Op genezing naar Waarschoot
In de disrekeningen van Ardooie uit de jaren 1500, die bewaard zijn van 1553 tot in 1584, komen enkele posten voor die erop wijzen dat er vanuit Ardooie naar Waarschoot in Oost-Vlaanderen disgenoten werden gestuurd op kosten van de armentafel om er genezen te worden. Waarschoot ligt bij Eeklo, halfweg Brugge en Gent en ressorteerde onder de Oudburg van Gent.
In bijlage geven we deze rekeninguittreksels. Zeer veel valt er eigenlijk niet uit te rapen. Het eerste geval dat nogal uitvoerig in de rekening verschijnt, betreft de huisvrouw van Willem de Vacht. Deze persoon werd reeds jaren naeen door de dis ondersteund (o.a. in 1566-67). Zijn vrouw was ziek en werd naar Waarschoot gevoerd om er behandeld te worden. Over de aard van de ziekte zijn we niet nader ingelicht. In dezelfde jaarrekening kreeg Willem de Vacht 'biere ende botere... inde ziecte van zynen wyfve' voor 43 schellingen par. Ook de tweede disgenoot die het jaar daarop naar Waarschoot werd gezonden, Gillis Harout, was iemand die regelmatig door de dis werd geholpen.
Er blijkt dat de vrouw naar Waarschoot werd gebracht en er in een bad werd ondergedompeld. Het verblijf te Waarschoot, blijkens de verblijfkosten voor haar betaald, zal verscheidene dagen hebben geduurd. De pastoor en de koster van Waarschoot werden vergoed voor hun dienst. Dismeester van Caloen trok waarschijnlijk mee om de rekening van verblijf en behandeling te betalen. Gedurende het verblijf van de zieke te Waarschoot was er een Ardooienaar, Pieter Temmerman, die bij haar bleef en vergoed werd 'van wakene'.
De genezing te Waarschoot vertoont een opvallende gelijkenis met het geval van een Tieltenaar die in 1552-53 op kosten van de dis van Tielt, genezen werd door onderdompeling te Sint-Baafs-Vijve(1). Ook daar worden koster en pastoor van Sint-Baafs-Vijve vergoed voor hun dienst, is er sprake van een waterbad en een verblijf van meer dan een dag.
V. Arickx veronderstelt dat er een bad in de kerk van
Sint-Baafs-Vijve stond. Dit komt ons nochtans minder waarschijnlijk voor, als men weet dat er te Sint-Baafs-Vijve nog in het begin van de jaren 1600 een kapel met een putje stond, de H. Born genoemd, waarin 'ghehangen heeft een cadrol met ysereketen en lepel tot gherief der pelgrims', die bediend werd door de pastoor en de koster van Sint-Baafs-Vijve. De pelgrims gebruikten het water uit de bron van Sint-Baafs-Vijve 'als geneesmiddel tegen koorts en an dere kwalen'(2).
De zieke uit Tielt zal wellicht in deze plaats behandeld zijn en er genezen zijn door onderdompeling. Te Sint-Baafs-Vijve was er in de jaren 1600 in de kerk niets meer te vinden wat wijst naar baden of mirakuleuze genezingen. Echter wel de plaats genoemd de Heilige Born.
Te Waarschoot nu is er in het geheel niets bekend over genezing door water, noch binnen noch buiten de kerk. In de 'Geschiedenis der Gemeenten in Oost-Vlaanderen' van F. De Potter en J. Broeckaert, waarin Waarschoot een uitvoerige monografie kreeg, staat alleen dat er in de kerk, die eerder klein en benepen was, altaren stonden van Sint-Ghislenus (kerkpatroon) en van Onze-Lieve-Vrouw. Er bestond een confrerie van de H. Geest en één van Onze-Lieve-Vrouw, beide reeds vermeld in 1450(3). Pastoor Jan de Pau, die verschijnt in de disrekening van Ardooie, was pastoor te Waarschoot van 1556 tot 1597.
Sint-Ghislenus wordt gediend tegen de vallende ziekten, lamheden en stuipen, o.m. te Brugge in Sint-Janshospitaal(4).
Naar alle waarschijnlijkheid vond de behandeling van de huisvrouw van Willem de Vacht met waterbaden geen plaats in de kerk; er werd immers door de dis opzettelijk betaald 'van water ghehaelt ten diversche stonden omme huer inne te bane'. Maar van een verdere vermelding van een bron is te Waarschoot in het geheel niets bekend. Het bestaan van een bron of putje te Waarschoot in die jaren is nochtans niet onmogelijk.
In latere tijden, na de Geuzentijd, schijnt het succes van genezing door onderdompeling, iets wat eerder mid-
deleeuws aandoet, achteruitgegaan te zijn. Vele van die putten en bronnen bestonden later en zelfs nu nog en hun water werd verder als geneeskrachtig aangezien.
In West-Vlaanderen tellen wij nu nog enkele putjes en bronnen met meestal miraculeus geneeskrachtig water, waarvan de oorsprong oploopt tot zeer oude tijden zoals de putjes te Gistel (Sint-Godelieve), Beernem (Sint-Amand), Wulpen (Sint-Willebrord), Tiegem (Sint-Arnout), Alveringem (Sint-Omaar) en Koekelare (Sint-Maarten). Van het putje te Sint-Baafs-Vijve blijft nu niets meer over.
Zulke bron of put kan er dus ook te Waarschoot gelegen hebben. Dat men er in de jaren 1500 vanuit midden West-Vlaanderen naartoe trok, wijst erop dat het een vermaarde plaats was. Wij vragen ons af of er over deze genezingen en 'wonderen' te Waarschoot toch niet ergens iets mag bewaard zijn gebleven. Voor zoverre wij het konden nagaan bestaat er over deze devotie te Waarschoot en haar bekendheid in West-Vlaanderen zo goed als niets dat gedrukt of uitgegeven werd.
Rekening dis Ardooie 'tot barnesse 1568':
Item betaelt heer Jan de pau pastor van Waerschot ende den costere aldaer voor huerlederen salaris omme de huusvr. Willem Vacht 6.0.0
Item van verteerde costen by de zelve vrauwe aldaer verteert ten huuze van Pr van Cottem 7.4.0
Van water ghehaelt ten diverschen stonden omme huer inne te bane 0.9.0
Item betaelt Antheunis van Caloen fs. Jans van verteerde costen by hem onder weghe verschoten als de vrauwe naer huus ghehaelt was 9.4.7
Item betaelt Anthuenis van Caloen fs. Jans voor zyne dacheure int vaceren aldaer 24 s.p.
Item betaelt Lyman de Cleercq van verteerde costen by hem verschoten, als de zelve vrauwe naer Waerschot ghevoert was midsgaeders een hemde voor huer daerinne begrepen tsaemen 15.12.0
Item betaelt Boudin de Coop vander zelve vrauwe naar Waerschot te voerne ende wederomme naer huus te halene ts. 6.12.0
Pieter Temmerman van wakene te Waerschot ende anders voor zynen salaris tsamen 4.0.0
Rekening dis Ardooie 1569-1570:
Gillis Harout betaelt by laste van mynen heere van Hardoeye ende den pasteur, omme zyne huusvr. te helpen tot Waeschot, metten ander costen aldaer ghesciet zoot blyct by billiette tsamen 18.1.0