پدر علم انسان شناسی کیست؟
ابوریحان بیرونی (al-biruni): ابوریحان محمد بن احمد بیرونی دانشمند بزرگ و ریاضی دان ستاره شناس و تاریخ نگار ایرانی سده چهارم و پنجم هجری است و بعضی از پژوهندگان او را از بزرگ ترین فیلسوفان مشرق زمین می دانند دانشنامه علوم چاپ مسکو ابوریحان را دانشمند همه قرون و اعصار خوانده است در بسیاری از کشورها نام بیرونی را بر دانشگاه ها دانشکده ها و تالار کتابخانه ها نهاده و لقب استاد جاوید به او داده اند
محمد بن علی بن الحسین ( ع ) ، ملقب به باقر و کنیه ابو جعفر فرزند امام سجاد ( ع ) است. برخى روز تولد ان حضرت را در مدینه اول ماه رجب مصادف با روز جمعه می دانند و برخى دیگر ، سوم صفر دانسته اند. پدر ایشان امام سجاد ( ع ) ، پیشوای چهارم شیعیان و مادرش ام عبدالله دختر امام حسن مجتبی ( ع ) است ؛ لذا هم از جهت پدری و هم از جهت مادری فاطمی و علوی است. امام باقر ( ع ) در دوران امامت خویش ، با وجود شرایط نامساعدی که بر عرصۀ فرهنگ اسلامی سایه افکنده بود ، با تلاشی جدی و گسترده نهضتی بزرگ را در زمینه علوم و معارف اسلامی طراحی کرد. تا جایی که این جنبش دامنه دار به بنیان گذاری و تاسیس دانشگاه بزرگ و برجسته اسلامی انجامید که پویایی و عظمت ان در دوران امام صادق ( ع ) ، به اوج خود رسید. امام با برقراری حوزۀ درس ، با کج اندیشی ها مبارزه کرد و در صدد زدودن چالش های علمی ، تحکیم مبانی معارف و اصول ناب اسلامی با تکیه بر ایات رهنمون گر قران برامد و ابواب فقهی و اعتقادی را از دیدگاه قران بررسی کرد و به پرورش دانشمندان و فرهیختگان عصر خود و جنبش بزرگ علمی پرداخت. امام محمد باقر ( ع ) در حالی که 57 سال از عمر مبارکش گذشته بود ، بنابر نظر مشهور مورخان در هفتم ماه ذی الحجه سال 114 هجرى دیده از جهان فرو بست و در قبرستان بقیع در کنار پدرش ( امام سجاد ) و عمویش ( امام حسن ) دفن شد. علت مرگ ان حضرت ، شهادت به دستور هشام بن عبد الملک بود . یعقوب بن اسحاق بن صباح بن عمران بن اسماعیل ، [ 1 ] معروف به فیلسوف اسلام ، [ 2 ] فیلسوف عرب‏ ، [ 3 ] و عراق بود. [ 4 ] برخی از تاریخ‌نویسان می‌گویند وی فاضل و یگانه‌ی زمان خود در معرفت تمام علوم قدیم بود. [ 5 ] بعضی از مورخان به اشتباه معتقد شدند که وی همان ابن سکیت بود ؛ اما واقعیت ان است که ابن سکیت دوازده سال قبل از او توسط متوکل و در زمان امام هادی ع کشته شد و امام حسن عسکری ع را ملاقات نکرد. [ 6 ] پدر یعقوب در زمان مهدی عباسی و هارون الرشید حاکم کوفه [ 7 ] بود ؛ [ 8 ] اما یعقوب در بصره به دنیا امد ، [ 9 ] و بعدها برای اموختن علم و دانش به بغداد رفت. [ 10 ] یعقوب توانست مورد عنایت مامون و معتصم قرار گیرد ، [ 11 ] و به مقام معلمی و استادی فرزند خلیفه احمد بن معتصم نائل شد. [ 12 ] اما مورد غضب متوکل قرار گرفت و در سال 242 ق ، دستور داد که وی را پنجاه ضربه شلاق بزنند. [ 13 ] اثار و تالیفات ابن اسحاق یعقوب پیرو ارسطو بود ، [ 14 ] و در علوم مختلف تبحر داشت و توانست حدود  300 کتاب ، [ 15 ] در علوم مختلف ؛ مانند فلسفه ، منطق ، ریاضیات ، موسیقی ، نجوم ، هندسه ، طبیعت و فلکیات ، احکام و جدل بنویسد. [ 16 ] مشهورترین کتاب‌های او عبارت‌اند از: 1. کتاب الفلسفه الاولی فیما دون الطبیعیات و التوحید. 2. کتاب الفلسفه الداخله و المسائل المنطقیه و المعتاضه ، و ما وافق الطبیعیات. 3. رساله فی انه لا تنال الفلسفه الا بعلم الریاضیات‏. 4. کتاب الحث علی تعلم الفلسفه. 5. رساله فی کمیه کتب ارسطوطالیس ، و ما یحتاج الیه فی تحصیل علم الفلسفه ، مما لا غنی فی ذلک عنه منها ، و ترتیبها و اغراضه فیها. 6. کتاب فی قصد ارسطوطالیس فی المقولات ایاها قصدا ، و الموضوعه لها. 7. رسالته الکبری فی مقیاسه العلمی. 8. کتاب اقسام العلم الانسی. 9. کتاب ماهیه العلم‏ و اقسامه. 10. کتاب فی ان افعال البارئ کلها عدل لا جور فیها. [ 17 ] ... وی علاوه بر فلسفه ، به علم طب ، ریاضی ، نجوم ، هندسه ، طبیعیات و منطق اشنایی داشت. [ 18 ] شاگردان 1. احمد بن محمد بن مروان سرخسی ؛ ‏ [ 19 ] 2. حسنویه ؛ [ 20 ] 3. نقطویه ؛ [ 21 ] 4. سلمویه‏. [ 22 ] مذهب یعقوب وی ابتدا یهودی و یا نصرانی بود ؛ اما بعد اسلام اورد. [ 23 ] سید بن طاووس وی را عالم شیعی می‌داند ؛ [ 24 ] و برخی وی را منسوب به فرقه زیدیه می‌دانند. [ 25 ] مرگ تاریخ‌های متفاوتی برای مرگ یعقوب گزارش شده است که بر اساس برخی از انها او در 260 هجری هم‌زمان با شهادت امام عسکری ع  از دنیا رفت. کتاب تناقضات قران از طرف دیگر گزارشی وجود دارد - که گویا پرسش نیز ناظر به ان است - مبنی بر این‌که شخصی به نام اسحاق کندی شبهاتی درباره‌ی قران کریم مطرح کرد و در همین راستا کتابی به نام تناقض القران نگاشت. یکی از شاگردان وی روزی نزد امام حسن عسکری ع امد. امام ع به او فرمود: ایا در میان شما شخصی پیدا نمی‏شود تا استادتان را از ادامه‌ی این‌گونه کارها و پرداختن به قران باز دارد ؟ شاگرد پاسخ داد: ما شاگردان او هستیم و چگونه این توانایی را داریم که در این مسئله یا غیر ان به او اعتراض کنیم ؟ ! امام ع به او فرمود: با الفت و محبت از استاد خود سؤال بپرس که ایا ممکن است گوینده قران نزد تو بیاید و بگوید که مقصود از گفته‏هایش غیر از ان چیزی باشد که تو پنداشته‏ای و بدان راه یافته‏ای ؟ ! او که خود را از فهمیدگان می‌داند پاسخ مثبت خواهد داد. هنگامی که چنین اعترافی کرد ، بگو پس تو چه می‏دانی شاید گوینده کلمات قران ، مقصودش جز انچه پنداشته‏ای باشد و ان‌را در غیر معانی خود استعمال کرده باشد... . ان شاگرد نزد استادش کندی رفت و پس از مهر و محبت و ایجاد الفت ، گفته‏های امام را بیان کرد و پاسخ را از استاد خواست. استاد در اندیشه فرو رفت و به کنکاش پرداخت و جوانب مختلف قضیه را بررسی کرد. استدلال متین بود و احتمال دو وجهی بودن کلام در زبان شایع بود ، پس متوجه اشتباه کلام خود شد و کتاب خود را به اتش کشید. [ 26 ] روایت مذکور در مورد شخصی به نام اسحاق کندی ذکر شده است ؛ اما برخی از تاریخ نویسان معاصر این روایت را مربوط به یعقوب بن اسحاق کندی دانسته‌اند. [ 27 ] ابن شهراشوب ، این روایت را بدون ذکر سند از کتاب التبدیل ذکر کرده است که مؤلف ان شخصی به نام ابوالقاسم علی بن احمد کندی بوده که دانشمندان علم رجال او را کذاب ، غالی و بدعت‌گذار به شمار اورده [ 28 ] و معتقدند که کتاب‌هایش دارای ارزش خاصی نیست و توجهی به ان نمی‌شود. [ 29 ] پس هدایت ابو یوسف کندی توسط امام عسکری ع بر اساس این حدیث دست کم دو اشکال دارد: اول ان‌که در این روایت از اسحاق کندی یاد شده با ان‌که ان فیلسوف معروف ، فرزند اسحاق بود. دوم