3.Bụi và các bệnh phổi do bụi
 Thiết kế và điều hành tour (Trường Đại Học Duy Tân)
Scan to open on Studocu
Studocu is not sponsored or endorsed by any college or university
 3.Bụi và các bệnh phổi do bụi
Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
lOMoARcPSD|25969661
BỤI PHỔI NGHỀ
NGHIỆP
Mục tiêu
1)Trình bày được định nghĩa, phương thức
hình thành vàphân loạibụi
2)Trình bày được các táchạicủa bụitrên
người tiếpxúcvàtiêuchuẩn bụichophép
3)Nêu yếu tốgiúp chẩn đoán bệnh bụi phổi
nghề nghiệp .
4)Nhận thức được bệnh bụiphổi, đặc biệt là
bệnh bụi phổi siliclàphổ biến nhất và có thể
dự phòng được
5)Trình bày được cácbiện pháp dự phòng tác
hạicủabụitrong môitrường laođộng
2 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Lịch sử và dịch tễ
•Trung Quốc (1990 )có:358.808 cabụi phổi
trong đó 6461 cabụi phổi silic.Từ1991 –1995
cónửa triệu người bị bụi phổi silicvà24.000tử
vong/năm .
§Mỹ:Ước tính 59 000 camắc bệnh phổi Silic,
300cachết mỗinăm (consốthậtsựchưa biết
rõ)
§Trung Quốc :1991 –1995 ghi nhận hơn 500
000 cabệnh phổi Silic, vớihơn 6000 camới
vàhơn 24 000 catửvong mỗinăm (chủ yếu ở
công nhân lớntuổi)
www.who.int/peh/Occupational_health/OCHweb/OSHpages/OSHDo 
cuments/Factsheets/Silicosis.htm
Lich sửvàdịch tễ
•Việt Nam :Bệnh bụiphổi Silic chiếm tỉlệ
caonhất trong 30bệnh nghề nghiệp được
hưởng bảo hiểm ytếhiện nayởnước ta.
Tính đến cuối năm 2018tổng số bệnh nghề  
nghiệp ở VN là 28000 người ,tuynhiên con 
sốthực tế cóthểgấp 10 lần. Trong đó, bệnh 
bụi phổi là bệnh phổ biến nhất, 74% số ca .
Đại cương về bụi trong sản xuất
1.Định nghĩa bụitrong MTLĐ
•Bụitrong MTLĐ làbụi phát sinh từquá trình
sx.
•Bụilàmột tậphợp nhiều phần tửcókích
thước nhỏ bé vàtồn tại lâutrong không khí
dưới dạng bụi bay, bụilắng vàcác hệkhí
dung nhiều pha gồm hơi, khói, mù, được
hình thành từsự vỡ vụn của vậtchất dolực
tựnhiên hoặc do quá trình sảnxuất gây nên
5
 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
•Dosựvụnnátcơhọccủa chất rắn:nghiền đá ...
•Dosựđốtcháy không hoàn toàn hoặc docác
vụnổ
•Trong quátrình sấy,luyện :các chất hơi bốc lên
ngưng tụ trong không khí hoặc bịôxyhoátạo
keo khí dung :hơichì,kẽm...
62. Các phương thức hình thành bụi
3. Một số ngành  
nghề tiếpxúc với
bụi
7
8
•Khai thác quặng: công đoạn khoan, đập,  
nghiền
•Gốm, sành, sứ
•Sản xuất vật liệu xây dựng
•Cơ khí: bộ phận làm sạch khuôn đúc, đúc,  
tiện, mài
•Công nghiệp hoáchất
•Công nghiệp thực phẩm
•Luyện kim
9
Phân loại bụi
1.Theo nguồn gốc
1.1.Bụi hữucơ
•Bụi tựnhiên
•Bụi thực vật (bông, đay, gỗ…)
•Bụi động vật (lông, tóc...)
•Bụi nhân tạo (nhựa hoá học, caosu...)
1.2. Bụi vô cơ
•Bụi khoáng chất (thạch anh, amiăng, silíc, talc...)
•Bụi kim loại (sắt, đồng, chì,nhôm...)
•Bụi hỗn hợp; thường do mài, cạo, đúc
10 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
2. Theo kích thước
2.1.Phân loạidựavàotínhchất vật lývàsứcrơi
•Bụi >10µmcóthểnhìn thấy bằng mắt
thường ,rơitheo địnhluậtNui-tơn
•Bụihiển vi:kích thước 0,1 - 10µm, ởdạng
sương mù,nhìn thấy bằng kính hiển vithường,
rơitheo định luậtStoke, đasốlơlửng trong
không khí .
•Bụisiêu hiển vi:kích thước < 0,1µm,ởdạng
khói, không lắng xuống vàchuyển động Brown,
nhìn thấyởkínhhiểnviphóng đại lớn.
11
3. Theo tác hại củabụi
•Bụitrơ
•Bụiđộc
•Bụi không độc
•Bụi gây dị ứng
•Bụi gây ung thư
•Bụinổ
13 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Tác hại của bụi trên người tiếp xúc
1. Các yếu tố quyết định táchại
•Độ phân tán
•Độ hoà tan và tỷtrọng
•Hình dáng và độ rắn của hạt bụi
•Tính mang điện
•Thành phần hoá học
•Nồng độbụi
14
2. Điều kiện lao động
•Điều kiện laođộng nặng nhọc kếthợp với
ồn,rung vàhơikhíđộclàmtăng tác hại
củabụi.
3.Tác hại củabụitrên cơquan hôhấp
1.Ởđường hô hấptrên
•Xung huyết, tăng bài tiết các chất nhờn,  
phùthũng.
•Làm niêm mạc dày lên và teo niêm mạc.
•Loét và thủng vách ngăn mũi.
15 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
bụi > 5µmbụi < 5µm
2.Ởphổi
1.Giữvàđàothảibụicủaphổi
•bụi> 5µm:vàophếquảnàbị giữ lạiàbịcáctế
bàolôngchuyển đẩyrangoài .
•bụi< 5µm:vàophế nang àbịcácđạithực bào
nuốtàđẩyraphế quản nhờtếbàolông chuyển
đẩyrangoài, nhưng đốivớibụi độc làmchết đại
thực bàothìgâyxơhoá phổi .
•Việc đàothảibụiphục thuộc vào:
ØKích thước hạt bụi
ØThời gianlọcsạch
ØĐộhoàtan:bụicàng dễhoàtanthìcàng nhanhđàothảirangoài
17 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
3.2.2. Tác hại ởphổi
•Phản ứng xơhoá
•Khí thủng quanh ổ
•Biến đổi động mạch
•Biến đổi phế quản nhỏ thứphát
3.2.3. Các loại bụi gây bệnh bụi phổi
•Bệnh bụi phổi -silic(Silicosis )
•Bệnh bụi phổi -amiăng (Asbestosis)
•Bệnh bụi phổi do xi măng (silicosis)
•Bệnh bụi phổi -than (Anthracosis )
•Bệnh bụi phổi -sắt(Siderosis )
•Bệnh bụi phôi -bông (Byssinosis)
•Ung thư phổi, màng phổi
18
4. Ở các cơ quan khác
•Bệnh ngoài da:làmkhôda,viêm da,loét
da,gâymụn trứng cáhayviêm da
•Gây chấn thương mắt:kích thích màng
tiếphợp, viêm mimắt, mộng thịt... bỏng
giác mạc, sẹo giác mạc, cóthểgây mù
loà...
•Viêm răng lợi
•Viêm dạ dày
19 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Nhóm  
bụi
Hàm lượng bụi silíc (%)Nồng độ bụi toàn  
phần (hạt/cm3)Nồng độ bụi hô  
hấp(hạt/cm3)
Lấy  
theo caLấy theo  
thờiđiểmLấy  
thờiđiểm
1 Lớn hơn 50 đến 100 200 600 100 300
2 Lớn hơn 20 đến 50 500 1000 250 500
3 Lớn hơn 5 đến 20 1000 2000 500 1000
4 Nhỏ hơn hoặc bằng 5 1500 3000 800 1500
205. Tiêu chuẩn bụi silic
5.1. Giá trị nồng độ bụi và bụi hạt tối đa  
chophép
Bảng 1: nồng độ bụi hạt tối đa cho phép có trong
1cm3  không khí
Bảng 2: nồng độ bụi trọng lượng tối đa  
cho phép trong 1 m3 không khí
Nhóm  
bụiHàm lượng bụi silíc  
(%)Nồng độ bụi toàn  
phần (mg/m3)Nồng độ bụi hô  
hấp(mg/m3)
Lấy  
thờiđiểm
1 100 0,3 0,5 0,1 0,3
2 Lớn hơn 50 đến 100 1,0 2,0 0,5 1,0
3 Lớn hơn 20 đến 50 2,0 4,0 1,0 2,0
4 Nhỏ hơn hoặc bằng 20 3,0 6,0 2,0 4,0
21 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Tác hại theo từng loại bụi
Bụisilic
Bụisilictựdogây bụi phổi silic(silicosis) .Người lao
động nếu tiếpxúcliêntụcsau5năm thìcónguy cơ
mắcbệnh .
Biểu hiện:
•Khó thở khi gắng sức
•Đau tức ngực,
•Ho, khạc đờm,
•Ănngủkém và cơthểsuynhược .Người bệnh dễ
bịnhiễm trựckhuẩn laovàcácbệnh nhiễm khuẩn
khác.Bệnh gâybiến chứng giãn phếnang phổi,
suyhô hấp, viêm phế quản, viêm phổi, tâmphế
mạn, trànkhímàng phổilàmnạn nhân tửvong.
22
Bụiaminăng
Bụi amiăng gây bệnh bụi phổi amiăng (asbestosis).  
Bệnh thường xuất hiện sau 10 năm tiếp xúc.
Biểu hiện:
•Khóthở,
•Đau ngực, ho khạc đờm,
•Có thể bị viêm phế quản phối hợp với viêm tiểu phế  
quản, tràn dịch màng phổi,
•Dày màng phổi, xơ phổi, xẹp phổi,
•Có thể biến chứng tâm phế mạn đưa đến tử vong.
•Bụi amăng có nguy cơ gây ung thư phổi, ung thưdạ
dày, ung thư thanh quản, đường tiêu hoá. 23 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Bụi Ximăng
•Thành phần của ximăng có silic, oxit sắt, vôi,  
crom…
àtiếpxúc với ximăng cónguy cơgâybệnh bụi phổi
silic, bệnh bụi phổi sắt…
àXimăng ănmòn da,làm tổn thương da, bệnh
chàm da,gâyloétgiác mạc mắt, viêm viên mạc
họng, viêm thanh quản vàviêm niêm mạc mũi .
24
Bụithan
Trong than có hàm lượng bụi silíc
àtiếpxúcvớithan cónguy cơbịbệnh bụi phổi than-
silic.
àBệnh bụi phổi than gâyrốiloạn thông khíphổi, tràn
khímàng phổi làmxơhoáphổi, viêm phế quản mạn
tính.Bụithan cóthểgâyxạm da nghề nghiệp .
Bụisắt
•Tiếp xúcvớibụisắtcónguy cơbịbệnh bụi phổi sắt,
•Bệnh thường phối hợp với các bệnh phổi mạn tính
khác như bệnh viêm phế quản mạn tính.
•Người bịbệnh bụi phổi sắtbiểu hiện hokhạc đờm
màu hồng, bệnh này cóbiến chứng suy tim.
25 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Bụibông (byssinois)
Bụibông, gai, đay ảnh hưởng đến thông khíphổi,
bụi gây cothắt phế quản, phù nềniêm mạc ở
đường hôhấp, gây bệnh bụi phổi bông .
Biểu hiện:
Tức ngực, khó thở vào cuối buổi làm việc đầu tiên  
sau ngày nghỉ.
Bụi bông làm giãn phế quản, phế nang, suy hô  
hấp mạn tính, suytim.
Bụi bông gây viêm da dị ứng, viêm bờ mi, kích  
thích hen phế quản.
26
Sợi khoáng nhân tạo
•Gây xơhoáphổi, ungthưphế quản, thường bị
viêm thanh quản mạn tính.
•Làm viêm kết mạc mắt, viêm mũidịứng, viêm
học.
•Tiếp xúcvớisợikhoáng có thểbịviêm da,mọc
cácmụn cơm, sừng hoá da, cóthểbịviêm
quanh móng .
