Ҡәрҙәш халыҡтарҙан бигерәк тә сахаларҙа ҡумыҙға оҡшаш уйын ҡоралының (хомус) ҙур оҫталары, атаҡлы башҡарыусылары бар. Саха Республикаһында ҡумыҙҙың алыҫ туғаны хомусты уйнаусылар айырыуса тәбиғәт стихияһын (ел, буран, нартала боландар сабышы һ. б.) тасуирлауҙа камиллыҡҡа өлгәшкәндәр. Башҡорт ҡумыҙы иһә, был йүнәлеште лә үҙ иткән хәлдә лә, барыбер иң элек моң тылсымы булараҡ үҙенең аһәңле яңғырашын дауам итә. Был йәһәттән, мәҫәлән, атаҡлы ҡумыҙсы Миңнулла Дәүләтбаевтың ошондай фекере характерлы: «Ҡумыҙ тураһында һөйләгәндә, — ти ул, — мотлаҡ уның яңғырау көсө, сифаты, моңо иң беренсе планда торорға тейеш». Миңнулла ағай ҡумыҙҙың сифатына ҡарата шундай талап ҡуя: уның тауышы көслө, ярмаланып сыҡһын, моңло, сәхнәлә микрофонһыҙ уйнарлыҡ булһын. «Әгәр ҙә тауыш тоноҡ сыға икән, — тип раҫлай М. Дәүләтбаев, — тимәк, ундай ҡумыҙҙың корпусы менән тел араһы ярашлы дорөҫ эшләнмәгән. Симметрия ни тиклем дөрөҫ булһа, тауышы ла шул тиклем үк көслө, моңло була».