ان‌که سند این گزارش چندان قابل اعتماد نیست و ممکن است توسط برخی رقیبان وی جعل شده باشد. با این وجود ، اما از ان‌جا که ابو یوسف کندی معاصر با امام عسکری ع بود و فیلسوفی به نام اسحاق کندی در ان زمان شناخته شده نیست ، ممکن است مراد از اسحاق ، همان فرزند او ابو یوسف کندی باشد و این احتمال نیز وجود دارد که او در مقطعی از زمان - چنانچه برای بسیاری از اندیشمندان رخ می‌دهد - دچار انحراف فکری شده باشد که با عنایت امام یازدهم ع ، از این انحراف برگشته باشد. اگر گزارش دیگری در این زمینه مشاهده شد ، این پاسخ ویرایش خواهد شد. [ 1 ] . ابن حزم اندلسی‏ ، ابو محمد علی بن احمد ، جمهره انساب العرب‏ ، ص 426 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول‏ ، 1418ق. ، ص:426 ؛ ابن ندیم بغدادی ، محمد بن اسحاق ، الفهرست ، ص 357 ، بیروت ، دار المعرفه ، چاپ دوم ، 1417ق. [ 2 ] . مرزبانی ، محمد بن عمران‏ ، معجم الشعرا ، محقق ، اسلیم ، فاروق‏ ، ص 576 ، بیروت ، دار صادر ، چاپ اول ، 1425ق‏. [ 3 ] . ابن ابی اصیبعه ، احمد بن القاسم ، عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 172 ، بیروت ، دار مکتبه الحیاه ، بی‌تا. [ 4 ] . ابن شهر اشوب مازندرانی ، مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 424 ، قم ، علامه ، چاپ اول ، 1379ق. [ 5 ] . الفهرست ، ص 357. [ 6 ] . مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار ال الرسول ع ، محقق ، مصحح ، رسولی ، سید هاشم ، ‌ج 1 ، ص 327 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ دوم ، 1404ق. [ 7 ] . جمهره انساب العرب‏ ، ص 426. [ 8 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 172. [ 9 ] . همان ، ص 173. [ 10 ] . همان. [ 11 ] . معجم الشعرا ، ص 576 ؛ عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 173. [ 12 ] . بیهقی ، علی بن زید ، تاریخ حکما الاسلام‏ ، ص 41 ، محقق ، کرد علی ، محمد ، دمشق ، مطبعه الترقی‏ ، چاپ اول ، 1365ق. [ 13 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 14 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 174. [ 15 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 16 ] . همان ، ص 358 366. [ 17 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 178. [ 18 ] . همان ، ص 178 - 191. [ 19 ] . الفهرست ، ص 365. [ 20 ] . عیون الانبا فی طبقات الاطبا ، ج 2 ، ص 176. [ 21 ] . همان. [ 22 ] . همان. [ 23 ] . تاریخ حکما الاسلام‏ ، ص 41. [ 24 ] . ابن طاووس ، علی بن موسی ، فرج المهموم فی معرفه نهج الحلال من علم النجوم تاریخ علما النجوم ، ص 128 ، قم ، دار الذخائر ، چاپ اول ، 1368ق. [ 25 ] . معجم الشعرا ، ص 576. [ 26 ] . مناقب ال ابی طالب ع ، ج 4 ، ص 424. [ 27 ] . عزیز الله عطاردی‏ ، مسند الامام العسکری ابی محمد الحسن بن علی ع ‏ ، ص 230 ، بیروت ، دار الصفوه ، چاپ اول ، 1413ق. [ 28 ] . غضائری ، احمد بن حسین ، کتاب الضعفا ، ص 82 ، قم ، مؤسسه اسماعیلیان ، 1364ق. [ 29 ] . نجاشی ، احمد بن علی ، فهرست اسما مصنفی الشیعه رجال نجاشی ، ص 265 ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ ششم ، 1365ش. 1. بی گمان علوم به طور کلی به دنبال کشف حقایق هستند ، اما باید توجه داشت که این موضوع ، غیر از ان است که علوم موجود ، حقایق را ان گونه که هستند کشف نموده باشند. به عبارت دیگر ، در گذشته علوم و معارف مختلف در یک جا متمرکز بوده و از حال هم باخبر بودند و در تعامل با یکدیگر رشد می کردند. در حوزه ها و مراکز علمی ان زمان ، طبیعیات ، ریاضیات ، فلسفه ، کلام و دیگر علوم و معارف در کنار هم تدریس می شدند. این علوم در یک مجموعه بودند و محتوای خود را با هم هماهنگ می کردند. معارف عهده دار تبیین جهان شناسی و جهان بینی ، مبادی و مبانی بوده و پیش فرض ها را تحلیل و تثبیت می کردند و در اختیار شاخه های دیگر دانش ؛ نظیر علوم طبیعی قرار می دادند و علوم طبیعی به استناد و اتکای ان مبانی و پیش فرض هایی که در حکمت و الهیات فلسفه بررسی و مستدل شده بود به کار خویش ادامه می داد ، اما پس از قرن سیزدهم میلادی به تدریج شاخه های علوم از یکدیگر جدا و مستقل شدند و جریان تخصصی شدن علوم ، ارام ارام دامن گستر شد و حوزه های معرفت و دانش از هم گسیخت و علوم طبیعی کاملا از جهان بینی جدا شد و علم مصطلح ؛ یعنی دانش تجربی از فلسفه بی گانه گشت و خود را از الهیات و حکمت بی نیاز دید. علم دوران مدرن ، مانند علم دوران گذشته باورمند و معتقد به نظام علی و معلولی است ؛ با این تفاوت که چون خود را از فلسفه الهی و دین جدا کرده ، به علت فاعلی و علت غایی عالم کاری ندارد و دایره نظام علی را در حصار تنگ حس و تجربه محدود می سازد. همه همت عقل حسی و تجربی کاوش در علل قابلی است ؛ یعنی فلان چیز پیش از این چه بوده و اکنون چیست و سرانجام تحت تاثیر عوامل طبیعی دیگر چه خواهد شد. این مسئله به معنای محدود شدن دانش تجربی در سیر افقی اشیا و پدیده ها و غفلت تام از سیر عمودی و صعودی طبیعت و جهان است. اساس نظام علی مبتنی بر در نظر گرفتن علت فاعلی و غایی است که نه علم محدود شده به عقل حسی و تجربی ، توان اثبات و بحث و فحص در ان را دارد ، و نه می تواند از جایی دیگر وام بگیرد. این ناتوانی در استمداد از منابع معرفتی دیگر ، محصول و نتیجه جدا شدن علم تجربی و طبیعیات از دین و فلسفه الهی است. شیفتگان این نگاه استقلالی به علم ، پا را از مرزهای واقعی علم تجربی فراتر نهاده و دعوای ارائه فلسفه و جهان بینی الحادی را داشته اند ! در حالی که عقل حسی و تجربی در قالب محدود خویش از اساس نمی تواند جهان بینی ارائه دهد. حس و تجربه ای که در کمال توفیق خویش تنها می تواند بینشی خاص درباره موجودی مخصوص ؛ مانند دریا بینی ، صحرابینی ، گیاه و جانورشناسی و اخترشناسی داشته باشد ، کجا می تواند عهده دار هستی شناسی به معنای وسیع ان جهان بینی باشد ؟ اگر یک فیزیک دان بگوید من به استناد حس و تجربه ثابت کردم که عالم مبدا و خالقی دارد به او گفته می شود: حکم شما اشتباه است و اگر بگوید ثابت کردم که عالم مبدئی ندارد به او گفته می شود: داوری شما باز هم اشتباه است ؛ زیرا اساسا با ابزاری که وی در دست دارد ؛ یعنی حس و تجربه حتی حق سخن گفتن شک امیز در این وادی های غیرتجربی را ندارد ، چه رسد به این که بخواهد قاطعانه چیزی را نفی یا اثبات کند. این مسئله درست به این می ماند که کسی بخواهد با ترازویی که مناسب توزین سبزی و میوه است وزن سلسله جبال البرز را بسنجد. [ 1 ] پس نمی توان گفت علوم کنونی حقایق واقعی را کشف نموده و متن واقع را نمایانده اند ؛ بلکه حد اکثر بخشی از ان که در حیطه حس بوده و تجربه پذیر است را اشکار ساخته اند. 2. خود متخصصان علوم نیز مدعی کشف حقایق ان گونه که هست نمی باشند. استیون هاوکینگ که یکی از شناخته شده ترین دانشمندان فیزیک معاصر می باشد در کتاب خویش اورده است: هر نظریه فیزیکی همواره موقتی است ، به این معنا که صرفا یک فرضیه می باشد. ما هرگز قادر به اثبات ان نیستیم. اگر بارها و بارها نتایج تجربه با پیش بینی های نظریه سازگار باشد ، نمی توان اطمینان داشت که نتایج تجربه بعدی در تناقض با نظریه نخواهند بود . [ 2 ] به همین جهت نیز به اعتقاد اندیشمندان اسلامی ، تنها علم و یقین ، یا ظن و گمان مبتنی بر یقین و دلیل قطعی ، می تواند حجت شرعی و منبع معرفتی دین باشد ؛ نه هر فرضیه ای که عالم و دانشمندی ان را ساخته و پرداخته است. مطلبی که مفید قطع یا طمانینه باشد ، معارض با دین نیست و در درون مرزهای معرفت دینی جای می گیرد ؛ حال ان که فرضیه علم نیست ؛ زیرا نه مبرهن است و نه مایه فراهم امدن طمانینه و اعتقاد عقلایی. به تعبیر علامه طباطبائی فرضیه ، حکم پای ثابت و ارام پرگار را دارد که ان را مستقر می کنیم تا بتوانیم پای دیگر پرگار را به حرکت دراوریم. فرضیه را بنا می نهند تا بتوانند قدم های بعدی را بردارند و احیانا به علم برسند. فرضیه از ان جهت که فرضیه است علم نیست. فرضیه های علمی تا وقتی به حد قطع یا طمانینه نرسیده و مفید یقین یا اطمینان عقلایی نشده اند نه علم مصطلح اند و نه حجت شرعی و معتبر دینی. بنابراین نه معارض دین اند و نه معارض نقل ؛ از این رو کلیه دیدگاه هایی که در فلسفه علم ارزش قضایای علمی را نازل می دانند و برای علوم تجربی در واقع نمایی و ارائه معرفت عینی و معتبر ، شانی قائل نیستند ، مؤید عدم تعارض علم و دین اند ؛ زیرا از نگاه انان یافته های دانشمندان علوم طبیعی و تجربی از سنخ معرفت و علم نیست ؛ چون حکایت قابل اعتمادی از واقع ندارند. بنابراین در قبال دین ساکت اند نه ناطق ، و سکوت عدم احتجاج است ، نه احتجاج بر عدم. [ 3 ] [ 1 ] . جوادی املی ، عبد الله ، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی ، ص 108 و 109 ، قم ، مرکز نشر اسرا ، چاپ چهارم ، 1389ش. [ 2 ] . هاوکینگ ، استیون ویلیام ، تاریخچه زمان ، ترجمه ، محجوب ، محمد رضا ، ص26 ، تهران ، شرکت سهامی انتشار ، چاپ نهم ، 1384ش. [ 3 ] . منزلت عقل در هندسه معرفت دینی ، ص 111. حضرت داوود ع از پیامبران بزرگ بنی‌اسرائیل است. محل تولد ایشان دقیقا مشخص نیست ، اما از ان‌جا که بنی‌اسرائیل در سرزمین فلسطین می‌زیستند ، می‌توان گفت داوود ع در فلسطین دیده به جهان گشود. واژه داوود که از ریشه غیر عربی گرفته شده ، [ 1 ] در زبان عبری داوید تلفظ می‌شود ، و به معنای محبوب است. [ 2 ] نام داوود نبی ع شانزده بار ، در قران کریم بیان شده است. [ 3 ] وی از جمله پیامبرانی است که علاوه بر نبوت ، دارای منصب حکومت و قضاوت ، رهبری مقتدر و صاحب کتاب بود. [ 4 ] ان‌حضرت از نواده‌‌های حضرت یعقوب ع است که با چند واسطه به او می‌رسد. [ 5 ] نسب و والدین پدر حضرت داوود ع را با نام‌هایی نسبتا مشابه معرفی کرده‌اند که ناشی از تفاوت‌های بین زبانی است: ایشا ، [ 6 ] ایشی ، [ 7 ] اشی ، [ 8 ] یسی ، [ 9 ] اسی ، [ 10 ] انسا ، [ 11 ] و ... . اما در ارتباط با مادر ان‌حضرت با جست‌وجویی که در منابع تاریخی داشتیم ، به نام ایشان برخورد نکردیم که در صورت یافتن گزارشی در این زمینه ، این پاسخ ویرایش خواهد شد. نسب حضرت داوود ع در برخی از منابع تاریخی این‌گونه ذکر شده است: داوود پسر یسا ایشا ، پسر عوبید عومذ ، پسر بوعز افصان ، پسر سلما سلمون ، پسر نخشون ، پسر عمیناداب ، پسر رم ، پسر حصرون ، پسر فارص ، پسر یهودا ، پسر یعقوب . [ 12 ]   گفتنی است که نسب ان‌حضرت در کتب یهود و نصارا هم این‌گونه ذکر شده است ، [ 13 ] اما در برخی منابع اسلامی او نه از نوادگان یهودا ، بلکه از نوادگان لاوی بن یعقوب معرفی شده است. [ 14 ] قران کریم نیز حضرت داوود ع را از نسل ، حضرت یعقوب ع ، حضرت اسحاق ع و حضرت ابراهیم ع اعلام می‌کند ، ان‌جا که می‌فرماید: و وهبنا له اسحاق و یعقوب کلا هدینا و نوحا هدینا من قبل و من ذریته داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى‏ و هارون و کذلک نجزی المحسنین ؛ [ 15 ] و اسحاق و یعقوب را به او ابراهیم بخشیدیم و هر دو را هدایت کردیم و نوح را پیش از ان هدایت نمودیم و از فرزندان او ، داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسى و هارون را هدایت کردیم این‌گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم. القاب القاب و توصیفاتی که می‌توان برای حضرت داوود از قران کریم استخراج کرد ، بدین ترتیب است: ذا الاید صاحب قدرت ، اواب بسیار توبه کننده ، [ 16 ] دارای قدرت فصل الخطاب یا فیصله‌دادن ، [ 17 ] خلیفه الله جانشین خدا ، [ 18 ] نعم العبد بهترین بنده ، ملک پادشاه ، حکیم ، عالم . [ 19 ] همسران بر اساس گزارش‌های تاریخی ، نام‌ همسران داوود ع عبارت‌اند از: شیتموم ، اریخایل ، موخا ، دحات ، ابیطال و اغلا که از انها دارای فرزند شد و میخل بنت شاول که از او صاحب فرزند نشد. [ 20 ] همچنین برای او همسر دیگری به نام برسبا [ 21 ] بثشبع‏ [ 22 ] ذکر شده است که مادر حضرت سلیمان ع و همسر سابق اوریا یکی از فرماندهان نظامی حضرت داوود بود. [ 23 ] البته برخی از کتاب‌های تاریخی برای ان‌حضرت ع همسران زیادی ذکر کرده‌اند و تعداد ان‌را صد همسر نیز ذکر کرده‌اند. [ 24 ] فرزندان‏ ‏بنابر انچه از برخی کتب تاریخی به دست می‌اید ، داوود نبی فرزندان زیادی داشت. برخی از منابع تاریخی تعداد فرزندان حضرت داوود ع را نوزده تن ذکر کرده‌اند ، [ 25 ] نام تعدادی از انها از این قرار است: امنون ، 2. دالویا ، 3. اباشلوم ابشالوم یا ابیشالوم ، 4. ارنیا ، 5. سفاطیا ، 6. ناتان ، 7. سمون ، 8. سوباب ، 9. نوتان ، 10. سلامان ، 11. یابار ، 12. الیشوس ، 13. نافاق ، 14. یافیا ، 15. الیشماس ، 16. السنابا ، 17. الیفلاث ، 18. سلیمان. [ 26 ] معروف‌ترین فرزند او ، حضرت سلیمان ع بود که جانشین وی شد و به مقام نبوت و پادشاهی رسید. [ 27 ] نبوت قران کریم به پیامبری داوود ع و نزول وحی بر ان‌حضرت و داشتن کتابی اسمانی ، تصریح دارد. خدای متعال در قران کریم خطاب به پیامبر اسلام ص می‌فرماید: ما به تو وحى فرستادیم ؛ همان‌گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحى فرستادیم و نیز به ابراهیم و اسماعیل... و به داوود زبور دادیم . [ 28 ] و نیز: و پروردگار تو به انچه در اسمان‌ها و زمین است اگاه‌‏تر است. بعضى از پیامبران