چرا در نماز فرادا که خلوت انسان با خدایش است، باز هم سفارش به پاکیزه، منظم، مرتب و معطر بودن شده است؟
چرا رعایت برخی از امور در نماز فرادا، مانند معطر بودن، شانه زدن، لباس کامل پوشیدن و ... سفارش شده است، در حالی‌که پایه مطلوبیت این رفتارها، فرهنگ و آداب اجتماعی است؟ و انسانی که در خلوت با خدا مناجات می‌کند، چه فرقی می‌‌کند که با زیرپوش نماز بخواند، یا با لباس رسمی؟
در روایات بر انجام برخی از مستحبات ؛ مانند مرتب بودن لباس ، [ 1 ] استعمال بوی خوش ، [ 2 ] و... در نماز سفارش شده است و این اختصاصی به نماز جماعت نداشته بلکه در نمازهای فرادا نیز مطلوب است: [ 3 ] امام حسن ع هر گاه به نماز می‌ایستاد ، بهترین لباس‌هاى خود را می‌پوشید. پرسیدند: اى پسر رسول خدا ! چرا بهترین لباس‌هایتان را می‌پوشید ؟ فرمود: خدا زیبا است و زیبایى را دوست می‌دارد ، و من خود را براى پروردگارم اراسته می‌کنم . خدا فرموده است: خذوا زینتکم عند کل مسجد ؛ [ 4 ] به هنگام خواندن هر نماز و انجام دادن هر عبادت ، و در نماز جمعه و نماز عید ، اراسته باشید و جامه‌‏هاى تمیز بپوشید ، و سر و وضع و لباس‏ خود را مرتب‏ کنید ؛ این است که دوست دارم به هنگام عبادت ، بهترین جامه‏‌هایم را بپوشم. [ 5 ] امام صادق ع فرمود: دو رکعت نماز گزاردن با بدنى معطر ، از هفتاد رکعت نماز بدون عطر بهتر است . [ 6 ] و ... در پاسخ به پرسش مطرح شده باید گفت: این‌گونه نیست که مرتب بودن لباس ، ارایش و بوی خوش بدن و ... فقط برای حضور در اجتماع باشد ، و در خلوت انسان‌ها هیچ تاثیر مثبتی بر روحیه انسان‌ها نداشته باشد ! در بیشتر موارد ، انسان اراسته ، پوشیده و معطر حس و حال بهتری نسبت  علاوه به افرادی دارد که دارای این ویژگی‌ها نیستند. علاوه بر این ، اراسته بودن در خلوت ، نوعی تمرین ادب در برابر پروردگار است ، و گرنه خدایی که بر اندیشه ما اگاه است ، چه نیازی به قیام و قعود و رکوع و سجود دارد ، تا چه برسد به نوع لباس و معطر بودن بدن ؟ [ 1 ] . مکروهات و مستحبات در لباس نماز گزار ، 28771 ؛ رابطه‏ى ایمان با پاکیزگى و ازدواج ، 211. [ 2 ] . عطر از نگاه روایات ، 39110. [ 3 ] . اهمیت ، اداب و فواید شانه زدن ، 23492 ؛ نقش پاکیزگی در کسب محبت خدا ، 50136. [ 4 ] . اعراف ، 31. [ 5 ] . عیاشی ، محمد بن مسعود ، التفسیر ، محقق ، مصحح ، رسولی محلاتی ، سید هاشم ، ج 2 ، ص 14 ، تهران ، المطبعه العلمیه ، چاپ اول ، 1380ق. [ 6 ] . طبرسی ، حسن بن فضل ، مکارم الاخلاق ، ص 42 ، قم ، شریف رضی ، چاپ چهارم ، 1412ق.
در شش صورت اگر بدن یا لباس نمازگزار نجس باشد ، نماز او صحیح است: 1. در جایى که به واسطۀ زخم یا جراحت یا دمل ، لباس یا بدن به خون الوده شده باشد. 2. در جایى که خون موجود در لباس کمتر از درهم باشد ( درهم تقریبا به اندازۀ یک بند انگشت اشاره است ) . البته این مسئله در غیر از خون حیض ، استحاضه و نفاس است. [ 1 ] 3. هر گاه لباسهاى کوچک ( مانند جوراب ، [ 2 ] کلاه ، کمربند و... ) او نجس باشد. 4. محمول متنجس. [ مثل دستمال متنجسی که در جیب نماز گزار باشد ] 5. لباس زنى که پرستار بچه است. [ 3 ] 6. در جایى که ناچار است با بدن یا لباس نجس نماز بخواند. [ 4 ] [ 1 ] . توضیح المسائل ( المحشى للامام الخمینی ) ، ج 1 ، ص 472. [ 2 ] . البته اگر جوراب بزرگ است [ مثل جوراب شلواری ] بطورى که ستر عورت مى کند مستثنى نیست ؛ گلپایگانى ، سید محمد رضا ، مجمع المسائل ، ج 4 ، ص 92 ، س 245 ، دار القران الکریم ، قم ، دوم ، 1409 ه ق. [ 3 ] . ( زنى که پرستار بچه است و بیشتر از یک لباس ندارد ، هر گاه در هر شبانه روز یک مرتبه لباس خود را اب بکشد ، اگر چه تا روز دیگر لباسش به بول بچه نجس شود ، مى تواند با ان لباس نماز بخواند ) ؛ توضیح المسائل ( محشى - امام خمینى ) ، مساله 863. [ 4 ] . امام خمینى ، سید روح الله ، ( محشى - امام خمینى ) ، ج 1 ، ص 469 ، دفتر انتشارات اسلامى ، قم ، هشتم ، 1424 ه ق. ابتدا لازم است به این نکته توجه شود که نماز میت، نمازی فرادا است و تنها گاه به صورت گروهی و جماعت خوانده می‌شود و برخی از ویژگی‌های جماعت، برای آن وجود دارد. و لذا اگر نیت جماعت شود باید تمام افعال نماز را خود فرد انجام دهد.

