Het Sint-Lucasgilde was de naam van stedelijke broederschappen of gilden van kunstenaars en kunstambachtslieden onder de bescherming van Sint-Lucas.

Patroon 
De naam van het gilde verwijst naar de evangelist Lucas. Zijn evangelie wordt gezien als het meest beeldend, met oog voor detail en sfeer. Volgens een Byzantijnse legende uit de 6e eeuw had Lucas een portret van Maria geschilderd. Zijn auteurschap werd geclaimd voor sommige iconen van de Theotokos en later voor Europese replica's uit de 14e eeuw.

Werking 
Kunstschilders, kladschilders, glazeniers, beeldhouwers, graveurs, maar ook plateelbakkers, boekdrukkers en kunsthandelaren konden lid worden van het gilde, dat zelf zorgde voor kwaliteitscontrole en de opleiding van jong talent. Van het lidmaatschap werd aantekening gehouden. De nog bestaande boeken (zie externe link) zijn van groot belang voor kennis van de kunstgeschiedenis.

Volgens typische gilderegels namen meesters een kind van twaalf tot veertien in de leer (één tegelijk en soms een tweede na een wachttijd). Om lid te worden moest een aspirant aan een aantal voorwaarden voldoen, zoals een leertijd van zes jaar, soms ook korter als hij een meesterstuk produceerde. Ongeveer een derde van de inkomsten van het gilde werd besteed aan het onderhouden van de arme leden en hun gezinnen.

In de Nederlanden

Antwerpen 

Op 26 augustus 1382 werd het ambacht van de kunstenaars, later Sint-Lucasgilde genoemd, in Antwerpen opgericht. Daarmee is het wellicht een van de oudste in de Lage Landen. Het omvatte aanvankelijk de goud- en zilversmeden, borduurwerkers, emailleerders, glazeniers, beeldhouwers en schilders. Het Sint-Lucasgilde overkoepelde zowel de kunstenaars als de kunstambachten, wat in de 18e eeuw tot conflicten en uiteindelijk tot opheffing van het gilde zal leiden.

Vanaf 1480 maakte ook de rederijkerskamer De Violieren deel uit van het gilde, in 1680 gevolgd door de rederijkerskamer De Olijftak. Ook andere groepen sloten zich aan, zoals onder meer vanaf 1536 de drukkers en in 1565 de klavecimbelbouwers.
Op initiatief van David Teniers wordt in de schoot van het Sint-Lucasgilde in 1663 bij koninklijk octrooi van Filips IV van Spanje de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Antwerpen opgericht. Ze heeft haar lokalen in de Beurs tot ze in 1811 verhuist naar de Mutsaardstraat. Het gilde zelf werd in 1773 ontbonden en daarna heropgericht, maar ten slotte op 21 november 1791 definitief afgeschaft.

Enige bekende leden van het Sint-Lucasgilde te Antwerpen:

Alexander Adriaenssen · Osias Beert · Adriaen Brouwer · Jan Brueghel de Jonge · Jan Brueghel de Oude · Pieter Brueghel de Jonge · Hieronymus Cock · Wenceslas Coeberger · Pieter Coecke van Aelst · Jan Cossiers · Gerard David · Frans Hals · Gerard de Jode · Cornelis de Vos · Cornelis Floris De Vriendt · Jan Gossaert · Jacob Grimmer · Adriaen Isenbrandt · Hans III Jordaens · Adriaen Key · Willem Key · Quentin Massys · Hans Memling · Anthonie Mor · Frans Mostaert · Abraham Ortelius · Joachim Patinir · Christoffel Plantijn · Peter Paul Rubens · Pieter Snayers · Pieter Thys · Jasper Tournay · Gillis van Coninxloo · Willem Van Haecht · Pieter Van Mol · Bernard van Orley · Lucas van Uden · Joos van Wassenhove · Johannes Vermeer · Sebastiaen Vrancx

Brugge 
 Lodewijk Allyncbrood (1432)
 Hans Memling (1467)
 Gerard David (1484; 1501)

