Geen parodie maar plagiaat | De Morgen
Geen parodie maar plagiaat
Kunst of kopie? Luc Tuymans pleegde volgens de rechter wel degelijk plagiaat door een foto van Katrijn Van Giel na te schilderen. De Antwerpse rechtbank legt hem nu een dwangsom op van maar liefst 500.000 euro per reproductie. De kunstenaar gaat in beroep.
✦Exclusief voor abonnees door 21 januari 2015, 0:00
Fotografe Katrijn Van Giel had Luc Tuymans voor de rechter gesleept omdat zijn schilderij A Belgian Politician uit 2011 wel heel erg leek op de foto die zij een jaar eerder van politicus Jean-Marie Dedecker had gemaakt. Van dezelfde lichtinval en kadrering, tot de zweetdruppels op het voorhoofd. Ontkennen dat de foto zijn inspiratie was, deed Tuymans niet. Maar volgens de kunstenaar was dit geen overtreding van het auteursrecht, wél een parodie. Wie parodieert, hoeft immers geen toestemming aan de auteur te vragen.
De Antwerpse rechtbank van eerste aanleg heeft dat parodieargument nu van tafel geveegd. Tuymans heeft wel degelijk "te kwader trouw inbruik gepleegd op de auteursrechten van Van Giel", staat er in het vonnis. En: "Uit geen enkel element blijkt dat de foto clownesk, dan wel geparodieerd, noch op sardonische wijze is overgenomen en als parodie onder de uitzondering van de auteurswet zou vallen."
"Voor ons was het altijd duidelijk dat het parodieargument belachelijk was, ook al omdat Tuymans oorspronkelijk enkel had gezegd dat hij moeilijk aan iedereen toestemming kon vragen als hij op een interessant beeld stootte", zegt Dieter Delarue, advocaat van Van Giel. "We hebben Tuymans eerst per brief gevraagd om zijn verantwoordelijkheid te nemen voor zijn inbreuk op het auteursrecht. Jammer dat er een rechtbank aan te pas moest komen om dat te bevestigen."
Delarue noemt het vonnis 'een eerste belangrijke stap'. Volgt er nu een schadevergoedingsclaim? "Een financiële vergoeding is slechts één van de aspecten. Ik moet het nog met mijn cliënte bespreken, maar ik vermoed dat de zaak nu te ver is gegaan en het probleem te lang is ontkend om genoegen te nemen met een loutere naamsvermelding."
'Godgeklaagd'
Maar zover is het nog niet. Alain Berenboom, de advocaat van Tuymans, liet gisteren weten dat hij beroep aantekent tegen de uitspraak. "Hoe kan een artiest nu met zijn werk de wereld in vraag stellen als hij geen beelden mag gebruiken die in die wereld circuleren?", schrijft Berenboom in een persbericht. "Door dit vonnis (...) wordt invloedrijke kunstenaars vrijheid van expressie ontzegd. In een democratische samenleving is het enorm belangrijk dat kunstenaars beelden kunnen parodiëren." Volgens Berenboom maakt Tuymans sinds de jaren negentig al gebruik van ironie in zijn werk. Tuymans zelf wilde niet reageren. "Het is godgeklaagd", klonk het enkel aan de telefoon.
Het vonnis heeft geen invloed op het schilderij zelf. Dat is inmiddels verkocht en hangt in de privécollectie van een Amerikaanse verzamelaar. Wel mogen er geen nieuwe reproducties meer worden gemaakt. Daar staat een dwangsom van 500.000 euro op. Dat kan heel ver gaan, zegt Dirk Voorhoof, professor media- en auteursrecht aan de Ugent."De rechter beveelt de inbreuk 'te staken' en legt een dwangsom op bij elke 'overtreding van dat verbod'. Omdat het niet duidelijk wordt gesteld wat er onder een overtreding wordt verstaan, kan dat heel breed worden opgevat."
Voorhoof wil niet zeggen of hij de uitspraak al dan niet terecht vindt, enkel dat hij de motivering van de rechter erg ontoereikend vindt. "Nergens wordt er verwezen naar de artistieke expressievrijheid van een kunstenaar. Terwijl men altijd moet streven naar een evenwicht tussen het naleven van het auteursrecht en die vrijheid van expressie."
Voorhoof vindt ook dat de Antwerpse rechtbank te weinig rekening heeft gehouden met de geest van de Europese wetgeving. Afgelopen september velde het Europees Hof een arrest over de zogenaamde parodie die een Vlaams Belanger maakte van het Suske & Wiske-album De wilde weldoener. Daarin stond dat de rechters in eigen land moeten oordelen, maar het arrest bevatte wél specifieke richtlijnen. Zo golden er maar twee criteria: het gaat om een parodie als er duidelijke verschillen zijn met het nagebootste werk én als er sprake is van spot of humor; termen die niet makkelijk te definiëren zijn.
"Het Europees Hof zegt nergens dat de parodie clownesk of sardonisch zou moeten zijn. Het had de voorwaarden net open geformuleerd omwille van die noodzaak aan artistieke expressie. Dit vonnis is dan toch eerder een verkrampte toepassing."