حال به بررسی این سؤال می‌پردازیم:

1. این‌که در نماز بر جنازه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کسی جلو نایستاده و هر یک به صورت جدا نماز خوانده‌اند، بر اساس روایتی این کار با توصیه امام علی(علیه السلام) بوده است:

زمانی که امام على(علیه السلام) غسل و کفن پیامبر(صلی الله علیه و آله) را انجام داد، نخست به تنهائى بر بدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) نماز گزارد. مردم در مسجد گرد آمده و در خصوص این‌که چه کسى بر بدن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز بگزارد و در کجا باید دفن شود گفتگو می‌کردند. در این هنگام امام على(علیه السلام) وارد شد و فرمود: «رسول خدا در حیات و ممات امام ما بوده و هست»؛ مسلمانان دسته دسته بدون آن‌که به کسى اقتدا کنند بر بدن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواندند.[1]

البته به نظر می‌رسد علل سیاسی در این توصیه امام بی‌تأثیر نبوده است؛ زیرا ایشان یا خود می‌بایست در نماز تمام گروه‌ها امام آنان باشد که احتمال برخی اعتراضات را به دنبال داشت و یا آنکه در هر گروه، فردی امام می‌شد که در این صورت شاید برای امام‌شدن – که می‌توانست در آینده فضیلتی برای آنان شمرده شود – درگیری‌هایی میان صحابه بوجود می‌آمد.

2. اما در این‌که چرا همه به صورت یکجا این نماز را نخواندند، بلکه گروه گروه آمده و نماز خوانده‌اند، مطلب صریحی در منابع یافت نشد، اما می‌توان براساس نقل‌های تاریخی، به نتایجی دست یافت:

عایشه گفت: «علی، عباس و بنی‌هاشم بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواندند سپس خارج شده و مهاجران وارد شدند و نماز گذاردند سپس انصار و پس از آنان زنان و برده‌ها و ... فوج فوج بر ایشان نماز خواندند بدون این‌که کسی بر نماز آنها امام بوده باشد».[2]

«پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به وسیله لحافی که در آن فوت کرده بود؛ جابه‌جا کردند و همان مکانی که در آن فوت کرد را کندند تا پیامبر را در آن‌جا دفن کنند. سپس مردم گروه گروه وارد شدند و بر ایشان نماز گزاردند و پس از مردها، زنان و سپس بچه‌ها نماز خواندند که هیچ‌یک از اینها در نمازشان امامی نبوده است».[3]

امام باقر(علیه السلام) فرمود: «...پس همانا ده نفر ده نفر بر جنازه پیامبر وارد شده و بر ایشان نماز خواندند».[4]

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «امام علی(علیه السلام) بر در ایستاد و بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نماز خواند. سپس مردم را دستور داد که ده نفر ده نفر آمده بر ایشان نماز بخوانند و بعد خارج شوند».[5]

این روایات با اختلافاتی که در برخی جزئیات دارند، این مطلب را ثابت می‌کنند که بر پیامبر گروه گروه نماز خوانده و هر گروهی پس از نماز خواندن خارج می‌شدند و گروهی دیگر وارد می‌شدند. 

بنا بر همین روایات و برخی روایات دیگر به دست می‌آید که پیامبر (صلی الله علیه و آله)در همان اتاقی که فوت شد دفن شده و هیچ خبری وجود ندارد که ایشان را از آن اتاق، حتی برای غسل و کفن بیرون برده باشند.

در نتیجه می‌توان چنین استنباط کرد که از علل اصلی گروه گروه نماز خواندن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) این بوده که نماز بر ایشان در همان حجره‌ای باشد که در آن از دنیا رفته و طبیعتاً آن مکان، اقتضای ورود افراد بسیار را نداشته است.





[1]. شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج 1، ص 188، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413ق؛ خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النصّ علی الأئمة الإثنی عشر، ص 125، قم، بیدار، 1401ق.

[2]. ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله‏، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج 1، ص 47، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، 1412ق؛ ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 1، ص 41، بیروت، دار الفکر، 1409ق.

[3]. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، ج 3، ص 213، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387ق؛ ابن هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، ج 2، ص 663، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، بی‌تا.

[4]. ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی‌طالب(علیه السلام)، ج 1، ص 239، قم، انتشارات علامه، چاپ اول، 1379ق؛ طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، ص 137، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ سوم، 1390ق.