27 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Bụi phổi silic nghề
nghiệp
Khái niệm
•Silicosis làbệnh phổi gây tàn
phế vàtửvong dohítphải bụi
chứa các hạttinh thể rấtnhỏ
Silica SiO 2(thành phần cơbản
của cát và granite) .
Cơ chế bệnh sinh

Biểu hiện:
26
học.
nghiệp
Khái niệm
•Bụisiliccótácdụng độc đối vớitếbào khicácđại
thực bàoăncáchạt bụi nàythìmàng tếbàobịtổn
thương, đặc biệt tổnthương cáctúitiêu thực bào
làmchonhững men thủy phân thoát ravà khuếch
tántrong tếbào chất gây nên sựtựtiêu của đại
thực bào.
•Sựtiêuhủy đại thực bào dosilicgâynên mộtloạt
cácphản ứng sinh học, dẫn đến sựhình thành tổn
thương thểhạtđặctrưng chobệnh silicosis
•Người đãbịbệnh bụiSilic, dễcónguy cơmắc
thêm cácbệnh khác nhưviêm phổi, lao, nấm.
Chẩnđoán
ØYếu tố tiếpxúc
ØLâm sàng.
ØHình ảnh tổn thương trên phim Xquang
ØChức năng hô hấp
Chẩnđoán
Yếu tố tiếp xúc:
-Tuổi nghề và thời gian tiếp xúc với bụi
-Đặc điểm lao động và vị trí laođộng
-Kết quả đo bụi trong môi trường laođộng
Lâmsàng
Triệu chứng lâmsàng thường biểu hiện muộn
và không đặchiệu, ítcógiátrịtrong chẩn đoán
xácđịnh
Triệu chứng :
-Khó thở khi gắng sức: Biểu hiện muộn sau  
các hình ảnh X quang đã rõ.
-Ho và khạc đờm.
-Đau tức ngực.
-Nếu có tình trạng bội nhiễm thường biểu hiện  
ran rít, ranngáy
Chẩnđoán
Hình ảnh tổn thương trên phim Xquang:
•Hình ảnhtổn thương cơbảntrênXquang của
bệnh silicosis lànốtmờnhỏvàđám mờlớn.
•Muốn xácđịnhchắc chắn bệnh bụi phổi silic phải
căn cứ chủ yếuvàosựtiến triển củabệnh .
•Xácđịnh theo phim, phải chụp tốithiểu 2phim
cách nhau ítnhất 1năm, cáchạtsilico nhất thiết
phảitồntại
Hình ảnh Xquang –Silicosis
normal x-raysilicosis (upper lobes)
silicosis (diffuse)
Chẩnđoán
Chức năng hô hấp
-Rốiloạn thông khíhạnchế:Dung tíchsống thực
tếtrêndung dịch sống lýthuyết giảm dưới 70 %.
-Rốiloạn thông khítắcnghẽn :Thể tích tối đa
giây đầu tiên trên dung tích sống giảm dưới
70%.
-Rối loạn thông khí hỗn hợp: Giảm mạnh cả dung
dịch sống và thể tích tối đagiây.Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Biếnchứng
üBiến chứng lao phổi, phổi bị xơ hóa và  
khí thũng, suy tim phải.
üNgười bệnh mất khả năng laođộng.
üTửvong.
Tiếntriển
ØĐây là bệnh không thể chữa khỏi nhưng có  
thể làm ngưng sự phát triển củabệnh.
ØBệnh tiến triển chậm, xơ hóa phổi ngày càng  
lantỏa.
ØNếu phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm và  
ngừng tiếpxúc với yếutốphơi nhiễm (bụi),
phần lớn các trường hợp tổn thương ổnđịnh.
•Chống viêm: dùng Prednisolon một đợt ngắn.
•Điều trị triệu chứng.
•Rửa phế nang để hút hết bụi và các thực bào  
ăn bụi ra khỏi đường hô hấp.Điềutrị
BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA
A. Biện pháp cá nhân :
Đeo các loại khẩu trang, mặt nạ đúng tiêu chuẩn
Trang bị phòng hộ cánhân:
•Trang bịquần áo công tácphòng bụi
không cho bụilọtqua đểphòng ngừa
cho công nhân làm việc ởnhững nơi
nhiều bụi, đặcbiệtđốivớibụi độc .
•Dùng khẩu trang, mặt nạhô hấp, bình
thở, kính đeo mắt để bảo vệmắt, mũi,
miệng .
45
B.Biện pháp kỹthuật
•Phương pháp chủ yếu để phòng bụitrong công
tácxay,nghiền, sàng, bốcdỡcácloạivậtliệuhạt
rờihoặc dễsinh bụilàcơgiới hoá quátrình sản
xuất đểcông nhân íttiếpxúc với bụi.Cheđậycác
bộphận máy phát sinh nhiều bụi bằng vỏche, từ
đóđặt ống hút thảibụirangoài .
•Đổimớithiết bịvàcảitiếncông nghệ
•Ápdụng máy, thiết bịtựđộng hoá, cóhệthống
lọcbụi(lòđứng sảnxuấttheo quytrình khép kín)
B.Biện pháp kỹ thuật
•Trong ngành khaithác đávàxâylắpcông trình
ngầm, sửdụng máy khoan có thuhồi bụi vàca-
binlắpđiều hoànhiệt độthay thế máy khoan
tay.
•Hạn chế việc tiếpxúc của công nhân vớibụi
phát sinh trong quátrình làmviệc đầutưxe
chuyên chở, máy ủi…cólắpđiều hoà không
khí.BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA
Chú ýđiều kiện làmviệc, hệthống thông
khí, thoáng gió, che đậy cáctácnhân,
máy móc gây bụi .
C. Biện pháp về tổchức:
•Bốtrícácxínghiệp, xưởng giacông, ...phát
ranhiều bụi, xacác vùng dân cư, các khu
vực nhà ở.Công trình nhà ăn, nhà trẻđều
phải bố tríxanơisảnxuất phát sinh rabụi.
•Đường vậnchuyển cácnguyên vậtliệu, bán
thành phẩm, thành phẩm mang bụi phải bố trí
riêng biệtđểtránh tình trạng tung bụivàomôi
trường sảnxuất nóichung vàởcác khu vực
gián tiếp.Tổchức tốt tưới ẩmmặtđường khi
trờinắng gió,hanh khô.
51
D. Biện pháp y tế
• Ở trêncông trường vàtrong nhàmáy phải cóđủ nhà
tắm, nơirửachocông nhân .Sau khilàmviệc công
nhân phải tắmgiặtsạch sẽ, thay quần áo .
•Cấm ăn uống, hút thuốc lánơisảnxuất.
•Không tuyển dụng người cóbệnh mãn tínhvềđường
hô hấp làmviệcởnhững nơinhiều bụi .
•Những công nhân tiếp xúc với bụithường xuyên
được khám sức khoẻ định kỳđể phát hiện kịpthời
những người bị bệnh do nhiễm bụi .
•Phải định kỳkiểm tahàm lượng bụiởmôitrường sản
xuất, nếuthấy quátiêuchuẩn cho phép phải tìmmọi
biện pháp làmgiảm hàm lượng bụi.
52 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
Điều kiện tuyển lựa và bảovệ
sức khoẻ công nhân
Những người mắc một số bệnh sau đây không  
được làm việc ở những nơi có nhiều bụi
-Lao phổi tiến triển, khí thũng phổi, hô hấp bằng  
mũi bị trở ngại, viêm phế quản mạn tính.
Những người mắc bệnh sau đây phải tránh bụi  
kích thích:
-Viêm đường hô hấp trên mạn tính hay chuyển  
sang cấp diễn.
-Viêm kết mạc, viêm da, lở loét...
53
E.Các biện pháp khác :
•Thực hiện tốt khâu bồi dưỡng hiện vật 
cho  công nhân.
•Tổ chức ca kíp và bố trí giờ giấc lao 
động,  nghỉ ngơi hợp lý để tăng cường 
sức khoẻ.
•Coi trọng khẩu phần ăn và rèn luyện thân  
thể cho công nhân.
54 Downloaded by ??t Nguy?n (nguyendatdtqn@gmail.com)
THANK YOU!
Bảng tóm tắt phân loại quốc tế ILO -
2000 về phim các bệnh bụi phổi
Đặcđiểm Mãhoá Định nghĩa
Chấtlượng 1 Tốt
phim 2 Chấp nhận được, không có lỗikỹ
thuật ảnh hưởng đến việcphân
loại bệnh bụiphổi
3 Chấp nhận được, có một vài lỗi kỹ
thuật nhưng vẫn phân loạiđược
4 Xấu, không chấp nhận được
Mật độ và hình mờ
•Mật độ phụ thuộc vào sự tập trung của các hình mờ nhìn  
thấy trên phim
•Mật độ có thể được xác định bằng cách so sánh một phim lạ  
với bộ phim mẫu
•Có 4 loại mật độ chính: -0, 1, 2 và3
•Sự tập trung của các hình mờ càng tăng thì mật độ càng  
tăng
•Hệ thống ILO công nhận thêm sự xác định mật độ theo các  
phân nhóm nhỏ được chia làm 12 mức
0/-, 0/0, 0/1
1/0, 1/1, 1/2
2/1, 2/2, 2/3
3/2, 3/3, 3/+
2000 về phim các bệnh bụiphổi
Trong hệthống phân loạiILO:
Phổi phải (R)vàtrái(L)được chia làm3
vùng :vùng trên(U),vùng giữa (M)và vùng
dưới (L)
Đặcđiểm Định nghĩa
Hình dáng và kích  
thước
-Trònđều
-Không trònđều-Các chữ p, q và r dùng để chỉ các nốt tròn đều. Có 3  
kích thước được xác định dựa theo hình ảnh trên  
phim mẫu
p: đường kính nốt mờ đến 1,5mm
q: đường kính nốt mờ từ trên 1,5 đến 3mm  
r: đường kính nốt mờ từ trên 3 đến 10mm
-Các chữ s, t và u dùng để chỉ các hình mờ nhỏ không  
tròn đều. Có 3 kích thước được xác định dựa vào  hình 
ảnh trên phim mẫu
s: chỗ rộng của hình mờ đến 1,5mm
t: chỗ rộng của hình mờ từ trên 1,5 đến 3mm  
u: chỗ rộng của hình mờ từ trên 3 đến 10mm
Vi du: p/p, q/q, p/r,u/q
Đám mờ lớn 0 A B C
(0 = không có  
đám mờ  
lớn)-Đám mờlớnđược xácđịnh lànhững hình
mờcókích thước vượt quá10mm
Đám mờlớnloại A: một đám mờcókích
thước đến50mm hoặc tổng kích thước của
mộtvàiđám mờlớnkhông vượt quá 50 mm
Đám mờlớnloại B: một đám mờcókích
thước trên 50mm nhưng không vượt quá
vùng trên phổi phải hoặc tổng kích thước
củamột vài đám mờlớnkhông vượt quá
vùng trênphổi phải
Đám mờlớnloại C: một đám mờcókích
thước vượt quá vùng trên phổi phải hoặc
một vài đám mờlớncótổng kích thước

phim mẫu
đám mờ  
vượt quá vùng trênphổi phảiBảng tóm tắt phân loại quốc tế ILO -
Cảm ơncác em đãlắng nghe !
BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH COPD
 Pharmacy (Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh)
 BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH COPD
BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH  ( COPD)
1.ĐN   :   
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (tên tiếng Anh là Chronic Obstructive Pulm onary
Disease – COPD)  là tình trạng viêm niêm mạc đường thở mạn tính gây giảm
chức năng thông khí ở phổi. Người bệnh thường cảm thấy khó thở vì đường t hở
bị hẹp so với bình thường và có thể dẫn đến suy hô hấp.
2.      Các triệu chứng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) thường gặp   
Các triệu chứng của bệnh  thường không rõ ràng và dễ nhầm lẫn với các bệnh hô
hấp khác cho đến khi có xuất hiện tổn thương phổi và thường trở nên trầm trọng
hơn theo thời gian, đặc biệt nếu tiếp tục tiếp xúc với khói thuốc. Tổn  thương
trong  tắc nghẽn phổi mạn tính  ban đầu chủ yếu tập trung ở các nhánh phế quản
nhỏ có đường kính < 2mm và nhu mô phổi.
