Әммә физика үҫешен тик эмпирик алым ғына билдәләй тип уйлау дөрөҫ булмаҫ ине. «Ҡәләм осонда» бик күп мөһим асыштар яһалған. Мәҫәлән, Пьер Луи де Мопертуйс 1744 йылда дөйөм фекерҙәр нигеҙендә иң әҙ эш итеү принцибын төҙөй, һәм принциптың универсаллеге арҡаһында уның дөрөҫлөгө эксперименталь рәүештә билдәләнә алмай. Хәҙерге ваҡытта классик һәм квант механикаһы, ялан теорияһы иң әҙ эш итеү принцибына нигеҙләнгән. 1899 йылда Макс Планк электромагнит ҡырының квант төшөнсәләрен, ғәмәл квантын индерә, был да күҙәтеүҙәр һәм тәжрибәләр эҙемтәһе түгел, ә бары тик теоретик гипотеза була. 1905 йылда Альберт Эйнштейн дедукция ысулы менән физик һәм геометрик күҙаллауҙарға нигеҙләнгән Махсус сағыштырмалыҡ теорияһын баҫтырып сығара. Физиканың фәнни алымдарын яҡшы белгән математик Анри Пуанкаре, феноменологик ҡараш та, спекулятив алым да физик фәнде айырым тасуирламай һәм тасуирлай алмай, тип яҙа..