De honingpot: Ontnozeling (5)
Vooralsnog blijf ik dus denken: stijl en literatuur hebben niets meer met elkaar te maken. Toch wordt er voor proza in de Lage Landen nog een besmettelijke stijl ontwaard: van Arnon Grunberg. Die werkt horizontaal, door een opvolging van zinnen, niet op microniveau. Onlangs vroeg ik me af of dit aansluit bij de poëzie van Jeroen Mettes, in wie jongere Nederlandse dichters een oorsprong lijken te zien. Bij hem moet dan, vanuit zijn mosterdpotje van L=A=N=G=U=A=G=E, de term 'sequentie' vallen.
De parallel luidt, preciezer: non-sequitur. Zinnen botsen – bij Grunberg met een absurdistisch effect, bij Mettes met een provocatieve uitwerking.
Ik weet niet of deze hypothese hout snijdt, maar ze verklaart voor mij wel een tweede fenomeen dat met registerverlies kan samenhangen. Dan denk ik aan woorden die vanuit groepen louter nog incriminerend zijn tegenover andere groepen. Zoals 'gutmensch' en 'politiek correct', die op magisch performatieve wijze dezelfde formaties lijken te moeten bewerkstelligen ter overzijde als 'misogyn' en 'geprivilegieerd' dat proberen.
Taal heeft dan een sjibboletfunctie, want haalt bewust de een binnen en sluit bewust de ander uit. Letterlijk gebeurde dat vorige week in Bart De Wevers opiniestuk na de solidariteitsactie voor vluchtelingen. Het betoog onthutste door het misbruik van Hannah Arendts gedachtegoed maar toch in de allereerst plaats door, andermaal, te vertrekken vanuit 'de gutmensch'.
Dergelijke performativiteit zou aan literatuur mogen kleven! Uiteraard ben ik voor zo'n wens geen onverdachte bron, met mijn hang naar verandering. Toch zag ik in dezelfde dagen met eigen ogen op het Nederlandse journaal een item over de nieuwe film van Adil El Arbi en Bilall Fallah, gebracht als feitenrelaas en afgemeten aan de drugstraffic in de Rotterdamse haven.
Performativiteit zou eveneens het verantwoordelijkheidsgevoel van redacteuren kunnen uitbreiden, die immers mede tekenen voor teksten die ze de wereld in sturen.
Des te intrigerender dat Anton Valens zijn hoofdpersonage Jens entte op Jaap Jansen, die de roemrijke uitgeverij Polak & Van Gennep drijvende hield, zeker toen ego's van haar naamgevers nogal een amplitude kregen.
In Het compostcirculatieplan acteert Jansen vooral in de periode na zijn pensioen, als freelance redacteur die het principe less is more huldigt. Hij helpt met schrappen. De tekst beschrijft die gewaardeerde ingrepen (tell), zonder voorbeelden te laten zien (show):
'Mijn zwakke punten – die door hen werden bestreden – waren onder meer de "doodlopende weggetjes" (passages die niet per se onaardig hoefden te zijn, maar niet dáár), een zekere hang naar lolligheid en moeite met het bewaren van het overzicht. En natuurlijk wat ik als eerste had moeten noemen, te weten mijn slordigheid, mateloze herhalingen en zinledige verbositeit.'
Hier suggereert 'hen' al dat er meer redacteuren aan Valens' tekst arbeiden. Jens is in dienst van Sharon (Tilly Hermans?), die volgens Het compostcirculatieplan zo goed kan lezen dat haar blik op teksten de uitwerking heeft van een papierversnipperaar. Is dat een industrieel-ambachtelijke variant van de verpulpingsmachine die elk boek, gestileerd of niet, in zijn nek voelt hijgen?
Systematische toepassing van die blik vóór verschijning van een tekst kan een belangrijke, geldelijke besparing inhouden. Ten minste op termijn.