را بر بعضى دیگر برترى نهادیم و به داوود زبور را دادیم . [ 29 ] حضرت داوود ع در زمره پیامبرانی است که دارای ایین و شریعت مستقل نبود ، بلکه مبلغ شریعت پیامبر اولوالعزم ؛ حضرت موسی ع بود. [ 30 ] کتاب اسمانی بر اساس صریح ایه 55 سوره اسرا ، کتاب اسمانی حضرت داوود ع ، زبور نام دارد: و اتینا داوود زبورا . طبق احادیث امامان معصوم ع ، در کتاب زبور به مسائل و موضوعات زیر اشاره شده است: الف معارف اعتقادی راجع به توحید ، نبوت حضرت داوود ع ، معاد و یاد مرگ ، تذکر و اتمام حجت راجع به انسان‌هایی که اهل طاعت و عمل نیستند. ب پیش‌بینی‌ها و پیش‌گویی‌ها ؛ مانند بشارت به عیسی و یحیی ع و بشارت به پیامبر اخر الزمان ص که به اسم از ایشان نام برده شده است. امام رضا ع در یکی از مجالس مباحثه که مامون ترتیب داده بود ، در مقابل راس جالوت ؛ از بزرگان یهود ، وقتی به استدلال و احتجاج می‌پردازد ، سفر اول زبور داوود را شروع به قرائت کرد تا این‌که به نام محمد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین ع رسید. سپس حضرت به خداوند قسم یاد کرد که این نام‌های مقدس در زبور امده ، و راس جالوت هم امدن این اسما در زبور را پذیرفته و به ان تصریح کرده است. [ 31 ] هم‌چنین امدن و ظهور منجی برای انسان‌ها و این‌که در نهایت ، وارثان زمین ، بندگان شایسته خداوند هستند ، از مسائلی است که به تصریح قران ، [ 32 ] و احادیث [ 33 ] در زبور به ان اشاره شده است. ج مسائل و دستورهای تربیتی و رفتاری ؛ این مسائل در روایات تحت عنوان احادیث قدسی که در زبور امده و خطاب به داوود نبی ع بوده ، ذکر شده است. [ 34 ] در بعضی از احادیث امده است که کتاب زبور ؛ مانند انجیل و تورات نزد اهل‌بیت ع نگهداری می‌شود. [ 35 ] شغل قبل از نبوت رسول خدا ص فرمود: خداوند ، داوود ع را هنگامی مبعوث کرد ‌که ایشان یک چوپان بود ؛ هم‌چنین حضرت موسی ع را نیز هنگام چوپانی ایشان به نبوت برگزید ؛ من نیز چوپانی گوسفندان را در منطقه جیاد به عهده داشتم . [ 36 ] مقامات و ویژگی‌های شخصیتی تمام کمالات انسانی و الهی را که عموم پیامبران داشتند ، حضرت داوود ع هم داشت ؛ یعنی از اوصاف نبوت عامه برخوردار بود. او نمونۀ کاملی از یک انسان مطیع پروردگار بود که در اثر سیر و سلوک به مقامات بالای انسانی و معنوی رسید. [ 37 ] در این‌جا اشاره مختصری به برخی از روش‌های رفتاری و اخلاقی وی خواهد شد. مقام خلافت الهی: یا داود انا جعلناک خلیفه فی الارض ؛ [ 38 ] اى داود ، ما تو را خلیفه روى زمین گردانیدیم. مسخر کردن کوه‌ها: انا سخرنا الجبال معه یسبحن بالعشی و الاشراق ؛ [ 39 ] ما کوه‌‏ها را رام کردیم و کوه‏ها هر شام‌گاه و بامدادان با او تسبیح می‌کردند. رام کردن پرندگان: و الطیر محشوره کل له اواب ؛ [ 40 ] و پرندگان بر او گرد مى‏امدند ، همه فرمانبر او بودند نرم شدن اهن در دست داوود: و النا له الحدید ؛ [ 41 ] و اهن را برایش نرم کردیم. کشتن جالوت: ... و قتل داود جالوت ؛ [ 42 ] و داوود جالوت را کشت. یکی از ویژگی‌های برجسته داوود که در قران بدان تصریح شده است ، مبارزه و جهاد در راه خدا ، برای از بین بردن پادشاه ظالم و ستم‌گر است که به دست ان‌حضرت اتفاق افتاد. بزرگ خاندان ال داوود و مؤسس سلسله‌ای جدید: اعملوا ال داود شکرا و قلیل من عبادی الشکور ؛ [ 43 ] اى خاندان داوود سپاس‌گزارى کنید ، که اندکى از بندگان من شکر گزارند. داشتن صبر و شکیبایی در راه هدایت مردم: اصبر على‏ ما یقولون و اذکر عبدنا داود ذا الاید انه اواب ؛ [ 44 ] بر انچه می‌گویند صبر کن و به یاد اور بنده ما داوود را که نیرومند بود و بسیار به خدا رجوع داشت. ساده زیستی و ارتزاق از دست‌رنج: فلقد کان یعمل سفائف الخوص بیده...‏ [ 45 ] او با دست خود از لیف خرما زنبیل می‌بافت ، و به هم‌نشینانش می‌‏گفت: کدام یک از شما مرا در فروختن اینها یارى می‌‏دهد ؟ و از قیمت ان زنبیل قرصى نان جوین تهیه می‌کرد و می‌‏خورد. شب زنده‌داری: ... ان داود ع قام فی مثل هذه الساعه من اللیل فقال انها لساعه لا یدعو فیها عبد الا استجیب له‏ ؛ [ 46 ] نوف بکالى می‌گوید: شبى امیر المؤمنین ع را دیدم از بسترش بیرون شد ، به ستارگان دیده دوخت ، سپس به من گفت: اى نوف ! خوابى یا بیدار ؟ گفتم: بیدارم یا امیر المؤمنین ، فرمود: اى نوف ، خوشا به حال زاهدان در دنیا ، و دل‌دادگان به اخرت. انان مردمى هستند که زمین را فرش ، و خاکش را بستر ، و ابش را شربت خوش‌گوار قرار دادند ، قران را لباس دل ، و دعا را جامه رو نموده ، و دنیا را بر طریقه مسیح از خود بریدند ، چه بریدنى ! اى نوف ، داوود ع در مانند این ساعت از شب برخاست و گفت: این ساعتى است که عبد در این ساعت دعا نمی‌کند ، مگر این‌که مستجاب شود. [ 47 ] وفات درباره سرانجام حضرت داوود ع امده است: داوود ع کنیزی داشت که هر شب درهاى خانه او را می‌بست و کلیدهایش را پیش او می‌اورد. سپس ان‌حضرت به نیایش پروردگار برمی‌خاست. هنگامى که مرگ وى نزدیک شده بود ، شبى ، مانند همه شب‌‌ها که کنیز درها را بسته بود ، ناگهان مردى را در درون خانه دید. از او پرسید: چه کسى تو را در این خانه راه داد ؟ مرد در پاسخ گفت: من کسى هستم که در کاخ پادشاهان ، بدون اجازه ایشان داخل می‌شوم . داوود پرسید: ایا تو عزرائیل هستى ؟ جواب داد: ارى ! پرسید: پس چرا پیش از این به من پیام نفرستادى و از امدن خود خبر ندادى تا براى مرگ اماده شوم ؟ ! عزرائیل در پاسخ گفت: من پیش از این پیک و پیام بسیارى براى تو فرستادم. پرسید: پیک‌هاى تو چه کسانى بوده‌اند ؟ جواب داد: پدر تو ، برادر تو ، همسایه تو و اشنایان تو اکنون در کجا هستند ؟ گفت: همه مرده‌اند. گفت: اینها همگى پیک‌‌هاى من بودند و پیام مرا به تو می‌رساندند ؛ زیرا تو نیز می‌میرى هم‌چنان‌که انان مردند. عزرائیل این را گفت و جان داوود را گرفت. بنابر این نقل ، داوود ‌صد سال عمر کرد که مدت فرمانروایی‌اش چهل سال بود. [ 48 ] از رسول خدا ص نقل شده است: داوود صد سال تمام عمر کرد که چهل سال ان ، دوران سلطنت و پادشاهی او بود . [ 49 ] ارام‌گاه بر اساس نقل تاریخ ارام‌گاه داوود نبی ع در کشور فلسطین ، در شهر بیت المقدس ، کوه صهیون است. [ 50 ] ، [ 51 ]       [ 1 ] . جوهری ، اسماعیل بن حماد ، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه ، محقق ، مصحح ، عطار ، احمد عبد الغفور ، ج 2 ، ص 471 ، بیروت ، دار العلم للملایین ، چاپ اول ، 1410ق. [ 2 ] . خرمشاهی ، بهاالدین ، دانشنامه قران و قران پژوهی ، ج 1 ، ص 1034 ، تهران ، چاپ اول ، 1377ش. [ 3 ] . بقره ، 251 ؛ نسا ، 163 ؛ مائده ، 78 ؛ ‌انعام ، 84 ؛ اسرا ، 55 ؛ انبیا ، 78 و 79 ؛ نمل ، 15 و 16 ؛ سبا ، 