Sybrand Buma gaat met nieuwe commissie Nederlands erfgoed beschermen | De Volkskrant
Om de bescherming van Nederlands erfgoed te verbeteren, gaat een onafhankelijke commissie onder leiding van oud-CDA-leider Sybrand Buma in gesprek met particuliere verzamelaars.
Alex Burghoorn 17 september 2020, 15:11
Sybrand Buma, oud-CDA-leider en nu burgemeester van Leeuwarden. Beeld HH
Het kabinet wil zo voorkomen dat het nog eens wordt overvallen door een verkoop naar het buitenland van cultuurgoed van nationaal belang. Dat gebeurde begin 2019 met een vroeg-17de-eeuwse tekening van Peter Paul Rubens uit de privécollectie van prinses Christina.
De samenstelling van de commissie is donderdag bekendgemaakt door de Raad van Cultuur, nadat minister Ingrid van Engelshoven (D66) daar om had gevraagd. Het markeert de nieuwe koers van een meer assertieve aanpak bij het aanwijzen van erfgoed in particulier bezit, dat een beschermde status moet krijgen. 'Het terughoudend aanwijzingsbeleid van mijn voorgangers schiet tekort', schreef Van Engelshoven eind vorig jaar aan de Tweede Kamer.
De tekening 'Naaktstudie van een jongeman met opgeheven armen' van Peter Paul Rubens, die prinses Christina in 2019 te koop aanbood via veilinghuis Sotheby's in New York. Beeld HH/EPA
Prinses Christina bood de tekening van Rubens in januari 2019 te koop aan via veilinghuis Sotheby's in New York. Aanvankelijk weigerde Van Engelshoven het werk alsnog op de lijst van beschermde cultuurgoederen te zetten, vanuit de oude opvatting dat al zoveel kunst is opgenomen in de rijks- en andere museumcollecties. Later veranderde ze van mening en bood de Nederlandse overheid nog mee op de veiling. Maar het beschikbare bedrag was nog niet de helft van de 7,2 miljoen euro die de anonieme nieuwe eigenaar neertelde.
Na afloop stelde Van Engelshoven een commissie aan onder leiding van oud-D66-leider (en veilingmeester) Alexander Pechtold, die haar een jaar geleden tien aanbevelingen deed voor het bij de tijd houden van de Collectie Nederland. De terughoudende aanpak had namelijk niet alleen geleid tot gaten in de kennis van welk werk er allemaal in Nederlandse privécollecties hangt, ook zitten er allerlei hiaten in de lijst met cultuurgoed dat wel is beschermd. Weinig moderne kunst, en vrijwel niets in categorieën als mode en fotografie.
Om dat allemaal recht te trekken is de commissie-Buma in het leven geroepen. De CDA'er is sinds een jaar burgemeester van Leeuwarden, en daarnaast lid van de adviesraad van de Vereniging Rembrandt. In de coalitiebesprekingen voor het huidige kabinet-Rutte III maakte hij zich sterk voor erfgoedbehoud in de vorm van het verplicht zingen van het Wilhelmus op scholen – een coalitieafspraak waaraan nog steeds uitvoering moet worden gegeven. Naast voorzitter Buma telt de commissie nog acht leden, allen met een achtergrond in de museum- en erfgoedwereld.
De impuls aan het erfgoedbeleid komt voort uit Van Engelshovens overtuiging dat oude kunst en voorwerpen laten zien 'waar we vandaan komen, wat ons heden is en hoe we ons ontwikkelen'. Het kunnen sleutelstukken zijn voor het bepalen van de nationale identiteit. Een bewijs daarvan is de hevige discussie over wat er moet gebeuren met erfgoed uit het koloniale verleden van Nederland – tot aan de met slavenschilderingen versierde Gouden Koets aan toe.
Het onder bescherming brengen van erfgoed in privébezit is een precair proces waarbij vertrouwen tussen eigenaars en de staat belangrijk is. De commissie-Buma moet daar een rol in gaan spelen, door in gesprek met eigenaars en verzamelaars te kijken wat er thuis hoort in het register van beschermd erfgoed.
De speciale status is niet per se aantrekkelijk, want die brengt beperkingen met zich mee voor de verkoop. Wie een beschermd stuk van de hand wil doen aan een buitenlandse koper, moet toestemming krijgen van de minister. Als die weigert, moet de staat het stuk zelf kopen of een Nederlandse koper daartoe bereid vinden. De prijsbepaling kan daarbij, buiten een bieding om, lastig zijn.
Tegenover die beperkingen staat dat er rijksgeld beschikbaar is voor onderhoud en restauratie van beschermd erfgoed, en dat een werk onder gunstige fiscale regels aan de staat kan worden verkocht. Om te benadrukken hoezeer Van Engelshoven particuliere verzamelaars waardeert, somde ze eind vorig jaar in haar beleidsbrief op hoe belangrijk zij voor het Nederlandse kunstleven zijn – van Hélène Kröller-Müller, tot het echtpaar Anna en William Singer, die allemaal een museumcollectie nalieten.