99 foto's die de geschiedenis van de Nederlandse fotografie samenvatten
De Volkskrant bespreekt 14 hoogtepunten. En hoe kwam de tentoonstelling tot stand?
Het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam presenteert de Eregalerij van de Nederlandse fotografie. Bekijk de selectie van De Volkskrant.
Door Michiel Kruijt en Mark Moorman 8 juni 2021, 13:00
Portret van de families Asser en Oppenheim in de achtertuin Amsterdam / circa 1847 / Eduard Isaac Asser
Van Eduard Isaac Asser (1809-1894), een jurist uit Amsterdam, hangen in de Eregalerij twee foto's: een familieportret en een opname van zijn dochter Charlotte. Een dubbele vertegenwoordiging, is dat niet te veel eer als in totaal slechts 99 foto's mogen worden uitgekozen? Volgens de selectiecommissie gaat het om zeer zeldzame portretten; Asser was een van de eersten in Nederland die foto's wisten te fabriceren. Hij had in 1842, drie jaar na de officiële bekendmaking van de uitvinding van de fotografie, in Parijs een uitrusting gekocht waarmee zogeheten daguerreotypen konden worden gemaakt. Voor de ontwikkeling hiervan was een half scheikundig laboratorium benodigd. (MK)
Lepelaars met jongen op het nest, Naardermeer / 1905 / Richard Tepe
Deze lepelaars werden op 26 mei 1905 gefotografeerd, door een fotograaf die midden in moerasachtig gebied een loodzware glasplatencamera bij zich had. Die leverde negatieven van 18 bij 24 centimeter op en daarmee haarscherpe opnamen. Richard Tepe (1864-1952) was een pionier van de natuurfotografie, waarmee dieren in hun natuurlijke omgeving werden vastgelegd (in plaats van ze af te schieten en op te zetten). Het unieke Naardermeer werd bedreigd omdat de naburige stad Amsterdam er een vuilnisbelt van wilde maken. Een jaar na de foto van Tepe werd het natuurgebied de eerste aankoop van de Vereniging Natuurmonumenten. (MM)
Marie Zeegers, dochter van de fotograaf / circa 1912 / Jan Zeegers
Dit portret is een 'autochroom', de vroegste vorm van kleurenfotografie, rond 1912 door Jan Zeegers geschoten. De foto is zo kwetsbaar voor licht dat die niet meer kan worden geëxposeerd. Doordat er een facsimile van is gemaakt, kan zij toch in de Eregalerij worden opgehangen. Jan Zeegers (1872-1937) was een veelkleurig figuur: hij handelde in textiel en manufacturen, was een fanatiek sporter en een verdienstelijk amateurfotograaf. Voor het maken van een autochroom was een extra lange sluitertijd vereist. Zijn dochter staat er bewogen op, ze heeft niet stil kunnen zitten. Onbedoeld kreeg haar portret een extra historisch tintje. (MK)
Van Nelle Fabriek, Rotterdam / 1930 / Evert van Ojen
De Van Nelle-fabriek, icoon van de 20ste eeuwse architectuur en het Nieuwe Bouwen aan de rand van Rotterdam, heeft veel te danken aan fotograaf Evert van Ojen (1886-1964) – en andersom. Deze avondfoto, waarop het gebouw uit lagen licht lijkt te zijn geconstrueerd, belichaamde de droom om een moderne fabriek neer te zetten voor zeventienduizend, vooral vrouwelijke, werknemers. De foto's van Van Ojen verschenen wereldwijd in alle vakbladen. Ze vestigden de reputatie van het gebouw en van de architectuurfotograaf zelf. Wie zou er niet willen werken in een gebouw dat meer op een droom lijkt dan op een fabriek? (MM)
Portret van danseres Estella Reed / 1931 / Paul Citroen
Van kunstenaar en fotograaf Paul Citroen (1896-1983) zijn twee werken in de Eregalerij opgenomen, die totaal verschillen: Metropolis (1923), een collage van foto's van wolkenkrabbers die hij uit tijdschriften en prentbriefkaarten had geknipt, en dit portret van de Amerikaanse danseres Estella Reed. Zij was getrouwd met de Antilliaanse schrijver, arts en bestuurder Cola Debrot. Het stel had veel kunstenaarsvrienden, onder wie Citroen. Die heeft Reed gefotografeerd én geschilderd. Door haar op deze foto in een ongedwongen en aparte houding vast te leggen, wist hij een vernieuwend portret te maken. Het werd uitverkozen tot de cover van de tentoonstellingscatalogus. (MK)
Pasfoto's van Anne Frank / 1939 / Polyfoto
