Georgi Valentinovitsj Plechanov (Russisch: Георгий Валентинович Плеханов) (Goedalovka (oblast Lipetsk), 29 november 1856 - Terijoki (in toenmalig Finland, nu Zelenogorsk bij Sint-Petersburg), 17 mei 1918) was een Russisch revolutionair die vaak wordt aangeduid als de vader van het Russisch marxisme.

Levensloop 
Tijdens zijn studies aan het mijninstituut komt hij in 1876 in contact met de partij Grond en Vrijheid. Toenemende meningsverschillen over de te volgen weg leidden in 1879 tot een splitsing in twee fracties: de Narodnaja Volja (Volkswil) (waarbij Aleksandr Oeljanov zich aansloot) en de Groep ter bevrijding van de Arbeid (met Vera Zasulitch, Pavel Axelrod). 

De Groep ter bevrijding van de Arbeid verwierp het terrorisme als methode, richtte zich op de opkomende Russische arbeidersklasse als kracht in de maatschappij die het tsarisme omver kon werpen. Hierna moet de burgerij aan de macht komen om het kapitalisme in Rusland te ontwikkelen. Pas na een noodzakelijke kapitalistische periode zouden (volgens Plechanov) de voorwaarden rijp zijn voor het socialisme. De revolutie van 1905 (de Petrogradse sovjet) toonde aan dat deze theorie fout was. Uit de ervaring van de Petrogradse Sovjet zou Trotski echter in 1909 de theorie van de Permanente revolutie ontwikkelen om deze fout theoretisch te kaderen en op te vangen.

In 1880 vluchtte Plechanov naar het Westen, naar Italië en Zwitserland, waar hij het Communistisch Manifest van Karl Marx en Friedrich Engels vertaalde. Hij keerde pas in 1917 terug naar Rusland, nadat de Voorlopige Regering van Kerenski een algemene amnestie had afgekondigd.

In 1898 ontbond de Groep ter bevrijding van de Arbeid zich, en smolt samen, met andere revolutionaire groepen tot de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP). Dit gebeurde tijdens het stichtingscongres dat in Minsk werd gehouden. De RSDAP werd zeer snel verboden en de leiders moesten naar het buitenland vluchten. Onder hen ook Lenin die dan was aangesloten. In 1900 stichtte de RSDAP de krant Iskra (vonk) waaraan Plechanov, Lenin, Pavel Axelrod, Vera Zasulitch, Alexander Potresov en Leon Trotski meewerkten. Het tweede congres van de RSDAP begon in Brussel, maar moest door politiebemoeienissen uitwijken naar Londen. Tevens was het Brusselse gebouw waar het congres doorging vergeven van de vlooien. Tijdens dit congres splitste de RSDAP zich in twee fracties; de mensjewieken en de bolsjewieken. Plechanov koos tijdens het congres de kant van Lenin. Enige maanden later echter, nam hij een bocht en sloot zich aan bij de mensjewieken, samen met Julius Martov, Pavel Axelrod, Leon Trotski, Irakli Tsereteli, Lev Deich, Vladimir Antonov-Ovseenko, Moisei Uritski, Noi Zhordania en Fedor Dan.

Na de splitsing behield Plechanov de controle over de partijkrant Iskra, en gebruikte hij deze om Lenin in polemieken aan te vallen. Zo stelde Plechanov dat Lenin de dictatuur van het proletariaat verwarde met een dictatuur over het proletariaat.
In april 1905 hielden de bolsjewieken een eenzijdig (en ongeldig) derde Congres van de RSDAP te Londen, terwijl de mensjewieken een gelijkaardig Congres hielden te Genève (dat ze later herdoopten tot conferentie). Vanuit het bolsjewistische congres werd een brief geschreven aan het Internationaal Socialistisch Bureau van de Tweede Internationale, om de vertegenwoordiging van Plechanov in dat Bureau als ongeldig te verklaren. Als gevolg van deze brief trad Plechanov af, en verklaarde zich onafhankelijk van beide fracties.

In de aanloop naar Eerste Wereldoorlog ontwikkelde Plechanov meer en meer een sociaal-chauvinistische houding, door te stellen dat het voor het wereldproletariaat beter zou zijn dat de entente de oorlog zou winnen en door de Russische oorlogsinspanningen te steunen. De Vrede van Brest-Litovsk vond hij een gruwel. 
Na de Februarirevolutie keerde hij terug naar Rusland, waar hij de Jedinstvo oprichtte en de Voorlopige Regering van Kerenski steunde, omdat deze de burgerij aan de macht bracht en de kapitalistische fase kon doorvoeren. De Oktoberrevolutie, die de bolsjewieken aan de macht bracht, vond hij veel te prematuur en hij verzette zich er dan ook tegen. Hij week uit naar Finland, waar hij al spoedig stierf aan tuberculose.

Werken 
 1883: Socialisme en de politieke strijd
 1887: Tweede ontwerp van een programma voor de Russische sociaaldemocraten
 1889: Een nieuwe kampioen van de autocratie
 1895: De ontwikkeling van de monistische visie op de geschiedenis
 1895: Anarchisme en socialisme
 1897: De historisch-materialistische visie op de geschiedenis

Externe link 
 www.marxists.org/archive/plekhanov

Russisch communist
Russisch revolutionair