10 و 13 ؛ ص ، 17 ، 22 ، 24 ، 26 و 30. [ 4 ] . حضرت داود و خلافت الهی ، 45617 ؛ داستان قضاوت حضرت داوود ع ، 98519 ؛ پیامبر بودن حضرت داود ع و سلیمان ع ، 64537 ؛ صدای خوش حضرت داود و امام باقر ع بدون ابزار موسیقی ، 53002 ؛ نعمت‌های عطا شده به حضرت داود ع ، 49697. [ 5 ] . طبری ، محمد بن جریر ، تاریخ طبری تاریخ الامم و الملوک ، تحقیق ، ابراهیم ، محمد ابو الفضل ، ج 1 ، ص 476 ، بیروت ، دار التراث ، چاپ دوم ، 1387ق ، 1967م. [ 6 ] . ابن کثیر دمشقی ، اسماعیل بن عمر ، البدایه و النهایه ، ج 2 ، ص 9 ، بیروت ، دار الفکر ، 1407ق ، 1986م. ؛ مقدسى ، مطهر بن طاهر ، البد و التاریخ ، ج 3 ، ص 100 ، بور سعید ، مکتبه الثقافه الدینیه ، بی‌تا. [ 7 ] . تاریخ الامم و الملوک ، ج 1 ، ص 476 ؛ ابن اثیر ، على بن ابى الکرم ، الکامل فی التاریخ ، ج 1 ، ص 223 ، بیروت ، دار صادر ، دار بیروت ، 1385ق ، 1965م. [ 8 ] . قمى ، على بن ابراهیم ، تفسیر القمی ، محقق ، مصحح ، موسوى جزائرى ، سید طیب ، ج 1 ، ص 82 ، قم ، دار الکتاب ، چاپ سوم ، 1404ق. [ 9 ] . روت ، 4:17 ؛ سموئیل ، 16:1 ؛ سموئیل ، 16:11 ؛ لوقا ، 3:23 ؛ سموئیل ، 12:16. به نقل از سایت اسلام پدیا. [ 10 ] . تفسیر القمی ، ج 1 ، ص 82   [ 11 ] . منهاج سراج ، طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام ، تحقیق ، حبیبی ، عبد الحی ، ج 1 ، ص 37 ، تهران ، دنیای کتاب ، چاپ اول ، 1363ش. [ 12 ] . دیوان المبتدا و الخبر فى تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوى الشان الاکبر ، ج 2 ، ص 110. [ 13 ] . همان. [ 14 ] . تفسیر القمی ، ج 1 ، ص 82. [ 15 ] . انعام ، 84. [ 16 ] . صاد ، 17. [ 17 ] . همان ، 20. [ 18 ] . همان ، 26. [ 19 ] . بقره ، 251. [ 20 ] . یعقوبى ، احمد بن ابى یعقوب ، تاریخ یعقوبى ، ج 1 ، ص 51 ، بیروت ، دار صادر ، چاپ اول ، بی‌تا. [ 21 ] . همان ، ج ‏1 ، ص 53. [ 22 ] . مقدسی ، مطهر بن طاهر ، البد و التاریخ ، ج 3 ، ص 101 ، بور سعید ، مکتبه الثقافه الدینیه ، بی‌تا. [ 23 ] . ازدواج حضرت داود ع با زن بیوه ، 76886 ؛ نسبت‌های ناروا در کتاب مقدس به حضرت داود نبی ع ، 41442. [ 24 ] . ابن سعد کاتب واقدی ، محمد بن سعد‏ ، الطبقات الکبری‏ ، تحقیق ، عطا ، محمد عبد القادر ، ج 8 ، ص 163 ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، 1410ق ؛ ابن کثیر دمشقی‏ ، اسماعیل بن عمر ، البدایه و النهایه ، ج 2 ، ص 15 ، بیروت ، دار الفکر ، 1407ق ؛ مسعودی ، ابو الحسن علی بن الحسین ، مروج الذهب و معادن الجوهر ، تحقیق ، داغر ، اسعد ، ج 1 ، ص 70 ، قم ، دار الهجره ، چاپ دوم ، 1409ق. [ 25 ] . الکامل فی التاریخ ، ج 1 ، ص 228. [ 26 ] . تاریخ یعقوبى ، ج 1 ، ص 51. [ 27 ] . همان ؛ نمل ، 16. [ 28 ] . نسا ، 163. [ 29 ] . اسرا ، 55. [ 30 ] . بلعمی ، تاریخنامه ‏طبری ، تحقیق ، روشن ، محمد ، ج 1 ، ص 404 ، تهران ، البرز ، سروش ، چاپ سوم ، 1373 و 1378ش. [ 31 ] . ابن حمزه طوسى ، محمد بن على‏ ، الثاقب فی المناقب‏ ، محقق ، مصحح ، علوان ، نبیل رضا ، ص 192 ، قم ، انصاریان ، چاپ سوم ، 1419ق. [ 32 ] . انبیا ، 105. [ 33 ] . مجلسى ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 9 ، ص 126 ، بیروت ، دار احیا التراث العربی ، چاپ دوم ، 1403ق.‏ [ 34 ] . طوسى ، محمد بن الحسن‏ ، امالی ، ص 107 ، قم ، ‏ دار الثقافه ، چاپ اول ، 1414ق.‏ [ 35 ] . کلینى ، محمد بن یعقوب ، کافی ، محقق ، مصحح ، غفارى ، على اکبر ، اخوندى ، محمد ، ج 1 ، ص 226 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ چهارم ، 1407ق. ر. ک : امام مهدی عج و همراه داشتن کتاب‌های انبیا هنگام ظهور ، 45408 [ 36 ] . ابن اثیر جزرى ، على بن محمد ، اسد الغابه فى معرفه الصحابه ، ج 1 ، ص 219 220 ؛ ج 3 ، ص 414 ، بیروت ، دار الفکر ، 1409ق ؛ ر. ک: چوپانی کردن حضرت داوود و سلیمان ، 101979. [ 37 ] . علت گریه زیاد حضرت داوود ع ، 65848. [ 38 ] . صاد ، 26. [ 39 ] . صاد ، 18. [ 40 ] . همان ، 19. [ 41 ] . سبا ، 10. [ 42 ] . بقره ، 251. [ 43 ] . سبا ، 13. [ 44 ] . صاد ، 17. [ 45 ] . سید رضی ، محمد بن حسین ، نهج البلاغه ، محقق ، صبحی صالح ، ص 227 ، قم ، هجرت ، چاپ اول ، 1414ق. [ 46 ] . همان ، ص 486. [ 47 ] . همان. [ 48 ] . الکامل فی التاریخ ، ج 1 ص 228. [ 49 ] . صدوق ، محمد بن على‏ ، کمال الدین و تمام النعمه ، محقق ، مصحح ، غفارى ، على اکبر ، ج 2 ، ص 524 ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، چاپ دوم ، 1395ق ؛ ر. ک: امکان درخواست بخشیدن بخشی از عمر به دیگران ، 107851. [ 50 ] . مقدسى ، محمد بن احمد ، احسن التقاسیم فى معرفه الاقالیم ، ص 46 ، قاهره ، مکتبه مدبولی ، چاپ سوم ، 1411ق. [ 51 ] . برای اگاهی بیشتر ، ر. ک: سایت اسلام پدیا ، مدخل داوود نبی ع ؛ جوادی املی ، عبد الله ، سیره پیامبران در قران ، ج 7 ، ص 239- 264 ، قم ، مرکز نشر اسرا ، چاپ اول ، 1376ش. ارتور شوپنهاور -از فلاسفه المانی قرن هجدهم- در فلسفه خویش ، اعیان [ 1 ] یا بازنمودهای ذهن را به چهار دسته تقسیم می کند: 1. بازنمودهای شهودی-تجربی کامل اشیائی که موضوع علومی نظیر فیزیکی و شیمی هستند . 2. مفاهیم احکام دریافتی از همبستگی بازنمودهای شهودی-تجربی. 3. ادراک مکان و زمان به عنوان شهود پیشینی صور حواس . 4. ذهن یا نفس به عنوان فاعل خواهش و اراده. در نظر وی ، اصلی که در دسته اخر یا همان ذهن جریان دارد ، قانون انگیزش است ؛ به این معنا که انسان بر اساس انگیزه هایی عمل و رفتار می کند که در سرشت او نهفته است. [ 2 ] بر اساس نظریه شوپنهاور ، شی در ذات خویش که همان طرف مقابل بازنمود است ، خواست می باشد. به عقیده وی ، در عالم غیر پدیداری و بازنمودی ، فقط یک حقیقت وجود دارد که همان خواست است ؛ اما نمودهای متعددی از ان در جهان بازنمودها یا جهان تجربی یافت می گردد. وی در توضیح نظریه خویش چنین عنوان داشته است که اعمال بدنی من ، حاصل خواستن یا اراده کردن من است. پس اعمال من چیزی جدا از خواستن من نیستند - یا به تعبیر وی: عمل بدنی ، همانا خواست عینی شده است -. [ 3 ] خواست و اراده انسان چون بازنمودی است که نزد اگاهی و شناخت ، جلوه گر شده است. پس تمامی عالم چه بی جان و چه جاندار ، همگی پدیدار بوده و عبارت اند از نمود یک خواست مابعدالطبیعی. [ 4 ] به عنوان مثال ، پرندگان برای جوجه هایی لانه می سازند که هنوز به دنیا نیامده اند و حشرات جایی تخم می ریزند که نوزاد بتواند خوراک خود را بیابد. پس همه پدیدارهای طبیعت ، نمودی از یک خواست زندگی فراگیر است. در دیدگاه شوپنهاور ، خواست کوششی است