Deze foto, die het tafellaken met het Gulden Vlies voorstelt, dat door de inwoners van Kortrijk aan Karel V werd geschonken (eigendom Stadsmuseum Kortrijk), werd door bemiddeling van de heer Marcel Notebaert bereidwillig ter beschikking gesteld van de Bank van Roeselare en Westvlaanderen. Foto Boutte
[West-Vlaanderen 1962, nummer 65]
DE FUNCTIE VAN HET MIDDELEEUWSE RIDDERWEZEN LIEP TEN EINDE. Uit de sociale en politieke orde die de ridders weleer, met gekletter van lans en zwaard, hadden gevestigd, ontwikkelde zich geleidelijk de Renaissance. Op de slagvelden van het Heilig Land en van Europa had de feodaliteit een ethiek bekrachtigd die een begin van orde bracht in de uiterste verwarring van die tijden. De Kerk had tevens haar onbetwist moreel gezag ingezet om, in de mate van het mogelijke, haar vechtende zonen meer menselijkheid aan te leren.
Een van de typische middeleeuwse contrasten wilde dat de Roman van der Rose, niet zonder enige praktische moeilijkheden, sentimentaliteit en hoofse manieren als elementen van een nieuwe levensstijl in kasteel en paleis introduceerde. In de 15de eeuw onderging de sociale hiërarchie nieuwe veranderingen, op een versneld tempo ditmaal. De gehelmde en geharnaste beschermers van land en goed waren er zeker nog nodig, de ontwikkeling echter van handel en nijverheid bracht een nieuwe klasse van mensen naar voor, dragers van een nieuwe sociale en economische macht: de burgerij, die heel anders in het leven stond. Ridderboortigheid bleef nog wel een voorrecht, doch dan in de rij van andere waarden als intelligentie, kans en fortuin. Alles ging veranderen. Het buskruit gaf weldra een ander uitzicht aan de krijgsvoering. De wapenrusting verloor haar krediet. Het ideaal van de 'negen besten' was evenwel niet gedoofd. Het leefde voort in de wereld van de ridders, en zijn luister wist er nog, bij velerlei gelegenheid, nieuwe bezieling te doen ontvonken. De glorie van hun stand achtten de ridders des te hoger, nu ze beseften dat hun herfsttij aangebroken was.
Zolang een sociale groep zijn aangewezen functie vervult, schijnen zijn macht, zijn levensvormen, zijn streving, natuurlijk en onmisbaar. Komt een politieke en maatschappelijke omkeer, dan wordt ook de wijze van denken en voelen
anders, en de dingen krijgen een ander uitzicht, zelfs de klederdracht neemt nieuwe vormen aan. Succes, tegenslag, lijden, alles gaat nu liggen in nevel en stilte. De daden van voorheen worden iets dat heel ver is en heel schoon en dat verdient verder te leven in de poezie en de legende.
Filips de Goede, Groothertog van het Westen, een van de machtigste vorsten van zijn tijd, wilde de plechtigheid van zijn huwelijk bezegelen met de stichting van een nieuwe ridderorde. In de geesten leefde nog de gedachte aan de Kruistochten die de adelbrief van de westerse ridderschap waren. Bij de stichting van de nieuwe Orde moge deze gedachte hebben medegespeeld samen met de praalzucht, de politieke berekening en wat al andere verheven en minder verheven bedoelingen... De orde werd gesticht - zo luidt het in de officiële stichtingsbrief - 'pour révérence de Dieu et soutènement de notre foi chrétienne, pour honorer le noble ordre de Chevalerie, pour faire honneur aux anciens chevaliers, pour l'encouragement des chevaliers actuels...'
Het Westen telde alsdan heel wat ridderorden die in minder of meerder aanzien stonden naar gelang de macht en het prestige van de vorst. Het Huis van Bourgondië zou echter aan zijn nieuwe Orde een meer dan gewone luister schenken. De hertog wist niet alleen beroemde prinsen aan zijn dynastie te hechten, hij slaagde er vooral in een keur van uitstekende ridders in houwe trouw aan zijn persoon te verbinden. De Orde deelde in de uitzonderlijke grootheid van het Hof van Bourgondië dat in protocolaire luister veruit aan de spits stond. Tornooien, steekspelen, schitterende hoffeesten, kapittelvergaderingen in de grote kerken, pralerige stoeten, indrukwekkende uitvaarten van gestorven ridders, een ongeëvenaarde luxus van tapijtkunst en boekverluchting, van borduur- en edelsmeedwerk: dat alles verfraaide het leven van Hof en Orde. En last not least was er het juweel van de Orde, het Gulden Vlies, dat op vorst en ridders iets van zijn eigen mysterie afstraalde.
Midden een woelige tijd, waar oorlog en vete veel bloed deden vloeien, riepen de ridders een soort liturgie in het leven om een droom, een bedreigd ideaal in stand te houden. Een vlucht uit de werkelijkheid moge men dat noemen. Was het niet veeleer een drang naar een vernieuwing waarvoor zij richtlijnen en spelvormen konden ontwerpen, doch waarin ze zelf niet meer als spelers noch als scheidsrechters zouden optreden...
Bij gelegenheid van de Tentoonstelling van het Gulden Vlies te Brugge heeft het tijdschrift West-Vlaanderen beroep gedaan op een groep bevoegde medewerkers om enkele aspecten van de geschiedenis van de beroemde Orde in het licht te stellen. Want heden nog roept de naam Gulden Vlies een ontroerende droom op, prachtig als een avond met een zon die ondergaat: eindeloos ligt de vlakte waar mensen wonen en waarover een kleurorgie van karmozijn, blauw en goud natrilt.
BARON E. VAN DER ELST
Filips de Goede woont een mis bij gezongen door de 'Kapel van Bourgondië'. f0 9 van het hs. 9092 van de Kon. Bibliotheek te Brussel: 'Traité sur l'Oraison dominicale', vertaald door Jean Miélot, Rijsel (?) na 1457.