Dik neemt op de volgende wijze stelling tegenover de transformationele grammatica: 1. in overeenstemming met Chomsky wordt gesteld dat een grammatica moet zijn een in expliciete regels gevatte beschrijving van een taal; 2. tegen Chomsky wordt gesteld dat transformaties daarbij overbodig zijn; 3. een zogenaamde functionele grammatica, geschetst in hoofdstuk 9, is voldoende voor de grammatische beschrijving van een taal.
Men verwacht nu een argumentatie in twee fasen, namelijk dat eerst aan de hand van duidelijke en voldoende tegenvoorbeelden wordt aangetoond dat de hypothese onhoudbaar is, en dat vervolgens een nieuwe hypothese wordt gepresenteerd die niet alleen antwoord geeft op alle vragen die door de oude theorie reeds beantwoord waren, maar die tevens op de tegenvoorbeelden past. Aan deze verwachting wordt in dit boek slechts ten dele voldaan. Dik komt inderdaad met moeilijkheden (blz. 74-91), waaruit blijkt dat het transformationele model van Chomsky nog verre van volmaakt is. Hij beweert, zonder enige grond, dat een transformationele oplossing voor deze gevallen niet te vinden is en verwerpt derhalve het principe der transformaties. Met andere woorden hij maakt geen onderscheid tussen het algemene onderscheid tussen diepte- en oppervlaktestructuur en de wijze waarop dit onderscheid bij Chomsky in concreto is uitgewerkt.
Vervolgens wordt inderdaad een alternatief voorgesteld in de vorm van een ‘functionele’ grammatica. Maar er wordt nergens gesproken over de zeer talrijke en overtuigende motiveringen, in de laatste tien jaar naar voren gebracht, die ons er juist toe hebben gebracht procédés als daarin gebruikt worden te verwerpen voor een transformationele benadering. Dik gaat voorbij aan de vele grammatische verschijnselen die doorzichtig zijn geworden in een transformationele belichting, en die, in Diks grammatica, weer geheel duister worden. Laat mij deze punten enigszins verduidelijken.
Een gerichte observatie leert onmiddellijk dat er, in bepaalde typen zinnen of constructies, bepaalde regelmatige verschijnselen optreden die ook optreden in andere typen zinnen of constructies, die oppervlakkig gezien weinig met de eerste typen te maken hebben. Men zegt gewoonlijk dat bepaalde typen van zinnen verband houden met andere typen van zinnen. Bekende voorbeelden, genoemd in Chomsky, Syntactic structures (1957), zijn actieve en passieve zinnen, vragende en bewerende zinnen, bevestigende en ontkennende zinnen, en de elementen van een nevenschikking ten opzichte van de gehele nevenschikkende constructie. Het gaat er nu om van die verbanden tussen zinstypen een zodanig gebruik te maken dat de betreffende regelmatigheden slechts éénmaal in de grammatica behoeven te worden beschreven.
In een grammatische beschrijving van het Nederlands willen we deze terugkerende regelmaat slechts éénmaal behoeven te beschrijven (wat al lastig genoeg zal zijn). Om dit te bereiken stellen we dat in de dieptestructuur van al deze zinnen een imperatief ligt besloten, afhankelijk of onafhankelijk. Ruwweg gezien, met weglating van alle andere dieptestructuur-elementen, krijgen we dan voor de c-zinnen zoiets als bij voorbeeld:
Het element Imperatief kan dan verder gebruikt worden om de imperatief uit te sluiten voor bepaalde werkwoorden, en bij het vóórkomen van modale elementen (misschien, kunnen). Voor de a-zinnen kunnen we dan bij voorbeeld de volgende dieptestructuur opstellen: