Eisenhowers laatste uren in de War Room | De Volkskrant
Eisenhowers laatste uren in de War Room
In het hoofdkwartier van de geallieerden in Reims, Frankrijk, worden geen handen geschud. Opperbevelhebber Eisenhower vraagt generaal Jodl of hij alle voorwaarden van de capitulatie begrijpt....
Door Paul Brill 5 mei 2005, 00:00
Ike grijnst zoals alleen Ike kan Het is alsof de zon doorbreekt Ina een lange onweersbui.
Hij lijkt op slag twintig jaar jonger te worden. Triomfantelijk steekt hij twee pennen omhoog waarmee kort tevoren in de War Room van SHAEF, de Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force, de Duitse overgave is getekend.
Maar zodra de fotografen hun plaatjes hebben geschoten en andere belangstellenden de kamer hebben verlaten, trekt er een schaduw over zijn gezicht en worden de diepe wallen onder zijn ogen volop zichtbaar. Hij geeft ook weer toe aan de pijn in zijn knie en strompelt naar zijn bureau. Hier in besloten kring verhult Dwight David Eisenhower niet dat de last van de ultieme verantwoordelijkheid voor de grootste militaire operatie allertijden zwaar op zijn schouders heeft gedrukt.
Op de kop af zeventien maanden geleden deelde president Roosevelt hem in Tunis bijna terloops mee dat hij was uitgekozen het opperbevel te voeren over de geallieerde invasie en bevrijding van West-Europa. De opdracht vergde het uiterste van zijn militaire kunde én diplomatieke behendigheid, want hij had te stellen met commandanten en politici van wie menigeen hem ruimschoots overtrof in eigendunk.
Op 6 juni 1944 begon de operatie Overlord en landden de eerste troepen in Normandië. In de daaropvolgende maanden groeide de Allied Expeditionary Force uit tot een krijgsmacht van 91 divisies en bijna vijf miljoen manschappen. Er werd over een breed front opgetrokken.
Successen en mislukkingen wisselden elkaar af. De opmars was allesbehalve een walk-over. Maar nu heeft het uur van de overwinning geslagen. Nazi-Duitsland is door de knieën gegaan en heeft zich onvoorwaardelijk overgegeven. Nog één taak staat Eisenhower te wachten in de vroege uren van deze historische dag: hij moet per telegrafisch bericht de gezamenlijke chefs van staven informeren over de Duitse capitulatie.
In opdracht van zijn persoonlijke stafchef Walter Bedell Smith heeft een groepje militairen diverse concept-teksten opgesteld, de ene nog uitvoeriger en bloemrijker dan de andere .
Eisenhower slaat er een blik op en legt ze allemaal terzijde. Dan pakt hij een blanco vel papier en schrijft zijn boodschap, die uit één zin bestaat: 'De missie van deze geallieerde strijdmacht is volbracht om 02.41 uur plaatselijke tijd, 7 mei 1945.'
Plaats van handeling: een voormalig schoolgebouw in Reims, gelegen aan de westelijke zijde van de spoorbaan die door de stad loopt. Hier was tot halverwege de oorlog een middelbare technische school voor jongens gevestigd, het Collège moderne et technique de Reims. Eind februari besloot Eisenhower er zijn nieuwe hoofdkwartier te vestigen.
Hij wilde graag weg uit Versailles, waar de staf van SHAEF was ondergebracht in het riante Trianon Palace Hotel en voor de Supreme Commander dezelfde luxueuze villa was vrijgemaakt die eerder onderdak had geboden aan de Duitse veldmaarschalk Von Rundstedt. Het rook er allemaal te weinig naar de ontberingen van de oorlog .
Kon Eisenhower de symboliek van zijn verblijf in Von Rundstedts vroegere onderkomen dan niet waarderen? Tegen een vriend bromde hij: 'Europa wordt niet bevrijd doordat we de huizen van de vijandelijke generaals innemen.'
In Reims voelt Ike zich veel beter thuis. Het uit rode baksteen opgetrokken schoolgebouw is simpel en overzichtelijk. Vlakbij ligt een doorgaande weg, waar dag en nacht bevoorradingswagens overheen denderen. Het lawaai bevalt hem uitstekend. Vanuit Reims kan hij ook sneller naar de frontlinies reizen.
