ter te moeten dragen'. S.J. Fockema Andreae volgt de legendevorming op de voet, die omtrent de bekende St. Elisabethsvloed bij de geschiedschrijvers heeft plaats gehad.Ga naar voetnoot1) In de noodlottige nacht van 17 op 18 November 1421 begaf de dijk bij Wieldrecht het en in December de Merwedijk bij Werkendam, maar Dordrecht werd heus niet 'op één nacht Venetië'. De onderlinge onenigheid (Dordrecht was Kabeljauws, het bestuur van de Grote Waard Hoeks en het was in die streken voortdurend oorlog vóór en tégen Vrouw Jacob) en het gebrek aan organisatievermogen deden, meer dan de natuurramp, dit gebied van 20 bij 40 km definitief verloren gaan. 'Dat lant bleeff voort ridende ende ghedijckt, ende kercke, slote, husen, ende menich schoon ridderswooninghe, die verginghen te nyt mitten water', wel te verstaan: in een geleidelijk slopingsproces. Maar een kroniekschrijver, die op een afstand, zowel wat plaats als tijd betreft, deze stof bewerkte (een monnik te Neuss op het einde van de 15de eeuw), maakte er een calamiteit van, waarbij 72 welvarende dorpen ineens werden vernietigd en al spoedig heeft een naschrijver er het getal van 100.000 slachtoffers aan toegevoegd. Het verhaal van de op de 'Kinderdijk' aanstevenende wieg met de heen en weer wiegende kat is evenzeer aanvechtbaar. Maar elke watersnood, ook de jongste, kent zijn sterke verhalen van wonderbare reddingen, die toch een reële kern bezitten. Zo ging Max Dendermonde uit op zoek naar het verhaal van de zeewering, die de mannen van Colijnsplaat met hun eigen lichamen bij de 'Beatrixvloed' hebben gevormd. Ook nu vormt zich nog de legende uit het historisch gebeuren en dat het in deze tijd van exacte registratie en snelle communicatie nog mogelijk is, dat er bedrieglijke voorstellingen in de wereld de ronde doen, bewezen de mistekende kaartjes van het rampgebied in Amerikaanse kranten en zoveel afzeggingen van schepen en touristen, die door het nuchtere en winzuchtige Holland ogenblikkelijk uit de waan werden geholpen.
Overdrijven wij echter niet. Sober, maar zwaar bewogen van leed en machteloosheid zijn de directe berichten over watervloeden de tijden door geweest. Als Reygersberch, inwoner van het verdronken Kortgene, zijn mededelingen over de verschillende gebieden, die op Quade Saterdach 1530 getroffen waren, heeft gedaanGa naar voetnoot*), vat hij de ramp in deze
Hierbij behoren taferelen als van de stramme en afgeleefde grijsaard, die, nadat hij tranen geplengd heeft bij de stulp zijner geboorte 'in den gapenden muil des gulzigen afgronds zijn graf vindt'. Plaatjes van watersnoden in de ridicuul-dramatische stijl van de bijgevoegde lithographieën hebben eeuwenlang het op sensatie belust gemoed van het publiek bevredigd; hoe schilderachtig-abstract, statisch-rustig, ongenaakbaar-sober waren daarentegen de spaarzaam bewaarde Middeleeuwse afbeeldingen!Ga naar voetnoot2) Oordelen wij echter niet te streng: waren betraande, verwezen of verwrongen gezichten ook niet de meest gezochte buit voor een huidige onkiese foto- en filmpers en wie heeft zich niet geërgerd aan vele interviews van onze op nieuws jagende radioreporters?