بی پایان که هیچ گاه از عمل باز نمی ایستد و ارام نمی یابد. سیمای اصلی خواست از این نظر در زندگی انسان نمایان است. انسان ها در پی خرسندی و شادکامی زیست می کنند ، اما بدان نمی رسند. شادکامی یا لذات چیزی جز ایستادن گذرای خواهش نیست. از طرفی ، هر چیزی در مقام عینیت یافتگی خواست ، می کوشد تا زندگی خود را به زیان زندگی چیزهای دیگر استوار کند. به همین جهت ، جهان میدان ستیزه بوده و انسان ، گرگ انسان است . وی همچنین معتقد است ، نمی توان سرشت بنیادین جهان ، یا زندگی را دگرگون ساخت ؛ زیرا علت نهایی رنج و شر در جهان ، همانا سرشت خواست یا شی در ذات خویش است. مضافا بر این که ریشه تمام شرور ، همین بندگی و فرمانبری از خواست است. در حقیقت می توان نظریه شوپنهاور را یک ایده باوری خواست باورانه تلقی نمود که در ان ، جهان بازنمودی از ذهن معرفی شده ، و از طرفی ، مفهوم خواست به جای عقل و اندیشه در فلسفه هگل یا من در فلسفه فیشته ، به عنوان شی در ذات خویش مطرح شده است. [ 5 ] خلاصه ان که خواست و اراده ، حقیقتی یگانه و متعالی است که از دسترس شناخت انسان به دور بوده و فقط از راه نمودهایی متعدد که در عالم تجربی نمایان شده است ، می توان ان را دریافت. [ 1 ] . اوبژه یا همان اشیا مورد شناسایی انسان. [ 2 ] . شوپنهاور از فیلسوفان جبرگرا به شمار می رود. [ 3 ] . کاپلستون ، فردریک چارلز ، تاریخ فلسفه ، ترجمه ، مجتبوی ، جلال الدین ، ج7 ، ص269 ، تهران ، سروش ، چهارم ، 1380ش. [ 4 ] . وی گاهی از ان به عنوان خواست زندگی نیز تعبیر می نماید. ر. ک: همان ، ص270. [ 5 ] . همان ، ص270-272. اولا: ایا خود این نظریه -که یک تبیین علمی باید پیش‌بینی‌‌های ریسک‌داری را ارائه دهد که در صورت درستی فرضیه ، ان پیش‌بینی‌ها ضرورتا اتفاق بیفتد - علمی است ؟ یعنی فرضیه‌ایی قابل ازمایش است ؟ یا فرضیه‌ای است که نمی‌تواند همه‌ی مشاهدات و داده‌‌های ممکن را تشریح کند ، و قابل تست نبوده ، و علمی نیست ؟ بلکه یک نظریه‌ی فلسفی است ؟ ثانیا: همان‌گونه که در دیگر پاسخ‌های این سایت بیان شده است ، برهان علیت یک قانون فلسفی و عقلی است ، نه قانونی که با تجربه و ازمایش به دست امده باشد ؛ و از این جهت قانون علیت با علوم تجربی نه قابل اثبات است نه قابل انکار ؛ زیرا علم تجربی ، طبیعی فقط در مورد روابط پدیده‌ها سخن می‌گوید ؛ اما اثبات این‌که هر پدیده‌‌ای باید علتی داشته باشد در توان چنین دانشی نیست ؛ زیرا ابزار ان برای درک حقایق فقط حواس ظاهری است ، که با کمک میکروسکوپ ، تلسکوپ و ابزار ازمایشگاهی به شناخت روابط بین اشیا می‌پردازد. نکته جالب این‌که دانشمند تجربی حتی در مواردی که با حس و ازمایشگاه به ‌دست اورده نمی‌تواند بگوید بر اساس حس و ازمایش ، فلان چیز علت فلان چیز است ؛ بلکه او با حس و تجربه فقط توالی و پی در پی بودن ان دو را فهمیده و حکم به علت بودن یکی برای دیگری ، کار عقل است. [ 1 ] در هر صورت ، اگر در علوم طبیعی چنین قانونی وجود داشته باشد که معیار علمی‌بودن هر فرضیه به ان است که قابل ازمایش باشد ؛ یعنی باید پیش‌بینی‌‌هایی ارائه شود که بتوان با مشاهدات مستقل ان‌را ارزیابی کرد ؛ دلیل نمی‌شود که این معیار در تمام معارف و در تمام علوم باید وجود داشته باشد ؛ بلکه هر علمی با روش و معیارهای خود ، سنجیده می‌شود. اصولا این‌که جهان مبدا دارد یا نه ؟ یک بحث فلسفی است ، نه بحث تجربی ، طبیعی ! نتیجه این‌که علوم عقلی و فلسفی بر تمام علوم برتری دارند ؛ زیرا علوم عقلی و فلسفی عهده‌‌دار تصدیق و اثبات گزاره‌های تمام علوم هستند ؛ از این‌رو براهین جهان‌شناختی که به عنوان نمونه به برهان نظم یا هوش‌مندانه بودن جهان اشاره دارند را می‌توان دلیلی علمی نامید ؛ زیرا عقل ابتدا با کمک علوم تجربی و از راه حس تجربه به وجود نظم پی می‌برد و سپس حکم می‌کند که نظم جهانی بدون وجود نظم‌دهنده امکان ندارد. [ 2 ]     [ 1 ] . ر. ک: مفهوم قانون علیت ، 25482 ؛ اثبات و انکارخدا ، 10873. [ 2 ] . ر. ک: برهان نظم ، 198. در مورد استمرار وجود انسان پس از پایان یافتن نسل فعلی انسان ، هر چند روایات مختلف است و به گونه ای متعارض اند ؛ [ 1 ] ولی در مجموع ترجیح با روایاتی است که استمرار خلقت انسان را بیان می کند. [ 2 ] اما نکته ای که وجود دارد این است ما اطلاع دقیقی از کیفیت وجود انسان های بعد از این نسل نداریم ؛ زیرا در برخی از روایات امده است که اسمان و زمینی که برای انها است نیز متفاوت با اسمان و زمین فعلی است ؛ [ 3 ] بنابراین نمی توان گفت استعداد و توانایی انسان هایی که پس از پایان یافتن نسل فعلی به وجود می ایند دقیقا مانند نسل فعلی است. البته به نظر می رسد در هر صورت پیامبر اکرم ( ص ) برترین مخلوق عالم هستی است ؛ [ 4 ] از این رو می تواند برای نسل های بعدی نیز برترین الگو و راهنما مطرح باشد. [ 1 ] . زیرا در برخی روایات تصریح به ادامه خلقت انسان دارد مانند این روایت: [ الخصال ] ابن الولید عن الصفار عن ابن ابی الخطاب عن محمد بن عبد الله بن هلال عن العلا عن محمد قال سمعت ابا جعفر ع یقول لقد خلق الله عز و جل فی الارض منذ خلقها سبعه عالمین لیس هم من ولد ادم خلقهم من ادیم الارض فاسکنهم فیها واحدا بعد واحد مع عالمه ثم خلق الله عز و جل ابا هذا البشر و خلق ذریته منه و لا و الله ما خلت الجنه من ارواح المؤمنین منذ خلقها و لا خلت النار من ارواح الکفار و العصاه منذ خلقها عز و جل لعلکم ترون انه اذا کان یوم القیامه و صیر الله ابدان اهل الجنه مع ارواحهم فی الجنه و صیر ابدان اهل النار مع ارواحهم فی النار ان الله تبارک و تعالى [ لا یعبد خ ل ] فی بلاده و لا یخلق خلقا یعبدونه و یوحدونه و یعظمونه و یخلق لهم ارضا تحملهم و سما تظلهم ا لیس الله عز و جل یقول یوم تبدل الارض غیر الارض و السماوات و قال الله عز و جل ا فعیینا بالخلق الاول بل هم فی لبس من خلق جدید. مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 8 ، ص 375 ، مؤسسه الوفا ، بیروت ، 1404ق. اما در برخی روایت دیگر به گونه ای با تردید با ان برخورد می کند مانند این روایت: [ الخصال ] ابی عن سعد عن احمد بن محمد بن عیسى عن ابن محبوب عن عمرو بن شمر عن جابر بن یزید قال سالت ابا جعفر ع عن قول الله عز و جل ا فعیینا بالخلق الاول بل هم فی لبس من خلق جدید فقال یا جابر تاویل ذلک ان الله عز و جل اذا افنى هذا الخلق و هذا العالم و اسکن اهل الجنه الجنه و اهل النار النار جدد الله عز و جل عالما غیر هذا العالم و جدد خلق [ عالما ] من غیر فحوله و لا اناث یعبدونه و یوحدونه و خلق لهم ارضا غیر هذه الارض تحملهم و سما غیر هذه السما تظلهم لعلک ترى ان الله عز و جل انما خلق هذا العالم الواحد و ترى ان الله عز و جل لم یخلق بشرا غیرکم بلى و الله لقد خلق الله تبارک و تعالى الف الف عالم و الف الف ادم انت فی اخر تلک العوالم و اولئک الادمیین. ( همان ) برای اطلاع بیشتر رجوع شود: به پاسخ 6618 ( خلقت انسان های جدید پس از پایان این عالم ) . [ 2 ] . زیرا همان گونه که مرحوم مجلسی بیان کرده ، از سیاق روایات دسته دوم چنین به دست می اید ، امام ( ع ) به جهتی تقیه می کردند ؛ زیرا برای عموم مردم ظرفیت فهم این مطالب وجود ندارد ؛ از این جهت به صورت احتمال و تردید بیان کرده اند. عبارت علامه مجلسی چنین است: یفهم من سیاق هذین الخبرین ان الله تعالى یخلق خلقا اخر لکن الامام ( ع ) لم یصرح به تقیه و خوفا من التشنیع . ( همان ) [ 3 ] . مانند روایت دوم در پاورقی 1. [ الخصال ] ابی عن سعد عن احمد بن محمد بن عیسى عن ابن محبوب عن عمرو بن شمر عن جابر بن یزید قال سالت ابا جعفر ع عن قول الله عز و جل ا فعیینا بالخلق .