Các dấu hiệu mắc bệnh COPD  ban đầu  có thể bao gồm:
Cảm thấy khó thở, đặc biệt là trong các hoạt động thể chất;
Thở khò khè;
Tức ngực;
Ho có đờm kéo dài;
Nhiễm trùng đường hô hấp thường xuyên;
Thiếu năng lượng;
Giảm cân ngoài ý muốn (trong giai đoạn sau);
Sưng phù ở mắt cá chân, bàn chân hoặc chân.
Sốt nhẹ và cảm giác ớn lạnh
3. PHÂN LOẠI
COPD bao gồm
Viêm phế quản tắc nghẽn mãn tính (được xác định bởi lâm sàng)
Khí phế thũng (được xác định bởi giải phẫu bệnh hay X quang)
Nhiều bệnh nhân có các đặc điểm của cả hai.
Viêm phế quản mãn tính tắc nghẽn  là viêm phế quản mãn tính có tắc
nghẽn luồng khí. Viêm phế quản mãn tính được định nghĩa là ho có đờm
trong hầu hết các ngày trong tuần ít nhất là 3 tháng trong 2 năm li ên tiếp.
Viêm phế quản mãn tính trở thành viêm phế quản tắc nghẽn mạn tính nế u
có dấu hiệu tắc nghẽn luồng khí khi đo chức năng hô hấp. Bệnh viêm phế
quản mạn tính kiểu hen là một tình trạng tương tự chồng lấp, đặc trưng
bởi ho ho kinh niên, khò khè, và tắc nghẽn luồng không khí hồi phục một
phần; xảy ra chủ yếu ở những người hút thuốc có tiền sử hen. Trong một
số trường hợp, sự phân biệt giữa viêm phế quản tắc nghẽn mãn tính và
viêm phế quản mạn tính kiểu hen là không rõ ràng và có thể được đề c ập
như  là  hội  chứng  chồng  lấp  hen  COPD  (asthma  COPD  overlap
syndrome).
Khí phế thũng  là sự hủy hoại của nhu mô phổi dẫn tới mất sự đàn hồi và
mất vách phế nang và sự kéo không khí xuyên tâm, làm tăng xu hướng
xẹp đường thở. Giãn phế nang, giới hạn luồng không khí, và bẫy khí theo
sau. Vùng chứa khí mở rộng và cuối cùng có thể phát triển các bóng hoặc
kén khí phổi.
4. NGUYÊN NHÂN
Có một số nguyên nhân gây COPD:
Hút thuốc lá (phơi nhiễm các chất khác ít gặp hơn)
Yếu tố di truyền
Phơi nhiễm hít vào
Trong tất cả các phơi nhiễm đường hít, khói thuốc lá là yếu tố nguy cơ  chính ở
hầu hết các quốc gia, mặc dù chỉ có khoảng 15% số người hút thuốc có tri ệu
chứng lâm sàng COPD; tiền sử hút thuốc 40 bao năm hoặc nhiều hơn là dấu
hiêu dự báo đặc biệt. Khói do nấu ăn trong nhà và sưởi ấm là một yế u tố nguy
cơ quan trọng gây bệnh ở các nước đang phát triển. Những người hút thuốc có
tăng tính phản ứng đường thở trước đó (được xác định bởi tăng sự nhạy cảm khi
hít methaneolin), thậm chí ngay cả khi không có biểu hiện lâm sàng c ủa hen, có
nguy cơ mắc bệnh COPD cao hơn những người không bị.
Trọng lượng cơ thể thấp, rối loạn hô hấp khi còn nhỏ, và hút thuốc lá thụ động,
ô nhiễm không khí và bụi nghề nghiệp (ví dụ như bụi khoáng, bụi bông) hoặc
hít phải các hóa chất (như cadmium) góp phần là nguy cơ COPD nhưng có tầ m
quan trọng ít hơn so với hút thuốc lá.
Yếu tố di truyền
Rối loạn di truyền được xác định gây bệnh được rõ nhất là thiếu alpha-1 
antitrypsin  , đó là một nguyên nhân quan trọng gây ra khí phế thũng ở những 
người không hút thuốc và ảnh hưởng đến tính dễ mắc bệnh ở người hút thuốc lá.
Trong những năm gần đây, đã có 30 biến thể di truyền được tìm thấy c ó liên
quan đến COPD hoặc suy giảm chức năng phổi ở các quần thể được lựa chọn,
nhưng không có kết quả nào được chứng minh như alpha-1 antitrypsin.
5. Sinh lý bệnh
Các yếu tố khác nhau gây ra giới hạn luồng không khí và các biến chứng khác
của COPD.
Phản ứng viêm
Các phơi nhiễm đường hít có thể khởi phát phản ứng viêm ở đường hô hấp và
phế nang dẫn đến bệnh ở những người dễ bị nhạy cảm. Quá trình này được  cho
là được điểu chỉnh bởi bởi sự gia tăng hoạt tính của protease và s ự giảm hoạt
tính antiproteinase. Các protease tại phổi, như elastase của bạ ch cầu trung tính,
metalloproteinase của gian bào, và cathepsin, làm giảm elastin và mô liên kết
trong quá trình sửa chữa mô thông thường. Hoạt tính của chúng thường đượ c
cân bằng bởi các chất chống oxy hoá, như alpha-1 antitrypsin, chất ức c hế
leukoproteinase có nguồn gốc từ biểu mô đường thở, elafin và chất ức chế men
metalloproteinase. Ở những bệnh nhân COPD, bạch cầu trung tính được hoạt
hóa và các tế bào viêm khác giải phóng proteases như một phần của quá t rình
viêm; hoạt tính protease vượt quá hoạt tính antiprotease, hậu quả là  sự phá hủy
mô liên kết và tăng tiết chất nhầy.
Hoạt hóa bạch cầu đa nhân trung tính và đại thực bào cũng dẫn đến việc  tích tụ
các gốc tự do, anion superoxide, và hydrogen peroxide, những chất này ức chế
các antiprotease và gây co thắt phế quản, phù niêm mạc, và tăng tiế t chất nhầy.
Tổn thương Oxy hóa gây ra bởi bạch cầu trung tính, giải phóng neuropeptide (ví
dụ bombesin), và giảm các yếu tố tăng trưởng nội mô của mạch máu  có thể dẫn
đến sự hủy hoại theo chương trình của nhu mô phổi.
Đáp ứng viêm ở COPD tăng lên theo mức độ nặng của bệnh, và khi bệnh ở giai
đoạn nặng, đáp ứng viêm không được giải quyết hoàn toàn mặc dù đã ngừng hút
thuốc. Đáp ứng viêm mãn tính dường như không đáp ứng với corticosteroid.
Nhiễm trùng
Nhiễm trùng đường hô hấp (bệnh nhân COPD dễ bị) có thể làm tăng tiế n trình
phá huỷ phổi.
Vi khuẩn, đặc biệt Haemophilus influenzae , cư trú đường thở ở khoảng 30%
bệnh nhân bị COPD. Ở những bệnh nhân bị ảnh hưởng nặng hơn (ví dụ những
bệnh nhân nhập viện trước đó), việc có Pseudomonas aeruginosa  hoặc các vi
khuẩn gram âm khác cư trú là phổ biến. Hút thuốc lá và tắc nghẽn đường thở có
thể dẫn đến suy giảm làm sạch chất nhầy ở đường hô hấp dưới, điều  này dẫn tới
nhiễm trùng. Lặp đi lặp lại các đợt nhiễm trùng làm tăng gánh nặng của đáp ứng
viêm, làm tăng quá trình tiến triển bệnh. Tuy nhiên, không có bằng chứ ng là
việc sử dụng kháng sinh dài hạn làm chậm sự tiến triển của COPD.
Hạn chế luồng không khí
Đặc điểm sinh bệnh học chủ yếu của COPD là hạn chế luồng không khí do hẹp
đường dẫn khí và / hoặc tắc nghẽn, mất phản xạ co giãn, hoặc cả hai.
Hẹp đường dẫn khí và tắc nghẽn gây ra bởi đáp ứng viêm trung gian tăng tiết
chất nhầy, nhầy niêm mạc, phù niêm mạc, co thắt phế quản, xơ dày thành đường
thở, và phá hủy các đường thở nhỏ hoặc các cơ chế này kết hợp nhau. Vá ch phế
nang bị phá hủy, làm giảm sự gắn kết nhu mô với đường thở và do đó tạo  điều
kiện xẹp đường thở trong thì thở ra.
Các khoang phế nang mở rộng đôi khi ghép với nhau thành kén khí, được định
nghĩa là khoảng khí có đường kính ≥ 1 cm. Kén khí có thể hoàn toàn trống r ỗng
hoặc có liên kết phổi đi qua chúng ở những vùng khí phế thũng khu trú nghiêm
trọng; đôi khi chúng chiếm toàn bộ một nửa lồng ngực. Những thay đổi này dẫn
đến sự mất đàn hồi và sự tăng thể tích phổi.
Tăng sức đề kháng đường thở làm tăng công hít thở. Tăng thể tích phổi , mặc dù
nó làm giảm sự đề kháng đường thở, cũng làm tăng công của việc thở. Tăng
công của việc thở có thể dẫn đến giảm thông khí phế nang với tình trạng  giảm
oxy máu và tăng CO2 máu, mặc dù tình trạng thiếu oxy cũng gây ra sự không
phù hợp tỷ số thông khí/tưới máu (V/Q).
NGOÀI RA:
1. tăng hoạt hoá các tế bào viêm, có một mối liên quan giữa số lư ợng
các tế bào viêm và mức độ nặng của COPD. 
* Các tế bào tham gia vào quá trình viêm trong COPD: - Bạch cầ u
đa nhân trung tính ( Neutrophil-N) có vai trò quan trọng trong cơ
chế viêm đường thở ở bệnh nhân COPD. Số lượng tế bào N hoạt
hoá tăng ở cả trong đờm và dịch rửa phế quản. Tế bào N tiết ra một
số  proteinase  gồm  Elastase,  Cathepsin-  G,  Proteinase-3;  Các
protein này s ẽ gây phá huỷ nhu mô phổi dẫn đến khí thũng phổi và
tăng tiết nhầy mạn tính. - Đại thực bào tăng số lượng ở dịch rửa
phế quản: những bệnh nhân kèm theo khí thũng phổi, đại thực bào

NGOÀI RA:
tăng ở vách phế nang bị phá huỷ. Đại thực bào giải phóng ra các
trung gian hoá h ọc như yếu tố hoại tử Uỏ ( necrosis Facfor ỏ –
TNF ỏ), interleukin 8 ( IL8) và Leucotrien B4 ( LTB4 ). Những
chất trung gian hoá học này làm tăng quá trình hoá ứng động tế bào
N vào đường thở. - Lymppho T cũng là tế bào giữ vai trò chủ yếu
trong  viêm  đường  thở  ở  bệnh  nhân  COPD.  Số  lượng  tế  bào
Lympho T tăng trong đợt bùng phát của COPD.Tế bào TCD8 giải
phóng ra các Cytokine Perforin, gramzym B, yếu tố hoại tử Uỏ,
hậu quả: phá huỷ phế nang, tăng quá trình viêm. - Bạch cầu ái toan
( Eosinophil - E ): Một số nghiên cứu cho thấy tế bào E tăng ở
đường thở trong một số bệnh nhân COPD, đặc biệt trong đợt bùng
phát. Các trung gian hoá học viêm của tế bào E gồm Protein cơ bản
chủ  yếu  (  Major  basic  protein  ),  Eosinophil  Cationic  Protein,
Eosinophil Peroxidase gây t ổn thương biểu mô phế quản. * Các
chất trung gian hoá học ( TGHH ) viêm trong COPD. - Leucotrien
B4 (LTB4): Chủ yếu đại thực bào phế nang tiết ra, có tác dụng gây
co thắt phế quản, tăng tính thấm thành mạch, tăng tính phản ứng
phế quản và chiêu mộ các tế bào viêm vào đường thở. - Interleukin
8 (IL8): Do đại thực bào phế nang, tế bào N, tế bào biểu mô phế
quản sản xuất ra IL8 là TGHH quan trọng trong quá trình hoá ứng
động và hoạt hoá tế bào N và điều hoà quá trình viêm mạn tính
đường thở trong COPD
2.  Cơ chế mất cân bằng Protease kháng Protease. . Bình thường trong
cơ thể luôn có sự cân bằng giữa 2 hệ thống : Protease( hệ thống t ấn
công elastin) và hệ thống kháng protease( hệ thống bảo vệ elastin).
