Nieuw aas – De Groene Amsterdammer
Kunst & Cultuur Movies that Matter: 'A River Below'
We zijn twintig minuten op weg in de documentaire A River Below wanneer een Braziliaans televisieprogramma van start gaat. Fantástico is een populaire zondagavondshow met twee gelikte presentatoren, een man en een vrouw die met een grote glimlach door de studio lopen. Vanavond worden ze vergezeld door een roze dolfijn in een bak water aan hun voeten, een animatie geprojecteerd op de vloer. Het alerte dier richt zijn snuit afwisselend op de presentator aan het woord. Ze kondigen een 'woeste en barbaarse misdaad' in hun show aan, gericht tegen 'een van de meest iconische dieren van Brazilië'. Dan start een filmpje en na een waarschuwing voor schokkende beelden zien we hoe een roze soortgenoot gevangen, verdronken en aan stukken gereten wordt door een stel vissers in een bootje in de nacht. Wanneer ze haar buik opensnijden komt er een kalfje te voorschijn, grijs nog maar al helemaal af, dat met een smak op de oever wordt gegooid. De moeder gaat in stukken door de rivier als lokaas voor de piracatinga, een vis dol op dolfijnenvlees. Het is de vissers uiteindelijk om hen te doen, die vis is hun bron van inkomsten.
Tot aan dat moment was A River Below een klassieke, enigszins voorspelbare documentaire geweest over het redden van een met uitsterven bedreigde diersoort, in dit geval de roze rivierdolfijn, in het Portugees de 'boto' genoemd. Dierenbeschermers, wetenschappers en activisten hadden de ernst van de situatie geschetst, hun zorgen geuit onder stemmige pianomuziek. Twee hoofdpersonages waren geïntroduceerd. Fernando Trujillo, wetenschapper en boto-expert, zei dat de dieren eigenlijk net zijn als wij, mensen maar dan onder water. Hij is rustig en draagt zijn donkere haar in een staart. De bewoners van de Amazone geloven dat mensen kunnen transformeren in boto's en andersom. Ze hebben een speciale naam voor hem, 'Omacha', wat ook roze dolfijn betekent, Trujillo als een dolfijn die in een mens veranderde.
En er is Richard Rasmussen, een tv-grootheid met een eigen show op National Geographic in Brazilië en een bereik van twintig miljoen kijkers dat hij wil inzetten voor het behoud van de aarde. In de leader van het programma knuffelt hij met een mansgrote vis, worstelt met meterslange slangen en draagt een levende alligator in zijn nek als een bontje. Ook hij draagt zijn lange haar in een staart. Hij is onverschrokken, vol bravoure, overtuigd van de goede zaak en praat in oneliners. 'Elk leven is even veel waard. Elk leven.'
Beide mannen zagen we liefkozend zwemmen met de boto's, de lange snuiten van de dieren boven water lokken door ze vissen te voeren. Zo win je hun vertrouwen, zei Rasmussen, en: 'Ik zou zeggen dat iedereen met deze ervaring een beter persoon zal worden. Die zal beter begrijpen waar we het over hebben, snap je.'
Net als de zelfgenoegzaamheid van de man het kookpunt bereikt, neemt de film een onverwachte wending. Dan verschijnt het schokkende filmpje op prime time televisie, dan staat het land op z'n kop en wordt, meteen de volgende dag, een wet ingevoerd die het vissen op de piracatinga moet verbieden om de boto te redden. En dan zijn de blikken plots gericht op Rasmussen en later ook op Trujillo. Vergeet de roze dolfijn, meer dan over een bedreigde diersoort gaat deze film over mensen. Over lokken en toehappen, over het winnen en verliezen van vertrouwen, over fanatisme en het belang van de waarheid.
Fernando Trujillo in 'A River Below' (courtesy of the Tribeca Film Festival)
De Amerikaanse filmmaker Mark Grieco werd geraakt door het verhaal van het roze, haast mythische schepsel dat met uitsterven werd bedreigd in het bruine water van de lange rivier. Maar toen ontdekte hij de inmenging van de media, de schok van de beelden op nationale televisie die leidden tot de invoering van een wet die weliswaar de boto moest redden, maar die ten koste ging van het leven van de Amazone-vissers. Een ontwikkeling waar niemand minder dan Rasmussen verantwoordelijk voor bleek te zijn, ontdekte Grieco, die voor die tijd nog nooit van de man had gehoord.
Vergeet de roze dolfijn, meer dan over een bedreigde diersoort gaat deze film over mensen
Rasmussen was degene geweest die gehoor had gegeven aan de vraag van een Braziliaanse wild life-organisatie om de moord op de boto's op camera vast te leggen, om de praktijk zo aan een groot publiek te kunnen laten zien om ze het te doen geloven. Rasmussen gaf de vissers de opdracht om een boto te zoeken en te doden en ging zelf met een cameraman mee aan boord. Het was tegen zijn principes, vertelt hij in een emotionele scène voor de camera van Grieco, leunend tegen een boom. Tegen zijn principes, maar hij wist dat hij het moest doen om het dier uiteindelijk te kunnen redden. Tranen vullen zijn ooghoeken, boven twee blauwe golfjes getatoeëerd op zijn wang. Soms spreekt hij in de derde persoon over zichzelf. 'Iets dat alleen Richard kon doen. Ik ben de antiheld! Ik ben degene die je haat, maar die je nodig hebt. Je weet dat je me nodig hebt. Want ik zal sterven als het nodig is. Om het werk te doen, weet je. En dit werk moest gedaan worden.'
