Грамоталылыҡтың таралыуы, бынан тыш, мәктәп эшенең кем ҡулында булыуына бәйле. Дин әһелдәре грамоталылыҡты пропагандалауҙа күренекле урын биләй; дин әһелдәре урта быуаттарҙан башлап грамоталылыҡтың тәүге уҡытыусылары булырға була. Әммә дин әһелдәренең ҡаҙаныштарын танып, фанатик йәки мин-минлекле дин әһелдәренең мәктәп эштәрендә ҡатнашыуы арҡаһында грамоталылыҡ кәмеүенә тарихта күп миҫалдар бар. Бельгияла католик дин әһелдәре, мәҫәлән, йыш ҡына мәхәллә халҡын уның ҡарамағынан ситләтелгән мәктәптәргә йөрөүҙән тыя. Элек-электән дин әһелдәренә грамоталылыҡ мәшәҡәттәре йөкмәтелгән Неаполь батшалығында 1867 йылда грамоталылыҡтың наҙанлыҡҡа уртаса нисбәте 1:10 тәшкил итә; Һәр 1000 кеше өсөн Базиликатала 912 кеше тулыһынса белемһеҙ була, Абруццола, Калабрияла һәм Сицилияла — 900; ҡатын-ҡыҙҙар араһында белемһеҙлек хөкөм һөрә; 100 ҡатын-ҡыҙҙың 2-һе генә уҡый-яҙа ала. Клаус һүҙҙәре буйынса, Һарытау губернаһында немец колонияларының пасторҙары «мәхәллә мәктәбендә тулы власть менән генә сикләнмәйенсә, йыш ҡына колонияларҙа, репрессив сараларҙы ҡулланып, шәхси мәктәптәрҙең барлыҡҡа килеүен ҡатмарлаштыралар», быларҙың барыһы ла «мәхәллә мәктәбен конфессиональ йоғонтонан һаҡлау» маҡсатында эшләнә". Дин әһелдәре мәктәбе мөдиренең грамоталылыҡты таратыуға кире йоғонтоһо уның конфессиональ маҡсаттар кеүек үк белем биреүгә ынтылыуы менән генә түгел, ә йыш ҡына дин әһеленең йәшәү шарттары был бурысты үтәргә бөтөнләй мөмкинлек бирмәй. Теге йәки был сәбәптәр арҡаһында мәктәптәр менән етәкселек итеүгә мәжбүр ителгәнлектән, эшкә вайымһыҙ һәм битараф ҡарай. Һөҙөмтәлә белемдәр кәмеһә лә, һиҙелерлек кимәлдә әкренәйә[8].