- Hệ thống tấn công Elastin là elastase được giải phóng từ bạch c ầu
đa nhân, đại thực bào có tác dụng giáng hoá elastin và collagen tổ
chức. Khói thuốc lá làm tăng số lượng tế bào N ở phổi và tuần
hoàn làm tăng giải phóng elastase từ tế bào N. - Hệ thống bảo vệ
Elastin gồm ỏ1 - Antitrypsin (ỏ1Pi ), alpha2 – Macroglobulin, elfin,
cystatin –C. Các gốc ôxy tự do sinh ra trong quá trình viêm ở
COPD gây tổn thương ỏ1Pi và làm giảm khả năng bảo vệ nhu mô
phổi của ỏ1Pi. - Sự mất cân bằng giữa 2 hệ thống bảo vệ và tiêu
elastin làm gia tăng hoạt tính elastase dẫn tới phá huỷ thành phế
nang
3.  biến đổi chất gian bào: Elastin là thành phần chính của sợi đàn hồi
và chiếm ưu thế ở chất gian bào của phổi,chất gian bào có vai trò
quan trọng điều hoà dịch lỏng, dinh dưỡng và các cytokin ở nhu
mô phổi, duy trì cấu trúc phổi bình thường. Để đảm bảo chức năng
của gian bào, mô liên kết được bình thư*ờng cơ thể phải duy trì
cân bằng giữa Protease và kháng Protease. ở bệnh COPD thấy có
biến  đổi  ở  các  sợi  chun  và  bị  mất  khả  năng  gắn  Superoxide
dismutase với các phân tử ở gian bào nên tổ chức liên kết bị
Superoxide Dismutase phá huỷ kết quả là mất khung chống đỡ của
nhu mô phổi, dẫn đến giảm lưu lượng thở
4. nhân COPD làm cho sự suy giảm chức năng phổi diễn ra nhanh
chóng và nhiễm khuẩn hô hấp là nguyên nhân chủ yếu gây nên đợt
bùng phát ở bệnh nhân COPD. Sinh lý bệnh của bệnh COPD Biến
đổi về giải phẫu bệnh ở phổi sẽ dẫn đến biến đổi sinh lý t ương ứng
của bệnh gồm tăng tiết nhầy, rối loạn chức năng nhung mao, căng
giãn phổi, hẹp đường thở làm hạn chế lưu lượng thở, rối loạn trao
đổi khí, cao áp động mạch phổi và tâm phế mạn - Giảm lưu lượng
thở ( giảm FEV1 và FEV1/ FVC ) là những rối loạn sinh lý đặc
trưng trong COPD. Lưu lượng thở ra gắng sức là kết quả của sự
cân bằng giữa sự co đàn hồi của phổi tạo nên sức cản của các
đường thở. Giảm lưu lượng thở ở COPD là do:
 + Mất độ đàn hồi của phổi làm phát triển khí thũng phổi dẫn đến
giảm áp lực đẩy dòng khí.
 + Tăng sức cản của đường thở do tăng tiết, phù nề co thắt phế
quản. + Các đường thở dễ bị xẹp khi thở ra do đàn hồi giảm. Các
biến đổi trên đều do quá trình viêm đường thở và tái tạo đường thở
phối hợp tạo nên.Tổn thương viêm và tái tạo đường thở làm cho
các đường thở dày lên, tạo sẹo và hẹp phế quản, kết hợp phá huỷ
thành phế nang do mất Elastin và Collagen ở phổi. Quá trình viêm
gây phì đại tuyến dưới niêm mạc, tăng tiết nhầy, phù nề, rối loạn
vận động nhung mao dẫn đến ho mạn tính và khạc đờm nhiều
BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
 Module tiêu hoá-thận tiết niệu (Trường Đại học Y - Dược, Đại học Huế)
 BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
ĐỊNH NGHĨA
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BPTNMT) là bệnh hô hấp phổ biến có thể  phòng và
điều trị được. Bệnh đặc trưng bởi các triệu chứng hô hấp dai dẳng và  giới hạn luồng khí, là
hậu quả của những bất thường của đường thở và/hoặc phế nang thường do phơi nhiễ m với
các phân tử hoặc khí độc hại, trong đó khói thuốc lá, thuốc lào là yếu tố nguy cơ chính, ô
nhiễm không khí và khói chất đốt cũng là yếu tố nguy cơ quan trọng gây BPTNMT.  Các
bệnh đồng mắc và đợt kịch phát làm nặng thêm tình trạng bệnh.
DỊCH TỂ HỌC
BPTNMT là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong trên toàn
thế giới dẫn đến gánh nặng kinh tế xã hội ngày càng gia tăng. Dựa trên các nghiên cứu dịch
tễ học, số ca mắc BPTNMT ước tính là khoảng 385 triệu năm 2010, với  tỷ lệ mắc trên thế
giới là 11,7% và khoảng 3 triệu ca tử vong hàng năm. Ở Việt Nam nghiên cứu về dịch tễ
học của BPTNMT năm 2009 cho thấy tỷ lệ mắc ở người > 40 tuổi là 4,2%.  Với sự gia tăng
tỷ lệ hút thuốc lá tại các nước đang phát triển và sự già hóa dân s ố ở những quốc gia phát
triển, tỷ lệ mắc BPTNMT được dự đoán sẽ tăng cao trong những năm tới và đến năm 2030
ước tính có trên 4,5 triệu trường hợp tử vong hàng năm do BPTNMT và  các rối loạn liên
quan.
CHẨN ĐOÁN
Chẩn đoán định hướng áp dụng tại tuyến chưa được trang bị máy đo CNTK
Khai thác kỹ tiền sử tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ gây bệnh, thă m khám lâm
sàng để tìm các dấu hiệu định hướng chẩn đoán:
Bệnh hay gặp ở nam giới trên 40 tuổi.
Tiền sử: hút thuốc lá, thuốc lào (bao gồm cả hút thuốc chủ động và thụ động).
Ô nhiễm môi trường trong và ngoài nhà: khói bếp, khói, chất đốt, bụi nghề nghiệp (bụi
hữu cơ, vô cơ), hơi, khí độc. Nhiễm khuẩn hô hấp tái diễn, lao phổi... T ăng tính phản
ứng đường thở (hen phế quản hoặc viêm phế quản co thắt).
Ho, khạc đờm kéo dài không do các bệnh phổi khác như lao phổi, giãn phế
quản...: là triệu chứng thường gặp. Lúc đầu có thể chỉ có ho ngắt quãng, sa u đó ho dai
dẳng hoặc ho hàng ngày (ho kéo dài ít nhất 3 tháng trong 1 năm và trong 2 năm  liên
tiếp), ho khan hoặc ho có đờm, thường khạc đờm về buổi sáng. Ho đờm mủ là một
trong các dấu hiệu của đợt cấp do bội nhiễm.
Khó thở: tiến triển nặng dần theo thời gian, lúc đầu chỉ có khó thở khi gắng sức,
sau đó khó thở cả khi nghỉ ngơi và khó thở liên tục. Bệnh nhân “phải gắng sức để thở”,
“khó thở, nặng ngực”, “cảm giác thiếu không khí, hụt hơi” hoặc “thở hổn hển” , thở khò
khè. Khó thở tăng lên khi gắng sức hoặc nhiễm trùng đường hô hấp.
Các triệu chứng ho khạc đờm, khó thở dai dẳng và tiến triển nặng  dần theo thời gian.
Khám lâm sàng:
Giai đoạn sớm của bệnh khám phổi có thể bình thường. Cần đo chức năng
thông khí ở những đối tượng có yếu tố nguy cơ và có triệu chứng cơ năng gợi ý (ngay
cả khi thăm khám bình thường) để chẩn đoán sớm BPTNMT. Nếu bệnh nhân có khí phế
thũng có thể thấy lồng ngực hình thùng, gõ vang, rì rào phế nang giảm.
Giai đoạn nặng hơn khám phổi thấy rì rào phế nang giảm, có thể có ran rí t, ran
ngáy, ran ẩm, ran nổ.
Giai đoạn muộn có thể thấy những biểu hiện của suy hô hấp mạn tính: tím môi,
tím đầu chi, thở nhanh, co kéo cơ hô hấp phụ, biểu hiện của suy tim phải (tĩnh mạch cổ
nổi, phù 2 chân, gan to, phản hồi gan tĩnh mạch cổ dương tính).
Khi phát hiện bệnh nhân có các triệu chứng nghi ngờ BPTNMT như trên cầ n
chuyển bệnh nhân đến các cơ sở y tế có đủ điều kiện (tuyến huyện, tuyến  tỉnh hoặc
tuyến trung ương…) để làm thêm các thăm dò chẩn đoán: đo chức năng thông khí, chụp
X-quang phổi, điện tim... nhằm chẩn đoán xác định và loại trừ những nguyên nhân khá c
có triệu chứng lâm sàng giống BPTNMT.
Bảng 1.1. Bảng câu hỏi tầm soát BPTNMT ở cộng đồng (theo GOLD)
Câu hỏi Chọn câu trả lời
1 Ông/bà có ho vài lần trong ngày ở hầu hết các ngày. Có Khô ng
2 Ông/bà có khạc đờm ở hầu hết các ngày. Có Không
3 Ông/bà có dễ bị khó thở hơn những người cùng tuổi. Có Khôn g
4 Ông/bà có trên 40 tuổi. Có Không
5 Ông/bà vẫn còn hút thuốc lá hoặc đã từng hút thuốc lá. Có Không
Nếu bạn trả lời có từ 3 câu trở lên. Hãy đến gặp bác sĩ ngay để được chẩn đoán và
điều trị kịp thời.
Chẩn đoán xác định áp dụng cho cơ sở y tế đã được trang bị máy đo CNTK

Những bệnh nhân có tiền sử tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ, có c ác dấu hiệu lâm
sàng nghi ngờ mắc BPTNMT như đã mô tả ở trên cần được làm các xét nghiệm sau:
Đo chức năng thông khí phổi: kết qủa đo CNTK phổi là tiêu chuẩn vàng để
chẩn đoán xác định và đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở của bệnh nhân BPTNMT.
Một số điểm cần lưu ý:
Cần trang bị máy đo CNTK đảm bảo đủ tiêu chuẩn (xem phụ lục về tiêu chuẩn
phòng quản lý) và phải được định chuẩn hằng ngày.
Kỹ thuật viên cần được đào tạo về đo CNTK và biết cách làm test h ồi phục phế quản.
Bệnh nhân cần phải ngừng thuốc giãn phế quản trước khi đo chức năng hô hấp 
ít nhất từ 4-6 giờ (đối với SABA, SAMA) hoặc 12-24 giờ đối với LABA, LAMA.
Nhận định kết quả:
Chẩn đoán xác định khi: rối loạn thông khí tắc nghẽn không hồi phục hoàn 
toàn sau test hồi phục phế quản: chỉ số FEV 1/FVC < 70% sau test HPPQ.
Thông thường bệnh nhân BPTNMT sẽ có kết quả test HPPQ âm tính (chỉ số 
FEV 1 tăng < 12% và < 200ml sau test hồi phục phế quản).
Nếu bệnh nhân thuộc kiểu hình chồng lấp hen và BPTNMT có thể có tes t
HPPQ dương tính (chỉ số FEV 1 tăng  12% và  200ml sau test HPPQ) hoặc dương
tính mạnh (FEV 1 tăng  15% và  400ml).
Dựa vào chỉ số FEV 1 giúp đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở (xem mục 1.3).
X-quang phổi:
BPTNMT ở giai đoạn sớm hoặc không có khí phế thũng, hình ảnh X-quang
phổi có thể bình thường.
Giai đoạn muộn có hội chứng phế quản hoặc hình ảnh khí phế thũng: trường
phổi 2 bên quá sáng, cơ hoành hạ thấp, có thể thấy cơ hoành hình bậc thang, khoang
liên sườn giãn rộng, các bóng, kén khí hoặc có thể thấy nhánh động mạch t hùy dưới
phổi phải có đường kính > 16mm.
X-quang phổi giúp phát hiện một số bệnh phổi đồng mắc hoặc biến chứng của
BPTNMT như: u phổi, giãn phế quản, lao phổi, xơ phổi... tràn khí màng phổi, suy  tim,
bất thường khung xương lồng ngực, cột sống...
