Nederlands-Indië is zo veel meer dan de politionele acties en de Indische kwestie. De economische geschiedenis is niet minder belangrijk. Thans onze aandacht voor: het zout.
In Leiden wordt in de Universiteitsbibliotheek een prent bewaard van een pentekening voorstellende de zoutbereiding. De tekst onder de afbeelding: “Het in den pot op het vuur tot eene breiachtige zelfstandigheid uitgedampt zeewater in een koekoesan gegoten, aan welks benedeneinde een takkebosje is vastgemaakt. Men verkrijgt nu drie soorten van zout, nl. a. dat aan het takkebosje zich afzet (fijn wit), b. dat wat in de koekoesan blijft (iets minder wit) en c. dat in den aarden pot onder de koekoesan zich afzet (grijsachtig).”
Uit de Beknopte Encyclopedie van Nederlandsch-Indië (1921) weten we dat “Behalve bij sommige zeer onbeschaafde stammen in de Indische Archipel die het gebruik van het zout niet kennen, het zout een belangrijke rol speelt in de inlandse huishouding en van alle voedsel het een onmisbaar ingrediënt vormt.”
En uit de Geïllustreerde Encyclopaedie van Nederlandsch-Indië, G.F.E. Gonggryp (1934): “Het zoutmonopolie werd tijdens het Engels tussenbestuur onder Raffles in 1813 ingevoerd. Voordien werden de zoutpannen door de regering aan Chinezen verpacht, die het zout met woekerwinsten verkochten aan de bevolking. Dit monopolie dat het Land meer voordeel en de bevolking goedkoper zout gaf, is met geleidelijke uitbreiding van het monopoliegebied, tot op heden gehandhaafd. De dienst der zoutregie welke het monopolie uitoefende werd 31 januari 1931 samengevoegd met die der opiumregie tot een onder het departement van financiën ressorterende nieuwe dienst, de ‘opium- en zoutregie’. Aanmaak van zout, anders dan met vergunning der regering en ten behoeve van het Land, alsmede de invoer van zout binnen het monopoliegebied is verboden. Het zout der regie wordt verkregen door:
Aankoop van het door de bevolking in vrije arbeid gewonnen zout in de zoutlanden bij Soemenep, Pamekasan en Sampang (bevolkingslanden) op Madoera;
Te Kalianget en te Krampon op Madoera zijn gouvernementsfabrieken die het losse zout voor de verstrekking briketteren en verpakken (tot wering van misbruiken bij het verstreken van los zout aan de bevolking).”
Hier worden dus twee redenen gegeven voor het staatsmonopolie: voordeel voor ´s lands schatkist en lagere consumentenprijzen. Dat voordeel voor de schatkist was niet gering: Zo bedroegen bijvoorbeeld de opbrengsten in 1918 maar liefst 16 miljoen gulden. Het argument van de lagere consumentenprijzen, zo bleek vooral in de crisisjaren, was minder gepast.
We weten dus dat zout vrij eenvoudig was te produceren. Daarvoor behoefde men “slechts uitgedampt zeewater in een koekoesan (stoommand – JP) te gieten, aan welks benedeneinde een takkebosje”. De verleiding was dan ook groot het monopolie te omzeilen.
Vanaf 1933 – mede door een verhoging van de zoutprijs eind 1932 – was sprake van een enorme toename van clandestiene zoutproduktie. Zo scheef Het Nieuws van den Dag over Cheribon in 1933: “Het sprokkelen van hout (lees: houtdiefstal) en het verkrijgen van clandestien zout zijn een bijzonder zwak van de bevolking dezer residentie, waartegen door de veldpolitie met de nodige gestrengheid wordt opgetreden. Een Inlander van de desa Belawa, die 6 kilo clandestien zout in zijn bezit had en door de veldpolitie werd betrapt, werd gearresteerd, De zoutmaker werd met het door hem gewonnen product overgegeven aan den assistent-wedana van Lemahabang.”