Schokkend. Onmenselijk. Ronduit Middeleeuws. Zo omschrijven advocaten en magistraten de leefomstandigheden in de gevangenis van Vorst. Veel indruk maakt dat niet, want wie daar terechtkomt, heeft iets op zijn kerfstok en verdient nu eenmaal straf, redeneren we gemakshalve. Dáár gaan we toch geen sympathie aan verspillen? Maar ook als de straf maar dan verdiend is, blijft dé vraag natuurlijk: wordt daar iemand beter van, van met z'n drieën in één cel te zitten, zonder stromend water of behoorlijke sanitaire voorzieningen?
Onze eerste impuls, als het om erge misdrijven gaat, is: de straf kan niet streng genoeg zijn. De gevangenisstraf mag dan zo'n 200 jaar geleden ingevoerd zijn als humaan alternatief voor lijfstraffen, de schandpaal of de doodstraf, dat betekent niet dat we milder zijn geworden. De misdadiger moet boeten voor zijn fouten. De gedetineerden mogen, nee moéten voelen dat ze iets misdaan hebben, en alles wat hun leven in de gevangenis een beetje draaglijk maakt – een slaapplaats, eten – lijkt al snel op luxe. Zeker als er sprake is van een kleurentelevisie op computer, neemt men al gauw het woord 'hotel' in de mond.
Een strenge gevangenisstraf komt dan p de eerste plaats tegemoet aan de roep om vergelding van de maatschappij. Zeker in het geval van zware misdrijven – kindermoord bijvoorbeeld – vindt de burger toch enige genoegdoening uit het feit dat de dader zijn straf niet ontloopt. Maar een gevangenisstraf heeft natuurlijk ook andere doeleinden. Preventie bijvoorbeeld. Het schrikbeeld van jarenlange opsluiting zou mensen moeten afschrikken en op het rechte pad houden, maar onderzoek heeft voldoende uitgewezen dat het niet zo werkt. Met dit argument – dat het mensen zou afschrikken – hanteren in de VS 37 staten mog altijd de doodstraf, maar dat heeft geen invloed op de criminaliteitscijfers.
Bescherming van de maatschappij tegen zware criminelen is een ander nut dat men gevangenissen toedicht. in uitzonderlijke gevallen, als het gaat om mensen met een zeer zwaar strafblad én een grote kans op recidive, fungeert de gevangenis inderdaad als een soort burcht waar diegenen die onze veiligheid in gedrang zouden kunnen brengen, worden bewaakt.
Maar het belangrijkste aspect van een gevangenisstraf blijft natuurlijk de kans op rehabilistatie. in een ideaal scenario bezint de gevangene zich in de eenzaamheid van zijn cel over zijn misdaden, en krijgt hij berouw. Hij komt tot inkeer, om vervolgens als een gelouterd mens opnieuw in de maatschappij te stappen. Dat is een script waarop ons systeem drijft, en dat de kosten voor het gevangenissysteem legitimeert. De boef die, door schuldbesef verteerd, aan zichzelf werkt, en als een betere burger herintegreert in de samenleving. Dat is winst: voor de man/vrouw in kwestie, maar ook voor de maatschappij.
Het is een nobel streven, legitiem ook, en af en toe werkt het. Er bestaan voorbeelden van gedetineerden die hun criminele verleden afzweren, en zich bijvoorbeeld door zelfstudie in de cel zich een weg banen naar een diploma en een betere toekomst. Dat zijn de succesverhalen. Maar niet altijd loopt het zo af. Volgens onderzoek van bijvoorbeeld de Franse filosoof Michel Foucault draagt de gevangenis niet bij aan een vermindering van criminaliteit, maar <fabriceert> zij juist criminelen. Hij argumenteert dat de isolatie van de buitenwereld, het verplichte nietsdoen of uitvoeren van nutteloze bezigheden en het gevoel van machteloosheid net agressie in de hand werken.
Laten we nu eens, in alle oprechtheid, een paar vragen beantwoorden. Hoe moet een mens zich voelen, die dag en nacht, zomer en winter, met 3 opeengepropt zit in een cel die voor 2 is bedoeld? Die slaapt op een smerige matras, zijn behoefte moet doen in een toiletpot, geen toegang heeft tot stromend water. Zou hij neigen tot introspectie, of net boosheid? Zou hij vervuld raken van milde gedachten, of is de kans toch groter dat hij verteerd wordt door woede en haat jegens de maatschappij die hem zoiets aandoet? Neemt hij zich voor een beter mens te worden, of zint hij toch in de eerste plaats op wraak?
Als we een beetje eerlijk zijn, kennen we het antwoord. Daarom is het een blijk van kortzichtigheid van politici dat ze, tegen de publieke opinie in, niet durven of willen investeren in betere gevangenissen. Want daarmee vergroten ze de kans dat het haatfabrieken worden, en verminderen ze de kans op succesvolle rehabilitatie. En uiteindelijk treffen ze daardoor niet alleen de misdadiger, maar evenzeer de hele maatschappij, en de brave burger.