Exodus: ‘Laat uw kudde en alles wat gij op het veld hebt in veiligheid brengen, … maar wie geen acht slaat op het Woord des HEREN, liet knechten en kudde op het veld…’
De papyrus: ‘Het land is niet licht.’ (In het Egyptisch betekent ‘niet licht’: zonder licht, of gewoon donker.)
En zo gaat het verder, zelfs met de verwoesting van de huizen. In Exodus staat: ‘De engel des HEREN ging voorbij aan de huizen van de kinderen van Israël.’ En ook: ‘Er was een luid gejammer in Egypte, want er was geen huis waarin geen dode was.’
De papyrus: ‘Allerweg zijn mensen die één van de hunnen begraven.’ En: ‘In heel het land weerklinkt gekreun, vermengd met gejammer.’
De papyrus: ‘Kinderen van prinsen worden tegen de muren geworpen … [er vond een aardbeving plaats] … de kinderen van prinsen worden op straat geslingerd.
En wat betreft de gevangene in zijn kerker zegt de papyrus, dat de gevangenis verwoest wordt. Ook daar stierven mensen.
Er zijn meer overeenkomsten, maar ik geloof dat ik uit beide bronnen voldoende heb aangehaald om elke serieuze lezer of luisteraar ervan te overtuigen dat we hier twee documenten van ooggetuigen hebben die dezelfde gebeurtenissen beschrijven en waarvan het ene dateert uit de tijd toen deze gebeurtenissen plaatsvonden en kort daarna werd geschreven. Daarna volgden nog, zoals er staat geschreven, jaren van lawaai. Lawaai is ‘raasj’ in het Hebreeuws. Dit woord betekent ook aardbeving, omdat een aardbeving lawaai maakt.
Ik was opgewonden. Ik had het gevoel dat dit een ontdekking was die grote consequenties zou hebben. Ik zocht naar meer bewijsmateriaal, naar een tweede bron. En al spoedig vond ik die ook. De Ipoewer tekst is een papyrus; de naos van El-Arisj is een steen. Deze steen was al verschillende reizigers opgevallen. De bedoeïenen van El-Arisj gebruikten deze steen bij het voederen van hun vee. De steen was omvergeworpen en gevuld met water. Het vee kon er uit drinken of eten. Het was een naos, een soort tempeltje of relikwieënkastje. Rondom zijn inscripties aangebracht, in hiërogliefen. Ik leer er enkele voor:
‘Rampen troffen het land. Onheil kwam over de aarde… Er was een totale ontreddering in de residentie… Niemand verliet het paleis negen dagen lang en gedurende deze tijd van ontreddering stond er zo’n storm dat de mensen en zelfs de goden het gezicht van elkaar niet konden onderscheiden.’
En in het boek Exodus staat geschreven: ‘… en er was drie dagen een dikke duisternis in het gehele land. Men kon elkaar niet zien noch van zijn plaats opstaan.’
En we lezen in Exodus: ‘En de HERE zond een zeer sterke westenwind, die de sprinkhanen meevoerde en ze in zee dreef.’ En zo ook in de midrasjiem, die gedeeltelijk zeer oud zijn, sommige gedeelten zelfs ouder dan de Bijbel. [Volgens] Josephus Flavius, Philo van Alexandrië en andere rabbijnse bronnen, zoals we die vinden in Ginzbergs Legenden van de Joden: ‘Zeven dagen stond er een sterke westenwind. Al die tijd was het land gehuld in duisternis, een duisternis zo erg, dat geen lamp meer baatte. Elk vuur werd gedoofd door de storm, of het werd onzichtbaar. Het licht werd door de duisternis verzwolgen. Niemand kon spreken of horen of voedsel tot zich nemen. Iedereen legde zich neer, geheel verdoofd. Zo wachtten ze af, overweldigd door de plaag.’
Dit is een rabbijnse beschrijving van de gebeurtenissen, vermeld in de Bijbel. De gelijkenis met de beschrijving op de naos van El-Arisj is opvallend. Er is sprake van een natuurramp, maar op de naos lezen we ook, dat de Farao omkwam in de zee op de plaats van de kolkende maalstroom. Niet de bozen overwonnen zijne majesteit. Hij sprong in de plaats van de kolkende maalstroom. Hij ging het water in. En in Exodus staat dat de zee terugvloeide en de Egyptenaren vluchtten haar tegemoet en de HERE deed de Egyptenaren te niet in het midden van de zee. De wateren vloeiden terug en bedekten de wagens en de ruiters van de gehele legermacht van Farao, die hen in de zee achterna getrokken was. In Exodus staat dat de paarden van Farao met de wagens het water ingingen, net als op de steen. De farao ging het water in en de HERE deed ze door de zee overspoelen.
Dit alles bewijst nog onvoldoende dat de verhalen identiek zijn, al ontbreekt er niet veel aan. Maar waar vond dit alles plaats? In de Bijbel staat dat deze gebeurtenissen plaatsvonden bij Pi-Hachiroth. ‘Pi’ betekent mond. ‘Chiroth’ is een of andere naam. ‘Ha’ is een lidwoord, zoals ‘de’. Op de steen wordt dezelfde plaats genoemd. De zoon van de Farao gaat de omgekomene zoeken. Hij vindt het land verwoest en hij komt tenslotte bij een plaats genaamd Pi-Charoti. De gebeurtenissen bij de zee te Pi-Hachiroth, waarvan de Israëlieten getuige waren, wordt in een ander ‘document’ door de Egyptenaren eveneens beschreven. Het was dus niet zomaar een mythologisch verhaal, maar een werkelijke gebeurtenis, door mensen waargenomen.
In april 1940 kwam deze gedachte bij me op. Een half jaar later kwam ik tot de denkbeelden die ik uiteengezet heb in mijn boek ‘Werelden in Botsing’. De vraag die ik me nu stelde was: Wanneer vond de uittocht plaats? Want er zijn vele theorieën waarover Bijbel geleerden en Egyptologen het niet met elkaar eens zijn. Het tijdstip van de uittocht blijft een mysterie. Was het tijdens de 18e dynastie, onder een van de Farao’s van de 19e dynastie, of zelfs tussen de 19e en 20e dynastie in of aan het begin van de 20e?
Maar in het papyrus Ipoewer staat een aanwijzing. Daarin staat namelijk dat tijdens de periode van duisternis, de Amoe, een Bedoeïenenvolk, uit de woestijn opgetrokken, de grenzen overschreden en Egypte bezetten zonder weerstand te ondervinden, ze overheersten het land, gingen zich te buiten aan vandalisme, vernielingen en gewelddaden. Griekse geschiedschrijvers noemen dit volk de Hyksos. In Egyptische bronnen worden ze Amoe genoemd.