Een snufje Cleese bij Austen | De Volkskrant
Een snufje Cleese bij Austen
De Amerikaanse cineast Whit Stillman ( 64 )werd bekend met zijn trilogie over de hedendaagse upper class. Nu wierp hij zich op een vroege, nooit eerder verfilmde novelle van Jane Austen. En de 'Janeites' zijn lyrisch.
Kate Beckinsale (r) en Chloë Sevigny in Love & Friendship. Beeld ©Churchill Produtions Limited
In Amerika is Whit Stillman een filmer met een zekere reputatie. Ze noemen hem daar de Woody Allen van de WASPS, de witte Angelsaksische protestanten. Metropolitan, zijn in 1991 met een Oscarnominatie voor beste script geëerde debuut, betrof een niet-bijtende komedie over de levens van de jonge bevoorrechte elite van Manhattan, over de debutantenbals en de codes, gewoonten en zorgen van de hogere klasse. Scenarist en regisseur Stillman, telg uit een roemrucht en ooit schatrijk Amerikaans geslacht, putte grotendeels uit eigen ervaring, filmde in de stadspaleizen van vrienden en verkocht zijn eigen appartement voor de financiering.
Hij nam nog twee komedies op over exponenten van die zogenoemde 'urban haute bourgoisie'; Barcelona (1994) en The Last Days of Disco (1998). De trilogie werd vorige maand heruitgebracht als boxset als onderdeel van de Criterion Collectie, op dvd-gebied zo ongeveer de hoogste eer die een cineast ten deel kan vallen.
'En Nederland is het énige land in Europa waar mijn films nooit in de bioscoop zijn uitgebracht', memoreert Stillman fijntjes, in het Ambassade Hotel te Amsterdam. Daar komt nu verandering in: deze week gaat ook hier Love & Friendship uit, zijn filmbewerking van een vroege, minder bekende novelle van Jane Austen, Lady Susan (1794).
Austen kwam al voorbij in Metropolitan, in de conversaties van de New Yorkse jongeren. 'Bijna alles wat Jane Austen schreef is bespottelijk, bezien vanuit onze tijd', stelt de socialist van de groep. Zijn bemiddelde vriendin, een Austen-liefhebber, wijst hem terecht: 'Is het ooit in je opgekomen dat onze tijd er, bezien door Jane Austen, nog veel erger uitziet?'
U móést gewoon ooit eens Jane Austen verfilmen.
'Ja, dat is logisch. De makers van Ang Lee's Sense and Sensibility kwamen eerst naar mij, maar ik was druk met andere films. Overigens is het een goede film geworden: in mijn opinie is het de romantische versie van Jane Austen. En Love & Friendship is de komische versie van een Austen, stel ik me zo voor. Er zit iets sketch-achtigs in, een beetje John Cleese.'
In Love & Friendship meldt de doortrapte en verse weduwe Lady Susan (actrice Kate Beckinsale) zich plots bij het landgoed van haar zwager, op zoek naar nieuwe echtgenoten; eentje voor haarzelf én eentje voor dochter en debutante Frederica. Austens briefroman, waarover de schrijfster zelf ontevreden was, moest flink bewerkt worden voor de filmadaptie. 'Maar je kunt er absoluut pareltjes van dialogen in vinden.'
Wat maakt een amorele heldin zo leuk?
'Dat is niet altijd leuk, maar in dit geval wel omdat Susan een onverwacht positief en opgewekt personage is. Ze is er niet op uit om ten koste van anderen op te klimmen - wat gewoonlijk de tactiek is van de schurk. Ze is wel schalks.'
Heeft u overwogen het boek naar het nu te verplaatsen?
'Nee. Ik hou van Jane Austen in haar tijd. De 18de eeuw is ook nog niet zo politiek correct, dat geeft vrijheid. Overigens denk ik dat wij meer zouden kunnen leren van de mensen uit 18e eeuw, dan zij van ons. We zijn er wel iets op achteruit gegaan, in stijl.'
Austen kent een zeer actieve en soms kritische fanclub, hield u rekening met ze?
'Ze zijn geweldig. Ik volg meerdere 'Janeites' op Twitter en hun websites kwamen van pas toen we ons voor de film verdiepten in de mode en gebruiken uit die tijd. Lady Susan speelt, anders dan Austens latere boeken, niet in het Regency-tijdperk, maar net wat eerder. De mode was toen nog niet beïnvloed door het Franse hof.'
Lees hier de recensie van Love & Friendship
De Nederlandse schrijver Arnon Grunberg wijdde ooit een artikel aan uw films: die toonden traditie nu eens niet enkel als gevangenis, zoals gebruikelijk in de Amerikaanse film. Hij noemde u een intelligente en oprechte conservatief.
'O, dat klinkt gevaarlijk. Tenzij je conservatief non-politiek opvat. Er zijn veel mensen die graag nadenken over moderne utopia's. Ik meen dat als je terug gaat in de tijd, je momenten aantreft waarop mensen - in elk geval bepaalde groepen mensen - leefden in een kleine goede wereld waarin hun ideeën werkten. Dat is mogelijk ook een aantrekkingskracht van de wereld van Austen. Daar schuilt iets utopisch in, voor sommige mensen.'
Uw carrière verliep ongewoon: ruim tien jaar lang regisseerde u niks. Het droeg wel bij aan de mythe: men vergeleek u met Terrence Malick.
'Dat was geen opzet, ik was niet uit op een mythe. Ik maakte een verschrikkelijke tijd mee waarin ik wel scripts verkocht, maar de films vervolgens niet door gingen. Twee keer werd een scriptbewerking van een roman gesaboteerd door de originele auteur van het boek - die waren dan toch ongelukkig met de aanpassingen. Daarom was dit zo'n mooi project. Want al weet ik zeker dat Jane Austen gelukkig zou zijn met Love & Friendship: ze kón de film ook niet tegenhouden.'
Love & Friendship is gefilmd door de Nederlandse cameraman Richard van Oosterhout. De nabewerking van de film (geluid, kleur en effecten) vond plaats in Nederland. Het Nederlands Filmfonds droeg bij aan de realisatie.