Deze vroege foto's van de auteur van Het Achterhuis, haar wereldberoemd geworden onderduikdagboek, zijn genomen met een Polyfoto-camera, die populair was in de jaren dertig van de vorige eeuw, vooral in Engeland. Daar waren in veel warenhuizen kleine studio's te vinden waar in rap tempo met de Polyfoto 48 opnamen konden worden gemaakt. Die werden op één vel afgedrukt, waarna van de beste kiekjes vergrotingen konden worden besteld. Na de Tweede Wereldoorlog werd de Polyfoto door het volautomatische fotohokje verdrongen. De 10-jarige Anne kijkt op deze reeks vrolijk de lens in, onwetend van haar gruwelijke toekomst. (MK)
Stoomsleepboot 'Europa' in de haven van Rotterdam / 1954 / Cas Oorthuys
In de carrière van Cas Oorthuys (1908-1975) weerspiegelt zich een groot deel van de geschiedenis van de 20ste eeuw. Daarom staat hij ook driemaal in de Eregalerij. Deze klassieke havenfoto, op het woelige water van de Nieuwe Maas geschoten, hoort bij de wederopbouwfase in het oeuvre van Oorthuys en werd in 1959 gepubliceerd in zijn klassieke fotoboek Rotterdam Dynamische Stad. Dynamisch, zeg dat wel. Let op de golfslag, de verschillende richtingen van de schepen, de rookpluimen op een winderige dag, en fraai gecentreerd, de Nederlandse driekleur. De fotograaf, die verschrikkelijke dingen in de oorlog had meegemaakt, omhelst hier de moderne stad en de vooruitgang. (MM)
Familie van Bennekom (Kors met camera, Josephine, Joris, Janine, Ine), Zuid-Engeland / 1969 / Kors van Bennekom
De man die hier de camera omhoog houdt en daarmee een zelfportret met familie maakt, is de Amsterdamse fotograaf Kors van Bennekom (1933-2016). De foto werd in 1969 op een vakantie geschoten en een dergelijk beeld zouden we pas veel later een selfie gaan noemen. Van Bennekom was een onvermoeibare fotograaf, die het stadsleven en later vooral de theaterwereld documenteerde. Ondertussen bouwde hij aan een ander oeuvre dat wellicht zijn professionele werk gaat overleven. Hij legde liefdevol zijn persoonlijke omgeving vast, waarmee een uniek document over het gezinsleven in de jaren zestig en zeventig ontstond. Generaties zien hun herinneringen weerspiegeld in de vrolijke intimiteit van Van Bennekoms familiealbum. (MM)
Zuid-Molukkers, Tiel / 1970 / Ed van der Elsken
Deze foto is het bewijs dat het kleurendia-archief van Ed van der Elsken (1925-1990), bewaard in het Nederlands Fotomuseum, een schatkamer is. Het is een tot voor kort onbekend werk van Nederlands bekendste fotograaf. Mogelijk maakte de foto deel uit van een (nooit gepubliceerde) reportage, misschien ondernomen omdat er onrust in de Molukse gemeenschap was – in augustus werd de ambtswoning van de Indonesische ambassadeur in Wassenaar met geweld door Molukse jongeren bezet. En al kwam Van der Elsken niet vaak in Tiel, het is toch een kenmerkend beeld, waarbij duidelijk is dat de man achter de camera alle aandacht naar zich toe trekt. En uit een ooghoek ook de afkeurende blik van een passerende vrouw registreert. (MM)
Na de militaire staatsgreep worden arrestanten gedwongen politieke leuzen van muren te verwijderen, Santiago, Chili / 1973 / Koen Wessing
In de Eregalerij hangen niet minder dan twee foto's uit Chili, genomen na de staatsgreep van Augusto Pinochet in 1973. De ene is van Chas Gerretsen (die dit najaar een tentoonstelling in het Nederlands Fotomuseum krijgt), de andere van de in 2011 overleden Koen Wessing. Diens opname is een staaltje balanceerkunst, niet alleen doordat links zwaarbewapende militairen staan en rechts arrestanten die onwelgevallige leuzen moeten verwijderen, maar ook doordat hij dit beeld in gevaarlijke omstandigheden wist te maken. Wessing publiceerde 24 van zijn zwart-wit foto's uit Chili in een sober vormgegeven boek dat een klassieker zou worden. (MK)
Agniesebuurt, Rotterdam / 1980 / Maria Toby
