Inhoudsloos gezwam: Roald Dahl
Roald Dahl is één van mijn favoriete schrijvers. Het citaat hierboven komt uit het kinderboek The Witches (in het Nederlands: De Heksen). Dat boek staat op nummer 27 in de lijst van boeken die tussen 1990 en 2000 het meest gecensureerd zijn, waarschijnlijk omdat de beschrijvingen van de heksen, die geen tenen aan hun voeten hebben, kriebelende pruiken dragen en kinderen op gruwelijke wijze willen vermoorden, te eng werden bevonden voor de jeugd.
Naast kinderboeken heeft Roald Dahl de autobiografieën Boy (over zijn jeugd) en Solo (over zijn tijd in Afrika en in het leger, waar hij gewond raakte) geschreven. Er zijn ook verhalenbundels van hem gepubliceerd, bedoeld voor volwassenen, en geloof me, die zijn geniaal. De korte verhalen beginnen allemaal heel gewoon, persoon en plaats worden geïntroduceerd, maar je voelt dat er iets niet klopt. Het plot wordt niet voor je uitgespeld, nee, pas als je de laatste zin hebt gelezen, schieten je hersens een versnelling omhoog en besef je dat dát is gebeurd. Je, of nou ja, ik, wil zo snel mogelijk het verhaal opnieuw lezen om de eerdere aanwijzingen voor de ontknoping te ontdekken.
In zowel zijn kinderboeken als zijn werk voor volwassenen heeft Dahl een prettige, eenvoudige stijl. Hij komt eerlijk en oprecht over en hij weet onzin als enrome perziken, een chocoladefabriek, wormen die als spaghetti worden geserveerd of een hospita die haar huurders vermoordt te vertellen alsof het zomaar zou kunnen, alsof het doodnormaal is. Dahl gelooft in zijn eigen verhalen, dat lees je in elk woord. En doordat hij dat doet, doen wij dat ook.
'Schrijven is schrappen.'
Momenteel krijg ik tijdens de colleges van een bepaald vak heel veel schrijftips. Zo zou ik - nou ja, je, het was algemeen - vaak de eerste zin van een tekst kunnen verwijderen, omdat de tweede een beter begin vormt. Als je naar alle tips die er bestaan luistert en ze ook nog toepast, krijg je een kale, gevoelloze tekst, die waarschijnlijk perfect in de Nederlandse literatuur past. Die zit vol met teksten die een keer of vijftig zijn herschreven. Heel veel mensen vinden dat prachig, anders zouden zulke teksten niet gepubliceerd worden, maar persoonlijk mis ik een ziel. Roald Dahl schrijft met sfeer, met hoofdpersonen, met een strak verhaal dat niet meer woorden telt dan nodig en ook niet minder dan nodig. Doordat Dahl gevoel legt in zijn tekst, die misschien minder vaak of anders is herschreven, krijgt hij mij mee en kan hij mij alles wijsmaken wat hij wil.
Verder doet Dahl ook iets heel belangrijks, iets wat veel mensen die schrijver willen worden niet doen: hij schat de lezer op waarde*. Hij neemt de kinderen voor wie hij schrijft bloedserieus en hij laat de volwassenen zelf uitzoeken hoe het nou precies zit met zijn korte verhalen. Ik heb zelf ooit als tip gekregen bij een verhaal dat ik hier later nog zal plaatsen om de lezer letterlijk uit te leggen wat er aan de hand was. Dat deed ik, het was een miljoen keer niets, dus veranderde ik het terug naar de allereerste versie, die onduidelijk werd gevonden omdat de lezer niet op een blaadje kreeg aangereikt wat er waarom aan de hand was. Een paar weken, tijdens de prijsuitreiking voor de wedstrijd waarvoor ik het verhaal had ingestuurd, werd ik tweede en las de jury precies voor wat ik bedoelde met dat verhaal. Het was perfect begrepen.
Dit citaat is van het personage Willy Wonka, uit Charlie and the Chocolate Factory (Sjakie en de Chocoladefabriek). Ik vind het namelijk niet alleen fantastisch dat Dahl compleet geloofwaardig over onzin kan schrijven, ik vind het ook geweldig dat hij over onzin schrijft. Hij neemt risico's en hij bedenkt eindes die je niet meteen zou verwachten. Verder schrijft hij af en toe over 'slechte personen' die in zijn boeken goed zijn, zoals de fasantenstroper in Danny, the champion of the world (Daantje de wereldkampioen) of de vos in Fantastic Mr. Fox (De fantastische meneer Vos). Hij leert kinderen eigenlijk al dat er geen goed en slecht bestaat, dat de vos ook aan eten moet komen en daarom kippen jat, maar dat doet hij zonder het uit te leggen. Zijn verhalen zijn niet politiek correct en toch kan je geweldig meeleven, zowel als kind als volwassene.
Ik vind het ontzettend jammer dat de persoon Roald Dahl al is gestorven voor ik geboren was. Ik had hem heel graag een brief gestuurd, hem gevraagd hoe hij dat deed, hoe hij zo boeiend en intelligent en toegankelijk kon schrijven. Gelukkig zijn de citaten er nog, allemaal uit zijn boeken, die vonkjes wijsheid geven, als splinters die door de kachel worden uitgespuwd.
Lees zijn boeken. Ik meen het. Elk kind zou moeten lezen over de fantastische werelden die Roald Dahl bedenkt en elke volwassene heeft het recht om van de verhalenbundels te genieten (bovendien kosten die niet veel, je hebt 250 pagina's en elf verhalen voor nog geen tien euro, en dan heb ik de verzendkosten erbij geteld). Ik snap ontzettend goed dat veel mensen een hekel aan lezen hebben, ik heb mezelf op de middelbare school ook door literatuur moeten worstelen die ik het liefst door de wc zou spoelen, maar dit is écht goed. Het is boeiend, niet hoogdravend, niet geschreven door iemand die zo nodig slim moet overkomen, maar door iemand die slim is en zijn intelligentie gebruikt voor gave plotwendingen of fantasierijke vertellingen. Hij is een lezer, een schrijver en een verhalenverteller in één die zowel kinderen als volwassenen heeft betoverd.
*zoals ik eerder al schreef, is de persoon Roald Dahl dood, maar de schrijver Roald Dahl heeft zijn laatste adem nog lang niet uitgeblazen.