[5]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، ص 451، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق. چندین روایت وجود دارد که به خواندن نمازهای مستحبی در خانه توصیه می کند ؛ و دلیلش نیز می تواند ان باشد که چنین عبادت مخفیانه ای به اخلاص نزدیک تر بوده و از ریا به دور است ؛ [ 1 ] چنان که پیامبر خدا ص فرمودند: اى مردم ! در خانه هایتان نماز بخوانید و نافله ها را در انها ترک نکنید . [ 2 ] برترى نماز نافله در نهان بر نافله اشکار ، مانند برترى نماز واجب بر نافله است . [ 3 ] برترین نماز ، نماز انسان در خانه اش است جز نماز واجب . [ 4 ] نماز مستحبى مخفیانه ، بیست و پنج برابر نمازی می ارزد که در برابر مردم به جا اورده شود . [ 5 ] با تمام انچه گفته شد ، دلیل این برتری ، جلوگیری از ریا است ، و گرنه تردیدی نیست که انجام عبادات واجب و مستحب در مسجد - در شرایط برابر - برتر از انجام ان در مکان های دیگر است ، از این گزارشی وجود دارد که پیامبر اکرم ص نماز شب خود را هم در مسجد می خواند. [ 6 ] و نیز در روایتی توصیه شده است که نماز واجب و مستحب و نمازهای قضا در مسجد اقامه شود. [ 7 ] به همین دلیل ، برخی از فقها خواندن نماز مستحبی در مسجد را بهتر می دانند. [ 8 ] از این رو ، می توان گفت ؛ اگر کسی در مسجد نماز نافله را بخواند و ایمن از ریا باشد ، و یا با این عمل ، مردم را به خواندن نماز نافله به عنوان یک کار خیر و پسندیده ترغیب نماید ، خواندن نمازهای مستحبی در مسجد نیکو و پسندیده است. [ 9 ] و به جهت عمومات نماز خواندن در مسجد [ 10 ] دارای ثواب است. اما اگر کسی قدرت کنترل نفس خود را نداشته و دچار ریا می شود ، بهتر است تا رفع این نقیصه ، مخفیانه نماز بگذارد ؛ چه در مسجدی خلوت و چه در خلوتی دیگر غیر از مسجد. [ 1 ] . ر. ک: حر عاملى ، محمد بن حسن ، وسائل الشیعه ، باب استحباب صلاه النوافل فی المنزل و اتخاذ بیت فی الدار للصلاه و اخفا النوافل ... ، ج 5 ، ص 294 ، قم ، مؤسسه ال البیت ع ، چاپ اول ، 1409ق ؛ نجفی ، محمد حسن ، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام ، ج 14 ، ص 145 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ هفتم ، 1404ق. [ 2 ] . متقی هندی ، علا الدین علی بن حسام الدین ، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ، محقق ، بکری حیانی ، صفوه السقا ، ج 7 ، ص 772 ، بیروت ، مؤسسه الرساله ، چاپ پنجم ، 1401ق. [ 3 ] . طوسى ، محمد بن الحسن ، الامالی ، ص 530 ، قم ، دار الثقافه ، چاپ اول ، 1414ق. [ 4 ] . مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 31 ، ص 10 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق ؛ شیبانی ، احمد بن محمد بن حنبل ، مسند احمد ، محقق ، شعیب الارنؤوط ، عادل مرشد ، ج 35 ، ص 459 ، بیروت ، مؤسسه الرساله ، چاپ اول ، 1421ق. [ 5 ] . کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ، ج 3 ، ص 24. [ 6 ] . ر. ک: طوسى ، محمد بن الحسن ، تهذیب الاحکام ، ج 2 ، ص 334 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 7 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج 3 ، ص 371 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 8 ] . ابوصلاح حلبی ، تقى الدین بن نجم الدین ، الکافی فی الفقه ، محقق ، استادی ، رضا ، ص 152 ، اصفهان ، کتابخانه عمومى امام امیر المؤمنین ع ، چاپ اول ، 1403ق. [ 9 ] . موسوی