Maatschappelijke ontwikkelingen zoals IS, vluchtelingenstromen en protesten tegen azc’s beïnvloeden het klimaat op scholen. Wat moet je doen als leerlingen een totaal andere visie hebben? Als ze niet geloven in de officiële lezing rond aanslagen, oorlogen of de landing op de maan? Complottheorieën in de klas zijn veel voorkomend en grijpen snel om zich heen. Hoe ga je als docent het gesprek aan? En wie zijn de mensen die belang hebben bij het verspreiden van desinformatie?
Het thema radicalisering speelt door het hele land, al wordt er verschillend mee omgegaan. De ene opleiding doet het af als een incident terwijl de andere onderwijsinstelling er serieus werk van maakt. Directies en docenten maken zich overigens over een grotere groep zorgen dan alleen de radicalen: ze zien een groeiende groep jongeren die zich hier niet thuis voelen, jongeren die bovendien allerlei problemen hebben en zich vaak op sleeptouw laten nemen door sociale media.
De invloed daarvan is groot en daar heeft het onderwijs nauwelijks antwoord op. Daarom heeft het ministerie van Onderwijs ook groot onderzoek gedaan naar afwijkende visies in de klas. Minister Bussemaker pleit in EenVandaag voor een brede maatschappelijke discussie en meer training voor docenten. Inmiddels hebben bijna 600 docenten zich al aangemeld voor een dergelijke training.
In Frankrijk bindt de regering de strijd aan tegen deze theorieën. Volgens de overheid zijn veel jonge Fransen gevoelig voor verzonnen verhalen die vooral online worden verspreid. Dat zou onder meer zijn gebleken na de aanslagen van vorig jaar in Parijs. Met een bewustwordingscampagne wil de overheid bereiken dat jongeren kritischer worden op dergelijke uitingen.
Een van de drijven krachten in Frankrijk tegen complottheorieën in de klas is Rudi Reichstadt ambtenaar bij de gemeente Parijs. Met zijn site Conspiracy Watch probeert hij bewijzen aan te voeren tegen hardnekkige complottheorieën. “Dit soort theorieën kunnen heel overtuigend zijn. Ze bevatten enorm veel argumenten en feiten vanuit zeer verschillende disciplines. Maar je kan ze ontleden en duidelijk aantonen dat ze meestal gebouwd zijn op drijfzand.”
Reichstadt ziet bij de verspreiding van veel theorieën een vast patroon. “Bedenkers zijn vaak goed te achterhalen. In Frankrijk hebben we bijvoorbeeld de site van Alain Sorat. Dat is als het ware het vlaggenschip van die ‘complosfeer’. Tegelijk is dat de meest populaire site van extreemrechts, en dat is ook het grootste politieke blog in Frankrijk, dus dat heeft wel een effect op de publieke opinie. Dan heb je nog een aantal professionele ‘desinformateurs’ , die als huurlingen in opdracht verwarring zaaien.”
Zo noemt hij enkele voorbeelden van bekende complotdenkers in Frankrijk: “In Frankrijk hebben we Thierry Messan , die een wereldwijde hit had met zijn boek ‘schrikbarende bedriegers’, daarin beweerde hij dat er geen enkel vliegtuig in het Pentagon was gecrasht tijdens 9/11. Op dit moment pendelt hij tussen Syrië en Libanon en heeft zich in dienst gesteld van het Assad regime in Syrië. Daar doet hij ook niet geheimzinnig over. Hun doel is volgens mij vooral ideologisch en politiek. Dat is om de machtsverhoudingen te veranderen. Als je vertelt dat 9/11 niet echt heeft plaatsgevonden zoals het aan ons verteld wordt. Dat het in werkelijkheid een Amerikaans intern complot is. Met andere woorden: dat de Amerikanen geen slachtoffer zijn van die aanslag maar de daders.”
Maar ook van onderop is men in Frankrijk bezig met het aanvechten van complottheorieën in de klas. Docent Engels Sophie Mazet schreef het boek ‘Intellectuele zelfverdediging’, waarin ze handvatten geeft om met leerlingen het moeilijke gesprek aan te gaan. Het boek is een hit op middelbare scholen. Ze oefent onder andere met studenten door ze een verzonnen speech van Obama te geven. “We gaan kijken of ze herkennen dat het een foutieve tekst is. We moeten leerlingen leren scherp te denken over wat ze horen. Een van de ergste valkuilen die vermeden moet worden is het uiten van kritiek op hun wereldbeeld.
Docent Bart Hoogendijk van het Pierson College in Den Bosch, werkt op een normale overwegend blanke school. Twee jaar geleden besloot hij zijn leerlingen uit een 4 HAVO-klas. Hij peilde bij sommige leerlingen hun visie op complottheorieën. Zijn conclusies: “Opvallend is het wantrouwen van mijn leerlingen naar de (wereld)politiek. Politici hebben volgens veel leerlingen regelmatig banden met criminelen en/of zij laten zich beïnvloeden door derden al dan niet in ruil voor invloed, macht of geld. Het idee dat een geheim genootschap de werkelijke macht in handen heeft krijgt eveneens redelijk veel instemming.”