Maar documentairemaker Grieco blijkt een man van twee gezichten die niet bang is voor het héle verhaal. Hij kent namelijk ook een andere kant, de ellende die de vissers met vertoning van het filmpje ten deel viel. Niet alleen verloren zij hun inkomsten, ook werden zij door andere gemeenschappen langs de Amazone verantwoordelijk gehouden voor de nieuwe wet, door vissers die óók niet meer mochten vissen. En beweren ze op de betreffende dag niet alleen door Rasmussen te zijn betaald om de boto te doden, maar ook nog met de belofte dat het materiaal niet uitgezonden zou worden. Het zou getoond worden aan de overheid die dan voor hen op zoek zou kunnen gaan naar een nieuw aas. Ze voelen zich bedrogen, door iemand uit de upper class nog wel, en hoe diep het wantrouwen precies zit blijkt wanneer Grieco en zijn filmploeg op bezoek komen en zelf van alle kanten gefilmd worden door leden van de gemeenschap.
Grieco confronteert Rasmussen nu met de menselijke gevolgen van zijn heldendaad. Weet hij wel dat de vissers hem dood willen hebben? Hier gaat het licht uit voor de antiheld. Het is de enige keer in deze documentaire dat de camera uitgaat.
In een interview met het radioprogramma Center Stage werd Grieco gevraagd naar zijn aandeel in het verhaal. Hoe trouw is hij gebleven aan het verhaal door het deze richting op te sturen? Manipulatie is inherent aan elke documentaire, antwoordt Grieco, zodra hij ergens met een camera verschijnt begint hij zijn omgeving te scannen en te schikken. 'Het woord manipulatie is beladen, maar ik denk niet dat het van zichzelf negatief is. Het kán negatief zijn, je kunt mensen manipuleren. En dit is waar de film eigenlijk over gaat, toch? Er is sprake van een zekere manipulatie van de emoties van mensen, er wordt een zekere mate van manipulatie toegepast in dat filmpje dat niet per se de waarheid vertelt en het slaagt er heel goed in om een heel land een wet te laten doorvoeren om de dolfijn te redden.'
Richard Rasmussen met een roze rivierdolfijn
A River Below is een knappe documentaire omdat halverwege de hoofdrollen worden doorgegeven. Was eerst de dolfijn het lokaas, in stukken door de rivier gesleept, later bleken de vissers dat voor de missie van Rasmussen, en toen bleek Rasmussen dat voor het verhaal van Grieco. Alle betrokkenen doen in deze film wat zij goed achten en toch blijft elke vorm van rechtvaardigheid uit. Confrontaties worden niet geschuwd en daarmee gaat deze documentaire verder dan menig verhaal over natuurbescherming en de keerzijde van de redding voor de van de natuur afhankelijke mens. No pain, no gain, zegt Rasmussen over zijn aanwezigheid bij de slachtpartij. Maar dat geldt ook voor filmmaker Grieco, die evengoed in de problemen lijkt te komen wanneer Rasmussen hem na de confrontatie met de boodschap van de vissers niet langer vertrouwt.
Sterk zijn de details die iedere scène van A River Below wel in zich draagt. De dolfijnen die op een tatoeage rond een enkel zwemmen, de dolfijnen die als stickers op de computer van de directeur van de wild life-organisatie op hun staarten naast het Apple-logo staan. Tussen de scènes door zien we imposante beelden van de Amazone vanuit de lucht, een bruine sliert water, troebel en glad, door een woud van groene schakeringen, als een deken van plukjes mos. De kronkels in het landschap lijken metafoor voor de complexiteit van het leven dat erin schuilgaat. De dieren staan in een keten tot elkaar en de mensen vinden er werk: de vissers vissen, de tv-ster maakt spraakmakende televisie, de wetenschapper onderzoekt en rapporteert zijn bevindingen, de documentairemaker laat zich voeren van perspectief naar perspectief. Ze rijden elkaar in de wielen.
Het verhaal van wetenschapper Trujillo is een tweede lijn in het verhaal. Hij was het personage waar Grieco zijn documentaire aanvankelijk mee begon, geïnteresseerd als hij was in de verdwijning van de roze dolfijn. Maar zijn belangrijke werk komt in A River Below uiteindelijk minder uit de verf, waarschijnlijk omdat hij naast Rasmussen wat bleek afsteekt, kalm en kundig. En wijst op een ander, mogelijk groter maar minder camerageniek probleem: de grote hoeveelheid kwik in de vis die de Amazone-bewoners nu nog vangen, en net als de piracatinga verkopen aan klanten in Colombia. Ook Trujillo waagt zich met harde feiten op de nationale televisie, maar de overheid met belangen en gebrek aan visie slaat terug – met een kookprogramma waarin de Amazone-vis op heerlijke wijze wordt klaargemaakt. De consumenten van die vis zullen ooit slachtoffers zijn, maar Trujillo moet nu al met een kogelvrij vest over straat.