عاملی ، محمد بن علی ، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام ، ج 4 ، ص 407 ، بیروت ، مؤسسه ال البیت ع ، چاپ اول ، 1411ق ؛ بهجت ، محمد تقی ، جامع المسائل ، ج 1 ، ص 548 ، قم ، دفتر معظم له ، چاپ دوم ، 1426ق. [ 10 ] . نراقی ، ملا احمد بن محمد مهدی ، مستند الشیعه فی احکام الشریعه ، ج 4 ، ص 473 ، قم ، مؤسسه ال البیت ع ، چاپ اول ، 1415ق ؛ ر. ک: وسائل الشیعه ، ج 5 ، ص 193 و 201 ؛ همچنین روایاتی مانند: علیکم بالصلاه فی المساجد ؛ کافی ، ج 2 ، ص 635. هر چند همه احکام بر اساس مصالح و مفاسد است ؛ و هر حکمی دارای فلسفه و علتی است ؛ ولی بیان و کشف علت تمام جزئیات احکام ، کار بسیار مشکلی است ؛ نهایت اینکه بتوان ضوابط کلی برای احکام بیان نمود ؛ که البته کلیت در اینجا به معنای اکثری است که قابل استثناست. با در نظر داشتن این نکات در مورد علت خواندن نماز در موقع خاص مطالبی مطرح شده است همانند اینکه خداوند می خواهد پیش از هر کاری ، ذکر و عبادت او انجام گیرد و نماز و یاد خدا سراغازی باشد برای کارهای مهم زندگی انسان که شروع انها در پنج وقت نماز است ، علاوه اینکه خداوند خواسته است اهمیت توجه به زمان و ارزش ان را به مسلمان گوشزد نماید. سجده که از واجبات نماز است ، دارای اجزا و شرایط واجب و مستحب است ؛ از جمله مواردی که جزو مستحبات سجده به شمار می رود ، ان است که: 1. براى رفتن به سجده و بعد هر سجده ، در حال ارامى بدن الله اکبر بگوید. 2. مرد هنگام سجده رفتن ، اول دست ها و زن ، اول زانوها را به زمین بگذارد. 3. بینى را به مهر یا چیزى که سجده بر ان صحیح است بگذارد. 4. در حال سجده ، انگشتان دست را به هم بچسباند و برابر گوش بگذارد ، به طورى که سر انها رو به قبله باشد. 5. در سجده دعا کند و از خدا حاجت بخواهد و صلوات بفرستد. از جمله دعاهاى مناسب در سجده این است: یا خیر المسؤولیٖن ویا خیر المعطیٖن ارزقنىٖ وارزق عیالىٖ من فضلک فانک ذوالفضل العظیٖم . 6. بعد از سجده بر ران چپ بنشیند و روى پاى راست را بر کف پاى چپ بگذارد. 7. بعد از سجدۀ اول و ارامش بدن ، استغفر الله ربی و اتوب الیه بگوید. 8. سجده را طول بدهد و در موقع نشستن دستها را روى رانها بگذارد. 9. در موقع بلند شدن ، دستها را بعد از زانوها از زمین بردارد. 10. مردها ارنجها و شکم را به زمین نچسبانند و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند و زنها ارنجها و شکم را بر زمین بگذارند و اعضاى بدن را به یکدیگر بچسبانند. [ 1 ] اما بعضى از امور که در سجده مکروه است ، عبارت است از: 1. خواندن قران در سجده. 2. فوت کردن جاى سجده ، براى برطرف کردن گرد و غبار ان و اگر در اثر فوت کردن انجا ، دو حرف از دهان بیرون اید ، نماز باطل است. [ 2 ] [ 1 ] . امام خمینى ، توضیح المسائل ( محشى ) ، محقق و مصحح: بنى هاشمى خمینى ، سید محمد حسین ، ج 1 ، ص 591 ، م 1091 ، دفتر انتشارات اسلامى ، قم ، چاپ هشتم ، 1424ق. [ 2 ] . همان ، م 1092. نمازهای واجب ، در هیچ حالت و شرایطی از انسان ساقط نمی شود و بر هر مسلمانی که به سن تکلیف رسیده است ، واجب است در هر حالتی که ممکن است نماز خو د را به جا اورد. انسانی که در فضا و یا در سفینه ی فضایی است اگر می تواند با وسایل و امکاناتی در مکانی استقرار پیدا کند باید نماز خود را در حالت استقرار بخواند و اگر نمی تواند ، به هر شکل که امکان دارد ، ولو با اشاره ، باید نماز خود را بخواند. کسانی که در فضا هستند