De War Room is het hart van het hoofdkwartier. In deze betrekkelijk kleine, L-vormige ruimte wordt het strijdtoneel in beeld gebracht en de dagelijkse administratie van de oorlog bijgehouden. De wanden, slechts op één plek onderbroken door een klein raam, zijn bedekt met grotere en kleinere kaarten van Europa. Met punaises, plakkertjes en pijlen worden de posities en bewegingen van de troepen gemarkeerd.
Eén kaart geeft een overzicht van alle vliegvelden en landingsbanen die de geallieerden tot hun beschikking hebben, een andere toont de munitieopslagplaatsen in de bevrijde gebieden, een derde inventariseert de luchtaanvallen die de vorige dag zijn uitgevoerd .
Er is een speciale kaart van de zogeheten Redoubt Area, de moeilijk toegankelijke Duits-Oostenrijkse Alpenstreek die tot een paar weken voor het einde van de oorlog door het geallieerde opperbevel werd gezien als een mogelijk toevluchtsoord voor de nazitop en zijn elitetroepen.
Dit is de onopgesmukte locatie waar de militaire ondergang van het Derde Rijk wordt bezegeld. In de eerste meidagen hebben Duitse troepen zich al op diverse plaatsen overgegeven aan geallieerde commandanten te velde.
De finale begint op zaterdag 5 mei in de namiddag, wanneer admiraal Hans-Georg von Friedeburg, opperbevelhebber van de Duitse marine, met een kleine delegatie in Reims arriveert om de voorwaarden van verdere capitulatie te bespreken. De auto met de Duitse officieren rijdt op hetzelfde moment voor dat een groep krijgsgevangenen langs het hoofdkwartier marcheert.
De Duitsers worden ontvangen door Smith en generaal-majoor Kenneth Strong, de hoogste Britse officier in Reims. Een Amerikaanse bron onthult later dat deze twee in de ontvangstkamer opzettelijk een kaart hadden achtergelaten waarop met grote pijlen een beslissend gecombineerd offensief van de geallieerde troepen en het Rode Leger was uitgetekend.
Kennelijk laat Von Friedeburg zich er niet door van de wijs brengen, want hij komt opnieuw met het voorstel dat het Duitse opperbevel al eerder deed: capitulatie op het westelijk front, maar ook enige troepenverplaatsingen waardoor kan worden doorgevochten tegen de Russen.
Eisenhower zelf laat zich niet zien, en dat hoeft ook niet, want Smith en Strong weten precies wat ze moeten doen, namelijk geen duimbreed toegeven. Duitsland moet zich algeheel en onvoorwaardelijk overgeven. Na uren praten begrijpt Von Friedeburg dat er niets te winnen valt, en brengt rapport uit aan de Duitse chefs van staven. Daarop reist een nog hogere officier af naar de Noord-Franse stad, generaal Alfred Jodl, stafchef van veldmaarschalk Wilhelm Keitel. Hij arriveert de volgende middag, zondag 6 mei.
Ook Jodl oppert een beperkte capitulatie. De voormalige artillerie-officier uit Beieren houdt een indringend betoog over het communistische gevaar waarmee spoedig ook de Amerikanen en de Britten geconfronteerd zullen worden. 'Hij is er diep van overtuigd dat wij op afzienbare termijn ten strijde zullen moeten trekken tegen Rusland', noteert Strong.
Maar Jodls pleidooi is vergeefs. Smith en Strong draaien de duimschroeven aan. Als het Duitse opperbevel niet voor middernacht akkoord gaat met algehele capitulatie, wordt het overleg afgebroken en worden de westelijke frontlinies afgesloten, zodat geen enkele Duitse soldaat zich daar kan overgeven.
Jodl rapporteert dit aan Keitel en grootadmiraal Karl Dönitz, die als opvolger van Hitler nog hoopt te redden wat er te redden valt. Om half twee 's nachts komt het antwoord binnen: 'Grootadmiraal Dönitz verleent een volledig mandaat om te tekenen wat wordt verlangd.'
