Door Jahmilla Frank
Dank U voor deze nieuwe morgen, Dank U…Veel mensen kunnen 'dankbaarheid' niet meer los zien van gezongen eer aan God in psalm 132 en schrijven daardoor het hele begrip af. Echt jammer, want dankbaarheid ontvangen of uiten is vormend, samenbindend, steunend, troostend én positief, vindt cultuurpsycholoog en onderzoeker zingeving en rituelen in de geestelijke zorg Joanna Wojtkowiak.
Hoe kunnen we een nieuwe taal vinden voor dankbaarheid? Dat staat centraal tijdens het door het Humanistisch Verbond georganiseerde najaarssymposium Dankbaarheid voor geestelijk begeleiders in de zorg op 6 september. Filosoof en ethicus Paul van Tongeren – hij geeft er een lezing – betoogt dat nu dankbaarheid niet meer op God gericht is 'de ervaring ervan erodeert'. We hebben er geen taal meer voor, vindt hij.
Wojtkowiak erkent de culturele verandering doordat de relatie met het hogere is wegvallen, bijvoorbeeld bij rituelen, een van de aspecten van geestelijke zorg waarmee zij zich bezighoudt. "Bij de meeste rituelen staat de relatie met God centraal. In de seculariserende westerse wereld zijn mensen individualistischer en bepalen veel meer zelf hun eigen levensverhaal."
Helder, maar wat komt er dan voor God in de plaats?
"De 'westerse mens' zoekt het in andere dingen, andere mensen, of het lot: 'ik ben dankbaar dat het lot mij en mijn partner bij elkaar heeft gebracht'.Het verschil in houding tussen religieuzen en humanisten wordt goed zichtbaar bij de geboorte van een kind. Gelovige mensen danken God voor dit geschenk in hun leven. Waar is de ongelovige dan dankbaar voor: de biologie?"
Okay, aan de andere kant. Hoe verklaar je de opkomst van de populaire 'gratitude journals'?
"Je ziet in de samenleving een heroriëntatie. Auteurs als Bauman en Giddens zien groeiend pessimisme en negatieve emoties. Deze dankdagboeken zijn een tegenbeweging, een manier om jezelf te 'herprogrammeren' tegen negatieve beeldvorming. Een ander voorbeeld: het advies om bij rampen op zoek te gaan naar helpers. Daarmee sturen we onze emoties richting dankbaarheid, we kunnen dankbaar zijn als we mensen zien die helpen in nood."
Je noemde rituelen. Wat is het belang daarvan bij dankbaarheid?
"Uit rituelen kunnen mensen dankbaarheid putten. Denk aan het geboortekaartje waarop God wordt gedankt, of bij de dood. Uit onderzoek dat ik doe bij de seculiere Allerzielenvieringen op begraafplaatsen- van kunstenaar Ida van der Lee - blijkt dat mensen meer dankbaarheid en gemeenschappelijkheid ervaren dan verdriet of rouw. Mensen voelen zich gesteund, getroost. Dan zijn ze dankbaar voor het ritueel, voor de mogelijkheid om stil te kunnen staan, om door gemeenschap gedragen te worden in hun verlies. Nabestaanden kunnen dankbaarheid voelen voor sterk symbolische gebaren die het verdriet niet wegnemen maar een andere dimensie toevoegen, die van gemeenschap; denk aan een bloemenzee op een rampplek, een stille tocht. Het zijn dan de kleine dingen die andere mensen doen, de dingen waar je zelf geen invloed op hebt."
Dankbaarheid heeft dus met loslaten van invloed te maken?
"Ja, je hebt niet in de hand of je steun krijgt bij verdriet. Een gezond kind krijgen blíjft een mysterie, of een geluk. En dáár kun je dankbaar voor zijn. Dankbaarheid is dus altijd een sociale emotie, cultureel aangeleerd, en je hebt er weinig invloed op wanneer zich voordoet waarvoor je dankbaar bent."
Welk rol speelt dankbaarheid in de samenleving?
"Het is belangrijk in een geciviliseerde samenleving. "Zeg dankjewel", die beleefdheid leren we onze kinderen. Het alternatief is dat ze leren dat je kunt pakken wat je wilt, dat alles van hen is. Dankbaarheid is daarom nodig, en iets om te leren. Het kind dat niet leert om dankbaar te zijn, wordt geen prettige volwassene. Dat wordt iemand die alles denkt te verdienen, die zich niet meer verhoudt tot de mensen om zich heen. Daaraan zit ook een morele kant; voor wat ik goed acht, ben ik dankbaar. Ik geloof dan ook niet in een 'hel' waarvoor we dankbaar moeten zijn. Maar we kunnen best zin putten uit lijden en verdriet, en mogelijk dankbaar zijn. Het gaat vooral om zonder condities ontvangen."
Welk doel heeft het?
"Geen ander doel dan de dankbaarheid zelf. Iemand die zijn dank uit, vraagt niet om iets terug, maar uit zijn positieve emotie. Het idee dat de ander daar weer wat mee zou moeten is héél westers en zeer individualistisch. Ik kom uit een andere culturele achtergrond, namelijk Polen, waarin een constante uitwisseling van spullen tussen familieleden, vrienden de norm is."
"Nou, wat in de westerse cultuur als dwingend kan worden ervaren zodat zelfs dánkbaarheid om een reactie vraagt, zou vanuit collectivistisch perspectief niet op deze manier worden afgewogen. Ik vind dat een soort lelijkheid in het westers individualisme, dat we zijn ontwend te geven en nemen. Cultuur bepaalt ook de wijze waarop ik dankbaarheid voel en uit, zoals geven van bloemen en sturen van een kaartje verschillende uitingsvormen zijn. In andere culturen is dat anders. Het ultieme voorbeeld: cadeautjes uitpakken op verjaardagen. De jarige zegt niet alleen dankjewel, het is een 'performance' van emoties. Enorm interessant, omdat dit zo sterk geënsceneerd is, wat eigenlijk niet te rijmen is het met ongrijpbare karakter van dankbaarheid. Je hoeft niks met dankbaarheid. Ervaren. That's it..."
Joanne Wojtkowiak is onderzoeker zingeving en rituelen in de geestelijke zorg. Zij focust op zingeving, rituelen, dood en rouw. Zij is tevens universitair docent Psychologische en levensbeschouwelijke aspecten van existentiële begeleiding aan de Universiteit voor Humanistiek.