اگر در جهت کره ی زمین بایستند رو به قبله ایستاده اند ولی اگر نتوانستند جهت کره ی زمین را تشخیص بدهند باید به چهار جهت نماز بخوانند ( در صورت امکان ) و در غیر این صورت ، به هر چند جهت که بخوانند کافی است. [ 1 ] نسبت به زمان نمازها لازم است ، در هر بیست و چهار ساعت هر یک از نمازهاى پنچ گانه را یک مرتبه با ترتیب شرعى ان انجام دهند و بهتر است فاصلۀ متعارف زمانى بین اوقات نمازها در زمین را رعایت کنند. [ 2 ] اما درباره ی وضو ، اگر می تواند و امکان دارد باید وضو بگیرد و اگر امکان ندارد باید تیمم کند و اگر تیمم هم امکان ندارد ، باید بنابر احتیاط ، بدون وضو و تیمم نمازش را بخواند و بعدا قضای نمازهایی را که بدون وضو و تیمم خوانده است به جا اورد. [ 3 ] اما از نظر قصر و اتمام ( شکسته و یا تمام بودن نماز ) ، اگر فضانوردی می داند که ده روز یا بیشتر در یک محل از فضا اقامت خواهد داشت نمازش در انجا تمام است ، در غیر این صورت باید نمازش را شکسته بخواند ، اما اگر فضا نوردی شغل او باشد در صورتی که بعد از سفر اول ، ده روز یا بیشتر در وطن خود یا غیر وطن خود نمانده باشد در سفر دوم نمازش تمام است ، اما اگر ده روز در وطن خود یا غیر وطن خود بماند و مجددا به فضا برود ، نمازش شکسته خواهد بود. [ 4 ] [ 1 ] . با استفاده از استفتائات امام خمینی ( ره ) ، سؤال های 28 و 29 ؛ توضیح المسائل مراجع ، ج 1 ، ص 434 ، مسئله ی 784. [ 2 ] . منتظرى ، حسین على ، استفتائات ج 3 ، ص 66 ، قم ، چاپ اول ، بی تا ؛ ر.ک: مکارم شیرازی ، ناصر ، استفتائات جدید ، ج 1 ، ص 91 ، محقق و مصحح: علیان نژادی ، ابوالقاسم ، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب ( ع ) ، قم ، چاپ دوم ، 1427ق. [ 3 ] . امام خمینی ، توضیح المسائل ، ج 1 ، ص 381 ، مسئله ی 686 ؛ همان ، سؤال 339. [ 4 ] . امام خمینی ، توضیح المسائل ( محشی ) ، گرداورنده: بنی هاشمی خمینی ، سید محمدحسین ، ج 1 ، ص 705 ، م 1312 ، دفتر انتشارات اسلامی ، قم ، چاپ هشتم ، 1424ق. یکی از واجبات نماز ؛ بلند خواندن حمد و سورۀ نمازهای صبح ، مغرب و عشا است. البته نباید به حدی بلند باشد که به صورت داد و فریاد باشد ، فقط همین مقدار که صدا اشکار باشد کافی است ، و معمولا این مقدار از اشکار کردن صدا ، به حدی نیست که موجب مزاحمت برای دیگران شود. 1. از ان جا که نماز در حقیقت فرصتی است تا انسان با خدای خویش صحبت کند ، و این توفیقی است که از جانب حضرت دوست ، نصیب بندگانش می شود تا بتوانند در طول شبانه روز دقایقی را با معبود خویش به مناجات بپردازند ؛ [ 1 ] لذا درخواست پیامبران و اولیای الهی از خداوند این بود که ما را توفیق ده تا در زمره نمازگزاران باشیم. قران کریم از زبان حضرت ابراهیم خلیل ( ع ) چنین نقل می کند: رب اجعلنی مقیم الصلاه و من ذریتی ربنا و تقبل دعا ؛ [ 2 ] پروردگارا ، مرا برپا کننده نماز قرار ده ، و از فرزندانم ( نیز چنین فرما ) ، پروردگارا دعاى مرا بپذیر. این مسئله ان قدر برای ابراهیم ( ع ) اهمیت دارد که بعد از درخواست از خدا ، دوباره می فرماید این درخواست مرا اجابت کن. 2. علاوه بر شوق و اشتیاقی که انسان را وادار می کند تا وی برای مناجات و سخن گفتن با معشوقش هیچ فرصتی را از دست ندهد ، برخی کارهای طبیعی ؛ مانند دیر نخوابیدن ، تنظیم ساعت هشدار و ... نیز می تواند انسان نمازگزار را در این مهم به کمک نمایند. 