Gent 
Justus van Gent (1464)
Hugo van der Goes (1467)

Brussel 

 Rogier Van der Weyden
 Vrancke van der Stockt
 Meester van Sint-Goedele
 Meester van de Catharinalegende
 Meester van het Geborduurde Loofwerk
 Aert van den Bossche
 Jan van Coninxloo
 Denijs van Alsloot
 Lucas Achtschellinck
 Jacques d'Arthois
 Adriaen Frans Boudewijns
 Joan Baptist de Champaigne
 David de Coninck
 Augustin Coppens
 Joos van Craesbeeck
 Gaspar de Crayer
 Lodewijk de Vadder
 Hieronymus Galle I
 Theodoor van Heil
 Zeger Jacob van Helmont
 Victor Honoré Janssens
 Jacob van der Laemen
 Adam Frans van der Meulen
 Jan van Orley
 Richard van Orley
 Antoon Sallaert
 Mathys Schoevaerdts
 Ignatius van der Stock
 Michiel Sweerts
 Gillis van Tilborch
 Jan van de Venne

Doornik 
 Michel Bouillon
 André van Ieper

Middelburg 
Een aantal rekeningboeken en privilegiebrieven van het Middelburgse Lucasgilde waren bewaard gebleven en zijn beschreven. Bij het bombardement op Middelburg zijn ze verloren gegaan.
 Christoffel van den Berghe
 Daniel van den Queborn
 Ambrosius Bosschaert de Oude

Amsterdam 

De zetel van het Amsterdamse Lucasgilde was in de Waag. Door een grote opschoning begin 19e eeuw gingen de archieven verloren.
 Rembrandt

Haarlem 
Het bestaan van een gilde in Haarlem is voor het eerst geattesteerd in 1496, toen nog onder Sint-Elooi. De oudst bewaarde statuten dateren uit 1514.
 Frans Hals
 Judith Leyster
 Cornelis van Haarlem
 Jacob van Campen
 Jan van Vianen
 Karel van Mander
 Adriaen van Ostade
 Jacob van Ruisdael

Utrecht 
In Utrecht bestond een Sint-Lucasgilde dat zich in 1611 afscheidde van het Zadelaarsgilde.

Bij hun oprichting ziet de ledenlijst er als volgt uit

 Paulus Moreelse (deken)
 Martijn de Goier (deken)

Kunstschilders
 Peter Jansz. van Sypenes
 Jan van Malsz
 Gilis Block
 Hendrick ter Brugghen
 Jan Segerman
 Abraham Bloemaert
 Jochim wtdewael
 Adam Willers
 Adriaen Willemsz van Capel
 Marcelis Gerritsz
 Heinrick van Broeckhuysen
 Mr. Cornelis van der Eem
 Aert van der Eem
 Aert Willemsz van Soest
 Roelof van Zyl
 Herman van Vollenhoven
 Beernt van Hasteren
 Marcus Ormea
 Nicolaes Knupfer

Beeldhouwers en antieksnijders
 Willem Jacobszoon Colijn
 Adriaen Fredrickzoon
 Adriean Bosman
 Willem van Halen
 Wyer Bartholomeusz
 Tonis Janz van Selmondt
 Heynrick Jansz van Fockenborch
 Claes Heyndrickz van Rossum
 Nicolaas Adriaenzoon
 Kambert Oolofzoon
 Cornelis van Rooijen

Cleedschryvers of grofschilders
 Jan Adriaensz
 Adriaen Jochimz
 Herman Gerritsz van Honthorst
 Gerrit Jacobsz van Hasselt
 Claes Jacobsz van Hasselt
 Michiel Jacobsz van Hasselt
 Loef Gerritsz
 Steven Claesz
 Jacob Claesz
 Jan Aelbertsz
 Daniel Verhaeij
 Gerrit Tonsz

Bekende gildebroeders waren onder andere:

