Ondanks de anti-Zuid-Europa-retoriek van het kabinet, ging premier Rutte in juli akkoord met een corona-herstelfonds van 750 miljard euro dat vooral gunstig is voor Zuid- en Oost-Europese landen. Ook al was dat dan grotendeel uit ‘eigenbelang’, gaf hij tijdens het Kamerdebat toe. ‘We mogen deze landen niet verder laten verzwakken omdat ze van ‘economisch belang zijn voor ons als exportland’.
Het is een bekende karikatuur: als Italië niet genoeg geld heeft om onze bloemen te kunnen betalen, wordt ook de Nederlandse economie keihard geraakt. Met die gedachtegang verantwoorden regeringspartijen VVD, CDA, CU en D66 de transfers van Nederlands belastinggeld naar Zuid-Europa. Maar er wringt wat: als we indirect zelf betalen voor de bloemen die we naar Italië exporteren, waarom houden we ze dan niet lekker zelf? Ofwel: is het instandhouden van ‘Nederland exportland’ werkelijk een economisch doel om koste wat kost na te streven?
Onze trots zijn op ‘Nederland als handelsland’ heeft diepe wortels in de Nederlandse cultuur. Oud-minister-president Jan-Peter Balkenende (CDA) riep in 2006 meermaals op tot meer VOC-mentaliteit. Daarmee verwees hij naar naar de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), de eerste naamloze vennootschap ter wereld die van 1602-1800 floreerde dankzij de handel met Azië. De aandeelhouders konden zo op een prachtige manier het ondernemersrisico delen en samen schathemeltjerijk worden. Balkenende zag hierin een voorbeeld van handelsgeest, daadkracht en durf. Anderen interpreteerden zijn verwijzing als verheerlijking van geweld, kolonisatie en slavenhandel – de schaduwzijde van de gouden eeuw.
Nederland handelsland gaat echter nog verder terug. Belangrijke Nederlandse steden waren al in de middeleeuwen aangesloten bij het van oorsprong Duitse Hanzeverbond. De Europese graan- en houthandel rondom de Oostzee was ook voor Amsterdam de ‘moeder aller handel’. Vanuit die basis kon de VOC groot worden met de import van specerijen uit den Oost om Europese maaltijden mee te kruiden.
Anno 2020 vormt de handel binnen Europa nog steeds diezelfde basis. Italië en Spanje zijn na Duitsland (22 procent), België (10 procent) en Frankrijk (8 procent) de belangrijkste afnemers van Nederlandse producten, samen goed voor zo’n 7 procent van onze export, en 15 procent van de Nederlandse export binnen de EU.
In 2018 had onze export een waarde van 653 miljard euro. De Nederlandse import had in datzelfde jaar een waarde van 573 miljard euro. Wie meer exporteert dan importeert, heeft een positieve handelsbalans. Dat was lange tijd anders. Na de Tweede Wereldoorlog importeerde Nederland jarenlang meer dan het exporteerde, omdat er veel behoefte was aan grondstoffen en machines om de Nederlandse fabrieken weer op te starten. Die industrialisatie moest ook het wegvallen van de koloniën compenseren.