Als laatste element van emotie noemen we de cognities. De ‘filosofische bril’ waardoor men de wereld beziet, bepaalt in hoge mate de beleving van emoties. Sommige mensen raken bij een zelfde incident niet geïrriteerd, terwijl anderen zichzelf bijna opblazen van woede (13,14).
Mensen beoordelen of interpreteren gebeurtenissen als schadelijk, neutraal of positief voor hun belangen, met bijpassende emoties als gevolg. Als de patiënt meent dat de pijn tijdens het oefenen het gevolg is van optredende schade, dan zal hij bang en voorzichtig worden. Het gaat bij het interpreteren van gebeurtenissen niet alleen om fysieke, voor- of nadelen van een gebeurtenis, maar vaak ook om de psychische. Het verlies van bijvoorbeeld zelfwaarde bij fysieke verminking is doorgaans pijnlijker dan de verminking zelf. Bovendien beoordelen mensen of ze de middelen, vaardigheden en energie hebben om iets tegen de dreiging te doen (coping) (15). Immers, een dreiging die je gemakkelijk kunt afweren, zal nauwelijks voor enige emotionele beroering zorgen.
Een zeer doordringend behoefte, die veel van het gedrag, denken en emoties kan verklaren, is de behoefte ‘ergens bij te horen’ (need-to-belong). Het is een sterke (aangeboren) behoefte tot het aangaan en onderhouden van langdurige, positieve en significante interpersoonlijke relaties. Andere motieven, zoals zelfpresentatie, presteren en aardig zijn, zijn daaruit af te leiden (16). Wordt aan die behoefte voldaan, dan wordt dit ervaren als een positieve gemoedstoestand, en lichamelijke en psychische gezondheid. Deprivatie van die behoefte leidt tot negatief affect, zoals verdriet, teleurstelling, angst en gevoelens van eenzaamheid en minderwaardigheid.
Ons gedrag wordt vaak door zulke dieperliggende behoeften en belangen gestuurd (17). Daardoor kunnen soms onverwacht emoties bij de patiënt ontstaan bij ogenschijnlijke onbelangrijke incidenten.
Het cognitieve model van emoties voorspelt dat, wanneer iemands kijk op of evaluatie van de situatie verandert, dan ook zijn emoties en gedrag zullen veranderen. Dit wordt in onderzoek bevestigd (18). Het is in het bijzonder de Rational Emotive Behavior Therapy (REBT) van Albert Ellis die de evaluatie van gebeurtenissen aangrijpt om emoties te veranderen. In zijn visie zijn er vier categorieën evaluatieve cognities die de emoties enorm in duur en heftigheid doen toenemen (13).
Bij ‘moetisme’ eist men iets waar men feitelijk alleen een voorkeur in kan hebben. De fysiotherapeut eist dat de patiënt goed oefent en is zwaar teleurgesteld als dit niet zo blijkt te zijn.
Bij ‘catastroferen’ maakt men van een mug een olifant: de patiënt vindt de pijn van de lichte verstuiking heel verschrikkelijk.