De kaart is niet het gebied, gelukkig maar! - Jw. | Jw.
tags: 1:1 kaart, kaart, model, werkelijkheid
Afgelopen week was het weer eens zo ver: ik stond in een niet bestaande file. Tenminste, niet bestaand op de kaart van mijn auto navigatie, want vóór mij stond wel degelijk het verkeer stil op de snelweg. Er is niets vervelender dan in een file te staan die niet op de kaart staat of die niet tijdens de filemeldingen op de radio word genoemd. Alsof je eventjes niet bestaat. Ik had het natuurlijk kunnen weten, de kaart is nu eenmaal niet het gebied**. Een uitspraak*, die in verschillende wetenschappen tot nader onderzoek uitnodigt.
Dat een kaart van een gebied niet hetzelfde is als het gebied lijkt een open deur. Een toeristische kaart van Amsterdam is niet hetzelfde als de toeristenstroom op straat en de bewegende kaart van de NS app is niet hetzelfde als de echte trein op de rails. Maar toch halen we model (kaart) en werkelijkheid regelmatig door elkaar. Ze hebben immers veel met elkaar te maken: die kaart gaat over Amsterdam! We nemen de kaart, zeker als deze uit een computer komt, gemakkelijk voor waar aan, in de zin van: gelijkend op de werkelijkheid. Dat doen we dan wel door de ogen van de maker van het model. Het is daarom handig om te begrijpen hoe dat model in elkaar zit. Welke datastroom en welk algoritme worden gebruikt om de file te voorspellen: de berichten van de nieuwslezer, de lussen in het wegdek of de data van (voldoende) stilstaande auto's zelf?
1:1 kaart
Dankzij nieuwe technologie (overal sensoren, die altijd aan staan) wordt het mogelijk de werkelijkheid steeds beter te benaderen. De technische gedreven dwang om de werkelijkheid zo exact mogelijk af te beelden kan ook doorschieten: het nut van het verzamelen van data kent zo zijn grenzen. Zo schreef Jorge Louis Borges** al over een rijk waar de cartografen in de gunst van de koning waren gekomen en op zijn bevel zijn rijk met een schaal van 1:1 mochten afbeelden. Als een deken over het land werd alles 1:1 geprojecteerd, niets werd meer overslagen. Dat het nut van zo'n kaart zeer beperkt is (waar blijft het overzicht, het inzicht, het zonlicht..) werd al snel duidelijk. Lappen van de overgebleven kaart werden generaties later in de woestijn nog aangetroffen, als onderdak voor dieren en bedelaars.
Soms weten we te weinig van de werkelijkheid om een harde, scherpe lijn op de kaart te rechtvaardigen. Een lijn die de grens van een geluidszone aangeeft, heeft een hele andere exactheid dan de lijn, die de grens van een gebouw weergeeft. Een collega wees met recent op de mogelijkheid om dat soort grenzen als 'geschetst' te visualiseren. Een geplande wijk of stadsgezicht krijgt zo een wat cartooneske aanblik. Voor de ondergrond (dank open data van het Dinoloket van TNO) werkt deze visualisatie ook: daar verdienen de grenzen helemaal niet zo'n exacte afbeelding. Misschien past zo'n wazige visualisatie ook beter bij de navigatie-app in auto, zo van: daar begint die file mogelijk ongeveer.
Moeten dus maar ophouden met kaarten, als modellen van de werkelijkheid, te produceren? Niets minder waar, de werkelijkheid zelf is té overweldigend om in één keer te bevatten. We hebben juist modellen en abstracties nodig om enig begrip van de werkelijkheid op te kunnen doen. Maar tegelijkertijd is het raadzaam om met meerdere modellen van de werkelijkheid te werken en om maker en model kritisch te blijven benaderen.
Terugkomend op de onverwachte file: gelukkig overkomt het tegenoverstelde mij ook regelmatig. Dankzij de app stel ik me in op een aangekondigde file over 16 km. Eenmaal bij de plaats delict aangekomen is er in velden of wegen een file te bekennen. Gelukkig maar, mijn dag is weer helemaal goed. Fijn model van de werkelijkheid, die app!
* De uitspraak komt uit Alfred Korzybski's Science and Sanity. Voor wie actueleele verdieping in het onderwerp zoekt: The Map and the Territory, Wuppuluri, Shyam, Doria, Francisco Antonio (Eds.), Springer.
**Zie On Exactitude in Science, Jorge Louis Borges. Lewis Carroll (Sylvie and Bruno Concluded) en Umberto Eco ("On the Impossibility of Drawing a Map of the Empire on a Scale of 1:1") hebben het onderwerp ook beschreven.