Ten Have | Josha Zwaan en haar schrijverschap
Home » Actueel » Josha Zwaan en haar schrijverschap
Josha Zwaan is een gerenommeerd schrijfster van romans en non-fictieboeken. Haar laatste boek, Emma wil leven, dat verscheen bij Uitgeverij Ten Have, is een groot succes. In het boek maken we kennis met Emma, die op haar twaalfde de diagnose anorexia kreeg en daar zes jaar later, na een intense strijd, aan overleed. Naast het boek werden er ook een documentaire en een theatervoorstelling aan Emma gewijd. Zwaan, ook schrijverscoach, deelt in dit interview alles over het creatieve proces achter haar schrijverschap.
Hoe ziet een typische schrijfdag er voor jou uit?
Nou, er is niet echt een schrijfdag: er is een schrijfleven, waarbij het proces voornamelijk in mijn hoofd plaatsvindt. Ik begin te denken, en dat gaat eigenlijk de hele tijd door. Denken over de vorm is het ingewikkeldste. Voor Emma wil leven wilde ik een verhaal schrijven dat heel breed gelezen zou kunnen worden; eigenlijk zoals je een roman leest. Romans hebben een bepaalde kracht: ze maken het mogelijk iets te lezen over levens waar je anders nooit kennis van had genomen.
Emma wil leven is geschreven vanuit verschillende perspectieven. Waarom heb je hiervoor gekozen?
Ik heb gekozen voor deze vorm, omdat dit voor mijn gevoel de enige manier was. Het is een waargebeurd verhaal, en als je dat vanuit het perspectief van één persoon zou schrijven, of alleen vanuit de ouders, dan is dat een veel te beperkt spectrum. Toen ik alle persoonlijke gesprekken over Emma had gevoerd, werd mij duidelijk dat er niet slechts één waarheid is. Niet over mijn leven, niet over dat van jou, en niet over dat van Emma. De perspectieven zorgen ervoor dat de lezer ziet hoe moeilijk het voor Emma's omgeving was en hoe ingewikkeld het hele proces was. Niemand wist precies wat hij of zij moest doen.
Hoe ben je te werk gegaan om al die inzichten samen te laten komen in één boek?
Ik heb me opgesloten, en eigenlijk de hele eerste versie in een redelijk korte tijd geschreven. Dat was voor mij ook de enige manier, omdat ik in de levens moest kruipen van een flink aantal mensen. Het was te zwaar om er heel lang aan te werken, dus ik dacht: ik ga heel even met Emma 'samenwonen'. Heel ongezond, maar zo schrijf ik vaak.
In hoeverre lijkt Emma wil leven op andere boeken die je hebt geschreven?
Mijn vierde roman, Saturnusplein 3, is ook gebaseerd op het levensverhaal van een individu, maar diegene las mee tijdens het schrijven. Hij was mijn levende bron. Bij Emma wil leven kon ik natuurlijk geen vragen aan Emma stellen, maar moest ik dat doen bij haar omgeving. Mijn andere boek met paralellen is Zijspoor. Dit non-fictieverhaal over de auto-immuunziekte van mijn zoon en de impact daarvan op ons gezin stond bij de ouders van Emma in de boekenkast. Dit boek was de reden dat ik door hen gevraagd ben om het verhaal van hun dochter te vertalen naar een boek.
Welke rol speelt creativiteit in jouw schrijverschap?
Ik ben veel bezig met serendipiteit. Als ik met een onderwerp bezig ben valt alles op zijn plaats. De film die ik kijk, de muziek die ik luister, het plantje dat ik zie groeien, of het museum dat ik bezoek: er zijn altijd verbindingen die me helpen inzien hoe ik meer kleur aan mijn verhaal kan geven. Er treedt dan een mechanisme in werking waardoor ik constant aan het associëren ben met alles om me heen.
Waar vind je de ideeën voor je boeken?
Mijn ideeën beginnen altijd met een klein verhaal: iets wat gebeurt, iets wat ik tegenkom, of iets wat me verteld wordt. Het moet echt hard bij me binnenkomen voor ik er iets mee wil doen. Dat gaat als volgt: ik hoor iets; dat gaat zeuren in mijn hoofd; dan ga ik nadenken over hoe iets gegaan is of wat het doet met een mens als iemand zoiets meemaakt; dan wordt ik nieuwsgierig naar de historie en dan ga ik zoeken. Voor mijn idee begint een boek nooit met de vorm. Het begint met een verhaal en wat dat nodig heeft. Ik zou dat niet kunnen omkeren.
Ik wil graag de motieven van mensen begrijpen. Of beter nog: blootleggen, en daarmee voorkomen dat mensen te snel oordelen. Ik wil de lezer laten inzien: 'als ik in die situatie zat, zou ik misschien ook wel zus en zo handelen'. Dat geldt voor Emma wil leven, maar ook zeker voor fictie. Je beleeft mee wat de hoofdpersoon overkomt. En dan ga je inzien waarom een persoon linksaf slaat, terwijl je zelf misschien eerder rechtsaf gegaan zou zijn.