CLVT ngực lớp mỏng 1mm độ phân giải cao (HRCT):
Giúp phát hiện tình trạng giãn phế nang, bóng kén khí, phát hiện sớm ung t hư
phổi, giãn phế quản… đồng mắc với BPTNMT.
Đánh giá bệnh nhân trước khi chỉ định can thiệp giảm thể tích phổi bằng  phẫu
thuật hoặc đặt van phế quản một chiều và trước khi ghép phổi.
Điện tâm đồ:  ở giai đoạn muộn có thể thấy các dấu hiệu của tăng áp động
mạch phổi và suy tim phải: sóng P cao (> 2,5mm) nhọn đối xứng (P phế), trục phải (>
1100), dày thất phải (R/S ở V6 < 1).
Phơi nhiễm với yếu tố nguy cơ
Hút thuốc lá, thuốc lào
Ô nhiễm môi trường trong, ngoài nhà
Tiếp xúc khói, khí, bụi nghề nghiệpTriệu chứng
Khó thở
Ho mạn tính
Khạc đờmSiêu âm tim để phát hiện tăng áp lực động mạch phổi, suy tim phải giúp cho
chẩn đoán sớm tâm phế mạn.
Đo độ bão hòa oxy qua da (SpO 2) và khí máu động mạch: đánh giá mức độ
suy hô hấp, hỗ trợ cho quyết định điều trị oxy hoặc thở máy. Đo SpO 2 và xét nghiệm khí
máu động mạch được chỉ định ở tất cả các bệnh nhân có dấu hiệu s uy hô hấp hoặc suy
tim phải.
Đo thể tích khí cặn, dung tích toàn phổi (thể tích ký thân, pha loãng Helium,
rửa Nitrogen…) chỉ định khi: bệnh nhân có tình trạng khí phế thũng nặng giúp lự a chọn
phương pháp điều trị và đánh giá hiệu quả điều trị.
Đo khuếch tán khí (DLCO) bằng đo thể tích ký thân, pha loãng khí Helium…
nếu bệnh nhân có triệu chứng nặng hơn mức độ tắc nghẽn khi đo bằng CNTK.
Đo thể tích ký thân cần được chỉ định trong những trường hợp nghi ngờ rối
loạn thông khí tắc nghẽn nhưng không phát hiện được bằng đo CNTK hoặc khi nghi
ngờ rối loạn thông khí hỗn hợp.
Đo chức năng thông khí để chẩn đoán xác định
FEV 1/FVC < 70%
sau test phục hồi phế quản
Biểu đồ 1.1 . Lưu đồ chẩn đoán BPTNMT theo GOLD 2019
Chẩn đoán phân biệt
Lao phổi: gặp ở mọi lứa tuổi, ho kéo dài, khạc đờm hoặc có thể ho má u, sốt
kéo dài, gầy sút cân... X-quang phổi: tổn thương thâm nhiễm hoặc dạng hang, thư ờng ở
đỉnh phổi. Xét nghiệm đờm, dịch phế quản: thấy hình ảnh trực khuẩn kháng cồn, khá ng
toan, hoặc thấy trực khuẩn lao khi nuôi cấy trên môi trường lỏng MGIT Bactec.
Giãn phế quản: ho khạc đờm kéo dài, đờm đục hoặc đờm mủ nhiều, nghe phổi
có ran nổ, ran ẩm. Chụp cắt lớp vi tính ngực lớp mỏng 1mm, độ phân giải cao: thấy hình
ảnh giãn phế quản.
Suy tim xung huyết: tiền sử THA, bệnh lý van tim; xquang phổi: bóng tim  to
có thể có dấu hiệu phù phổi, đo chức năng thông khí: rối loạn thông khí hạn c hế, không
có tắc nghẽn.
Viêm toàn tiểu phế quản (hội chứng xoang phế quản): gặp ở cả 2 giới, hầu hết
nam giới không hút thuốc, có viêm mũi xoang mạn tính. X-quang phổi và chụp cắt lớp
vi tính lớp mỏng độ phân giải cao cho thấy những nốt sáng nhỏ trung tâm tiểu thùy lan 
tỏa và ứ khí.
Hen phế quản (xem chi tiết bảng 1.2).
Bảng 1.2. Chẩn đoán phân biệt BPTNMT với hen phế quản
Hen phế quản BPTNMT
Thường bắt đầu khi còn nhỏ. Xuất hiện thường ở người > 4 0 tuổi.
Các triệu chứng biến đổi từng ngày Các triệu chứng tiến triển nặng dần.
Tiền sử dị ứng thời tiết, dị ứng thức ăn, viêm
khớp, và/hoặc eczema, chàm. Gia đình có
người cùng huyết thống mắc hen.Tiền sử hút thuốc lá, thuốc lào nhiều năm.
Các triệu chứng ho, khó thở thường xuất 
hiện vào ban đêm/sáng sớm.Khó thở lúc đầu khi gắng sức sau khó thở 
liên tục.
Khám ngoài cơn hen có thể hoàn toàn bình 
thường.Luôn có triệu chứng khi khám phổi.
Giới hạn luồng khí dao động: FEV 1 dao động
trong khoảng 20% và 200ml hoặc hồi phục
hoàn  toàn:  FEV 1/FVC  ≥  70%  sau  test  hồi
phục phế quản.Rối loạn thông khí tắc nghẽn không phục hồi
hoàn  toàn:  FEV 1/FVC  <  70%  sau  test  hồi
phục phế quản.
Hiếm khi có biến chứng tâm phế mạn hoặc 
suy hô hấp mạn.Biến chứng tâm phế mạn hoặc suy hô hấp 
mạn tính thường xảy ra ở giai đoạn cuối.
ĐÁNH GIÁ BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
Mục tiêu của đánh giá BPTNMT để xác định mức độ hạn chế của luồng khí  thở,
ảnh hưởng của bệnh đến tình trạng sức khỏe của người bệnh và nguy cơ các biến cố
trong tương lai giúp điều trị bệnh hiệu quả hơn.
Đánh giá BPTNMT dựa trên các khía cạnh sau: mức độ tắc nghẽn đườ ng thở, mức
độ nặng của triệu chứng và sự ảnh hưởng của bệnh đối với sức khỏe và cuộc sống của
bệnh nhân, nguy cơ nặng của bệnh (tiền sử đợt cấp/năm trước) và các bệnh lý đồng mắc.
Đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở
Bảng 1.3. Mức độ tắc nghẽn đường thở theo GOLD 2019
Giai đoạn GOLD Giá trị FEV 1 sau test hồi phục phế quản
Giai đoạn 1 FEV 1 ≥ 80% trị số lý thuyết
Giai đoạn 2 50% ≤ FEV 1 < 80% trị số lý thuyết
Giai đoạn 3 30% ≤ FEV 1< 50% trị số lý thuyết
Giai đoạn 4 FEV 1 < 30% trị số lý thuyết
Đánh giá triệu chứng và ảnh hưởng của bệnh
Công cụ để đánh giá triệu chứng và sự ảnh hưởng của bệnh lên tình trạ ng sức
khỏe của người bệnh:
Bộ câu hỏi sửa đổi của Hội đồng nghiên cứu y khoa Anh (mMRC) (phụ lục 1):
gồm 5 câu hỏi với điểm cao nhất là 4, điểm càng cao thì mức độ khó  thở càng nhiều.
mMRC < 2 được định nghĩa là ít triệu chứng, mMRC ≥ 2 được định nghĩa là nhiều triệu
chứng.
Bộ câu hỏi CAT (phụ lục 2) gồm 8 câu hỏi, tổng điểm 40, điểm càng ca o thì
ảnh hưởng của bệnh tới tình trạng sức khỏe của bệnh nhân càng lớn. CAT  < 10 được
định nghĩa ít triệu chứng, ít ảnh hưởng, CAT ≥ 10 được định nghĩa ảnh hưở ng của bệnh
nhiều.
Đánh giá nguy cơ đợt cấp
Dựa vào tiền sử đợt cấp trong năm trước (số đợt cấp và mức độ nặng của đợt cấp).
Số đợt cấp/năm: 0-1 (đợt cấp nhẹ không phải nhập viện, không sử dụng kháng sinh
và/hoặc corticosteroid) được định nghĩa là nguy cơ thấp. Số đợt cấp ≥ 2 hoặc có từ 1 đợ t
cấp nặng phải nhập viện hoặc đợt cấp mức độ trung bình phải sử dụng kháng s inh
và/hoặc corticosteroid được định nghĩa là nguy cơ cao.
Đánh giá bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính theo nhóm ABCD
Phân nhóm ABCD chủ yếu dựa vào:
+ Mức độ triệu chứng, ảnh hưởng của bệnh (mMRC, CAT).
+ Nguy cơ đợt cấp (tiền sử đợt cấp/năm, mức độ nặng đợt cấp).
Đánh giá được tổ hợp theo biểu đồ 1.2:
Triệu chứng
Biểu đồ 1.2. Đánh giá BPTNMT theo nhóm ABCD (Theo GOLD 2019)
BPTNMT nhóm A - Nguy cơ thấp, ít triệu chứng: có 0 - 1 đợt cấp trong
vòng 12 tháng qua (đợt cấp không nhập viện và không phải sử dụng kháng sinh,
corticosteroid) và mMRC 0 - 1 hoặc CAT < 10.
BPTNMT nhóm B - Nguy cơ thấp, nhiều triệu chứng: có 0 - 1 đợt cấp trong
vòng  12  tháng  qua  (đợt  cấp  không  nhập  viện,  không  phải  sử  dụng  kháng  sinh,
corticosteroid) và mMRC ≥ 2 hoặc điểm CAT ≥ 10.
BPTNMT nhóm C - Nguy cơ cao, ít triệu chứng: có ≥ 2 đợt cấp trong vòng
12 tháng qua (hoặc 1 đợt cấp nặng phải nhập viện hoặc phải đặt nội khí quản) và
mMRC 0 - 1 hoặc điểm CAT <10.
BPTNMT nhóm D - Nguy cơ cao, nhiều triệu chứng: có ≥ 2 đợt cấp trong
vòng 12 tháng qua hoặc 1 đợt cấp phải nhập viện và mMRC ≥ 2 hoặc điểm CAT ≥ 10.
Chẩn đoán: BPTNMT GOLD 1, 2, 3, 4; nhóm A, B, C, D
CHẨN ĐOÁN MỘT SỐ KIỂU HÌNH BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
Định nghĩa kiểu hình
Kiểu hình là một thuộc tính đơn lẻ hoặc kết hợp các thuộc tính mô t ả bệnh, sự

khác biệt giữa các bệnh nhân mắc BPTNMT mà liên quan đến kết quả có ý nghĩa lâm
sàng (các triệu chứng, đợt cấp, đáp ứng với điều trị, tiến triển bệnh, hoặc tử vong).FEV 1/FVC <0,7
sau test hồi
phục phế quảnĐánh giá mức
độ tắc nghẽnChẩn đoán dựa
vào đo CNTK
phổiĐánh giá triệu
chứng/nguy cơ
đợt cấp
Tiền sử
đợt cấp
≥  2  hoặc ≥
1   đợt   cấp
phải nhập
viện
0  hoặc  1
(đợt  cấp
không  phải
nhập viện)C D
A B
mMRC 0-1
CAT<10mMRC ≥ 2
CAT ≥ 10FEV 1(% dự
đoán)
GOLD 1 ≥ 80
GOLD 2 50 – 79
GOLD 3 30 – 49
GOLD 4 < 30
Đây là một vấn đề hiện đang được quan tâm, nhằm cá thể hóa hơn nữa điều trị 
và quản lý bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
Kiểu hình được xác định bởi các triệu chứng, chẩn đoán hình ảnh, sinh lý học, 
các dấu ấn sinh học.
Các kiểu hình (phenotype): chồng lấp hen và BPTNMT, viêm phế quản mạn 
tính, khí phế thũng, kiểu hình đợt cấp thường xuyên.
Các kiểu nội hình (endotype): neutrophilic endotype, thiếu hụt anpha 1 
antitrypsine, Th2 endotype, endotype viêm hệ thống (systemic inflammat ion endotype).
Chẩn đoán kiểu hình bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Kiểu hình viêm phế quản mạn tính chiếm ưu thế :  Thể “phù tím”  (Blue
Bloater): tuổi trẻ hơn, từ 40 đến 50, béo. Triệu chứng nổi bật là ho, khạc đờm mạn tính
trong nhiều năm, tím tái, ho nhiều hơn khó thở. Trên phim phổi: hình ảnh vòm hoành
bình thường, mạch máu tăng đậm vùng thấp, bóng tim hơi to ra. Khi có suy tim phải thì
bóng tim to hơn, các mạch máu phổi tăng đậm hơn và có hình ảnh tăng  phân bố mạch
máu vùng cao của phổi (hiện tượng tái phân bố mạch máu). Trên CLVT độ phân giải
cao (HRCT) thường gặp KPT trung tâm tiểu thùy. Thể này hay có bi ến chứng tâm phế
mạn sớm.
Kiểu hình khí phế thũng chiếm ưu thế : thể “ hồng thổi” (Pink Puffer) thường
gặp ở tuổi từ 50 đến 75, gầy, môi hồng. Triệu chứng nổi bật của thể bệnh này là khó thở,
ban đầu khó thở khi gắng sức, sau đó khó thở khi nghỉ ngơi. Gõ vang trống, rì rào phế
nang giảm cả hai bên. Phim X-quang phổi: Hai phổi tăng sáng, khe gian sườn  giãn rộng
và nằm ngang, cơ hoành hạ thấp và dẹt, giảm mạng lưới mạch máu phổi ở  ngoại vi,
bóng tim dài và nhỏ hình giọt nước. Trên CLVT (HRCT) thường gặp KPT toàn bộ tiểu
thùy. Tâm phế mạn là biến chứng gặp ở giai đoạn cuối của bệnh.
Kiểu hình đợt cấp thường xuyên (có từ 2 đợt cấp trở lên) : trong nghiên cứu
ECLIPSE, một nghiên cứu quan sát trong vòng 3 năm trên 2138 bệnh nhân BPT NMT
vừa đến rất nặng, cho thấy yếu tố tiên lượng quan trọng nhất cho sự xuấ t hiện của đợt
cấp đó chính là tiền sử có đợt cấp thường xuyên, xuất hiện trong 1 năm trước, có thể ở
trong bất kỳ giai đoạn nào của bệnh. Do đó “đợt cấp thường xuyên” là một kiểu hình
riêng của BPTNMT (hơn 2 đợt cấp từ vừa tới nặng trong 1 năm), tỷ l ệ đợt cấp tăng theo
độ nặng của BPTNMT.
Kiểu hình giãn phế quản : ho khạc nhiều đờm, có hình ảnh giãn phế quản, khí
phế thũng phối hợp trên phim chụp CLVT độ phân giải cao, thường gặp ở bệnh  nhân
thiếu hụt anpha1 antitrypsine.
Kiểu hình chồng lấp BPTNMT – Hen (ACO) :
ACO là một tình trạng bệnh đặc trưng bởi sự giới hạn luồng khí thở dai  dẳng
với một số đặc điểm của hen và một số đặc điểm của BPTNMT. Do đó, ACO được xác
định bởi các đặc tính của cả hen và BPTNMT. Bệnh nhân ACO bị nhiều  đợt kịch phát,
Tuổi ≥ 35
Hút thuốc lá (hoặc đã hút thuốc lá) ≥ 10 bao-năm; tiếp  xúc với khói bụi, khí độc hại
FEV 1/FVC sau test HPPQ < 70%
Có KhôngHiện tại được chẩn đoán hen
FEV1 cải thiện ≥ 15% và  400ml sau test hồi phục phế 
quản Và/hoặc Bạch cầu ái toan máu ≥ 300 BC/µL
Có ACOchất lượng cuộc sống kém, suy giảm chức năng phổi nhiều hơn, tử vong cao và  phí điều
trị tốn kém hơn hen đơn thuần.
Tần suất của ACO dao động từ 15% đến 55% tùy thuộc vào các tiêu chuẩn
chẩn đoán được sử dụng. Nghiên cứu tại Bệnh viện Bạch Mai và Đại  học Y dược thành
phố Hồ Chí Minh năm 2016, trong số các bệnh nhân BPTNMT đến khám, tỷ l ệ ACO
chiếm 27,3%.
GOLD và GINA cũng đưa ra khuyến cáo đồng thuận về tiêu chuẩn chẩn đoán
kiểu hình chồng lấp hen và BPTNMT. Tuy nhiên tiêu chuẩn chẩn đoán t heo các bước
của GOLD và GINA khá phức tạp, khó áp dụng trong thực tế lâm sàng trong  điều kiện
Việt Nam.
Sau khi nghiên cứu và tổng hợp các tiêu chuẩn chẩn đoán ACO lưu hà nh hiện
nay trên thế giới, nhóm chuyên gia thấy rằng tiêu chuẩn chẩn đoán ACO dựa vào các
triệu chứng lâm sàng đo chức năng thông khí phổi và xét nghiệm bạch cầu á i toan của
Tây Ban Nha, đơn giản, dễ áp dụng trong điều kiện thực hành lâm sàng  tại Việt Nam.
(Biểu đồ 1.3).
Biểu đồ 1.3. Sơ đồ tiếp cận chẩn đoán ACO (theo khuyến cáo Tây Ban Nh a)
Nếu bệnh nhân có kiểu hình chồng lấp hoặc nghi ngờ có kiểu hình chồng lấp
BPTNMT – Hen thì trong liệu pháp điều trị cần phải có ICS (liều  lượng tùy theo mức
độ các triệu chứng) bên cạnh việc duy trì các thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài.
QUẢN LÝ VÀ ĐIỀU TRỊ BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 
GIAI ĐOẠN ỔN ĐỊNH
BIỆN PHÁP ĐIỀU TRỊ CHUNG
Ngừng tiếp xúc với yếu tố nguy cơ
Ngừng tiếp xúc với khói thuốc lá, thuốc lào, bụi, khói bếp rơm, củi, than, khí độc...
Cai nghiện thuốc lá, thuốc lào
Cai thuốc là biện pháp rất quan trọng ngăn chặn BPTNMT tiến triển nặ ng lên.
Trong cai thuốc, việc tư vấn cho người bệnh đóng vai trò then chốt, các thuốc hỗ trợ cai
giúp người bệnh cai thuốc dễ dàng hơn.
a) Chiến lược tư vấn người bệnh cai thuốc lá
Tìm hiểu lý do cản trở người bệnh cai thuốc lá: sợ cai thuốc thất bại, hội chứng
cai gây khó chịu, mất đi niềm vui hút thuốc, căng thẳng,...
Sử dụng lời khuyên 5A:
Ask - Hỏi: xem tình trạng hút thuốc của người bệnh để có kế hoạch phù hợp.
Advise - Khuyên: đưa ra lời khuyên phù hợp và đủ sức thuyết phục người bệnh
bỏ hút thuốc.
Assess - Đánh giá: xác định nhu cầu cai thuốc thực sự của người bệnh.
Assist - Hỗ trợ: giúp người bệnh xây dựng kế hoạch cai thuốc, tư vấn, hỗ trợ 
và chỉ định thuốc hỗ trợ cai nghiện thuốc lá nếu cần.
Arrange - Sắp xếp: có kế hoạch theo dõi, hỗ trợ trực tiếp hoặc gián tiế p để
người bệnh cai được thuốc và tránh tái nghiện.
b) Thuốc hỗ trợ cai thuốc lá
Việc dùng thuốc hỗ trợ cai thuốc lá giúp giảm nhẹ hội chứng cai thuốc và l àm
tăng tỷ lệ cai thuốc thành công. Các thuốc có thể chỉ định: nicotine tha y thế, bupropion,
varenicline.
Nicotine thay thế.
Chống chỉ định tương đối ở bệnh nhân tim mạch có nguy cơ cao (vừa mới bị 
nhồi máu cơ tim cấp).
Các dạng thuốc: dạng xịt mũi, họng, viên ngậm, viên nhai, miếng dán da.
Thời gian dùng thuốc tùy thuộc vào mức độ nghiện thuốc lá (mức độ phụ 
thuộc nicotine): thông thường từ 2-4 tháng, có thể kéo dài hơn.
Tác dụng phụ: gây kích ứng da khi dán, khi uống có thể gây khô miệng, nấc, 
khó tiêu...
Bupropion: tác dụng tăng cường phóng thích noradrenergic và dopaminergic ở
hệ thần kinh trung ương giúp làm giảm ham muốn hút thuốc.
Không dùng cho bệnh nhân động kinh, rối loạn tâm thần, rối loạn hành vi ăn 
uống, dùng thuốc nhóm IMAO, đang điều trị cai nghiện rượu, suy gan nặng.
Thời gian điều trị 7 - 9 tuần, có thể kéo dài 6 tháng.
Liều cố định không vượt quá 300 mg/ngày:
Tuần đầu: 150 mg/ngày uống buổi sáng;  
Từ tuần 2 - 9: 300mg/ngày chia 2 lần.
Tác dụng phụ: mất ngủ, khô miệng, nhức đầu, kích động, co giật.
Varenicline có tác dụng giảm triệu chứng khi cai thuốc lá và giảm sảng khoái 
khi hút thuốc.
Chống chỉ định tương đối khi suy thận nặng (thanh thải Creatinine
< 30ml/phút).
Thời gian điều trị 12 tuần, có thể kéo dài đến 6 tháng.
Liều điều trị:
Ngày 1 đến 3: 0,5mg/ngày uống buổi sáng; 
Ngày 4 đến 7: 1mg/ngày chia 2 lần sáng-chiều;
Tuần 2 đến 12: 2mg/ngày chia 2 lần sáng-chiều.
Tác dụng phụ: buồn nôn, rối loạn giấc ngủ, ác mộng, trầm cảm , thay đổi hành vi.
Tiêm vắc xin phòng nhiễm trùng đường hô hấp
Nhiễm trùng đường hô hấp (cúm và viêm phổi...) là một trong các yếu tố nguy
cơ gây đợt cấp BPTNMT. Việc tiêm phòng vắc xin có thể làm giảm các đợ t cấp nặng và
giảm tỷ lệ tử vong.
Tiêm phòng vắc xin cúm vào đầu mùa thu và tiêm nhắc lại hàng năm cho các
đối tượng mắc BPTNMT.
Tiêm phòng vắc xin phế cầu mỗi 5 năm 1 lần và được khuyến cáo ở bệnh nhân
mắc BPTNMT giai đoạn ổn định.
Phục hồi chức năng hô hấp: xem chi tiết chương 5.
Các điều trị khác
Vệ sinh mũi họng thường xuyên.
Giữ ấm cổ ngực về mùa lạnh.
Phát hiện sớm và điều trị kịp thời các nhiễm trùng tai mũi họng, răng hàm mặt.
Phát hiện và điều trị các bệnh đồng mắc.
CÁC THUỐC ĐIỀU TRỊ BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
Thuốc giãn phế quản được coi là nền tảng trong điều trị BPTNMT. Ưu tiên các
loại thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài, dùng đường phun hít hoặc khí dung.
Liều lượng và đường dùng của các thuốc này tùy thuộc vào mức độ và giai
đoạn bệnh (tham khảo phụ lục thuốc điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính).
