نداشته است.





[1]. شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج 1، ص 188، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413ق؛ خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النصّ علی الأئمة الإثنی عشر، ص 125، قم، بیدار، 1401ق.

[2]. ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله‏، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج 1، ص 47، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، 1412ق؛ ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 1، ص 41، بیروت، دار الفکر، 1409ق.

[3]. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، ج 3، ص 213، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387ق؛ ابن هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، ج 2، ص 663، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، بی‌تا.

[4]. ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی‌طالب(علیه السلام)، ج 1، ص 239، قم، انتشارات علامه، چاپ اول، 1379ق؛ طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، ص 137، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ سوم، 1390ق.

[5]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، ص 451، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق. به جز امام حسن مجتبی ( ع ) که مدت بسیار اندک از خلافت برخوردار شد ، هیچ یک از امامان معصوم ( ع ) از ذریه پیامبر عهده دار خلافت نشدند. علت این کار فریب کاری ها و ظلم ستم حاکمان جور از یک سو و مرعوب شدن مردم و مسلمانان سست ایمان بود. بله اگر مراد از ذریه رسول خدا ( ص ) نوادگان پیامبر گرامی اسلام ( ص ) ( کسانی که نسب شان به ان حضرت می رسد باشد ) البته در زمان غیبت حضرت ولی عصر ( عح ) بعضی از نوادگان پیامبر گرامی اسلام مانند فاطمیون و علویون در مصر تو انستند برای مدتی حکومت را به دست بگیرند. واژه‌ی فخر به معنای خودستایی به صفات ، [ 1 ] خود بزرگ‌‌بینی ، [ 2 ] مباهات کردن به اموری ؛ مانند اصل و نسب ، ‏ [ 3 ] و ادعای عظمت ، بزرگی و شرافت در امور ذاتی یا خارج از ذات است. [ 4 ] اثار فخرفروشی فخرفروشی اثار مخربی دارد که در قران به برخی از انها اشاره شده است: 1. اعراض از یاد خدا و اخرت: تفاخر باعث می‌شود که انسان از یاد خدا و اخرت محروم شود: الهاکم التکاثر ، حتى‏ زرتم المقابر ؛ [ 5 ] افزون طلبى و تفاخر شما را به خود مشغول داشته و از خدا غافل نموده است. تا ان‌جا که به دیدار قبرها رفتید و قبور مردگان خود را برشمردید و به ان افتخار کردید . 2. بخل‏ورزى: تفاخر باعث می‌شود که انسان از کمک به دیگران محروم شود: ... ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا ، الذین یبخلون ... ؛ [ 6 ] خداوند ، کسى را که متکبر و فخرفروش است ، و از اداى حقوق دیگران سرباز می‌زند ، دوست نمى‏دارد. انها کسانى هستند که بخل می‌‏ورزند. 3. تکبر: تفاخر باعث می‌شود که انسان خود را از دیگران برتر بداند و به انها تکبر ورزد: و لا تصعر خدک للناس ... ان الله لا یحب کل مختال فخور ؛ [ 7 ] پسرم ! با بی‌‏اعتنایى از مردم روى مگردان ، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغرورى را دوست ندارد. 4. نادیده گرفتن فضل خدا و نعمت‌های او: تفاخر باعث می‌شود که انسان فضل الهی را بر خود کتمان کند: ...