Je geeft ook schrijfles. Zijn er lessen die je meegeeft naar aanleiding van je eigen schrijven?
Ik zeg in mijn lessen nooit: 'Zo moet je het doen.' Ik zeg juist: 'Lees eens tien van dit soort boeken en kijk wanneer je afhaakt en wanneer je wilt doorlezen.' Het gaat er bij mij vaak om of je het persoonlijke aspect universeel kunt maken. En dat is bij non-fictie erg belangrijk. Je moet niet alleen bezig zijn met kennis overbrengen, maar je ook afvragen welke vorm ervoor zorgt dat het boek zo veel mogelijk mensen aanspreekt.
Over Emma is ook een documentaire verschenen. In welk opzicht is het boek anders?
Het grootste verschil is, denk ik, dat in de documentaire de nadruk ligt op een doodziek meisje. En dat is uiteindelijk ook het beeld dat bij veel mensen blijft hangen na het kijken. Het boek laat juist de hele mens zien, en dat is voor de ouders van Emma ook heel waardevol. Het focust op wie Emma was. Niet op wie Emma was drie weken voor haar dood. Het omslag van dit boek laat dat al zien. Dit is Emma.
Wat denk je dat lezers het meest zal opvallen tijdens het lezen van Emma wil leven?
Dat wanneer één kind ziek is, het hele gezin ook ziek is. Dat beleef je mee als lezer, denk ik. Het is zo ontregelend. Je doet voor je gevoel continue iedereen tekort. Ik wil in zowel dit boek, als in mijn andere boeken laten zien hoe je je weg kunt vinden in zo'n proces. Hoe je met rouw toch door kunt leven, en welke bronnen je dan aan kunt boren. De ouders van Emma laten dit ook heel goed zien, want ze zijn een ster in dóórleven. We moeten niet ontkennen dat iets gebeurd is, maar ook zeker niet een verder leven in treurigheid doorbrengen. (Door Gert van der Stelt)
Emma wil leven (€20,-)
Emma is 12 als ze gediagnosticeerd wordt met anorexia. Jarenlang streed ze tegen deze verschrikkelijke ziekte, maar Emma overleed, op achttienjarige leeftijd. Dit boek, dat leest als een roman, diept het verhaal van Emma uit, en plaatst haar gevecht in een breder perspectief. De perspectieven van de betrokkenen worden afgewisseld met dagboekfragmenten van Emma zelf.
Zijspoor (€20,99)
De zoon van Josha Zwaan wordt opgenomen in het ziekenhuis. Er is iets mis met zijn longen en nieren. Maandenlang zweeft hij tussen leven en dood, maar wanneer hij een donornier van zijn vader krijgt krabbelt hij langzaam weer op. Er zijn momenten van diepe angst, wanhoop, maar ook troost, liefde en besef van grote schoonheid. Een aangrijpend en meeslepend verhaal.
Saturnusplein 3 (€12,99)
1934. Lies, een gewone jonge vrouw, gaat werken voor een gefortuneerde Joodse familie. Ze beleeft enkele gelukkige jaren, zeker nadat zij en Daniel, de zoon des huizes, verliefd op elkaar worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt Daniel opgepakt wegens verzetsdaden. Hij wordt gehoord, gemarteld en in 1943 gefusilleerd. Een indringende roman over liefde en een verwoest leven.
Dwaallicht (€17,50)
Marthes leven beheerst door angsten en wanen. Tijdens een vakantie escaleert de situatie en haar man Barend vertrekt met de kinderen. Marthe belandt in een psychose en zwerft wekenlang door Amsterdam. Met haar prachtige en poëtische stijl weet auteur Josha Zwaan scherpe emoties voelbaar te maken. Dwaallicht is een indrukwekkende roman over liefde, waanzin en verlangen.
Zeevonk (€15,99)
Nieuw-Zeeland, 1967. De laatste poging van Freya's man om haar haar minnaar te doen vergeten mislukt. Het samenzijn met Freya's nieuwe geliefde brengt haar echter niet het leven waarop ze gehoopt heeft. Een tocht langs herrineringen aan haar jeugd, aan het jappenkamp waar ze met haar ouders geïnterneerd was maakt duidelijk waarom het Frey niet gelukt is het grootse en meeslepende leven te lijden waar ze van had gedroomd.
Parnassia (€15,-)
De kleine, joodse Rivka wordt ondergebracht bij een liefdevol gezin en krijgt een nieuwe identiteit: Anneke. Jaren later maakt de confrontatie met haar man Joost een stroom aan onderdrukte gevoelens en herinneringen los.Een ontroerend verhaal over een moeder-dochterrelatie, identiteit en de vernietigende werking van een geheim. De debuutroman van Josha Zwaan is lovend ontvangen en beleeft druk na druk.