Duivelse trekken openbaarden zich bij de mensen tijdens vroegere vloeden evenzeer. Grof egoïsme: 'Laat het havenken schueren' spotte de heer van Lodijke, totdat niet alleen Roemerswaal, maar ook hij zelf slachtoffer van de dijkdoorbraak werd. En zoals in de vorige maanden tot ontzetting van velen plunderaars hun sinister bedrijf uitoefenden, trachtten in 1825 arbeiders hun slag te slaan in ondergelopen fabrieken in de Zaanstreek. Het satanische in de mens toont zich echter bij uitzondering in brute, nietsontziend openlijk-stuitende vormen. Meest in kleine ruzie, halfheid en slapheid, het zich geniepig onttrekken aan gewetensplicht of opgelegde taak. Onze waterstaatsgeschiedenis is daar vol van. Wolfaertsdijk bleef in 1530 onbedijkt 'mits groote tweedrach met quaet regiment van toesicht'. 'Meeldijken' (middeldijken) werden weggegraven voor de grond, hoewel ze dienden 'als slapers tot beschermenisse van de vs. nieuwe dijcken ende inlagen'. Deze inlagen zelf waren een middel, zowat erger dan de kwaal: 'Hoe ghij met uwe innelaegen meer innedrayt, wijckt ende inloopt, hoe u vijandt met meerder ende grooter couragie ende macht u aenvecht, bestormpt ende fortse aendoet', waarschuwt de Brabander Vierlingh in zijn 'Tractaat van Dijckaegie'. (1576)Ga naar voetnoot3). Het voortdurende 'darinc' (veen)delven voor brandstof en de daaraan vaak verbonden zoutnering holden het land uit en ondermijnden de dijken. 'Hadden die dijcken in sommighe
eylanden en polders', zegt Reygersberch omstreeks 1530, 'deser selfder tijt so breed, hooge ende dicke gheweest alsse daer te voren waeren over vijftich jaer, dattet te hopen hadde gheweest dat sommighe landen so desolaet niet en soude wesen alsse nu ter tijt God betert zijn'. Geen wonder, als men hoort, dat op de dijk gegooid werd: 'stroo, stommel, hoy, oudt dackriedt, licht rietsoden, quaet erde, scelpen'. Vriendjespolitiek en familieregering maakten het toezicht vaak slap: er waren dijkgraven, die evenveel verstand hadden van het dijkwezen 'als een zeug van met lepelen te eten'. Zij hielden liever in huis of herberg hun 'muylen, nachttabbaerten en welgebonte rocken' aan, drinkend een goed glas en spelend aan het verkeerbord, dan 'heure pooten nat te maecken en vette leerse aen te trecken' en 'den dijck te maecken'. Een slecht voorbeeld voor de dijkwerkers, die dan ook 'slechts wercken als sij den heer van verre sien comen' en na afloop der inspectie weer 'de cordewaegens in den hoec werpen en stellen hem ant drincken'. Droef beeld van onze vaak zo verheerlijkte strijd tegen het water: de sleur ende laksheid maakten zich meester van wat de meest heroïsche krachtsinspanning waard was.Ga naar voetnoot4)
wanneer men de geschiedenis beziet uit het facet der 'histoire de bataille'. De tweede brachten een vaak moeilijk bevochten surplus: kaarten der eilanden tonen ons het onregelmatig mozaïek der polders dat ontstond: meer dan 200 in Zeeuws Vlaanderen, 89 op Zuid Beveland, 34 op SchouwenGa naar voetnoot*). Met plaatsnamen, die hun afkomst duidelijk verraden: Dreischor, Oude Tonge, Colijnsplaat, Krabbendijke, Stellendam, Moerdijk, Alblasserwaard, Piershil, Abbenbroek en vele andere. Hoe vaak hebben wij in de afgelopen maanden plaatsen en landen in hun eigenlijke, natuurlijke verhouding tot het water begrepen. Ik weet het van een tocht naar familie in Steenbergen (let u op de naam!), dat dus als een droge wig in het overstromingsgebied uitstak: belangrijk bruggehoofd in de strijd aan dit front, waar elke binnendijk van waarlijk strategische betekenis was.