Het spel dat Varoufakis speelt: de chicken game - NRC
De Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis. Foto Daniel Ochoa de Olza/AP
Toen Yanis Varoufakis in januari aantrad als de Griekse minister van Financiën, werd er van veel kanten op gewezen dat hij een expert is op het gebied van de speltheorie, een wetenschap die bestudeert hoe mensen tot hun besluiten komen.
Helpt die theorie om de Griekse crisis beter te begrijpen?
"Je kunt dat goed gebruiken'', zegt een Nederlandse expert op dit gebied, Ad van Deemen van de Radboud Universiteit Nijmegen. Maar het model dat hij het meest van toepassing acht, belooft niet veel goeds. "We moeten de uitkomsten vrezen. Dit eindigt maar al te vaak in een ramp."
Van Deemen ziet de onderhandelingen als een chicken game. Dit is een belangrijk conflictmodel waarbij degene die het eerst opgeeft, verliest. Een klassiek voorbeeld is dat van twee auto's die op elkaar af rijden. Wie wijkt voor de ander, is de chicken, Engels slang voor lafaard of angsthaas.
Nu hebben we te maken met een chicken game met drie spelers: Griekenland, de Europese Unie en het Internationaal Monetair Fonds – Van Deemen ziet de Europese Centrale Bank niet als een aparte speler. Dat de Griekse premier Tsipras onverwachts een referendum heeft uitgeschreven "is eigenlijk niets anders dan het stuurwiel eruit schroeven en laten zien dat je flink gedronken hebt."
Tsipras wil hiermee de anderen ervan overtuigen dat hij geen mogelijkheid heeft om uit te wijken, zegt Van Deemen. Is dit niet ook een strijd van democratie tegen bureaucratie, zoals ze in Athene graag roepen? Van Deemen ziet het als gelegenheidsargumenten. "Ze gebruiken de kiezers om de andere partijen op te roepen de chicken te zijn."
Ook Europa doet het
Wie geeft het eerst toe? Het tijdrekken, de oplaaiende emoties, de grote woorden zonder concrete invulling: alles draaide het afgelopen half jaar om die vraag. Het past binnen de rationaliteit van de chicken game. Het is heel moeilijk om hier ongeschonden uit te komen. "Niemand kan afwijken van zijn strategie zonder zichzelf schade te berokkenen." In de theorie heet dat: de nash-evenwichten zijn heel instabiel.
"Alle drie de spelers hebben er belang bij samen te werken, maar ieder heeft er belang bij dat de ander overstag gaat. Als het dan misgaat, zoals meestal gebeurt, en er geen samenwerking tot stand komt, zullen ze alle drie zeggen: dit hebben we niet gewild."
Eigenlijk hebben alle drie de partijen al in januari, toen de nieuwe linkse Griekse regering aantrad en met Brussel moest gaan praten, voor het verkeerde 'spel' gekozen. "Ik denk dat Griekenland de bereidheid van Europa om serieus te onderhandelen, heeft onderschat. Maar Brussel had anders kunnen beginnen en zeggen: die schulden gaan weg en we gaan kijken hoe we de economie kunnen opbouwen. Ook Europa heeft gekozen voor de chicken game. En het IMF had daarnaast wel degelijk de vrijheid om anders op te treden."
Van Deemen kende Varoufakis al jaren voordat die minister werd. "Hij is kritisch op veel onderdelen van de speltheorie en heeft zich vooral beziggehouden met non-coöperatieve situaties. Dat is opvallend. Er zijn binnen de speltheorie veel modellen waarin je door samenwerking en coalitievorming tot bindende afspraken komt. Maar dat vergt een andere manier van onderhandelen. Als alle partijen baat hebben bij een coalitie, zet je daarop in."
Betekent dit dat is gekozen voor een 'spel' zonder vertrouwen? "De afwezigheid van vertrouwen is een goed punt. In de niet-coöperatieve speltheorie waarmee Varoufakis voornamelijk bezig is geweest, zie je vertrouwen erg weinig terugkomen. Ik denk niet dat hij dat woord in zijn vocabulaire heeft opgenomen."