IX—X быуаттарҙа тарихи әҙәбиәттә Көньяҡ Урал ҡәбиләләре тураһында байтаҡ мәғлүмәттәр килеп сыға. Ибн Хордадбехтең «Худуд әл-әләм» хеҙмәтендә Иртыш буйынан Урал тауҙарына ҡыпсаҡтарҙың күсеүе хаҡында хәбәр ителә, ошондайыраҡ мәғлүмәтте әл-Истахри, Ибн Хаукаль, ҡытай авторҙары ҡалдыралар. Ҡыпсаҡтар Ҡыймаҡ ҡағанлығына нигеҙ һалалар. 840 йылдарҙа Көньяҡ Уралға ғәрәп сәйәхәтсеһе Сәләм Тәржемән килгән, ул башҡорт илен үҙ исеме менән атап һүрәтләй. IX—X быуаттар сығанаҡтарында теркәлгән «башҡорт иле» («Тарихи Башҡортостан») төшөнсәһе шул уҡ ваҡытта барлыҡҡа килмәгән һәм уның формалашыуының иртә этаптарына Көньяҡ Уралда V—VIII быуаттарҙа барған тарихи процестар инә. Был нисбәттә Бахмут, Ҡараяҡуп һәм Турбаҫлы мәҙәниәттәре ҡәбиләләрен IX—X бб. башҡорттарының иң яҡын ата-бабалары тип иҫәпләргә мөмкин һәм улар араһында «башҡорт» этнонимын йөрөткәндәре лә булыуы ихтимал. Башҡорт телендә һәм диалектарында булған үҙенсәлектәре нигеҙендә, төркиәтселәр С. Е. Малов, Ж. Ғ. Кейекбаев, Н. А. Баскаков һ. б. буйынса был телдә һөйләшеүселәр төрки халыҡтарынан V—VIII быуаттарҙа айырылғандар һәм Көньяҡ Уралда йәшәгәндәр. Үҙенең архаик сюжеттары менән айырылып торған «Урал батыр» эпосының формалашыуы IX—XII быуаттарға ҡарай. Айырым ғалимдар, мәҫәлән, Салауат Ғәлләмов, Салауат Хәмиҙуллин «Урал батыр»ҙың йәше 4 мең йылдан артыҡ тип раҫлай.