Урта быуаттарҙа монотеистик (бер аллалыҡ) диндәрҙең хакимлек итеүе диалектиканы алла хаҡындағы һәм дини белем буйынса ғилем булған теология өлкәһенә күсерә; Аристотель фекерҙәре һәм неоплатонизм идеялары шәхси абсолют хаҡында схоластик (формаль) нигеҙҙә әҙерләнгән тәғлимәт булдырыу өсөн ҡулланыла. Неоплатониктар (Плотин, Диадох Прокл) «диалектика» һүҙен Бер бөтөнгә кире ҡайтыу өсөн Бер бөтөндән сыҡҡан фәнни анализ һәм синтезды аңлатыу өсөн ҡулланған. Николай Кузанский диалектика идеяларын белем һәм белмәүҙең, максимум һәм минимумдың ярашыуы (оҡшауы), шулай уҡ мәңгелек хәрәкәт, ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың тап китеүе һ.б. хаҡындағы тәғлимәтендә артабан үҫтерә.