XIX быуат уртаһына Башҡортостанда мәғариф системаһы хәрби, тау эше, дини, медицина, педагогик, ауыл хужалығы, техник, юридик, коммерция, кәсепсеселек һәм башҡа тѳрлѳ белем биреүҙе үҙ эсенә ала. 1864 йыл мәғариф реформаһына [ Реформалар (19 б. 60—80‑се йй.)] ярашлы, теләһә ҡайһы кимәлдәге белем алыуҙа милләтенә, сығышына, енесенә һәм ниндәй дин тотоуына ҡарамаҫтан, бөтә граждандарҙың тиңлеге иғлан ителә, сиркәүҙең йоғонтоһо сикләнә, мәктәптә идара итеү тәртипкә һалына һ.б. 1870 йылдан алып башҡа милләттәр өсөн мәктәптәр асыла башлай, уларҙы ойоштороу нигеҙенә Н. И. Ильминский системаһы һалына. Ҡайһы бер мәҙрәсәләрҙә урыҫ телен уҡытыу индерелә: «урыҫ кластары» асыла. Урыҫ булмаған мәктәптәрҙә уҡытыуҙы яҡшыртыу өсөн 1871 йылда Ҡазан, 1875 йылда Ырымбур уҡыу округтарында татар, башҡорт, ҡаҙаҡ мәктәптәре инспекторҙары вазифалары булдырыла, уларҙың бурыстары мәктәптәр тураһында мәғлүмәт йыйыуҙан, урыҫ булмаған халыҡтарҙың телендә дәреслектәр төҙөү һәм баҫтырыуҙан тора. Контролде көсәйтеү маҡсатында башҡа милләт һәм мосолман мәктәптәре Халыҡ мәғарифы министрлығы буйһоноуына тапшырыла (1874 йылға тиклем Эске эштәр министрлығы буйһоноуында була). 19 быуат аҙағына мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙә уҡытыуҙың йөкмәткеһен, формаһын һәм ысулдарын яңыртыу хәрәкәте (йәдитселек) барлыҡҡа килә, уның барышында грамотаға өнлө өйрәтеү, уҡытыуҙың класс-дәрес системаһы, яңы фәндәр индерелә. Уҡытыусылар кадрҙарын әҙерләүҙә башҡа милләттәр өсөн Бөрө уҡытыусылар мәктәбе, Өфө татар уҡытыусылар мәктәбе, Благовещен уҡытыусылар семинарияһы, Бәләбәй (Бәләбәй педагогия колледжы), Ырымбур, Силәбе, Троицк ҡалалаһы уҡытыусылары семинариялары, Ырымбурҙа уҡытыусылар институты, Өфө уҡытыусылар институты һ.б. асыла. Прогимназиялар, гимназиялар, реаль училищелар һ.б. һаны арта. 1900 йыл Өфө һәм Ырымбур губернаһы 2144 башланғыс (118,7 мең уҡыусы), 16 урта (4,3 мең уҡыусы) һәм 20 махсус (2,5 мең уҡыусы) уҡыу йорто, 1913 йылда 3439 башланғыс (222,8 мең уҡыусы), 35 урта (12 мең уҡыусы) һәм 36 махсус (3,9 мең уҡыусы) уҡыу йорто иҫәпләнә. Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле буйынса Өфө губернаһы Европа Рәсәйе губерналары араһында һуңғы урындарҙың береһен алып тора. Урта һәм юғары белем халыҡ өсөн буй еткеһеҙ булып ҡала.