Omgevingswet bij veranderende omstandigheden
De Omgevingswet geeft gemeenten meer ruimte om aan te sluiten bij veranderde omstandigheden
De nieuwe Omgevingswet is zo goed als af, en treedt binnenkort in werking. Het is nu nog een kwestie van het finetunen van de laatste juridische regels en een politieke knoop doorhakken over de datum van inwerkingtreding, aldus Roel Sillevis Smitt. Een nieuwe wet die vooral kansen biedt. Én nieuwe instrumenten die gemeentejuristen kunnen benutten om invloed uit te oefenen op nieuw te maken beleid en de uitvoering daarvan.
"Je kunt wel zeggen dat ik al vier jaar lang elke minuut van de werkweek bezig ben met de nieuwe Omgevingswet", vertelt Roel. "Het is meer dan een juridisch ding, het stelt een jurist werkelijk in staat om (mede) beleid te bepalen.''
De buitenruimte in Nederland is nu eenmaal beperkt. Hoe ga je deze op een goede manier beschermen en benutten? Gemeentes hebben te maken met zo veel uitdagingen: biodiversiteit, milieukwaliteit, duurzaamheid, klimaatadaptatie, gezondheid in brede zin maar ook met woningbouw. Hoe verenig je al deze, soms conflicterende, belangen met de schaarse ruimte? En hoe bereik je een goed evenwicht tussen al deze activiteiten? Daar biedt deze wetgeving nieuwe tools voor. Instrumenten waar de cursisten tijdens de leergang gemeentejurist mee aan de slag gaan."
Betere afwegingen
Roel: "De wet vormt een basis om goede afwegingen te maken tussen verschillende belangen. Nu zie je nog regelmatig dat verschillende visies binnen één overheid en tussen overheden met elkaar conflicteren. Denk bijvoorbeeld aan een natuurvisie, een milieuvisie en een visie op de ruimtelijke ordening. Door al deze visies samen te voegen in één omgevingsvisie, kun je dit soort conflicten voorkomen en kan een gemeente duidelijker zijn welke ambities zij wel en niet heeft."
"Zoals ik al zei, zien gemeenten zich gesteld voor grote uitdagingen", vervolgt Roel. "Ik zie hier vooral ook veel kansen door de Omgevingswet. Natuur is veel breder dan alleen Natura2000-gebieden. Het gaat ook om lokale groenvoorzieningen. Zet je het buitengebied vol met betonnen blokkendozen en datacentra, die schril afsteken tegen de lokale natuur, of is het ook mogelijk om natuurinclusief te bouwen? En: hoe kan de leefomgeving in positieve zin bijdragen aan de gezondheid van burgers?''
De huidige bestemmingsplannen worden voor lange tijd gemaakt, terwijl de wereld opeens op z'n kop kan staan, waardoor ze niet meer bruikbaar zijn. Denk maar aan de energietransitie, waar in de komende jaren veel ruimte voor gemaakt moet worden. Bestemmingsplannen bieden eigenlijk een soort schijnzekerheid en moeten vaak al na een paar jaar aangepast worden. De nieuwe Omgevingswet geeft gemeenten meer ruimte om aan te sluiten bij veranderde omstandigheden. "In de nieuwe wet staat het omgevingsplan centraal. Het voegt alle verschillende juridische regels over de fysieke leefomgeving binnen een gemeente samen, zoals bestemmingsplannen en verordeningen.
De Omgevingswet biedt allerlei nieuwe tools, die meer flexibiliteit geven en mogelijkheden om de ambities te combineren en ruimte te laten voor nog onbekende ontwikkelingen. Dit vormt een kans om weg te komen van starre regels, en ruimere mogelijkheden te bieden die per geval in te vullen zijn aan de hand van bandbreedtes, bijvoorbeeld voor geluid. Een omgevingsplan biedt dus uiteindelijk méér zekerheid aan burgers en bedrijven. Voorwaarde is dan natuurlijk wel dat een gemeente het ook gaat doen! Het staat ze vrij om gewoon door te gaan met 'oude' bestemmingsplannen maken, te blijven doen wat ze altijd al deden... Maar ik ben ervan overtuigd dat dat een gemiste kans is!"
Rol gemeentejurist
Roel: "Een gemeente heeft ook te maken met visies van andere overheden, zoals de provincie, maar ook met die van waterschappen en bedrijven. Daarin moet ze samenhang zoeken, afwegingen maken en uiteindelijk de juiste keuze maken. Echt knopen doorhakken, daar gaat het om. Een goed voorbeeld is de gemeente Gouda waar heel actief vanuit de conflicterende ambities wordt overlegd. Hoe ga je bijvoorbeeld om met economische belangen versus cultureel erfgoed? Dan heb je het over politieke beslissingen. Je kunt als gemeentejurist daarin een adviserende rol spelen, het geweten vertegenwoordigen en richting geven. Al in het beleidstraject nadenken over welk juridisch instrument in welk stadium het geschiktst is. Dat is ook zo leuk aan dit werk: je kunt je overal nuttig maken. Je hoeft niet het sluitstuk te zijn in een vergunningentraject. Als je al in een eerder stadium kunt zeggen: 'Dit kan écht niet!' of 'Ik weet hoe we dat wél juridisch mogelijk kunnen maken', kan dat onnodige gerechtelijke procedures voorkomen. Adviseren in plaats van procederen. Dat is winst voor iedereen."
Omgevingsrecht van de toekomst
"De nieuwe Omgevingswet biedt gemeentes echte kansen om duidelijker en transparanter te zijn over hun beleid", besluit Roel. "Daardoor kan het vertrouwen dat burgers en bedrijven in de overheid hebben groeien. Mijn advies aan gemeentes is: ga niet door zoals je altijd deed. Toon lef en onderzoek welke kansen de nieuwe instrumenten bieden. Communiceer en wees duidelijk over welke afwegingen je maakt en vooral ook: waarom. Steek dat niet onder stoelen of banken. Wees je ervan bewust dat je je bevindt in een groot speelveld, dus kijk om je heen. Wat doen medeoverheden: provincies, het Rijk, de waterschappen, en hoe kunnen we samen onze ambities behalen en de leefomgeving mooier maken? En – dat is heel belangrijk – maak er vooral geen vinklijstjes van; blijf kritisch!"
Roel Sillevis Smitt is adviseur en trainer omgevingsrecht/Omgevingswet. Hij is docent module fysiek domein in de vernieuwde praktijkgerichte opleiding voor gemeentejuristen van OSR.