3. راهکارها و دستور العمل هایی نیز در ضمن روایات از سوی پیامبر ( ص ) و ائمه ( ع ) به ما رسیده است که انها نیز بهترین راهکار برای به موقع بیدار شدن جهت اقامه نماز صبح خواهند بود. امام صادق ( ع ) از پیامبر گرامی اسلام ( ص ) نقل می کند: عن ابی عبد الله ( ع ) قال قال النبی ( ص ) من اراد شیئا من قیام اللیل و اخذ مضجعه فلیقل- بسم الله اللهم لا تؤمنی مکرک و لا تنسنی ذکرک و لا تجعلنی من الغافلین اقوم ساعه کذا و کذا الا وکل الله عز و جل به ملکا ینبهه تلک الساعه ؛ [ 3 ] هر کس که بخواهد شب برای عبادت برخیزد ؛ چون در بستر خود خوابید بگوید: ( بسم الله ) بار خدایا مرا از مکر خود اسوده مدار ، یاد خودت را از خاطرم مبر و مرا در گروه غافلان قرار مده ، من در فلان ساعت برخیزم. محققا خدای متعال برای او فرشته اى می گمارد که او را همان ساعت بیدار کند. همچنین امام صادق ( ع ) خود در این زمینه می فرماید: عن ابی عبد الله ( ع ) قال: ما من احد یقرا اخر الکهف عند النوم الا تیقظ فی الساعه التی یرید ؛ [ 4 ] هیچ کس نیست که ( ایه ) اخر سوره کهف [ 5 ] را هنگام خوابیدن بخواند ، مگر این که در هر ساعتى که بخواهد از خواب بیدار شود. [ 1 ] . اننی انا الله لا اله الا انا فاعبدنی و اقم الصلاه لذکری ؛ من الله هستم ؛ معبودى جز من نیست ! مرا بپرست ، و نماز را براى یاد من بپادار. طه ، 14. [ 2 ] . ابراهیم ، 40. [ 3 ] . کلینی ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح غفارى ، على اکبر ، اخوندى ، محمد ، ج 2 ، ص 540 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ چهارم ، 1407ق. [ 4 ] . همان. [ 5 ] . اخرین ایه سوره کهف این ایه است: قل انما انا بشر مثلکم یوحى الی انما الهکم اله واحد فمن کان یرجوا لقا ربه فلیعمل عملا صالحا و لا یشرک بعباده ربه احدا . مراجع معظم تقلید در این زمینه می‌گویند: برای مرد و زن ، مستحب مؤکد است پیش از نمازهای یومیه نمازهای واجبی که در هر روز خوانده می‌شود اذان و اقامه بگویند. [ 1 ] با این‌حال ، در برخی موارد ، گفتن اذان و اقامه -و در برخی موارد فقط اذان- برای نماز ساقط است. الف مواردی که اذان و اقامه ساقط است: کسی که در نماز جماعت شرکت می‌کند: وقتی براى نماز جماعتى اذان و اقامه گفته می‌شود ، براى همه کافى است ، پس کسى که با ان جماعت نماز مى‌خواند ، نباید [ 2 ] براى نماز خود اذان و اقامه بگوید ، اگرچه اذان و اقامه را نشنیده و یا موقع گفتن ان در جماعت حاضر نباشد. [ 3 ] کسی که پس از نماز جماعت رسیده ، و می‌خواهد نماز بخواند: وقتی نماز جماعت برپا می‌شود و فرد پس از اتمام نماز می‌رسد ، تا وقتى جمعیت متفرق نشده و عده‌ای مشغول تعقیبات هستند ، اگر انسان بخواهد فرادا یا با جماعت دیگرى نماز بخواند ، نباید [ 4 ] اذان و اقامه بگوید. البته این در صورتى است که براى نماز جماعت اول اذان و اقامه گفته شده و هر دو نماز در یک مکان باشد. [ 5 ] کسى که اذان و اقامۀ دیگرى را می‌شنود ، در صورتى که بین ان اذان و اقامه و نمازى که مى‌خواهد بخواند زیاد فاصله نشود ، مى‌تواند براى نماز خود اذان و اقامه نگوید. [ 6 ] ب مواردی که فقط اذان ساقط است: اگر نمازگزار نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا را بدون فاصله یا با فاصلۀ کمی از هم بخواند ، [ 7 ] اذان نماز دوم ساقط مى‌شود ؛ بنابراین در مواردی که سفارش شده نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا پشت سر هم خوانده شود ، اذان نماز برای نماز دوم ساقط می‌شود و ان موارد