Het mineraal vermiculiet is een gehydrateerd magnesium-ijzer-aluminium-silicaat met de chemische formule (Mg,Fe2+,Al)3(Al,Si)4O10(OH)2·4(H2O)2. Het fylosilicaat behoort binnen de kleimineralen tot de smectiet-groep. Het lijkt op mica door de gelaagde structuur.

Eigenschappen
Het kleurloze, groene of grijswitte vermiculiet heeft een groenwitte streepkleur en een perfecte splijting volgens kristalvlak [001]. De gemiddelde dichtheid is 640 tot 1120 kg/m3 voor ruwe vermiculiet, 64 tot 160 kg/m3 voor geexfolieerde (sterk verhitte) vermiculiet en de hardheid is 1,5 tot 2. Het kristalstelsel is monoklien en het mineraal is niet radioactief.

Winning 

De eerste poging om het materiaal winstgevend te winnen was in 1915 in Colorado, hetgeen mislukte. De eerste succesvolle mijn was in Libby, Montana, in 1923. Deze mijn bleef in stand tot 1990, nadat ontdekt was dat het gewonnen materiaal een schadelijke vorm van asbest bevatte.

De grootste mijn is in Phalabowra in Zuid-Afrika, in gebruik vanaf 1938. Het mineraal wordt ook gewonnen in de Australië, Brazilië, China, Japan, Rusland, de VS en Zimbabwe. Het winnen gebeurt in een open mijn, met explosieven.

In 1999 werd geschat dat er nog rond de 50 miljoen ton vermiculiet zich in mijnen bevond.

Gezondheidsaspecten 
Bij de omzetting van het kristallijne materiaal naar de verweerde vorm kan kwartsstof vrijkomen, dat schadelijk is voor de gezondheid en silicose kan veroorzaken. Voor consumenten is dat echter veilig.

Daarnaast kan het ruwe materiaal in sommige mijnen asbest in verschillende vormen en hoeveelheden bevatten. De mijn in Libby  bevatte veel van het schadelijk grijze asbest, tremoliet. In 1999 startte een grote schoonmaakactie om het asbest uit de omgeving van Libby te verwijderen en in de mijn terug te storten. Deze operatie was in 2020 grotendeels voltooid.

Naamgeving
De naam van het mineraal vermiculiet is afgeleid van het Latijnse vermiculus, dat "larve" of "made" betekent. Als het materiaal verhit wordt boven 870 oC, verandert de structuur in lange dunne wormpjes. De oorzaak hiervan is dat het mineraal water bevat, dat door de verhitting gasvormig (stoom) wordt, waardoor de constructie uit elkaar spat met de genoemde wormpjes als resultaat.

Gebruik
Vermiculiet wordt gebruikt om zijn brandwerende, temperatuurbestendige en -isolerende eigenschappen, laag gewicht, en vloeistofabsorberende eigenschappen en chemische inertie. In zijn "gepofte" vorm na verhitting is de dichtheid zeer laag, zodat het goed gebruikt kan worden voor bodemverbetering, isolatie en voor lichte (beton)constructies. Het wordt in gemalen vorm gebruikt als toevoeging in onder meer inkt en kunststoffen.  Het wordt tevens gebruikt om planten op artificiële bodems te telen en ook om dahlia's in de winter droog op te slaan.

Zie ook
 Lijst van mineralen
 Kleimineraal
 Smectiet

Fylosilicaat
Magnesiumhoudend mineraal
IJzerhoudend mineraal
Aluminiumhoudend mineraal
Hydroxide (mineraal)