(gemeente Vleuten-De Meern)
Langgerekt engdorp, gelegen op de oeverwal langs de Vleutense Wetering, een oude arm van de Oude Rijn. De bebouwing concentreerde zich langs de Dorpsstraat. De kerk stond vrij op een kerkhof, maar sinds het begin van de 17de eeuw scheiden de zogeheten Broederschapshuisjes haar van de Dorpsstraat. Brand verwoestte in 1898 een belangrijk deel van de dorpskern. Langs de uitvalswegen werden rond de eeuwwisseling veel nieuwe huizen gebouwd, vooral nadat Vleuten in 1881 een halte kreeg aan de spoorlijn Utrecht-Woerden.
Herv. kerk (Schoolstraat 5), oorspronkelijk gewijd aan de H. Willibrordus. De vroeg-gotische toren, met haakse, zich verjongende steunberen, dateert uit de 14de eeuw. De flankerende lage zijvleugels waren onderdeel van het driebeukige schip van kerk die verrees in de jaren tachtig van de 15de eeuw. Deze laat-gotische kerk bestond verder uit een driezijdig gesloten koor met zijkoren, uitwendig versierd met natuurstenen speklagen. In 1831 werden zowel de twee op de toren aansluitende traveeën van het schip als een deel van het koor afgebroken. Het resterende deel verbouwde men tot een wit gepleisterde centraalbouw met koepeldak en torentje. Bij de restauratie in 1969-'71 werd de kerk weer in laat-gotische trant met de toren verbonden en voorzien van een hoog zadeldak. De aan de oostzijde afgeschuinde hoeken herinneren nog aan de vorm van de vroegere zijkoren. Op de plaats van het vroegere middenkoor kwam een moderne aanbouw, waarin het huidige, ondiepe en recht gesloten koor is opgenomen. Door het weghalen van de oorspronkelijke zuilen is het schip nu een eenbeukige ruimte. De halfzuilen tegen de torenwand zijn behouden. Tussen
Vleuten, Herv. kerk
de vensters heeft men kleine steunmuren geplaatst. In de kerk staat een 17de-eeuwse preekstoel met koperen lezenaar en doopbekkenhouder. Het kleine orgel, in 1812 door G.Th. Bätz vervaardigd, is afkomstig uit de Remonstrantse kerk in Utrecht en is in 1866 hier geplaatst. In het koor liggen enkele oude grafzerken, waaronder die van Abraham van der Ham (†1507).
De R.K. kerk St.-Willibrordus (Pastoor Ohllaan 34) is een neogotische kruisbasiliek met hoge, slanke westtoren, driebeukig schip en koor met vijfzijdig afgesloten absis. De kerk werd gebouwd in 1884-'85 naar ontwerp van N. Molenaar en in 1935 vergroot door zijn zoon, N. Molenaar jr. Kruisribgewelven, op pijlers met gebeeldhouwde bladkapitelen, overspannen het interieur. G.B. Brom vervaardigde de koperen kruiswegstatiën, tabernakeldeuren en reliëfs op de voorkant van het hoogaltaar. Van H. Geuer resteren nog enkele ramen in de doopkapel uit 1888. Bij de restauratie, aan het begin van de jaren zeventig van deze eeuw, verdween de oorspronkelijke, figuratieve beschildering van de wandvlakken achter egaal pleisterwerk. De pastorie (Pastoor Ohllaan 36) stamt uit de bouwtijd van de kerk.
Woonhuizen. De Broederschapshuisjes (Dorpsstraat 1-5) zijn genoemd naar een in 1471 opgerichte 'Broederschap van Onze Liever Vrouwen'. Het betreft een blokje lage, met riet gedekte, vroeg-17de-eeuwse huisjes, die - samen met Schoolstraat 1 - het pleintje voor de toren van de Herv. kerk afsluiten. Dorpsstraat 1, wit gekalkt, met halve luiken, oude vensterroeden en twee Vlaamse gevels, verkeert het meest in de oorspronkelijke staat. De Brouwerij (Odenveltlaan 2) was vanouds een herberg. Het 17de-eeuwse, wit gepleisterde hoekpand heeft puntgevels en een zadeldak
Vleuten, Kasteel Den Ham, hoge toren
en een uitgebouwde opkamer langs de Dorpsstraat. Het huis Nieuwlust (Dorpsstraat 70) is een laag 19de-eeuws pand met rechte kroonlijst en een gave empire-deurpartij.
Kasteel Den Ham (Hamlaan 3) ligt ten westen van het dorp in een scherpe bocht van de Vleutense Wetering. In 1871 heeft men het kasteel grotendeels gesloopt, waaronder de woontoren en een zaalvleugel. Een hoge toren en een lage keldervleugel bleven behouden. In de kelder is het onderste deel van de vroeg-14de-eeuwse woontoren wel bewaard gebleven. Een deel van de grote zaalvleugel, gebouwd omstreeks het midden van de 14de eeuw, is in het metselwerk van de hoge toren opgenomen. Die toren werd in de 15de eeuw gebouwd, mogelijk in opdracht van Frederik uten Ham en is waarschijnlijk na een brand in 1481, tijdens de Stichtse Oorlog, ten dele herbouwd of opgehoogd. De hoge toren, met zes verdiepingen boven de kelder, lijkt vooral als statussymbool te zijn bedoeld. In het interieur bevindt zich nog een gotische schouw. Na uitwendig herstel in 1942, kon pas in 1975 de restauratie van het inwendige worden voltooid. Aan de Hamlaan staat een poortgebouw dat toegang geeft tot de
Vleuten, Kasteel Den Ham, plattegrond kelder (1871)
voorburcht. Voor tweederde van de hoogte bestaat het uit laat-middeleeuws metselwerk met schietgaten. Getuige het jaartal 1642 op een van de sluitstenen werd de poort in dat jaar verbouwd.
Den Engh (Enghlaan 17). Van dit versterkte 13de-eeuwse huis zijn na de afbraak in 1894 nog de fundamenten en de omgrachting bewaard gebleven in het terrein ten noordoosten van de kasteelboerderij. Die boerderij is nog deels 17de-eeuws. Ernaast staat een laag, langgerekt koetshuis uit de 18de eeuw.
Boerderijen. Rondom het dorp liggen diverse waardevolle, voornamelijk 19de- en 20ste-eeuwse boerderijen; bijvoorbeeld de krukhuisboerderijen Klaverblad (Ockhuizerweg 20) en Smalle Themaat 20. De met riet gedekte langhuisboerderij Thematerweg 58, oorspronkelijk uit 1658, werd in de tweede helft van de 19de eeuw verbouwd. Nobel Hoeve (Dorpsstraat 41) is een 18de-eeuwse, gepleisterde langhuisboerderij. De gepleisterde boerderij Alenvelt (Hindersteinlaan 36), met monumentaal voorhuis, dateert uit 1869 en is ontworpen door D. van de Werff.