الاول بل هم فی لبس من خلق جدید فقال یا جابر تاویل ذلک ان الله عز و جل اذا افنى هذا الخلق و هذا العالم و اسکن اهل الجنه الجنه و اهل النار النار جدد الله عز و جل عالما غیر هذا العالم و جدد خلق [ عالما ] من غیر فحوله و لا اناث یعبدونه و یوحدونه و خلق لهم ارضا غیر هذه الارض تحملهم و سما غیر هذه السما تظلهم لعلک ترى ان الله عز و جل انما خلق هذا العالم الواحد و ترى ان الله عز و جل لم یخلق بشرا غیرکم بلى و الله لقد خلق الله تبارک و تعالى الف الف عالم و الف الف ادم انت فی اخر تلک العوالم و اولئک الادمیین . ( همان ) [ 4 ] برای اطلاع بیشتر رجوع شود به پاسخ های : 7884 ( حقیقت محمدیه ) و 155 ( اولین مخلوق الهى ) فیلسوفان اروپا ، پس از ان که به وجود شخصیتی باطنی برای ادمی ، به نام روح اذعان نمودند و فهمیدند که روح همان شخصیت باطنی است که جسم او را اداره می کند و همه عضلات و اعضای او ، همچون کبد ، قلب ، معده و جز اینها را به حرکت درمی اورد و انسانیت او به همین است و نه شخصیت عادی او ؛ به وحی نیز اعتراف نمودند ؛ ولی وحی را به گونه ای متفاوت از تفسیر عالمان مسلمان تقریر کردند. وحی در نظر فیلسوفان غربی عبارت است از الهاماتی روحی که از داخل وجود بر می خیزد. این فیلسوفان بر این باورند که روحی که در پس جسم پیامبران پنهان است ، گاه اشکار می گردد و در خارج مجسم می شود ، ان سان که ان را از فرشتگان خداوند می پندارند که از اسمان بر انان فرود امده است ؛ در حالی که چیزی جز نمود شخصیت باطنی انان نیست. همین شخصیت باطنی یا روح است که انچه را پیش از این نمی دانستند ، به انها می اموزد و انان را به بهترین راه ها برای هدایت خود و به کمال رساندن امتشان رهنمون می سازد ؛ نه ان که نزول فرشته ای از اسمان باشد و سخنی از سوی خدای را بر انان القا نماید. استدلال این فیلسوفان بر این مطلب ، ان است که خداوند ، بزرگ تر و بالاتر از ان است که بشری در برابر او قرار گیرد یا افریده ای با او ارتباط برقرار نماید ؛ فرشتگان نیز معقول نیست که در برابر خداوند قرار گرفته و به سخن او گوش فرا دهند ؛ زیرا تمامی اینها ، مکان دار بودن خداوند را اقتضا می کند. علاوه این که فرشتگان ، هر چه بالا روند ، والاتر از روح انسانی که از روح خود خداوند است ، نمی باشند ؛ بنابراین ، فرشتگان و روح ادمی ، در یک رتبه اند. انان با این نظریه تلاش کردند انواع اموزه های مخالف با علم صحیح طبیعی و الاهی را که در برخی از کتاب های اسمانی با ان مواجه هستند ، حل نمایند. بنابراین ، انان باور ندارند کتاب های اسمانی ، از اصل صحیح خود که از نزد خداوند نازل شده ، تحریف شده اند ؛ بلکه بر این باورند که شخصیت باطنی هر پیامبری ، معلوماتی را به میزان درجه تجلی و نبوغ ، و به مقدار توان مندی او در پذیرش اثار انها ، به شخص پیامبر ارائه می کند. به همین جهت گاه معارف بلند ان با مطالبی باطل که از طرف شخصیت عادی او رسیده ، در می امیزد ، و در وحی ، درست و نادرست به وفور با یکدیگر مخلوط می شوند ؛ در نتیجه ، در کنار اصول والایی که بشر تا ان زمان نمی شناخته ، اصول عامیانه دیگری را می بینی که تا ان زمان بین مردم رایج بوده است. تردیدی نیست که انچه فیلسوفان غرب بدان رسیده اند ، گامی بلند به سوی واقعیت نزول وحی است که ما ان را حرکت علمی ، ارزیابی می کنیم ؛ ولی این حرکت علمی ، بی هیچ دلیلی و پیش از ان که به اخرین مرحله برسد ، در بین مسیر متوقف گردید ! به یقین روشنایی علم و پرتو حقیقت ، انان را به راه اشکار رهنمون گردید ؛ ان سان که در استانه لمس حقیقت به گونه ای اشکار و بی پرده قرار گرفتند تا در پس این جهان ، دنیایی دیگر مملو از خردها را دریابند و از واقعیت انسان ، شخصیتی دیگر را ورای شخصیت ظاهری او پیدا نمایند. انان به دو مقدمه اساسی اذعان نمودند: این دو مقدمه عبارت است: 1. در پس این جهان ، دنیایی دیگر مملو از خردها وجود دارد. 2. واقعیت انسان ، شخصیتی دیگر ، ورای شخصیت ظاهری او است. اینان با اعتراف به این دو مقدمه در استانه نتیجه گیری صحیح از انها قرار گرفتند ، ولی بی دلیل توقف نمودند و حقیقتی را که در استانه دست یابی به ان بودند ، انکار کردند. در حالی که در پرتو این دو مقدمه ، هیچ توجیهی برای فهم نکردن حقیقت ارتباط روحی و پنهان بین جهان بالا و بعد روحی انسان وجود ندارد ؛ زیرا پیامبر با روح خود ، افاضاتی را که از ملکوت اسمان به او می رسد ، و پرتو افشانی هایی را که از جهانی ورای این دنیای مادی بر نفس او صورت می پذیرد دریافت می دارد. این ارتباط ، رابطه یا نزدیک شدن مکانی نیست که مستلزم مکان دار بودن خداوند تعالی باشد. به نظر می رسد انان ، امور ان جهان را با معیارهای مخصوص جهان مادی اندازه گیری کرده اند. با این که ما می دانیم الفاظ ، از بیان واقعیت قاصر بوده و تعبیر به نزول وحی یا فرشته ، تعبیر مجازی است و حقیقت امر ، چیزی جز اشراق و افاضه ای قدسی و ملکوتی که پیامبر ( ص ) ان را نزد خود می یابد ، نیست ، واقعیتی که از مصدری خارج از روح بزرگوارش القا می گردد و برخاسته از درون وجودش نمی باشد. این است حقیقت وحیی که ما ان را می پذیریم ، بی ان که مکان دار بودن ذات پاک الاهی را اقتضا نماید. اما تعلیلی که با ان ، پدیده وحی را توجیه می نمایند ، در واقع انکار وحی و تکذیب کلی پیامبران به صورتی فراگیر است ، چنان که انان ، معجزه شفا دادن کور مادرزاد و مبتلا به بیماری پیسی را نیز ، به پدیده هیپنوتیزم و مانند ان تفسیر نموده و مسیح ( ع ) را فردی شعبده باز قرار داده اند که از عقل های ساده اندیشان بهره کشی نموده و ان را زمینه ای برای ترویج دعوت خود با شیوه های فریبنده ای ساخته است که انها را به