Pseudo-Russisch (1) - NRC
Pseudo-Russisch (1)
Het Nederlands telt tientallen woorden die buitenlands lijken, maar dit niet zijn. Zo kennen ze in Engeland geen dancing (wel een dancing-hall), in Frankrijk geen assuradeur (wel een assureur), en hoewel fröbelen Duits klinkt, is het dat niet.
Waarom maken wij buitenlandse woorden die geen buitenlands zijn? Bijvoorbeeld omdat ze zo lekker klinken. De eerste eigenaar van een dancing zal zich hebben willen onderscheiden van een concurrerend danslokaal. Maar we gebruiken nep-buitenlands ook uit onwetendheid, bijvoorbeeld in het geval van stationcar, dat wel een contaminatie zal zijn van het Britse estate car en het Amerikaanse station wagon. En tot slot speelt humor een belangrijke rol.
Dat laatste geldt eveneens voor het pseudo-Russisch. In totaal telt het Nederlands zo'n tien nep-Russische woorden, die allemaal schertsend zijn gevormd.
Nep-Scandinavisch maken wij door alle eu's in onze woorden uit te spreken als in smørrebrød. Voor nep-Spaans kom je een heel end door overal -os achter te plakken (,,Doe mij dos beddos in een hotelos en ik ben tevredos''). Bij nep-Russisch maken we ook gebruik van achtervoegsels, maar de keuze is iets breder. Bovenaan staat de toevoeging -ski, die in het Russisch overigens alleen optreedt als uitgang van bijvoeglijke naamwoorden en familienamen. Daarnaast gaan we in de weer met -nik, -watski, -wit, -wits of -witz, plus -of/-ov.
Nu is het natuurlijk helemaal geen kunst om zomaar wat pseudo-Russisch te maken. Noem een keukenapparaat een keukenapparaatski en je hebt een perfecte nep-Russische vorming. Gevraagd naar pseudo-Russische woorden, meldde een lezer dat hij en zijn vrienden geregeld dingski, meukski en pleurski gebruiken. Een ander was een paar keer op zijn motorfietski in Rusland op wintersportski geweest. Dit toont weliswaar aan dat het achtervoegsel -ski in het pseudo-Russisch alive and kicking is, maar het gaat mij vooral om nep-Russische woorden die algemeen verbreid zijn.
Het oudste nep-Russische woord is bij mijn weten radikalinski, dat in de Grote Van Dale wordt omschreven als `pseudo-Russische schertsnaam voor radicale of radicaal geachte (socialistische en communistische) actievoerders'. Radikalinski is omstreeks 1870 gevormd in het Duits en werd indertijd gebruikt voor de fanatieke en compromisloze politici die actief waren in het Pruisische parlement. Na 1918 werden er communistische fanatiekelingen mee aangeduid.
Veel mensen blijken kapot een Russische uitgang te geven. Dit heeft geleid tot woorden als kapudowitski, kapoedewiets, kapoetski, kapotski en kapudewit. Het Duitse Kaput zal hier van invloed zijn, plus kapoeres en kapoerewiet.
Ook wijdverbreid is slabberdewatski. Er zijn diverse vormvarianten en ook de betekenissen lopen uiteen, maar het is ontstaan uit slap, en dat is tevens de grondbetekenis. Sommigen gebruiken het voor `slappe thee' (,,Doe mij 'n bakkie slabberdewatski''), anderen voor dito koffie of soep, of voor `slappe hap'. Er zijn ook mensen die zich slabberwatski voelen of die last hebben van slabberdewatskibenen. Een lezer meldde twee varianten te gebruiken: slubberdeblutski en flubberdeblutski. ,,Daar bedoelen we bijvoorbeeld groente mee die te lang heeft gekookt en daardoor slap en `flubberig' is geworden.''
De mooiste vorm- en betekenisvariant werd ingezonden door iemand uit Den Haag. Die schreef: ,,In mijn jeugd betekende slapperdewaski dat iemand goed in zijn geld zat.'' Hier zien we hoe slabberdewatski hopeloos verstrikt is geraakt met de uitdrukking goed in de slappe was zitten. Overigens wezen verschillende lezers op een publicatie van de Duitse dichter Heinrich Heine. Die schreef in 1831 Aus den Memoiren des Herrn von Schnabelewopski. Maar of dat boek werkelijk invloed heeft gehad op slabberdewatski? Zeker is dat slabberdewatski van invloed is geweest op klabberdewatski, dat in de studententaal wordt gebruikt voor `onzin, nonsens' (,,klabberdewatski uitkramen'').
Wordt vervolgd. Reacties naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl. Voor een samenvatting hiervan zie op vrijdag www.nrc.nl