 Dirck van Baburen (registrado en los archivos de esta guilda en 1611)
 Abraham Bloemaert
 Adam Willaerts
 Joost Cornelisz. Droogsloot
 Gerrit van Honthorst
 Cornelis van Poelenburch
 Jan van Bijlert

Delft 

Inschrijving als meesterschilder bij dit gilde betekende dat diegene zijn eigen werken mocht signeren en verkopen en leerlingen mocht aannemen. Eén van de voorwaarden was dat het nieuwe lid minimaal zes jaren bij een meester in de leer zou zijn geweest. Het 'volle' tarief was zes gulden; zonen van gildeleden hadden recht op een tarief van drie gulden mits zij minstens gedurende twee jaar in de leer geweest waren bij een plaatselijk meester.
 Leonard Bramer, (1628), schilder
 Reynier Jansz Vermeer, (1631), Constvercoper, vader van Johannes Vermeer
 Hendrick van Vliet, (1632), schilder en tekenaar
 Gerard Houckgeest, (ca. 1636), schilder
 Emanuel de Witte,  (1636), schilder en tekenaar
 Cornelis de Man, (1642), schilder
 Carel Fabritius, (1652), schilder
 Johannes Vermeer, (1653), schilder, voorzitter:
 Pieter de Hooch, (1655), schilder

Den Haag 
 François Beeldemaker (1698)
 Pieter Quast
 Rombout Verhulst

In 1656 scheurde een groep schilders zich af en vormde de Confrerie Pictura.

Leiden 
Het Leidsche St. Lucas Gilde is opgericht in 1648. Hieruit ontstonden de Leidse Tekenacademie (1694) en Ars Aemula Naturae (1799).

Leden:
 Johannes van der Aeck (1658)
 David Bailly (1648)
 Adriaen Cornelisz. Beeldemaker (1650)
 Edwaert Collier (1673)
 Gerrit Dou (1648)
 Jan van Goyen
 Jan van Halteren (1807)
 Gabriël Metsu (1648)
 Willem van Mieris
 Carel de Moor
 Matthijs Naiveu (1671)
 Adam Pick
 Karel van der Pluym (1648)
 Pieter de Ring (1648)
 Pieter Dubordieu (1648)
 Joris van Schooten
 Jan Steen (1648)
 Abraham van den Tempel (1648)
 Jacob Toorenvliet (rond 1680)
 Jan de Vos I
 Jan de Vos II
 Jan de Vos IV

Rotterdam 
 Hendrick Martensz. Sorgh (1636 of 1637)

Arnhem

Dordrecht

In de rest van Europa 
Gelijkaardige instellingen bestonden in de rest van Europa:
de  Arte dei depintori in Venetië (eerste vermelding 1271), later de Compagnia di San Luca in de kerk Santa Maria Nuova en vervolgens Santa Maria Novella
de Compagnia di San Luca van Florence (1339 of 1349)
de Accademia di San Luca in Rome (1593)
de Confrérie de Saint-Luc in Parijs (statuten uit 1391), later de Académie de Saint-Luc (1655)
de Lukasbunden in Duitsland (vooral het Rijnland)
de Lukasgillet in Lübeck (ca. 1400)
de Cofradía of Hermandad de San Lucas van Sevilla (statuten uit 1480) had haar kapel in de Iglesia de San Antonio Abad
de Cofradía de San Lucas van Zaragoza
de Academia de San Lucas in Madrid (1603)

Gelijkaardige organisaties
de Cofradía de San Esteban de los Fresneros in Barcelona, later ook de Círculo Artístico de San Lucas
de Confrerie Pictura in Den Haag
de Cofradía de los Siete Dolores in Madrid (1634), gevestigd in het klooster van Santo Tomás de Aquino
de Worshipful Company of Glaziers and Painters of Glass en de Worshipful Company of Painter-Stainers in Londen
de Lukasbund aan de Weense academie (1809)

Zie ook 
 Koninklijke Academie voor Beeldhouw- en Schilderkunst
 Kunstenaarsvereniging Sint Lucas, te Amsterdam

Beeldende kunst
Gilde