باری تعالی نسبت می دهد. ما ساحت پیامبران را از هر گونه مکر و حیله ای در روش ، پاک می دانیم و انان از این گونه شیوه ها ، منزه اند. انچه پیامبران الاهی داشتند ، چیزی جز واقعیتی که دعوت اصلاح گرایانه عمومی خود را بر ان مبتنی نمودند ، نبود ؛ واقعیتی که علم ، هم در مراحل گذشته و هم در حال حاضر ، بدان اذعان دارد. [ 1 ] برای اطلاع بیشتر از حقیقت وحی در دیدگاه اسلام رجوع شود به پاسخ 4979. [ 1 ] . ر. ک: مقاله وحی نزد فیلسوفان غرب ، سایت: http://marefat.info/home/ لزوم تطبیق کلام با زمان ، مکان و موقعیت اجتماعی ، امری مسلم بوده و امروزه نیز توسط افراد سعی در رعایت ان می شود. داستان حضرت ابراهیم ع و خطابه های او نیز از این امر مستثنا نیست. در قران دو نوع برخورد از ابراهیم با مخالفان نقل شده است که هر یک در شدت و همچنین در نوع برخورد متفاوت هستند: 1. ابراهیم ع ، پدر [ 1 ] خود را این گونه مورد خطاب قرار داده و می فرماید: پدرم ! چرا چیزى را که نمی شنود و نمی بیند و نمی تواند هیچ اسیب و گزندى را از تو برطرف کند ، می پرستى ! ؟ پدرم ! همانا براى من [ از طریق وحى ] دانشى امده که تو را نیامده بنابر این ، از من پیروى کن تا تو را به راهى راست راهنمایى کنم. پدرم ! شیطان را پرستش مکن ؛ زیرا شیطان همواره نسبت به خدا نافرمان است. پدرم ! به یقین می ترسم که عذابى از سوى [ خداى ] رحمان به تو برسد ، و در نتیجه همنشین شیطان شوى . [ 2 ] در ادامه ، پدر ، او را مورد عتاب قرار داده و می گوید: اى ابراهیم ! ایا تو از خدایان من روى گردانى [ 3 ] و سپس او را تهدید می کند: ... اگر [ از بت ستیزى ] باز نایستى ، قطعا تو را سنگسار می کنم ، و [ تا از من اسیبى به تو نرسیده ] زمانى طولانى از من دور شو . [ 4 ] در پایان این گفت وگو ، ابراهیم انها را ترک می کند و جز خدای واحد را نمی پرستد: و من از شما و معبودانى که بجاى خدا می خوانید ، کناره می گیرم و پروردگارم را می خوانم ، امید است در خواندن پروردگارم [ از اجابت او ] محروم و بی بهره نباشم . [ 5 ] 2. بر خلاف مرحله قبل ، ادبیات دیگری نیز از ابراهیم ع نقل شده است: [ یاد کن ] زمانى را که ابراهیم به پدرش و قومش گفت: این مجسمه هایى که شما گرد انان حلقه زدید ، چیست ؟ گفتند: پدرانمان را پرستش کنندگان انها یافتیم [ لذا به پیروى از پدرانمان انها را می پرستیم ! ! ] گفت: به یقین شما و پدرانتان در گمراهى اشکارى هستید. گفتند: ایا حق را براى ما اورده اى یا شوخى می کنى ؟ ! گفت: [ شوخى نمی کنم ] بلکه پروردگارتان همان پروردگار اسمان ها و زمین است ، همان که انها را افرید و من بر این [ حقیقت ] از گواهى دهندگانم. سوگند به خدا ! پس از ان که [ به بت خانه ] پشت کردید و رفتید ، درباره بت هایتان تدبیرى خواهم کرد . [ 6 ] او حتی به قدری جدی و مصمم گشته بود که تهدید خود را عملی کرد: پس [ همه ] بت ها را قطعه قطعه کرد و شکست مگر بت بزرگشان را تا [ براى درک ناتوانى بت ها ] به ان مراجعه کنند . [ 7 ] اما برای درک علت تفاوت ایات ، باید نکات زیر توجه کرد: الف. از ظواهر امر این گونه به نظر می رسد که حضرت ابراهیم ع نیز مانند پیامبر اسلام ص ، رسالت خود را از میان خانواده خود اغاز کرده بود. او بنابر ایات با حفظ ادب و احترام نسبت به پدر ، صحبت می کرد و حتی از این ایات به دست می اید که هنوز پدر با عقائد او اشنا نبوده و تازه از کلام او مردد می گردد ؛ لذا با حالت تعجب و استفهام می گوید: اى ابراهیم ! ایا تو از خدایان من روى گردانى ؟ ! . اما در مقابل ، گفتار دوم زمانی است که تبلیغ ایشان کاملا عمومی گشته است و همگان با عقائد او اشنا گشته اند. بنابر این ، یک علت این تفاوت ، زمان بیان است که احتمالا یکی در ابتدای رسالت و دیگری بعد از گذشت زمان بوده است. ب. کاملا عقلانی است ابراهیم ع در ابتدای رسالت خود نباید با تندی و جسارت ، به تبلیغ دین خود بپردازد ، او اگر چه از استدلال های قوی استفاده می کند ، اما هرگز انتظار ندارد که انان به این زودی از عقائد خود برگردند ؛ لذا تهدید و گمراه دانستن انها ، امری نادرست است ؛ بلکه حتی در مقابل می بینیم او در دسته اول از ایات ، برای پدر خود دعا می کند ، اما در مورد دوم که مدت های طولانی با انان صحبت کرده و دانه توحید را در دل انان کاشته ، به انان عتاب می کند و انها را گمراه خوانده و حتی تهدیدشان می کند. ج. این روش را در مورد پیامبر گرامی اسلام ص نیز می توان مشاهده کرد. حضرتشان وقتی بستگان خود را به اسلام دعوت کرد ، از گفتار و ادبیاتی استفاده کرد که با گفتارهای شدید اللحن بعدی ایشان کاملا متفاوت بود. د. با این وجود ، نظری نیز وجود دارد که گفتار نرم ابراهیم در میان جمع بوده و گفتار تندی که در قران بدان نیز اشاره شده است یا در میان جمع محدودی بیان شده و یا حکایت از ان چیزی است که در دل ابراهیم می گذشته ، نه انکه واقعا سخنی بر زبان امده باشد. [ 8 ] [ 1 ] . در قران تعبیر اب امده است ، ولی مفسران شیعه بنابر روایت و ادله ای که وجود دارد ان را به معنای عمو دانسته اند ؛ ر.ک: مکارم شیرازی ، ناصر ، تفسیر نمونه ، ج 5 ، ص 303 307 ، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، چاپ اول ، 1374ش ؛ موحد بودن پدر حضرت ابراهیم ، سؤال 7745. [ 2 ] . مریم ، 42 45. [ 3 ] . مریم ، 46. [ 4 ] . مریم ، 46. [ 5 ] . مریم ، 48. [ 6 ] . انبیا ، 52 57. [ 7 ] . انبیا ، 58. [ 8 ] . طبری ، محمد بن جریر ، جامع البیان فی تفسیر القران ، ج 17 ، ص 28 ، دار المعرفه ، بیروت ، 1412 ق. وهابیان ، پیروان محمد بن عبدالوهاب می باشند ، و او پیرو مکتب ابن تیمیه و شاگردش ابن قیم جوزی بود که عقاید جدیدی را در جزیره العرب بنیاد نهاد. وهابیت فرقه ای از فرق اسلامی است که در عربستان و برخی از کشورها نظیر پاکستان و هند طرفدارانی دارد. به اعتقاد انان حاجت خواستن از پیامبر ( ص ) و ائمه ( ع ) ، زیارت ، احترام و تعظیم قبور پیامبر ( ص ) و ائمه اطهار نوعی بدعت و بت پرستی محسوب می شود و حرام است. انها سلام و تکریم و احترام به پیامبر را جز در نماز جایز نمی دانند ، و پایان زندگی دنیوی او را ، پایانی بر بزرگ داشت و گرامی داشت او می دانند. هرگونه اثار ، گنبد و بارگاه بر قبور ائمه و بزرگان را بدعت می دانند ، و معتقدند که حضرت رسول ( ص ) یک انسان با همه ناتوانی ها و ضعف های بشری بوده و از دنیا رفته و هیچ خبری از ما و جهان امروز ندارد ، و زیارت قبرش حرام است. به نظر وهابی ها هیچ انسانی موحد و مسلمان نیست مگر این که امور فوق را ترک نماید. ناگفته نماند که این عقاید از طرف علمای زیادی از شیعه و اهل سنت ، مورد نقد قرار گرفته و رد شده است.