Alicia heeft in haar leven veel onrecht ervaren. Toen ze een was moest ze weg bij haar moeder. Toen ze vijf werd moest ze weg bij haar pleeggezin. Daarna werd ze van instelling naar instelling verplaatst. Dat is niet de tijdlijn van de meeste andere meisjes. Door alle onrecht bouwde Alicia een destructief gerechtigde aanspraak op. Simpel gezegd: omdat haar van alles overkwam wat haar beschadigde, voelde ze langzaam het recht om de schade op een ander en zichzelf te presenteren. Het destructief recht werd omgezet in destructief gedrag. Ze dreigt verbaal en fysiek. En eet papier. Dat doen gewone meisjes niet. Maar door de focus te leggen op de abnormaliteit van het eten van papier, besluit ze het eettempo op te voeren en het papier ook te gaan doorslikken. Met dat signaal laat ze niet alleen zien dat ze gek is, maar ook dat ze gek is van verdriet. Ze schreeuwt om aandacht, hunkert naar liefde en genegenheid, hoopt op betrouwbaarheid, maar toont met haar gedrag dat ze te onmachtig is om hier invloed op uit te oefenen. Dat is de eerste wijze les die Alicia ons leert. Dat zij psychopathologisch doordraait zegt niet zoveel over Alicia alleen, maar over Alicia in een (gezins)systeem en dat haar niet geeft waar ze ten diepste recht op heeft. De pijn van Alicia is zo groot, dat ik vind dat het onderwijs hier iets mee moet. Niet met Alicia in deze vergevorderde ontwikkeling van psychopathologie, maar met leerlingen waar de pathologie zich voor het eerst laat zien. Door anders op pathologie te reageren, heb je enorm veel mogelijkheden om de pathologie te temperen. Helaas zijn onze reacties vaak juist pathologieverhogend.
Ik weet nog dat ik als mentor voor het eerst te maken kreeg met zelfbeschadging bij een leerling uit de brugklas. Twee klasgenoten kwamen met grote zorg en veel tranen vertellen wat ze gezien hadden op de arm van hun vriendin. Ik ging het gesprek aan en deed volgens mij alles fout wat ik fout kon doen. Ik weet nog dat ik met alles wat ik in me had, met alle zorg voor dit jonge kind, luid (en met trillende stem) zei: DIT MOET STOPPEN. Ik weet niet of ik destijds verwachtte dat ze zou reageren met een geruststellend: ‘U heeft gelijk, het zal niet meer gebeuren.’ Wat ik nog wel weet was dat ze wegliep, de deur dichtsmeet en riep: ‘U begrijpt er niks van.’ Ze had gelijk. Ik begreep er niks van. ’s Avonds las ik een zin op internet die me wakker schudde: ‘Automutilatie is gedrag waarbij iemand zichzelf lichamelijk bewust pijn doet om de psychische pijn tijdelijk niet of minder te voelen.’ Het is geen verlangen naar pijn, het is het verlangen naar innerlijke rust, zo las ik. Het is een destructieve manier om je verhaal te vertellen, begreep ik plots. Mijn leerling sneedt niet in haar arm om zichzelf te beschadigen, ze deed het om de mentale pijn tijdelijk niet te voelen. Alicia op haar beurt eet geen papier om ziek te worden. Ze doet het omdat het haar niet meer lukt de woorden te vinden voor haar intense verdriet. Ze vertelt haar verhaal met gedrag, uit onmacht, intens verdriet en boosheid dat ze haar niet begrijpen als ze het een paar minuten eerder nog met woorden probeerde te zeggen (wat haar overigens uitstekend lukte).
Die avond leerde ik dat mijn goedbedoelde en liefdevolle interventie in feite een volgend vinkje op de lijst van onrechtervaringen was van de leerling. Ze zat niet te wachten op een belerend vingertje, maar op een luisterend oor. Ze wilde dat ik mijn vinger gebruikte om mijn iets te enthousiast pratende mond tot stilte te manen. Ze wilde aan haar mentor vertellen hoe het eigenlijk echt met haar gaat. Gelukkig kreeg ik na mijn verdieping in het onderwerp via artikelen en via een telefoongesprek met een caoch een herkansing. Deze keer, zo had de coach me ingefluisterd, moest niet het snijden het onderwerp van gesprek zijn, maar de dingen voorbij de pathologie. In dat tweede gesprek kwamen er tranen. Over de pesterijen op de basisschool. Over de angst die ze had toen haar vader de pester voor haar neus in elkaar geslagen had. En over dat die angst terecht was, omdat na de slagen van vader het pesten erger was geworden. Ze had er nooit over durven praten, omdat ze bang was dat ze vader teleur zou stellen omdat ze niet net als hij voor zichzelf op kon komen. Ook was ze bang dat vader opnieuw en daadkrachtiger in actie zou komen. Mijn luisterend oor bood ruimte voor tranen, die niet gehuild mochten worden omdat ze bang was dat haar ouders haar dan zwak zouden vinden. Het meisje had ontdekt dat snijden met een stanleymes een helpende vervanger van huilen was. De druppels bloed hadden de druppels traanvocht vervangen.