Achtergrondverhaal Bakvisroman – Dieuwertje Mertens
NRC Boeken, vrijdag 17 juni 2016
Miek heeft wel een baan, maar geeft 'm direct op voor het huwelijk. 'Als ik bij jou ben, bestáán er voor mij geen moeilijkheden meer', zegt ze als ze voor het altaar staat. De Amsterdamse gymnasiaste en 'teergevoelige' heldin van Mieks moeilijkheden (1935) zegt haar tweejarige carrière als apotheker op voor een huwelijk met theoloog Tim. Eind goed, al goed. Althans, in de wereld van schrijfster Sanne van Havelte (1889-1968). En die wereld is voor lezers nog steeds interessant.
Dat danken die boeken niet aan hun literaire stijl, verrassende plot of uitzonderlijke hoofdpersonages. Groenhart betreurt de daaruit voortvloeiende lage literaire status van het meisjesboek. Ze schrijft: ,,het begrip lijkt synoniem met oppervlakkig, slecht geschreven en met weinig aandacht voor de ernst. Maar: 'het moest ook niet te diepgaand zijn'. Een te ernstig boek lees je niet voor de lol, en zeker niet op die leeftijd."
De schrijfster weet nog hoe graag ze als brugklasser bijvoorbeeld Mieke op 't gym (1960) van Mien van 't Sant las: ,,Hoewel Mien zelf nooit op 't gym heeft gezeten, weet ze de sfeer op dergelijke scholen en de bijbehorende activiteiten […] goed neer te zetten." Een dergelijk boek herlezen roept nostalgische gevoelens op en menige moeder gaf haar eigen 'bakvisromans' door aan haar dochter, zodat die een beetje kon meedelen in haar jeugdsentiment. Wellicht doen de meisjesboeken ook verlangen naar een tijd die de lezers zelf niet hebben meegemaakt; een overzichtelijke en meer zorgeloze wereld met een duidelijke maatschappelijke hiërarchie en een meer vastomlijnde rolverdeling tussen man en vrouw.
Joop is een 'meisje van haar tijd'. De H.B.S.-tijd van Joop ter Heul (1919) verscheen in een tijd dat de positie van de Nederlandse vrouw aan het veranderen was. Zo werd in 1919 Suze Groeneweg als eerste vrouw in de Tweede Kamer gekozen. Meisjes in later verschenen meisjesboeken, zoals Mieke op 't gym van Mien van 't Sant, waren ook in toenemende mate hoog opgeleid. Hoewel de diploma's vaak ongebruikt in de kast belandden zodra de prins op het witte paard zich aandiende.
Een halve eeuw later werden de traditionele verhoudingen verder uitgedaagd. 'Pseudo-emancipatoire meisjesboeken', zoals Goedhart ze noemt, moesten in de jaren zeventig korte metten maken met de man-vrouwverhoudingen, zoals die in de 'bakvisromans' werden gepresenteerd. Hoogleraar jeugdliteratuur Helma van Lierop noemde het in Normen en waarden in meisjesliteratuur 'een nieuw cliché': het (van mannen) afhankelijke meisje werd ingewisseld voor een assertief, zelfstandig studerend of werkend meisje. Het knappe, zorgzame en afhankelijke meisje is gedoemd te mislukken. Ook deze rolverdeling levert volgens haar een soort formulelectuur op.
Volgens uitgever Jonkers werkte ook Leni Saris volgens dat vaste stramien: ,,Ze schreef ontspanningsromans, maar ze geloofde in de verhalen die ze vertelde. Vergelijk het met de snik in de stem van André Hazes. Ik denk dat die oprechtheid de lezers zo aanspreekt."
Arja Peters: De olijke tweeling op zaal negen (1962): 'Ik denk dat het leven zonder ouders mij het meest aantrok: kussengevechten op de slaapzaal met kamergenootjes en spannende spelletjes spelen terwijl ze eigenlijk moesten slapen […].'
Leni Saris: Toen kwam jij, Annemarie (1998): 'Door allerlei onnodige misverstanden worden de twee geliefden uit elkaar gedreven maar met behulp van advies van anderen vinden ze elkaar toch weer. Alles heel braaf, er wordt alleen wat gezoend, precies zoals ik het wilde lezen in die tijd.'
Kristine Groenhart: Meisjesboeken van weleer. Querido, 214 blz. EUR 19,99
Tags: bakvisroman, Bouquetreeks, emancipatie, En toen kwam jij Annemarie, Helma van Lierop, Joop ter Heul, Kristine Groenhart, Leni Saris, Meisjesboeken van Weleer, Mieke op 't gym, Mieks moeilijkheden, Mien van 't Sant, Pride and Prejudice, Sanne van Havelte, School-idyllen