Voor de kunstenaar Marina Abramovic geldt: aan het werk zijn = leven. In haar levensverhaal komen twee lijnen samen, die cultuurhistorisch relevant zijn.
Gisteren hebben we bij de Leesclub van Alles de autobiografie van Marina Abramovic besproken: Walk through Walls. Marina Abramovic (1946, Belgrado) is een wereldberoemde performancekunstenaar. Haar boek heb ik met diep medelijden en soms met afschuw gelezen.
Eerst die verschrikkelijke jeugd: geslagen worden en opgesloten in een donkere kelder. Dan haar rijzende ster; ze kerft er een op haar buik tijdens een performance in 1975. Dan volgt een eindeloze reeks performances waarin ze zichzelf vrijwel altijd op één of andere manier beschadigt, al was het maar door urenlang stil te zitten.
Ondertussen was het privé ook niet zo leuk. De relatie met haar eerste man, met wie ze ook samenwerkte, loopt stuk op verschil van artistiek inzicht. En vooral ook op verschil van artistieke inzèt. Voor Abramovic gaat het werk namelijk voor. Altijd.
Later vindt ze een nieuwe liefde, maar uiteindelijk verlaat hij haar voor een jonger exemplaar. Hoe cliché wil je het hebben?!
Gelukkig is het publiek er nog. Het publiek geeft om haar, maar geeft zij ook om haar publiek? Ze krijgt in 1997 een grote prijs in Venetië (de Gouden Leeuw voor Beste Kunstenaar van de Biënnale), maar ze kijkt minachtend neer op het handenschudden en de recepties die erbij horen.
Voor Abramovic geldt: aan het werk zijn = leven. En in dat leven komen twee lijnen samen, die cultuurhistorisch relevant zijn.
De eerste lijn is een maatschappelijke: de vrouwenemancipatie. Als vrouwelijke kunstenaar word je in onze cultuur tegenwoordig niet meer met de nek aangekeken, voor gek verklaard, of zelfs in een gesticht gestopt, zoals de beeldhouwster Camille Claudel een eeuw geleden in Frankrijk nog overkwam. Vandaag de dag kun je in relatieve vrijheid je werk doen. Je krijgt er soms zelfs subsidie voor, zoals Abramovic in de jaren zeventig in Nederland.
Kortom: er is een nieuw verworven maatschappelijke vrijheid voor vrouwelijke kunstenaars, die Marina Abramovic met beide handen heeft aangegrepen. Ze heeft hem benut en ze heeft hem groter gemaakt, door de grenzen ervan nadrukkelijk te verkennen via veel naakt, veel geweld, maar ook veel nieuwe vormgeving in de perfomancekunst. Dat moeten we haar nageven.
Maar wat dreef haar om zo ver te gaan? Om steeds haar eigen grenzen te overschrijden? Het antwoord daarop is te vinden langs een tweede lijn: die van de vraag naar de invloed van je jeugd op je persoonlijkheid en je leven. Hoe werkt die en hoe ver gaat die eigenlijk?
De zelfbeschadiging en de bovenmenselijke inspanningen in haar performances doen mij sterk denken aan de afschuwelijke jeugd die ze in haar boek beschrijft. Ze heeft als kind geleerd hoe ze met zichzelf om moet gaan. De slaag die het kind krijgt van haar moeder, wordt later de zelfbeschadiging van de volwassene als kunstenaar.
De vele vormen van urenlange, extreme zelfbeheersing in de performances doen mij denken aan het kind dat werd opgesloten in de donkere kelder; dat kind wordt gedwongen zich te beheersen en te volharden tot ze er hopelijk ooit weer uit mag. Met andere woorden: de bewegingsvrijheid die haar als kind regelmatig werd ontnomen, ontneemt ze zichzelf als volwassene in haar werk. En daar krijgt ze veel aandacht voor! Maar het lijkt de enige vorm van aandacht te zijn, die ze echt begrijpt. En dat vind ik tragisch.
Ik geef toe: dit is allemaal psychologie van de koude grond, maar we zijn tegenwoordig allemaal semi-psychologen. De lifestyle-goeroes en de diepte-interviewers voorop. Onze jeugd beschouwen we als zeer bepalend voor ons latere leven. Dat is een common sense gedachte in onze cultuur. En die onderschrijf ik.
In het levensverhaal van Marina Abramovic komen dus twee lijnen samen. De eerste: zij maakt als kunstenaar gretig gebruik van de groeiende maatschappelijke vrijheid voor vrouwelijke kunstenaars. En ze vergroot die vrijheid zelfs, door de grenzen ervan te verkennen. De tweede lijn: haar persoonlijke verhaal kun je zien als een sterke casus ter ondersteuning van het breedgedragen idee dat je jeugd van invloed is op je persoonlijkheid en je latere leven.
Eén en ander maakt Marina Abramovic tot een tragische, maar vooral ook cultuurhistorisch relevante figuur.