عبارت‌اند از: نماز عصر روز جمعه ، نماز عصر روز عرفه که روز نهم ذى حجه است. نماز عشای شب عید قربان ، براى کسى که در مشعر الحرام است. نماز عصر و عشای زن مستحاضه ، نماز عصر و عشاى کسى که نمى‌تواند از بیرون امدن ادرار و مدفوع خوددارى کند. [ 8 ] شایان ذکر است ، ساقط شدن اذان یا اقامه در بیشتر موارد مذکور به این معنا است که گفتن اذان و اقامه مشروع نبوده و باید ترک شود ؛ بنابراین فرد با گفتن عمدی ان مرتکب گناه می‌شود. اما در برخی موارد ، مراد از ساقط شدن ، ان است که گفتن اذان یا اقامه استحباب ندارد. پس با توجه به اختلاف نظر مراجع تقلید ، از بیان ان صرف نظر نموده و در این زمینه می‌توانید به کتابهای فقهی ، از جمله انچه در پاورقی ذکر شده است مراجعه نمایید.     [ 1 ] . امام خمینی ، توضیح المسائل محشی ، گرداورنده ، بنی‌هاشمی خمینی ، سید محمدحسین ، ج 1 ، ص 518 ، م 916 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ هشتم ، 1424ق ؛ ر. ک: نمایه 449 اذان و اقامه در نماز ؛ برخی فقها در مورد گفتن اقامه می‌گویند: بنابر احتیاط نباید ترک شود. [ 2 ] . ایت الله بهجت: مى‌تواند براى نماز خود اذان و اقامه نگوید ؛ ایت الله مکارم شیرازی: بنابر احتیاط . [ 3 ] . توضیح المسائل محشى ، ج ‌1 ، ص 522‌ ، م 923. [ 4 ] . ایت الله اراکى: بنا بر احتیاط واجب ؛ ایت الله بهجت: بنا بر اظهر لازم نیست.. ؛ ایات عظام گلپایگانى ، خوئى ، تبریزى ، صافى و سیستانى: مى‌تواند براى نماز خود اذان و اقامه نگوید ، به این معنا که گفتن اذان و اقامه مستحب نیست. [ 5 ] . ایات عظام اراکی ، گلپایگانی ، خویی ، تبریزی ، صافی ، سیستانی و شبیری: این حکم ، صرفا مربوط به مسجد است ؛ ر. ک: توضیح المسائل محشى ، ج ‌1 ، ص 522‌ - 523 ، م 924 و 925. [ 6 ] . همان ، ص 525‌ ، م 928. [ 7 ] . اکثر فقها می‌گویند: انجام تعقیبات و نماز نافله موجب فاصله بین نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا نمی‌شود. [ 8 ] . ر. ک: توضیح المسائل محشى ، ج ‌1 ، ص 520‌ ، م 922 ؛ البته در دو مورد اخیر اگر فرد بداند که با گفتن اقامه ، فرصت گذشته و ممکن است نجاست از وی خارج شود ، اقامه و سایر مستحبات نماز را نیز باید ترک نماید. در پاسخ فردی که از پیامبر ص پرسید ، ایا خدا نزدیک است که او را اهسته بخوانم ، یا دور است تا صدایم را بلند کنم ، این ایه نازل شد که من به بندگانم نزدیکم و دعاى هر دعاکننده ای را پاسخ می دهم. دو نکته اساسی در این ایه نهفته است: الف. منظور از نزدیک بودن خدا به بندگان قرب مکانى نیست ؛ زیرا این گونه نزدیکى از خصوصیات جسم است ؛ خداوند منزه از مکان و جسمانیت است ، بلکه مراد قرب علمی و شهودی است. ب. دعا اگر دعای واقعی باشد ؛ یعنی قلب دعا کننده با زبانش موافق باشد و قبل از زبان سر ، بر زبان قلب و فطرت جاری شود و دعاکننده در خواسته اش خالص باشد ، دعایش به یکی از انواع استجابت مستجاب خواهد شد. در نتیجه دعایی که مستجاب نمی شود فاقد یکى از دو چیز است ؛ یکی این که دعای واقعی نیست. و دیگر این که ؛ چون خالص براى خدا نیست ، و در حقیقت خدا را نخوانده دعایش به اجابت نمی رسد ؛ زیرا ان خدایى دعا را مستجاب می کند که شریک ندارد ، و خدایى که کارها را با شرکت اسباب و اوهام انجام می دهد ، او خداى پاسخ گوى دعا نیست ؛ لذا این دو طایفه از دعا کنندگان دعاشان مستجاب نیست ؛ زیرا دعایشان دعا نیست ، و یا از خدا مسئلت ندارند ؛ چون خالص نیستند.