Toen het Nederlands Fotomuseum anderhalf jaar geleden een tentoonstelling maakte met foto's uit de eigen collectie, Sterke verhalen, hing daar werk tussen van een onbekende naam: de in 1984 op 48-jarige leeftijd overleden Maria Toby. Zij is een buitenbeentje. Toby was geen professionele fotograaf – ze was een kleuterleidster – maar schoot desalniettemin bijzondere beelden. Zij legde mensen van allerlei afkomst vast in wijken van Rotterdam-Noord die op het punt stonden te worden gesaneerd. De foto's van deze autodidact en idealist ademen spontaniteit en zijn niet zelden geestig of vertederend. (MK)
Kolobrzeg, Polen 26 juli / 1992 / Rineke Dijkstra
Het is internationaal misschien wel de bekendste Nederlandse foto, deel uit een serie, die van Rineke Dijkstra (1959) een ster in de wereld van de kunstfotografie maakte. Dit is een van haar Strandportretten, die Dijkstra tussen 1992 en 1998 aan verschillende kustlijnen schoot. Het was ook het startpunt van een oeuvre dat de volwassenwording verbeeldt in al zijn gedaanten. De vergelijking met De geboorte van Venus van Sandro Botticelli is misschien al te vaak gemaakt, maar er blijft bij elke ontmoeting genoeg over om te ontdekken. Haar zanderige voeten bijvoorbeeld. En de gedachte die met een lichte schok binnenvalt: dit meisje is inmiddels bijna dertig jaar ouder. (MM)
Stilleven Melk / 2002 / Elspeth Diederix
Als het een ongeluk was, dan was het wel een schitterend ongeluk: een plas melk midden op een tafel, die kennelijk midden in een atelier staat. Elspeth Diederix (1971) is een belangrijke vertegenwoordiger van een nieuwe generatie fotografen die op de grens van beeldende kunst en fotografie werkt. Ze won in 2002 met deze en andere stillevens de Prix de Rome voor fotografie. Later ging ze zich richten op een ander klassiek thema van het Nederlandse stilleven: bloemen. Beschouw Stilleven Melk maar als een vrolijke voorstudie van de kleurenmogelijkheden van film en camera. (MM)
New Dutch Views #12, The Netherlands / 2018 / Marwan Bassiouni
De carrière van Marwan Bassiouni gaat als een komeet sinds 2018, het jaar waarin hij afstudeerde met een originele serie. Hij had in moskeeën foto's van ramen gemaakt en deze gecombineerd met opnamen van het uitzicht vanuit die ramen. Dat leverde een fascinerend (en symbolisch) contrast op: islamitische interieurs omlijsten typisch Hollandse stads- of poldergezichten. Bassiouni (1985) won daarmee prijzen, publiceerde een fotoboek (New Dutch Views), kreeg tentoonstellingen, verkocht werk aan musea en kon internationaal zijn vleugels uitslaan. Nu hangt deze in Zwitserland geboren zoon van een Amerikaanse en een Egyptenaar ook in de Eregalerij. (MK)
Hoe is de selectie van de Eregalerij tot stand gekomen?
Hoe vat je de 180-jarige geschiedenis van de Nederlandse fotografie, een oceaan aan opnamen, samen in 99 foto's? 'Dat gaat niet', zegt Frits Gierstberg lachend. Toch heeft de 61-jarige curator van het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam zich aan de onmogelijke opdracht gewaagd – hij was voorzitter van een commissie die er 99 stuks uitviste.
Dat kwam zo: toen Birgit Donker tweeënhalf jaar geleden aantrad als directeur van het Nederlands Fotomuseum, wilde zij nog meer benadrukt zien dat dit het nationale museum is van de fotografie. De instelling beheert 5,6 miljoen beelden, met afstand de grootste museale fotoverzameling in Nederland. Donker kwam met het idee om een 'Eregalerij van de Nederlandse fotografie' in te richten, een lofzang die ook een breder publiek zou kunnen trekken, onder wie scholieren.
Vanaf 9 juni, Nederlands Fotomuseum Rotterdam. Bij de tentoonstelling verschijnt een gelijknamige catalogus (€ 30).
Toegang tot de Eregalerij is niet meer gratis, zoals was aangekondigd. 'We zijn vanwege de coronapandemie lang dicht geweest en mogen nu nog steeds minder bezoekers ontvangen dan normaal', zegt directeur Birgit Donker. 'Daardoor zijn we helaas gedwongen entreegeld heffen. Maar als iemand zegt het museumkaartje van 14 euro niet te kunnen betalen, dan mag die gratis naar binnen. Dat financieren we met een nieuw systeem, waarbij bezoekers een extra ticket kunnen kopen voor mensen die minder geld hebben.'