[1] Der Arzt – Eine medicinische Wochenschrift (Hamburg: S.G. Grunds Wittwe, 12 delen). Het succes leidde ook tot imitatie: De artz der moeders in aangenaame spectatoriaale vertoogen (Amsterdam: Yntema & Tieboel/Harlingen: V. van der Plaats, 1771; heruitgave Den Haag: H.H. van Drecht, 1775); De artz, of genees-heer voor het vrouwelyk geslacht in 't gemeen (Den Haag: Pieter van Cleef, 1772). Ook verscheen zogenaamd van Unzer de Heilzame raadgeving voor de geleerden, in ’t gemeen (Utrecht: G. van den Brink Jansz., 1770; heruitgave in Amsterdam door J.W. Smit, 1792). Toch klopt dit niet want nergens is van zijn hand zo’n boek verschenen in het Duits, maar wel een, overigens anoniem uitgegeven, imitatie door de theoloog en arts Johann Georg Friedrich Franz: Arzt des Gottesgelehrten (Leipzig: Heinsius, 1769)!
[2] Robert P.W. Visser, ‘Arts en geneeskunde in de 18e-eeuwse algemene tijdschriften’ in Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 1981, 125: 792-794. De originele Der Arzt telt 313 bijdragen; in de Nederlandse vertaling zijn stukken weggelaten of herschikt en tellen we 320 ‘vertogen’ en 89 brieven.
Heel wat kwalen, waaronder geestesziekten, schreef Unzer toe aan een slechte vertering. Zelf bracht hij een geneesmiddel op de markt: ‘Pulvus digestivus Unzeri’ of ‘Album Graecum’ dat door zijn bevordering van de spijsvertering een panacee was voor de meest diverse ongemakken, klachten en kwalen. Aanvankelijk prees hij het middel aan op losse bijsluiters in zijn weekblad, tot hij ook in enkele bijdragen regelrechte reclame ervoor maakte.[1] Merkwaardig (of slim) genoeg waarschuwde hij eerst voor charlatanerie om zichzelf zo als ‘ernstige arts’ te profileren, zodat zijn wondermiddel aan geloofwaardigheid zou winnen! Deze aanpak (en het feit dat hij er veel geld mee verdiende) lokte zware kritiek uit van de stadsarts van Altona, Johann Friedrich Struensee (1737-1772), die later lijfarts werd van de geesteszieke Deense koning Christiaan VII en enige tijd grote politieke macht verwierf (deze tumultueuze episode in de geschiedenis van Denemarken is nu vooral bekend door de historische roman Het bezoek van de lijfarts van Per Olov Enquist). Unzer en Struensee waren niet alleen als artsen elkaars concurrenten maar rivaliseerden ook als journalist in hun eigen tijdschriften, al had Unzer veel meer succes met zijn Der Arzt dan Struensee met zijn Monatschrift zum Nutzen und Vergnügen.[2]
De gecontesteerde reclame voor zijn wondermiddel verscheen in stuk 149 van Der Arzt (1761): ‘Nachricht von einer besondern und oft brauchbaren Hausarztney’. Deze bijdrage is echter niet opgenomen in de Nederlandse vertaling. In de plaats komt vertoog 143 over ‘Verlegenheid en beterschap van den Artz’, waarvan we het Duitse origineel nergens konden achterhalen. Het is echter een interessante bijdrage, vol ironie en (zelf)spot, over het schrijven en publiceren van De Artz met reacties op kritieken op zijn werk en zijn ‘kwakzalverij’. Daarom laten we het hier als eerste stuk integraal volgen.
Men zegt dat sommige schrijvers zich neerzet­ten om te schrijven, zonder te weten wat of waarover zij schrijven willen, en dat hetgeen dan uit hun pen vloeit meestal hun beste werk is, De reden hiervan moet, dunkt mij, voornamelijk bij de lezers gezocht worden, die niet gaarne iets lezen waar veel over gedacht is, omdat zij zelf niet gaarne denken. Tot hier toe heb ik mij de achting onthouden van zeer vele lieden, die mij de eer doen van mijn ver­togen te lezen, en heb hun gunst verwaarloosd door hen te weinig zodanige bladen on­der oog te brengen. Ik heb te weinig op goed ge­luk geschreven en heb hen genoodzaakt min of meer te denken. Want mijn vertogen die wezenlijk de bestendigste goedkeuring kregen en die mij de lof verwierven van zodanige lezers waar een rechtschapen schrijver het meest trots op is, zijn juist de vertogen die ik behoorlijk bewerkt had en, uit een zedig wantrouwen van mijn bekwaamheden waarover ik mij waarlijk schaam, rijpelijk overdacht had. Maar het zijn juist die vertogen die om diezelfde reden door de grootste hoop lezers terzijde werden gelegd met een bil­lijke verontwaardiging dat ze te ernstig en leerzaam zijn. Ik aanzag mij zelf als een schrijver die men las om iets te leren en niet enkel om de tijd te verdrijven, en, op die dwaling voortgaande, heb ik mij dikwijls afge­sloofd, vruchteloos afgesloofd.
't Is waar, gelijk ik zo juist zegde, dat die bewerkte vertogen de meeste goedkeuring bij sommige lezers gevonden hebben. Ik heb nog onlangs in een Nederlandse vertaling die men van mijn Artz is beginnen te maken, gemerkt dat men al die vertogen welke ik zelf de gekheid had voor de beste te houden, zorgvuldig heeft uitgekozen en, met achterlating van enige anderen, in de gemelde taal heeft laten verschijnen. Ik zou ook, met nog meer verwaandheid dan ik reeds hier toon, verscheidene brieven van grote en aanzienlijke mannen onder de geleerden te voorschijn kunnen brengen, waaruit blijkt dat die vertogen met gretigheid gelezen zijn. Maar ’t wordt hoog tijd dat ik al die fraaie pretenties laat varen en meer begin te denken aan het andere en grootste gedeelte van mijn lezers.