Dat gebeurt een uur later aan de langwerpige tafel in de War Room. Jodl (met monocle) en Von Friedeburg (gekleed in burgertenue) worden vergezeld door een aide-decamp. Ze nemen plaats aan een kant van de tafel, tegenover hen zitten Smith, Strong, nog twee hoge Amerikaanse en twee Britse officieren, generaal Sevez namens het Franse opperbevel en verbindingsofficier Susloparoff namens de Sovjet-Unie.
De sfeer is onwerkelijk. De gezichten van de Duitsers vertonen geen enkele expressie. Niemand spreekt een woord, het enige geluid komt van de fotografen die terzijde staan en hun camera's laten klikken op het moment suprème.
Wanneer alle papieren zijn getekend, brengt Smith het Duitse trio naar de kamer van Eisenhower. Er worden geen handen geschud. Eisenhower staat achter zijn bureau en vraagt Jodl of hij alle voorwaarden van de capitulatie begrijpt. De Duitser knikt en zegt ja. Ike: 'U zult persoonlijk verantwoordelijk worden gehouden als de termen van deze overeenkomst worden geschonden.' Dan maakt hij een hoofdbeweging die aangeeft dat het onderhoud ten einde is. Jodl salueert, draait zich om en verlaat de kamer. De oorlog in Europa is officieel voorbij.
Er is alle reden voor een feestje, maar na alle spanningen lukt het de staf van SHAEF niet om in de juiste stemming te komen. Bij iedereen slaat de vermoeidheid toe. Zelfs Eisenhowers persoonlijke assistente, de ravissante Ierse Kay Summersby, loopt er moedeloos bij. Iemand heeft champagne opgeduikeld, die echter platgeslagen blijkt te zijn.
Gelukkig is Eisenhower nog wel bereid de schrijvende pers kort te woord te staan. Wat is op dit historische moment zijn overheersende gedachte ?
'Dankbaarheid. Die kan niet groot genoeg zijn en gaat uit naar ieder van de vijf miljoen manschappen die hebben deelgenomen aan deze strijd. Zij verdienen de diepe en blijvende erkenning van alle vrije burgers van de Verenigde Naties.'
– Had de ondertekening van de capitulatie niet een plechtiger ambiance verdiend? 'Het is zeer passend dat de overgave is getekend in het hart van Frankrijk, het land dat zozeer heeft geleden, het land waar we vorig jaar juni zijn geland, het land waarvan de strijdkrachten en de verzetsgroepen ons zozeer hebben geholpen.'
– U heeft een week geleden besloten om generaal Pattons Derde Leger niet te laten doorstoten naar Praag en de bevrijding van Tsjechoslowakije over te laten aan de Russen. Wa a r o m ? 'Afgezien van alle logistieke en tactische problemen stuit het me tegen de borst om Amerikaanse levens in de waagschaal te stellen louter voor politieke doeleinden.'
– En waarom was een partiële Duitse capitulatie onaanvaardbaar? 'Naar mijn oordeel was dit Duitse voorstel een wanhopige poging het geallieerde kamp te splijten. Dit heb ik ook aan meneer Churchill gemeld. Ik heb erop aangedrongen om niet deze weg op te gaan, omdat een afzonderlijke overgave aan het westelijk front de Russen op het verkeerde been zou zetten en een begrijpelijke reden zou zijn om ons van kwade trouw te betichten. De premier was het met me eens, en hij en mijn president hebben generalissimo Stalin onmiddellijk geïnformeerd dat we het Duitse voorstel niet accepteerden.'
– Morgen wordt de capitulatie nogmaals ondertekend in Berlijn, en dan met maarschalk Zjoekov van het Rode Leger. Gaat u daarheen? 'Nee, dat lijkt me ongepast. Ik stuur een afgevaardigde. Wij hebben hier gedaan wat we moesten doen. Laat de ceremonie in Berlijn maar vooral een Sovjet-affaire zijn.'
Met die woorden beëindigt Ike het gesprek. Hij moet dat telegram aan de gezamenlijke chefs van staven versturen. Niemand van de pers probeert hem langer op te houden. 'We kunnen nu het beste nieuws gaan melden dat we ooit hebben gehad', zegt CBScorrespondent Charles Collingwood.