Bảng 2.1 . Các nhóm thuốc chính điều trị BPTNMT
Nhóm thuốc Tên viết tắt Hoạt chất
Cường beta 2 adrenergic tác dụng ngắn SABA Salbutamol, Terbutaline

Cường beta 2 adrenergic tác dụng dài LABA Indacaterol, Bambuterol
Kháng cholinergic tác dụng ngắn SAMA Ipratropium
Kháng cholinergic tác dụng dài LAMA Tiotropium
Cường beta 2 adrenergic tác dụng ngắn + 
kháng cholinergic tác dụng ngắn SABA+SAMAIpratropium/salbutamol 
Ipratropium/fenoterol
Cường beta 2 adrenergic tác dụng dài + 
kháng cholinergic tác dụng dàiLABA/LAMAIndacaterol/Glycopyronium 
Olodaterol/Tiotropium
Vilanterol/Umeclidinium
Corticosteroid dạng phun hít + cường beta 
2 adrenergic tác dụng dàiICS+LABABudesonid/Formoterol 
Fluticason/Vilanterol 
Fluticason/Salmeterol
Kháng sinh, kháng viêm Macrolide 
Kháng PDE4Erythromycin 
Rofumilast
Nhóm xanthine tác dụng ngắn/dàiXanthineTheophyllin/Theostat
HƯỚNG DẪN LỰA CHỌN THUỐC ĐIỀU TRỊ BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN
TÍNH
Bảng 2.2. Lựa chọn thuốc theo phân loại mức độ nặng của GOLD 201 9
Nhóm C Nhóm D
Cân nhắc choCân nhắc choroflumilast nếunhóm macrolideFEV1 < 50% ở
(Bệnh nhân có viêm (Bệnh nhân có
phế quản mạn) tiền sử hút thuốc)
Đợt cấp Triệu
LAMA + LABA + ICSchứng
mạn
tính/Đợt
cấp
Đợt cấp
LAMALAMA +LABA LABA
+ ICSLAMA +LABA LABA + ICS
Đợt cấp
LAMA
Nhóm A
Tiếp tục, dừng hoặc thay thế
thuốc giãn phế quản khác
Đánh giá tác dụng
Một thuốc giãn phế quảnNhóm B
LAMA +LABA
dai dẳng
Thuốc giãn phế quản
tác dụng kéo dài
LAMA hoặc LABA
Lưu ý: ô và mũi tên được in đậm là phương pháp lựa chọn điều trị ưu tiên
Bệnh nhân nhóm A
Thuốc giãn phế quản được sử dụng khi cần thiết, thuốc giúp cải thiện triệu 
chứng khó thở.
Có thể lựa chọn nhóm thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn hoặc tác dụng dài.
Tuỳ theo đáp ứng điều trị và mức độ cải thiện triệu chứng của bệnh nhân mà sẽ
tiếp tục phác đồ điều trị hoặc đổi sang nhóm thuốc giãn phế quản khác.
Bệnh nhân nhóm B
Lựa chọn điều trị tối ưu là thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài. Với  bệnh
nhân nhóm B, có thể lựa chọn khởi đầu điều trị với LABA hoặc LAMA. Không có bằng
chứng để khuyến cáo sử dụng thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài nhóm nào giúp
giảm triệu chứng tốt hơn nhóm nào. Lựa chọn thuốc tuỳ thuộc vào sự dung nạp và cải
thiện triệu chứng của bệnh nhân.
Đối với bệnh nhân vẫn còn khó thở dai dẳng khi dùng LABA hoặc LAMA đơn
trị liệu, khuyến cáo sử dụng phối hợp hai nhóm thuốc giãn phế quản LABA/LAMA.
Đối với bệnh nhân khó thở nhiều, có thể cân nhắc điều trị khởi đầu ngay bằng 
phác đồ phối hợp hai thuốc giãn phế quản LABA/LAMA.
Nếu phối hợp hai nhóm thuốc giãn phế quản LABA/LAMA mà không cải thiện
triệu chứng, có thể cân nhắc hạ bậc điều trị với một thuốc giãn phế quản tác dụng dài.
Bệnh nhân nhóm B thường có bệnh đồng mắc kèm theo, có nhiều triệu chứng, 
khó tiên lượng cần được đánh giá và điều trị toàn diện bệnh đồng mắc.
Bệnh nhân nhóm C
Khởi đầu điều trị bằng một loại thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài.
Kết quả hai nghiên cứu so sánh đối đầu cho thấy LAMA có hiệu quả hơ n
LABA trong phòng ngừa đợt cấp, do đó khuyến cáo nên bắt đầu điều trị với LAMA.
Bệnh nhân tiếp tục có đợt cấp có thể dùng LAMA/LABA hoặc LABA/ ICS
nhưng do ICS làm tăng nguy cơ xuất hiện viêm phổi ở một số bệnh nhân cho nên
LABA/LAMA là lựa chọn ưu tiên.
LABA/ICS có thể lựa chọn khi BN có tiền sử và/hoặc gợi ý chẩn đoán chồng 
lấp hen và BPTNMT hoặc tăng bạch cầu ái toan trong máu.
Bệnh nhân nhóm D
Khởi đầu điều trị bằng phác đồ LABA/LAMA:
Kết quả các nghiên cứu trên bệnh nhân cho thấy điều trị phác đồ
LABA/LAMA kết hợp cho hiệu quả vượt trội so với đơn trị liệu.
Nếu dùng phác đồ một thuốc giãn phế quản thì LAMA ưu thế hơn so với 
LABA trong phòng ngừa đợt cấp.
LABA/LAMA ưu thế hơn LABA/ICS trong việc phòng ngừa đợt cấp và cải
thiện triệu chứng cho bệnh nhân BPTNMT nhóm D.
Bệnh nhân nhóm D có nguy cơ cao mắc viêm phổi khi được điều trị bằng ICS.
Một số bệnh nhân có thể khởi đầu điều trị bằng LABA/ICS nếu bệnh nhân có
tiền sử và/hoặc gợi ý chẩn đoán chồng lấp hen và BPTNMT hoặc tăng bạch cầu ái toan
trong máu.
Nếu bệnh nhân vẫn xuất hiện đợt cấp mặc dù đã được điều trị bằng phác đồ
LABA/LAMA, có thể áp dụng một trong hai phác đồ thay thế:
Nâng bậc với phác đồ LABA/LAMA/ICS dựa trên nghiên cứu được tiến  hành
so sánh hiệu quả của LABA/LAMA  so  với  LABA/LAMA/ICS  trong   phòng  ngừa
đợt cấp.
Chuyển sang phác đồ LABA/ICS. Tuy nhiên, không có bằng chứng về việc
chuyển phác đồ LABA/LAMA sang LABA/ICS cho kết quả phòng ngừa đợt cấp tốt
hơn. Nếu điều trị LABA/ICS không cải thiện đợt cấp/triệu chứng, có thể thêm nhóm
LAMA.
Nếu bệnh nhân được điều trị với LABA/LAMA/ICS vẫn còn xuất hiện c ác đợt
cấp những lựa chọn sau đây có thể xem xét:
Thêm nhóm roflumilast. Phác đồ này có thể xem xét chỉ định ở bệnh nhân vớ i
FEV 1< 50% dự đoán và viêm phế quản mạn tính, đặc biệt là nếu họ đã có tiề n sử ít nhất
1 lần nhập viện vì đợt cấp trong năm trước.
Thêm nhóm macrolid: cần xem xét tới yếu tố vi khuẩn kháng thuốc trước khi
quyết định điều trị.
Ngừng ICS: một nghiên cứu cho thấy ICS ít hiệu quả, tăng nguy cơ tác  dụng
phụ (bao gồm cả viêm phổi) và ngừng thuốc ICS không gây ảnh hưởng đáng kể trên
bệnh nhân.
THỞ OXY DÀI HẠN TẠI NHÀ
Mục tiêu
Làm giảm khó thở và giảm công hô hấp do giảm kháng lực đường thở và giảm 
thông khí phút.
Giảm tình trạng tăng áp động mạch phổi và tỷ lệ tâm phế mạn do cải thiện tình 
trạng thiếu oxy máu mạn tính, giảm hematocrite, cải thiện huyết động học phổi.
Chỉ định
BPTNMT có suy hô hấp mạn tính, thiếu oxy máu:
PaO 2 ≤ 55 mmHg hoặc SaO 2 ≤ 88% trên hai mẫu máu trong vòng 3 tuần, bệnh
nhân trong giai đoạn ổn định, ở trạng thái nghỉ ngơi, không thở oxy, đã sử dụng các biện
pháp điều trị tối ưu.
PaO 2 từ 56 - 59 mmHg hoặc SaO 2 ≤ 88% kèm thêm một trong các biểu hiện:
Dấu hiệu suy tim phải.
Đa hồng cầu (hematocrit > 55%).
Tăng áp động mạch phổi đã được xác định (siêu âm doppler tim...).
Lưu lượng, thời gian thở oxy
Lưu lượng oxy: 1-3 lít/phút, thời gian thở oxy ít nhất 16-18 giờ/24 giờ.
Đánh giá lại khí máu động mạch sau 30 phút để điều chỉnh lưu lượng oxy
nhằm đạt mục tiêu PaO 2 từ 65 - 70 mmHg, tương ứng với SaO 2 tối ưu là 90 - 92% lúc
nghỉ ngơi.
Để tránh tăng CO 2 máu quá mức, khuyến cáo nên bắt đầu với lưu lượng thở
oxy ≤ 2 lít/phút.
Các nguồn cung cấp oxy
Bao gồm bình oxy, máy chiết xuất oxy, ngoài ra còn có các bình oxy lỏng.
Bình oxy cổ điển: cồng kềnh và phải nạp thường xuyên. Thường dùng làm 
nguồn oxy dự phòng khi mất điện hoặc lúc bệnh nhân đi ra khỏi nhà.
Máy chiết xuất oxy từ khí trời: thuận tiện cho các bệnh nhân ít hoạt động.
THỞ MÁY KHÔNG XÂM NHẬP
Thở máy không xâm nhập trong đợt cấp:
Đây  là  một  trong  những  biện  pháp  hỗ  trợ  hô  hấp  hiệu  quả  cho  bệnh  nhân
BPTNMT trong đợt cấp. Nếu chỉ định sớm sẽ giảm tỷ lệ phải đặt nội  khí quản. Chỉ
định, chống chỉ định và hướng dẫn cụ thể xem thêm chương đợt cấp BPTNMT.
Thở máy không xâm nhập giai đoạn ổn định:
+ Chỉ định thở máy không xâm nhập (BiPAP) đối với bệnh nhân BPTNMT giai
đoạn ổn định có tăng CO 2 máu nặng mạn tính (PaCO 2 ≥ 50 mmHg) và tiền sử nhập viện
gần đây.
+ Bệnh nhân BPTNMT có ngừng thở khi ngủ (chồng lấp BPTNMT và ngừng thở
khi ngủ) chỉ định thở máy áp lực dương liên tục (CPAP) giúp cải t hiện thời gian sống
thêm và giảm tần xuất nhập viện.
THEO DÕI BỆNH NHÂN
Tái khám định kỳ 1 tháng 1 lần và cần đánh giá phân loại lại mức độ nặng để 
điều chỉnh phác đồ điều trị phù hợp.
Theo dõi chức năng hô hấp.
Làm thêm một số thăm dò để phát hiện, điều trị các biến chứng và cá c bệnh
đồng mắc phối hợp (bệnh tim mạch, ung thư phổi, loãng xương, đái tháo đường...).
Đánh giá khả năng hoạt động, hợp tác với thầy thuốc và tái hoà nhập cộng
đồng.
Giáo dục bệnh nhân về kỹ thuật sử dụng các dụng cụ phân phối thuốc, tuân
thủ điều trị, tránh tiếp xúc với yếu tố nguy cơ và áp dụng các phương pháp dự phòng
đợt cấp.
Mỗi lần khám lại, cần yêu cầu bệnh nhân thực hiện thao tác sử dụng dụng cụ
hít và kiểm tra hướng dẫn lại cho bệnh nhân kỹ thuật sử dụng các dụng cụ  phân phổi
thuốc.
Lưu ý: đối với tuyến y tế cơ sở (xã/phường, quận/huyện), tuỳ theo nguồn nhân
lực và sự sẵn có của thuốc, máy móc phục vụ chẩn đoán và điều trị bệ nh nhân, có thể
triển khai:
Quản lý bệnh nhân BPTNMT ở giai đoạn ổn định sau khi đã được tuyến t rên
chẩn đoán và có phác đồ điều trị.
Hướng dẫn tư vấn bệnh nhân cai thuốc lá, ngừng tiếp xúc với các  yếu tố nguy cơ.
Hướng dẫn, kiểm tra việc dùng thuốc của bệnh nhân theo đơn của các cơ s ở y
tế tuyến tỉnh hoặc tuyến trung ương. Theo dõi và phát hiện các tác dụng phụ  của thuốc,
phát hiện các triệu chứng của đợt cấp và đáp ứng với điều trị (xem thêm chương đợt
cấp) để kịp thời chuyển tuyến trên nếu thấy cần.

HƯỚNG DẪN CHẨN ĐOÁN VÀ
ĐIỀU TRỊ ĐỢT CẤP BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
ĐẠI CƯƠNG
Đợt cấp BPTNMT là tình trạng thay đổi cấp tính các biểu hiện  lâm sàng: khó thở

đợt cấp.
thuốc.

ĐẠI CƯƠNG
tăng, ho tăng, khạc đờm tăng và hoặc thay đổi màu sắc của đờm. Những bi ến đổi này
đòi hỏi phải có thay đổi trong điều trị.