ان‏ الله‏ لا یحب‏ من‏ کان‏ مختالا فخورا ، الذین ... و یکتمون ما اتاهم الله‏ من‏ فضله‏... ؛ [ 8 ] زیرا خداوند ، کسى را که متکبر و فخرفروش است ، و از اداى حقوق دیگران سرباز می‌زند ، دوست نمی‌‏دارد. ... و انچه را که خداوند از فضل و رحمت خود به انها داده ، کتمان می‌‏نمایند. 5. محرومیت از محبت خدا: تفاخر باعث می‌شود که انسان از محبت خدا به خود محروم بماند: ... ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا . [ 9 ] ... ان الله لا یحب کل مختال فخور . [ 10 ] خودداری از پذیرش حقیقت: فخرفروشی باعث می‌شود که انسان از پذیرش حقیقت و پیروی از انبیای الهی خودداری کند: ... انا بما ارسلتم به کافرون‏. و قالوا نحن اکثر اموالا و اولادا .... . [ 11 ] ایجاد زمینه‌های هلاکت و نابودى: تفاخر باعث می‌شود که انسان زمینه نابودی خود را فراهم نماید: فخرج على‏ قومه فى زینته ... . فخسفنا به وبداره الارض .... . [ 12 ] کیفر اخرتى ، [ 13 ] از بین رفتن نعمت‌ها و نزول عذاب در دنیا. [ 14 ] زمینه‌های تفاخر برای فخرفروشی زمینه‌های متعددی وجود دارد که قران به برخی از انها ؛ مانند فرزند ، [ 15 ] مال ، [ 16 ] جمعیت ، [ 17 ] قدرت‏ ، [ 18 ] موقعیت اجتماعى‏ ، [ 19 ] نعمت‏ ، [ 20 ] دنیاطلبی [ 21 ] وسوسه‌های شیطان [ 22 ] اشاره کرده است. نکوهش فخرفروشی با توجه به اثرات مخرب فخرفروشی ، این رفتار ناپسند بارها در قران مورد نکوهش قرار گرفته است که به برخی از انها در همین پاسخ اشاره شد. علاوه بر این ، در روایات نیز این خصلت مورد مذمت قرار گرفته است: 1. امام علی ع : و اعتمدوا وضع‏ التذلل‏ علی‏ روسکم‏ و القا التعزز تحت اقدامکم و خلع التکبر من اعناقکم و اتخذوا التواضع مسلحه بینکم‏ و بین عدوکم ابلیس و جنوده فان له من کل امه جنودا و اعوانا و رجلا [ رجلا ] و فرسانا ...‏‏ ؛ [ 23 ] گوهر تواضع بر سر خود قرار دهید ، کبر را زیر پای خود بیاندازید ، حلقه‌ی تکبر از گردن خود باز کنید ، و فروتنی را سنگر بین خود و دشمنتان یعنی شیطان و لشگرش‏ قرار دهید ؛ زیرا این موجود خطرناک را از هر ملتی لشگر و یاران و پیاده و سوارانی دارد. 2. امام علی ع : فلا تنافسوا فی عز الدنیا و فخرها ... فان عزها و فخرها الی انقطاع و ان زینتها و نعیمها الی زوال و ... ؛ [ 24 ] پس در عزت و فخر کردن به دنیا رقابت نکنید ، ... زیرا عزت و فخرش از میان می‌رود و زیور و نعمتش فانی می‌شود. 3. امام علی ع : ما لابن ادم و الفخر و اوله نطفه و اخره جیفه لا یرزق نفسه و لا یدفع حتفه ؛ [ 25 ] پسر ادم را چه با فخر و نازیدن که اول او منى و اخرش مردار بدبو است ، نه خود را روزى می‌دهد و نه مرگ خویش را دفع می‌نماید 4. امام علی ع : ... و لا تفحزن [ تفخرن‏ ] [ تفرحن‏ ] بمرتبه نلتها [ بلغتها ] من غیر منقبه ؛ [ 26 ] و به مرتبه‌‌ای که بدون سختی به ان رسیده باشی ، افتخار مکن. 5. امام علی ع : لا حمق اعظم من الفخر ؛ [ 27 ] حماقتی بزرگ‌تر از فخر کردن نیست. با این وجود ، اما گاهی خود را کوچک و تحقیر کردن نه تنها جایز نیست که فخر کردن مورد سفارش است ، چنان‌که قران کریم در مورد داوود و سلیمان ع می‌فرماید: و لقد اتینا داود و سلیمان علما و قالا الحمد لله الذی فضلنا على‏ کثیر من عباده المؤمنین ؛ ما به داوود و سلیمان دانش دادیم. گفتند: سپاس از ان خدایى است که ما را بر بسیارى از بندگان مؤمن خود برترى داد. و مانند ‌جایی که انسان خود را معرفی نماید تا جایگاه اصلی خود را بیان