Documentaire 'Shadow Game' over minderjarige vluchtelingen: geen Spel zonder grenzen | De Volkskrant
Als overlevingsstrategie maken minderjarige migranten van hun vlucht een spel. De makers van de documentaire Shadow Game zaten ze op de huid.
Rosa Uijtewaal 8 juni 2021, 16:27
'Het is een missie. Als je die afmaakt, win je het spel. Erop of eronder.' Zo ­typeert de Afghaanse vluchteling SK (15) de reis naar West-Europa. SK heet Saijd Khan, maar hij denkt dat SK in Europa beter klinkt. De documentaire Shadow Game toont hoe tien minderjarige vluchtelingen via de zogeheten Balkanroute of Italië proberen West-­Europa te bereiken. Ze documenteren hun reis met vlogs en TikTok-filmpjes.
'Ze houden grip op de situatie door hun ervaringen te filmen en noemen hun reis 'Het spel', zeggen regisseurs Els van Driel en Eefje Blankevoort. Ze volgden de jongeren drie jaar lang en waren verrast door hun overlevingsstrategieën.
In het spel is volgens de jongens elke grensovergang of rivier en elk bos of berggebied een niveau. De jongens visualiseren zichzelf als personage in het spel, waarin bijvoorbeeld lange tochten te voet onderdelen zijn. Wie West-Europa bereikt, heeft gewonnen. Wie een illegale push back krijgt – wanneer grenswachten vluchtelingen zonder procedure terugzetten naar een eerder gepasseerd buurland – is af. 'Dat perspectief van de jongeren is nieuw', aldus de regisseurs.
Aanleiding voor de documentaire was een ontmoeting met een jonge vluchteling uit Gambia op Lesbos in 2017. Blankevoort en Van Driel deden onderzoek voor hun documentaire The Deal, over de gevolgen van de Turkije-deal. 'Hij zag eruit als een tiener, zoekend en alleen. Hij had geen toegang tot informatie en verbleef tussen de volwassenen in Moria', aldus Van Driel. En hij was niet de enige. De afgelopen drie jaar zijn 18 duizend asielkinderen vermist in Europa, blijkt uit onderzoek van Lost in Europe, een collectief van onderzoeksjournalisten. Van Driel en Blankevoort vermoeden dat een deel daarvan geregistreerd is als volwassene, zoals deze Gambiaanse jongen, zodat ze niet onder het kinderrechtenverdrag vallen. Op deze manier wordt er geen asielprocedure begonnen en krijgen de kinderen geen bescherming in de vorm van gezondheidszorg of onderwijs. Van Driel: 'We vroegen ons af of de rechten van alleenreizende vluchtelingenkinderen door Europese landen wel worden erkend.'
Dansen in de laadbak
De jongeren reizen met een paar anderen, zonder ouders of volwassenen, en hebben weinig contact buiten hun eigen groep. 'We probeerden het gevoel van 'alleen op de wereld' op een filmische manier over te brengen door volwassenen bewust buiten beeld te laten', zegt Blankevoort. Zelfgemaakte vlogs en TikToks van de vluchtelingen bleken een mooie toevoeging aan het eigen materiaal. In de vlogs van SK ziet de kijker vluchtelingen dansend in de laadbak van een rijdende vrachtwagen of zwaaiend tussen treinwagons. 'De reis is makkelijker vol te houden door te doen alsof het leuk is', zegt van Driel. Tegelijkertijd fungeren de video's als een geruststelling voor het thuisfront.
De eerste productiedagen op een nieuwe plek behelsden steevast: zonder camera rondhangen en contact leggen. Bij het zoeken naar de hoofdpersonen werd gekeken wie het verhaal kon dragen, waarbij de jongere tieners van 11 of 12 jaar afvielen. Blankevoort: 'Bij sommige jongens voelde je dat ze te kwetsbaar en schrikachtig waren'. Van Driel: 'Je zag in hun blik dat ze er eigenlijk niet waren en zich mentaal dissocieerden. We konden hen niet vragen te reflecteren op wat ze meemaakten'. Oudere jongens, zoals SK, zochten de makers zelf op en traden op de voorgrond.
Drie jaar improviseren
Het maken van Shadow Game bleek drie jaar lang improviseren. Nooit werd meer dan tien aaneengesloten dagen geresearcht en gefilmd, omdat de jongeren vaak onverwacht vertrokken. Van Driel: 'We filmden altijd aan een stuk door, want voor je het wist waren ze weer weg.' Tijdens het filmen merkten Blankevoort en Van Driel dat smokkelaars sommige hoofdpersonen onder druk zetten om niet mee te werken. 'Soms sloeg de stemming opeens om. In Belgrado ging SK op zoek naar een smokkelaar en stuurde hij ons weg. De volgende dag belde SK dat hij niet meer mee wilde doen', zegt Van Driel.
'Wij hadden toen al uitgebreid met hem gefilmd en snapten niet wat er aan de hand was. Twee weken later meldde SK zich weer. Waarschijnlijk heeft iemand tegen hem gezegd: 'Waarom verraad je onze route?', en hem onder druk gezet om niet met ons te filmen. De smokkelaars waren op elke ontmoetingsplaats aanwezig, dat voelde je altijd. Soms zei onze researcher Zuhoor Al Qaisi, die als gevluchte journalist uit Irak zelf ervaring had met smokkelaars: 'Ga maar even verder, er staat hier een smokkelaar mee te luisteren.''
Bijna elke dag onderhielden Blankevoort en van Driel appcontact met de tien jongeren. 'Onze grootste angst was dat ze op een dag door een ijskoude rivier zouden worden meegesleurd, zoals Mohammed (14) bijna overkwam', zegt Blankevoort. 'Het is een godswonder dat al die kinderen nog leven', vult Van Driel aan. Andere levensgevaarlijke bedreigingen voor de jongeren zijn landmijnen, mishandeling door grenspolitie, zuurstofgebrek in vrachtwagens en kou.
'Ik ben journalist, maar ik ben ook mens', antwoordt Van Driel op de vraag of de scheidslijn tussen activist en journalist bij hen niet te veel vervaagt. 'We zijn geëngageerde makers. We vertellen het verhaal van gevluchte kinderen van wie de rechten worden geschonden zoals de aanvraag op asiel of het recht op onderdak. Je ziet het onrecht, de illegale push backs en raakt betrokken. Ik geloof niet dat we de film op een andere manier hadden kunnen maken.' Blankevoort: 'We zeiden tegen ze: we zouden je het liefst helpen met een paspoort en een vliegticket, maar we kunnen alleen je verhaal vertellen en contact houden.'
Eefje Blankevoort en Els van Driel wonnen in maart met hun film tijdens het mensenrechtenfilmfestival FIFDH in Genève de Youth Jury Award en de Grand Prize of Geneva. Ook kregen ze in april de Dutch Movies Matter Award bij Movies that Matter. De 10 duizend euro aan prijzengeld hebben de regisseurs ondergebracht in een fonds voor onverwachte uitgaven van de jongeren, zoals de vertaling van een schooldiploma of de inrichting van een woning.