Ваҡиғалары 1230—1232 йылдарҙа Көньяҡ Урал үҙәгендә барған «Аҙанташ» тигән башҡорт легендаһында: «Борон замандарҙа башҡорттарға… монголдар һөжүм иткән, һәм уларҙың ғәскәре иҫәпһеҙ-хисапһыҙ булған. Башҡорттар, үҙ ерҙәрен һаҡлап, үтә саялыҡ менән һуғышҡандар, әммә, дошмандың күп һанлы ғәскәренә ҡаршы тора алмайса, еңелгәндәр. Һуғыш яланында тар-мар ителгән ғәскәрҙең ҡалдыҡтары ҡуйы урман шырлыҡтары төпкөлөнә һәм тау тарлауыҡтарына ҡасҡан. Бында бер уҡымышлы батыр йәшеренеп йәшәгән. Ул үҙе эргәһенә бөтә тере ҡалған ырыуҙаштарын йыйырға һәм дошмандан еңелеү үсен алырға ҡарар иткән. Тау-урмандарға таралып киткән халыҡ бер урынға тупланған. Был кешеләрҙән батыр ғәскәр туплаған, бөтә Башҡортостан буйынса, баҫҡынсыларға көслө яу асырға кәрәклеген хәбәр итеүсе сапҡындар ебәргән. Ҡыш үҙғансы башҡорттар баҫҡынсыларҙың көслө ғәскәрен ҡыйратҡан һәм үҙ еренән ҡыуып ебәргән». «Үҫәргәндәр» легендаһында ла шулай уҡ башҡорттарҙың монголдарға ҡаршы күп йыллыҡ көрәше хаҡында бәйән ителә: «Һарыҡташ менән Ҡыуандыҡ араһында Һаҡмар үренә тау һырттары һуҙыла. Шунда айырыуса ҡан ҡойошло һуғыштар барған. Шайтантау йәғни  тиҙәр был тау теҙемдәрен. Атама шул осорҙарҙан һаҡланып ҡалған… Бер ваҡыт үҫәргәндәргә…  яуылай монгол ҡәбиләләре һөжүм иткән. Яйыҡ һәм Һаҡмар үҙәндәре өҫтөндә үҫәргәндәрҙең һаҡсы постары һәм ҡәлғәләре булған. Ошо урында улар монголдарҙы ҡаршы алған да инде. Бик күп аяуһыҙ ҡаты алыштар булып үткән. Ике яҡтан да бик күп кеше үлтерелгән. Дөрөҫөрәге, нығытылған һаҡлаулы ерҙә алышҡан үҫәргәндәр дошманына ҡарағанда күпкә аҙыраҡ яугирын юғалтҡан… Ҙур ҡыйынлыҡ менән ҡәлғә кеүек һаҡлау постары нығытмаларҙы баҫып алған монголдар өс сиктә туҡтап ҡалған…». Ә икенсе башҡорт риүәйәтендә был нығытмаларҙың һүрәтләнеше килтерелгән: «Борон беҙҙең ата-бабалар ҡытайҙар (монголдар) менән һуғышҡан. Ҙур бер соҡор ҡаҙғандар, уны тирә-яғына өйөм булдырғандар, өҫтөнән ҡолғалар һәм бүрәнәләр теҙгәндәр, шунан туҙ һәм ер менән ҡаплағандар — һәм ышаныслы нығытма килеп сыҡҡан. Ә ҡалдырылған тар тишектәрҙән дошманға атырға мөмкин булған. Башҡортса был ҡәлғә маса тип аталған».