Wat is een social startup?
Het bedrijf achter de succesvolle chocoladerepen is een zogenaamde social startup. Een bedrijf dat niet primair voor financiële winst gaat, maar een maatschappelijk probleem wil oplossen. Zo hoopt Tony's Chocolonely met haar manier van werken de cacao-industrie slaafvrij te maken. Greenwheels en Fairphone zijn andere voorbeelden van social startups. De ruim honderd pioniersplekken binnen de Protestantse Kerk hebben veel gemeen met deze social startups. Beide organisatievormen hebben niet primair een winstdoelstelling, al is er wel geld nodig om te blijven bestaan. Beide zijn idealistisch en innovatief van aard. En voor beide is ontwikkeling richting organisatorische en financiële zelfstandigheid een belangrijk doel.
Vier lessen voor pioniersplekken
Het gaat bij pioniersplekken uiteraard om iets minder tastbaars dan chocola, auto's of telefoons, maar ze worstelen net als social startups wel met de vraag 'Wat is er nodig om op de lange termijn te blijven bestaan?' Het team missionair werk van de Protestantse Kerk bestudeerde de succesfactoren van social startups en ontdekte vier belangrijke lessen:
1. Een werkend verdienmodel
Een passend verdienmodel is volgens de experts onmisbaar voor de bestaanszekerheid van het project. Zonder een goed verdienmodel heeft een social startup geen kans van slagen. Hoewel de term 'verdienmodel' andere gedachten kan oproepen, gaat het dan niet alleen over de inkomsten maar ook om een passend kostenniveau. Dit is uiteraard een belangrijk thema voor pioniersplekken. Nadenken over het kostenplaatje van de pioniersplek is niet altijd het leukste karwei bij het maken van een pioniersplan, maar wel onontbeerlijk voor het bestaansrecht van de plek op de lange termijn. Tegenwoordig wordt er bij het schrijven van het plan voor het opzetten van pioniersplek expliciet aandacht gegeven aan de vraag op wat voor manier het pioniersteam de pioniersplek op de lange termijn wil financieren. Je kunt bijvoorbeeld proberen eigen inkomsten te genereren op de pioniersplek zelf, door een bijdrage te vragen voor je activiteiten. Of door een kleine onderneming te draaien die verbonden is met de pioniersplek. Een andere mogelijkheid is om de kosten voor de pioniersplek zoveel mogelijk te drukken. Met name personeelskosten kunnen zwaar drukken op een begroting. Wanneer je kunt werken met alleen vrijwilligers, of mensen die een betaalde baan hebben naast het werk voor de pioniersplek, maak je meer kans om in de toekomst financieel zelfstandig te kunnen zijn. Ook wil de burgerlijke gemeente soms betalen voor diensten die de pioniersplek verricht op maatschappelijk gebied.
2. Ondernemende kwaliteiten van de voortrekker
Een tweede factor die naar voren kwam, zijn de ondernemende kwaliteiten van de voortrekker. Bij 'entrepreneurial quality' gaat het over twee dingen. Enerzijds kan een goede ondernemer mensen motiveren en in beweging krijgen. Anderzijds gaat het over kansen herkennen en deze kansen ook daadwerkelijk grijpen. Een expert zei hierover: 'Het is kansen pakken, niet alleen zien. […] Er zijn heel veel mensen die kansen zien. Ik zie ook elke dag kansen, maar wat ben je dan? Ik voer ze niet uit. Dan blijf je altijd in de marge hangen. Dus kansen pakken, ondernemer zijn is doen.' Voor het pioniersteam is het belangrijk dat deze kwaliteiten aanwezig zijn in het team. Het is nodig dat er mensen zijn die de leiding nemen en andere mensen inspireren en in beweging zetten. En ook dat er daadkracht aanwezig is om nieuwe kansen te grijpen. Wanneer dit niet gebeurt dan stagneert de boel.
3. Een (nieuw) idee dat past bij de context
Wil een social startup succesvol zijn op de lange termijn, dan is het essentieel dat het idee past bij de context. Oftewel, je moet iets gaan doen dat aansluiting vindt bij de behoeften van de doelgroep. Alleen als een idee aansluit bij de context, krijgt het ook kans om daar te wortelen. Deze gedachte sluit aan bij een van de basiswaarden van pionieren: luisteren. Luisteren naar de context, om te ontdekken wie je doelgroep is, wat voor hen belangrijk is en hoe je hier als pioniersplek ook bij aan kunt sluiten. Pas als je de mensen echt leert kennen, kan er ook een verbinding met de doelgroep tot stand komen. Voor het bestaansrecht van de pioniersplek is dit een voorwaarde, omdat het essentieel is bij het pionierswerk om samen met mensen uit de doelgroep de pioniersplek vorm te geven. Het grootste gevaar is dat je voor de mensen gaat denken. Dat jij weet wat zij willen en goed voor hen is. Dan is de kans groot dat je er naast zit en ook een gevoel van ongelijkheid creëert. Je wilt geen dingen voor mensen organiseren, maar met mensen. Dan is de kans ook groter dat er leiderschap gaat groeien bij mensen die bij de pioniersplek betrokken raken.
4. Sterk gedreven door idealen / geloof
Het blijkt dat het bestaansrecht van social startups sterk afhangt van de intrinsieke motivatie van de ondernemer. Zeker omdat men bij social startups geen marktconforme financiële beloning ontvangt, zijn de interne drijfveren een belangrijke bron om verder te gaan met de social startup, ook als het tegen zit. Bij pioniersplekken is het niet anders. Het geloof is een belangrijke pijler onder de inzet voor de pioniersplek, zeker omdat er geen of een beperkte financiële beloning tegenover het pionierswerk staat. Het is dan ook heel belangrijk om als team dit geloof te blijven voeden en met elkaar te blijven delen. De realiteit is dat het gezamenlijk delen van geloof snel ondergesneeuwd kan raken tijdens het 'runnen' van de pioniersplek. Er moet ook veel geregeld en georganiseerd worden. Maar het samen blijven beleven en delen van het geloof is onontbeerlijk om het vol te houden op de lange termijn.
Uit het bovenstaande blijkt wel dat pioniersplekken waardevolle lessen kunnen leren van social startups. Een goed verdienmodel biedt financiële zekerheid voor de toekomst. Een ondernemer in het team zorgt er voor dat de pioniersplek niet stagneert en dat kansen worden gegrepen. Een idee dat past bij de context zorgt voor een goede verworteling van de pioniersplek. En een geloof dat steeds gevoed wordt zorgt voor blijvende inspiratie en draagkracht in het team. Deze factoren samen vergroten de kans dat de pioniersplek ook op de lange termijn kan blijven voortbestaan.
Bent u nieuwsgierig geworden naar pionieren en wilt u weten wat er allemaal rondom pionieren gebeurd? Neem dan eens een kijkje op www.lerenpionieren.nl. Mocht u zelf enthousiast zijn geworden om te gaan pionieren, dan is het altijd mogelijk om daar eens over door te praten met een van de startbegeleiders rondom pionieren. Mail hiervoor met c.cevaal@protestantsekerk.nl
'Pioniersplekken die doorgaan - wat de kerk kan leren van de verduurzaming van social startups' - Masterthesis van Martijn Vellekoop, november 2017. De thesis is hier te downloaden.