Merk op dat Munsell met zijn 5 centrale kleuren en 5 tussenstappen geen rangorde instelt tussen primaire, secundaire en tertiare kleuren. Deze manier van voorstellen met primaire kleuren, in de vakliteratuur het traditionele kleurenwiel genaamd, werd vanaf het midden van de negentiende eeuw vervangen door kleurencirkels zonder rangorde. De moderne kleurenleer van de negentiende eeuw (van o.a. Munsell, Harris en Ostwald) hield daarbij rekening met de nieuwste ontwikkelingen en zijn een stuk gesofistikeerder dan de algemeen bekende kleurenleer van Johannes Itten.
Munsell huecircle (40kleuren), op de buitencirkel staan de 10 centrale kleuren (aangegeven met de afgekorte kleurnaam). Op de middencirkel telkens het midden en het einde van een kleursoort aangegeven met 5(BG) en 10(BG).
De kleurencirkel is in theorie onderverdeeld in 100 stappen (zie de cijfers aan de buitenrand van de cirkel, er worden tien stappen gerekend tussen twee kleuren), in de praktijk wordt er met kwartstappen en 40 kleuren gewerkt. Ter verduidelijking, de kwartstappen zijn alle buitenste kleine ingekleurde cirkeltjes.
We vergelijken hier de verschillen van een kwart stap, we kiezen 5PB, 7.5PB, 10PB als voorbeeld. Als we de middenste kleur op de afbeelding 5PB (de centrumkleur voor paarsblauw) met de daarnaast gelegen kleur 7.5PB vergelijken dan zien we een subtiel verschil in de richting van paars, 10PB verschuift nog meer in die richting , de kleur 2.5P leidt ons naar de centrumkleur van paars (5P).
Het is interessant om met halve stappen te werken in plaats van kwartstappen te vergelijken. Vertrekkende vanuit een centrumkleur zien we nu telkens het midden en het einde van een kleurgroep. Om een voorbeeld te geven nemen we de kleurgroep Paarsblauw (PB) , (in het midden van de afbeelding hierboven) en we vergelijken de centrumkleur 5PB met een halve stap rechts 10PB en een halve stap links 10B.
De centrumkleur ligt in het midden tussen het einde van de eigen kleurgroep en dat van de vorige kleurgroep in (10B, 5PB, 10PB), de kwart-tonen vallen tussen de halve tonen in en vormen de overgangen.
Deze blog is bedoeld als aanvulling op de praktische lessen die gegeven worden in ons Atelier waar we, door het beoefenen van de teken- en schilderkunst het inzicht hierin hopen te verdiepen, de werklust op te wekken en de inspiratie te voeden .
Toonwaarden vormen een interessant thema omdat ze een essentieel onderdeel zijn van het beeld, zowel in de teken- als schilderkunst. Tezelfdertijd zijn ze ook veel minder gekend bij het grote publiek dat om historische redenen meestal de lijn, al dan niet samen met de kleuren, als belangrijkste elementen van het beeld kent. Tonale verdelingen in een compositie spelen een minstens even grote rol.
Nu lijkt het alsof de vertaling van het licht/donker in de schilderkunst, de omgang met contrasten en tonaliteit een persoonlijk, per kunstenaar en per stijl sterk variërend gegeven is.
De samenhang van de toonwaarden maakt de harmonie in het beeld. Zoals een noot in een orkest te hoog of te laag kan zijn zo kan toon in een beeld “out of tune” zijn en niet beantwoorden aan de harmonie die men verwacht. (Vrij vertaald naar Harold Speed). .
Een aantal auteurs (meestal voor het grote publiek onbekende namen van rond eind 19de E en begin 20ste E. , zoals Loomis, Jacobs, Speed en Munsell) zijn er in geslaagd de kennis van klassieke technieken in hun handboeken neer te schrijven. Ze omschrijven ook het fenomeen van toonwaarden objectief en weten ze tot praktische inzichten te vertalen.
Als we de definitie van Loomis als uitgangspunt nemen, zijn toonwaarden alle mengingen tussen zwart en wit en de relaties daartussen. Bij een monochrome tekening valt het belang van toonwaarden gemakkelijker in te zien dan bij een gekleurde voorstelling zoals bijvoorbeeld bij een schilderij. Als we een beeld “in kleur” willen beoordelen op de licht/donker kwaliteiten, en er de relaties tussen de toonwaarden van willen begrijpen dan moeten we de kleurinformatie in dat beeld omzetten in grijswaarden. Het is weliswaar moeilijk om de toon te onderscheiden van de kleur. We kunnen ons beeld proberen te verdoezelen door met half open ogen te kijken naar het onderwerp of door te kijken door een rood glas. We kunnen ook de tabellen van Munsell gebruiken om de toonwaarde te bepalen van elke kleur. En met deze online applicatie kunnen we zelf zien hoe gemakkelijk of moeilijk het is om toonwaarden met kleursoorten “te matchen”, (vanop de site the dimension of Colour , door David Briggs. (sommige toepassingen vragen de installatie van adobe flash wat spijtig genoeg niet op alle systemen werkt).
De voornaamste functie van toonwaarden bestaat erin de illusie van diepte te verschaffen. Daar waar lijn ons de contouren van de dingen geeft, (en lijn de idee toont), verschaft toonwaarde ons dus de weergave van ruimtelijkheid en de derde dimensie of diepte in het beeld. De atmosfeer, de materieweergave in het beeld en de meer poëtische interpretatieve mogelijkheden ervan worden door de beheersing van een combinatie van toonwaarden samen met tekening verkregen, (d.w.z. met lijn en toon en andere tovenarij).
John Singer Sargent, houtskool, portret van Robert Gould Shaw, 1923, in een zwart wit afbeelding verschaft toonwaarde ook informatie over kleur.
De cijfers van de toonwaarden worden in de volgende blogpost verder uitgelegd. De toonwaarde van het papier komt overeen met het hooglicht op het model in bovenstaande tekening van Sargent! (circa toonwaarde 6 op de toonschaal van Munsell, (d.i. donker licht ofwel “low light”).
Toonwaarde 1 werd alleen zeer spaarzaam gebruikt voor de donkerste accenten (op de wimpers, op plaatsten waar helemaal geen licht kan komen – de zogenaamde occlusie, en om de contour van het hoofd op te laten gaan in de achtergrond).