کند. یا ان‌جا که برخی در صدد نادیده گرفتن سوابق و خدمات انسان ، و ضربه زدن به شخصیت وی باشند. در این‌گونه موارد ، فخر نمودن به سوابق نه تنها مذموم نیست که گاهی لازم و ضروری است. چنان‌که امام علی ع اقدام به این کار نمود ، ان‌جا که در مسئله‌ی خلافت ، موقعیت خود را بیان می‌کند و می‌فرماید: ... شایستگى من به خلافت و موقعیت من در نظام ان مانند سنگ اسیاب است که محور گردش و اساس چرخ بوده ، و من مانند کوه سر به فلک کشیده هستم که از دامنه‌ی ان سیل روان است و پرنده‏‌اى را به قله ان با همه اوج‌‌‏گیرى راهی نیست.  بنابراین ، بیان فضایل و برتری‌های شخصی ، لزوما به معنای تکبر و خودستایی نیست و گاه می‌توان جهت روشن‌گری بدان اقدام کرد. [ 28 ] ، [ 29 ]   [ 1 ] . ابن منظور ، محمد بن مکرم ، لسان العرب ، محقق ، مصحح ، میر دامادی ، جمال الدین ، ‏ ج 5 ، ص 48 ، بیروت ، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع ، دار صادر ، چاپ سوم ، 1414ق. [ 2 ] . همان ، ج ‏5 ، ص 49. [ 3 ] . ‏طریحی ، فخر الدین ، مجمع البحرین ، تحقیق ، حسینی‏ ، سید احمد ، ج 3 ، ص 436 ، تهران ، کتابفروشی مرتضوی ، چاپ سوم ، 1375ش. [ 4 ] . مصطفوی ، حسن ، التحقیق فی کلمات القران الکریم ، ج 9 ، ص 38 ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1360ش. [ 5 ] . تکاثر ، 1 2.. [ 6 ] . نسا ، 36 37. [ 7 ] . لقمان ، 18. [ 8 ] . نسا ، 36 37. [ 9 ] . نسا ، 36. [ 10 ] . لقمان ، 18. [ 11 ] . سبا ، 34 35. [ 12 ] . قصص ، 76 81. و نیز ر.ک: مریم ، 73 74. [ 13 ] . تکاثر ، 1- 6. [ 14 ] . کهف ، 34 و 37 و 40 و 41 ؛ حدید ، 20. [ 15 ] . سبا ، 35. [ 16 ] . کهف ، 32 34 ؛ سبا ، 35. [ 17 ] . تکاثر ، 1 2. [ 18 ] . فصلت ، 15 ؛ زخرف ، 51 52. [ 19 ] . توبه ، 19 ؛ مریم ، 73. [ 20 ] . هود ، 10 ؛ حدید ، 23. [ 21 ] . حدید ، 20. [ 22 ] . نسا ، 38. [ 23 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 288 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 24 ] . همان ، ص 144. [ 25 ] . تمیمی امدی ، عبد الواحد بن محمد ، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ، محقق ، مصحح ، درایتی ، مصطفی ، ص 311 ، قم ، دفتر تبلیغات اسلامی ، چاپ اول ، 1366ش. [ 26 ] . همان. [ 27 ] . همان. [ 28 ] . وصف خدا از خویشتن ، 11876 ؛ گفتگوی علی ع و زهرا س ، 11085 ؛ وجه الله بودن امام علی ع ، 8680 ؛ فضایل امام علی ع ، 59254. [ 29 ] . برای اطلاعات بیشتر در این زمینه ، ر. ک: هاشمى رفسنجانى ، اکبر ، برخى از محققان مرکز فرهنگ و معارف قران‏ ، فرهنگ قران ،   ص 243 253 ، ‏قم ، بوستان کتاب‏ ، چاپ اول ، 1384ش. سوره علق (al-alaq): سوره علق اولین سوره ای است که بر پیامبر اسلام نازل شده است این سوره در مکه نازل شده و دارای ۱۹ آیه است کلمه علق به معنی خون بسته زالو و کرم است همچنین در قرآن از واژه علق به عنوان یکی از مراحل تکوین جنین یاد شده است این سوره جزو ۴ سوره ای است که در آن آیه سجده واجب وجود دارد اجمالا می‌توان گفت که هنگام سخن گفتن از امکان ، گاه معنای عامی را در نظر می­گیریم که شامل ضرورت هم خواهد بود. مثلا اگر گفته شود: ممکن است خدایی وجود داشته باشد ، ممکن است فرشته‌ای وجود داشته باشد ، ممکن است پیامبری وجود داشته باشد و ... ، مشخص است که سخن متکلم ناظر به امکان عام است ، و گرنه وجود خدا که ضرورت دارد و در دایره ممکنات نمی‌گنجد. این نوع سخن در قالب ممکنه عامه قابل ارزیابی است. اما اگر گفته شود: ممکن است که زوایای مثلث هم‌اندازه باشند ، در این‌جا متکلم از امکان ، تنها معنای خاصی را در نظر دارد که در مقابل ضرورت و وجوب قرار می‌گیرد. به چنین امکانی امکان خاص و به قضیه‌ای که ناظر به چنین امکانی است ، ممکنه خاصه می‌گویند. به هر حال ، اندیشمندان منطق ، این دو اصطلاح را این‌گونه توضیح داده‌اند: ممکنه عامه: قضیه‌‏ای است که حکم در ان به سلب ضرورت از جانب مخالف باشد.   قضایایی که در انها ، حمل محمول بر موضوع ، امری محال و ممتنع نباشد ، قضیه ممکنه عامه می‌نامند ؛ زیرا اعم است از این‌که حمل محمول بر موضوع به نحو ضرورت و وجوب باشد ، مانند این‌که هر انسانی ناطق است ؛ یا حمل محمول بر موضوع نیز مانند سلب ان ضرورت نداشته باشد ، مانند هر انسانی راه‌رونده است ؛ یعنى سلب راه رفتن از او ضرورى نیست. [ 1 ] ممکنه خاصه: قضیه‌‏ای است که حکم در ان به سلب ضرورت از جانب موافق و مخالف هر دو باشد ، مثل هر انسانی نویسنده است . علت ممکنه خاصه بودن این قضایا نیز این است که نسبت به قضایای ممکنه عامه ، خاص‌تر است و دائره شمولش کمتر است ؛ زیرا شامل قضایایی که حمل محمول بر موضوع به نحو وجوب و ضرورت است ، نمی‌شود. [ 2 ]     [ 1 ] . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج ‏3 ، ص1914 ، تهران ، کومش ، چاپ سوم ، 1373ش. [ 2 ] . همان. اصل دلسوز بودن برای مردم ، کاری پسندیده و مورد سفارش تعالیم دینی است. و پیشوایان دین هم چنین روحیه‌ای داشتند: لقد جاکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رؤف رحیم ؛ [ 1 ] به یقین ، پیامبری از جنس خود شما به سویتان امد که رنج‌هاى شما او ازرده ساخته و اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان ، بسیار مهربان و دلسوز است ! اما با این وجود ، دلسوزی هم اندازه‌ای دارد و نباید ان‌را تا حدی گسترش داد که انسان از دیگر کارهای خود باز بماند و یا به سلامتی جسم و روح خود اسیب برساند. در توصیف حالات پیامبر گرامی اسلام ص گزارش شده است که ان قدر غم‌‌خوار و دلسوز مردم بودند که از اصرار انان بر باقی‌ماندن در وادی گمراهی‌شان ان‌قدر غمگین و ازرده‌دل می‌‌شدند که سلامتی‌شان به خطر می‌افتاد: لعلک باخع نفسک الا یکونوا مؤمنین ؛ [ 2 ] نزدیک است که برای ایمان نیاوردن مردم ، به جهت غم و اندوه خود را هلاک کنی. اما خداوند خطاب به پیامبرش می‌فرماید: و لا تحزن علیهم و لا تکن فی‏ ضیق مما یمکرون‏ ؛ [ 3 ] از تکذیب و انکار انان غمگین مباش ، و سینه‌‏ات از توطئه انان تنگ نشود. و به عبارتی: کمی هم به فکر خود باش ! این توصیه خداوند به پیامبر ص را افراد باایمان نیز باید در زندگی خود به کار گیرند. بنابر این ، انسان باید همواره با احساساتی لطیف ، دلسوز دیگران باشد ، اما اگر مشاهده می‌کند که به تدریج دارای روحیه‌ای شده که ناراحتی و اندوه او به صورت غیر ارادی به درازا کشیده و ادامه زندگی سالم را برای او دشوار می‌کند ، باید تلاش کند تا بیش از اندازه در معرض حوادث اندوهبار قرار نگرفته و در صورت تداوم افراطی حزن و اندوه با استفاده از ارتباط با خدا و نیز بهره‌برداری مشروع از مواهب دنیوی روحیه خود را تغییر داده و به زندگی عادی برگردد.   [ 1 ] توبه ، 128. [ 2 ] . شعرا ، 3. [ 3 ] . نمل ، 70. سلام.باید پیگیری شود که از کدام مرجع و با چه دستوری بوده است .