Liever zelf dood, dan de familie kapot | Trouw
Liever zelf dood, dan de familie kapot
'De wreedheid' geeft een ijzingwekkende schets van Zuid-Italië
De Zuid-Italiaanse stad Bari is bezig met een ware opmars in de Italiaanse literatuur: hier spelen de populaire detectiveverhalen van voormalig anti-maffia-magistraat Gianrico Carofiglio (1961), en het is de achtergrond van twee succesvolle romans van Nicola Lagioia (1973). Na 'Breng alles terug naar huis' (2010) keert hij nu met 'De wreedheid' opnieuw terug naar zijn geboortestad.
Het begin is schokkend: diep in de nacht, op de provinciale weg Bari-Taranto, verliest een vrachtwagenchauffeur de macht over het stuur omdat hij moet uitwijken voor wat lijkt op een geestverschijning: een volledig naakte en bebloede jonge vrouw. De vrouw overlijdt, de chauffeur verliest zijn been.
Zo vallen we binnen op een dieptepunt van een familiegeschiedenis die zich vervolgens tergend langzaam ontvouwt. De roman is complex, zeker geen pageturner: onaangekondigd springt het verhaal grillig heen en weer in de tijd en tussen uiteenlopende vertelperspectieven. Een intrigerend, maar ook ingewikkeld mozaïek.
De jonge vrouw is Clara, 36-jarige dochter van Vittorio Salvemini, een van de machtigste mannen van de regio; selfmade man, directeur van een grote bouw-multinational. Zijn vrouw Annamaria ondergaat het huwelijk met deze overspelige echtgenoot lijdzaam maar zelf is ze even kil en berekenend. Hun gezin staat in dienst van het imperium. Oudste zoon Ruggiero start zijn carrière als veelbelovend kankeronderzoeker in het buitenland, maar kan de verleiding van een lucratieve baan als hoofd van een chique privékliniek in Bari niet weerstaan. Ondanks de diepe wrok voegt hij zich telkens naar de immorele ambities van zijn almachtige vader.
Jongste dochter Gioia is een toonbeeld van egocentrische oppervlakkigheid. Als reactie op Clara's dood begint ze op haar naam een Twitteraccount. Tot zover is de Salveminiclan een hecht team van hypocrisie en corruptie dat perfect past in een verrotte samenleving waarin alles draait om geld en gewin.
Maar er zijn ook twee buitenstaanders. De beeldschone Clara is vanaf haar geboorte gekrenkt door haar moeders liefdeloosheid, die deels het gevolg lijkt van een moeizame, eenzame zwangerschap vanwege Vittorio's overspeligheid. Tot Annamaria's vreugde overlijdt haar geduchte rivale tijdens de bevalling en keert haar gebroken echtgenoot bij haar terug. Maar hij brengt ook zijn liefdesbaby mee naar huis: Michele, het tweede buitenbeentje in het gezin.
Vanwege de fragmentarische structuur van het boek blijven de herinneringen, de beelden van het verleden onscherp. Op een nacht, wanneer Clara nog niet thuis is, sticht de schizofrene Michele brand in de ouderlijke villa. Ondanks Clara's smeekbedes aan haar vader gaat Michele toch in militaire dienst. Door een woedeaanval in de kazerne belandt hij in een psychiatrische kliniek, waarna hij zich in Rome vestigt, ver weg van Bari en zijn familie. Zijn jongenskamer wordt al snel een rommelhok.
Pas na Clara's dood keert deze onaangepaste zoon terug naar zijn geboortestad, waar hij vragen begint te stellen over Clara's 'zelfmoord'. Clara blijkt naar hartelust vernederd en mishandeld te zijn door Bari's machtigste mannen.
Was ze ook een middel tot afpersing in de handen van haar eigen familie?
"In Italië is familie heilig. Meestal laten mensen zich er nog liever door kapotmaken." Dit zijn de woorden waarmee de journalist Michele nog op andere gedachten wil brengen. Maar Michele is vastbesloten om zijn vader en zijn familie kapot te maken, hun imperium te vernietigen, vanwege de Clara die hij nog steeds diep in hem voelt en hoort: "Hij voelde haar hand in de zijne, net als toen ze kinderen waren. Zij naast hem. Op hem. In hem. Overal."
Met deze roman won de auteur in 2015 de belangrijkste literaire prijs van Italië. Toegegeven: de barokke stijl en de complexe structuur werpen voor sommige lezers mogelijk drempels op. Maar de roman levert wel een ijzingwekkende schets van de oude en nieuwe problemen die het Zuiden teisteren.
De wreedheid van nietsontziende mensen verwoest er natuur en milieu. Europa's grootste staalfabriek Ilva in Taranto veroorzaakt de hoogste kankercijfers. Illegaal gestort chemisch afval veroorzaakt de dood van talloze vogels en dieren. Het is geen toeval dat het in deze roman over menselijke wreedheid ook wemelt van wrede beelden en scènes met dieren in de hoofdrol.