Theo thống kê trung bình mỗi năm một bệnh nhân BPTNMT có từ 1,5 – 2,5 đợt
cấp/năm. Trong đó bệnh nhân FEV 1 < 40% là khoảng 2,3 lần/năm, FEV 1 > 60% chỉ
khoảng 1,6 lần/năm.
NGUYÊN NHÂN
Nguyên nhân do nhiễm trùng: đây là nguyên nhân thường gặp nhất, chiếm tới 
70-80% nguyên nhân gây đợt cấp.
+ Vi khuẩn: Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae, Moraxella 
catarrhalis, Pseudomonas aeruginosa …
+ Virus: cúm, á cúm, rhinovirus, virus hợp bào hô hấp.
Không do nhiễm trùng:
Ô nhiễm không khí (khói thuốc, tiếp xúc khói bụi nghề nghiệp, ozone…).
Giảm nhiệt độ môi trường (trong và ngoài nhà) đột ngột; viêm có tăng bạch 
cầu ái toan; dùng thuốc điều trị không đúng, bỏ điều trị đột ngột.
Dùng thuốc an thần, thuốc ngủ.
Một số trường hợp có đợt cấp không rõ căn nguyên.
CHẨN ĐOÁN
Phát hiện các dấu hiệu của đợt cấp BPTNMT tại y tế cơ sở (xã/phường, huyện)
Bệnh nhân đã được chẩn đoán BPTNMT xuất hiện các triệu chứng nặng hơ n
thường ngày, hoặc các trường hợp tuổi trung niên chưa có chẩn đoán, nhưng xuấ t hiện
các triệu chứng:
Triệu chứng hô hấp:
Ho tăng.
Khó thở tăng.
Khạc đờm tăng và/hoặc thay đổi màu sắc của đờm: đờm chuyển thành  đờm mủ.
Nghe phổi thấy rì rào phế nang giảm, có thể thấy ran rít, ngáy, ran ẩm, ran nổ.
Các biểu hiện khác có thể có hoặc không có tùy thuộc vào mức độ nặn g của bệnh:
Tim mạch: nặng ngực, nhịp nhanh, loạn nhịp. Các dấu hiệu của tâm phế mạn 
(phù, tĩnh mạch cổ nổi, gan to…).
Triệu chứng toàn thân có thể có: sốt, rối loạn tri giác, trầm cảm, mất ngủ, giảm
khả năng gắng sức…
Trường hợp nặng có dấu hiệu suy hô hấp cấp: thở nhanh nông hoặc thở chậm, 
tím môi đầu chi, nói ngắt quãng, co kéo cơ hô hấp phụ, vã mồ hôi…
Các thăm dò chẩn đoán cho đợt cấp BPTNMT tại bệnh viện
Với các dấu hiệu lâm sàng như đã mô tả ở trên, bệnh nhân sẽ được làm một số xét 
nghiệm cần thiết để hỗ trợ cho chẩn đoán và điều trị:
Bảng 3.1. Giá trị chẩn đoán của các thăm dò trong đánh giá đợt cấp  BPTNMT
Xét nghiệm thăm dò Có thể phát hiện
Đo Sp O2 Giảm oxy máu
Khí máu động mạchTăng CO 2 máu, giảm oxy máu
Toan máu, kiềm máu
Chụp X-quang phổi Giúp phân biệt viêm phổi, phát hiện biến chứng
Công thức máuThiếu máu, đa hồng cầu
Tăng bạch cầu
Xét nghiệm đờmNhuộm Gram
Cấy đờm
Điện timRối loạn nhịp tim: nhịp nhanh, ngoại tâm thu, rung nhĩ…
Thiếu máu cơ tim cục bộ
Dấu hiệu suy tim phải, suy tim trái
Siêu âm timGiãn thất phải
Tăng áp lực động mạch phổi
Sinh hóa máuRối loạn điện giải
Rối loạn chức năng gan, thận; tăng hoặc hạ đường huyết, các 
rối loạn chuyển hóa
Tăng BNP, Pro-BNP: suy tim
Tăng D Dimer: Huyết khối – tắc động mạch phổi 
Tăng các dấu ấn viêm: protein phản ứng C (CRP)
Tăng Procalcitonin
Chức năng thông khíRối loạn thông khí tắc nghẽn không hồi phục hoàn toàn: đo 
chức năng thông khí sau khi đợt cấp ổn định
Chẩn đoán xác định đợt cấp BPTNMT
Bệnh nhân đã được chẩn đoán BPTNMT và có triệu chứng đợt cấp theo tiêu 
chuẩn Anthonisen (1987):
Khó thở tăng.
Khạc đờm tăng.
Thay đổi màu sắc của đờm, đờm chuyển thành đờm mủ.
Đánh giá mức độ nặng và các yếu tố nguy cơ của bệnh
Đánh giá mức độ nặng đợt cấp BPTNMT theo triệu chứng
Bảng 3.2. Đánh giá mức độ nặng của đợt cấp BPTNMT
Các chỉ số Nặng Nguy kịch
Lời nói Từng từ Không nói được
Tri giác Ngủ gà, lẫn lộn Hôn mê
Co kéo cơ hô hấp Rất nhiều Thở nghịch thường
Tần số thở/phút 25 – 35 Thở chậm, ngừng thở
Khó thở Liên tục Liên tục
Tính chất đờm:
- Thay đổi màu sắc
- Tăng số lượng
- Kèm theo sốt
- Kèm theo tím và phù mới xuất 
hiệnCó 3 trong 4 đặc điểmCó  thể  cả  4,  nhưng
thường  bệnh  nhân
không  ho khạc được
nữa
Mạch/phút > 120 Chậm, loạn nhịp
SpO 2 % 87 – 85 < 85
PaO 2 mmHg 40 – 50 < 40
PaCO 2 mmHg 55 – 65 > 65
pH máu 7.25 - 7.30 < 7.25
Chú ý: có từ ≥ 2 tiêu chuẩn của một mức độ thì được đánh giá ở mức độ đó.
Phân loại mức độ nặng theo tiêu chuẩn Anthonisen:
Mức độ nặng: khó thở tăng, số lượng đờm tăng và đờm chuyển thành đờm mủ.
Mức độ trung bình: có 2 trong số 3 triệu chứng của mức độ nặng.
Bắt đầu và/hoặc tăng liều thuốc giãn phế quản* 
Cân nhắc dùng kháng sinh**Chẩn đoán xác định đợt cấp BPTNMTMức độ nhẹ: có 1 trong số triệu chứng của mức độ nặng và có các t riệu chứng
khác: ho, tiếng rít, sốt không vì một nguyên nhân nào khác, có nhiễm khuẩn đường  hô
hấp trên 5 ngày trước, nhịp thở, nhịp tim tăng > 20% so với ban đầu.
Đánh giá tình trạng suy hô hấp
Không suy hô hấp : nhịp thở 20 - 30 lần/phút; không co kéo cơ hô hấp phụ;
không rối loạn ý thức; tình trạng oxy hoá máu được cải thiện khi được thở oxy với FiO 2:
28 - 35%; không tăng PaCO 2.
Suy hô hấp cấp - Không có dấu hiệu đe doạ tính mạng : nhịp thở > 30
lần/phút; co kéo cơ hô hấp; không rối loạn ý thức; tình trạng giảm oxy máu cải thiện khi
thở oxy với FiO 2: 35 - 40%; PaCO 2: 50 - 60mmHg;
Suy hô hấp cấp - Có dấu hiệu đe doạ tính mạng : nhịp thở > 30 lần/phút; co
kéo cơ hô hấp phụ; rối loạn ý thức cấp tính; tình trạng giảm oxy máu cải thiện khi được
thở oxy với FiO 2 > 40%; PaCO 2 > 60mmHg, hoặc có toan hoá máu (pH < 7,25).
Các yếu tố làm tăng mức độ nặng của đợt cấp BPTNMT:
Rối loạn ý thức.
Đợt cấp đã thất bại với điều trị ban đầu.
Có ≥ 3 đợt cấp BPTNMT trong năm trước.
Đã được chẩn đoán BPTNMT mức độ nặng hoặc rất nặng.
Đã từng phải đặt ống nội khí quản vì đợt cấp.
Đã có chỉ định thở oxy dài hạn, thở máy không xâm nhập tại nhà.
Bệnh mạn tính kèm theo (bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim sung huyết, đái 
tháo đường, suy thận, suy gan).
Chỉ số khối cơ thể (BMI) ≤ 20 kg/m2.
Không có trợ giúp của gia đình và xã hội.
HƯỚNG DẪN ĐIỀU TRỊ ĐỢT CẤP BPTNMT
Đánh giá lại sau 1 - 3 giờ
Đánh giá lại mỗi 1 – 3 giờThêm corticosteroid uống 
Tăng liều, phối hợp các thuốc Không cải thiện triệu chứng
Tiếp tục điều trị Giảm 
liều thuốc  khi có thểCó cải thiện triệu chứng
*  Thuốc  cường  beta  2  adrenergic:
salbutamol 100mcg/liều xịt x 2-4 liều xịt/lần;
hoặc salbutamol 5mg, khí dung 1 nang/lần,
hoặc Terbutalin 5mg, khí dung 1 nang/lần;
hoặc  Ipratropium  2,5ml,  khí  dung  1
nang/lần;  hoặc  khí  dung  dạng  kết  hợp
Fenoterol/Ipratropium  x  2ml/lần  khí  dung,
hoặc salbutamol/ipratropium 2,5ml, khí dung
1 nang/lần.
** Kháng sinh dùng theo bảng 4.1, hoặc 4.2
Lưu ý điều trị bệnh đồng mắc
Nhập việnTriệu chứng không cải thiện hoặc 
nặng thêm
Biểu đồ 3.1 . Hướng dẫn xử trí ban đầu đợt cấp BPTNMTXem xét điều trị duy trì
Tiêu chuẩn nhập viện:
Các triệu chứng nặng đột ngột như khó thở, tần số thở tăng, độ bão hòa oxy 
giảm, rối loạn ý thức.
Suy hô hấp.
Khởi phát các triệu chứng thực thể mới (phù ngoại vi, xanh tím).
Đợt cấp BPTNMT thất bại với điều trị ban đầu.
Các bệnh đồng mắc nặng (suy tim, loạn nhịp tim mới xuất hiện …).
Thiếu nguồn lực hỗ trợ tại nhà.
Điều trị cụ thể đợt cấp mức độ nhẹ
Nguyên tắc
+ Bổ sung thêm thuốc giãn phế quản nhóm cường beta 2, dạng phun hít, tác dụng 
nhanh dùng đơn thuần hoặc dạng kết hợp với thuốc kháng cholinergic tác dụng nhanh;
+ Với bệnh nhân có thở oxy tại nhà: thở oxy 1-3 lít/phút, duy trì SpO 2 ở mức 90-
92%;
+ Với bệnh nhân có thở máy không xâm nhập tại nhà: điều chỉnh áp lực phù hợp;
+ Dùng sớm thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài.
Thuốc giãn phế quản
+ Nhóm cường beta 2 adrenergic: Salbutamol, Terbutalin. Dùng đường phun hít, 
khí dung hoặc đường uống.
+ Nhóm kháng cholinergic tác dụng ngắn: Ipratropium khí dung.
+Kết hợp kháng cholinergic và thuốc cường beta 2 adrenergic: Fenoterol/ 
Ipratropium hoặc Salbutamol/Ipratropium; dùng đường phun hít, khí dung.
+ Tiếp tục dùng, hoặc bắt đầu dùng sớm các thuốc giãn phế quản tác dụng kéo 
dài: LAMA, LABA, hoặc dạng kết hợp LAMA + LABA.
Corticosteroid: Budesonid, Fluticason (khí dung);
Thuốc dạng kết hợp loại cường beta 2 tác dụng kéo dài và corticoi d dạng
phun,  hít:  Budesonid  +  Formoterol;  Fluticason  +  Salmeterol,  fluticason  furoate  +
vilaterol, …
Điều trị cụ thể đợt cấp mức độ trung bình (điều trị tại bệnh viện huyện hoặc bệnh 
viện tỉnh hoặc ở các cơ sở y tế có nguồn lực thích hợp)
Nguyên tắc:
+ Các điều trị như đợt cấp mức độ nhẹ.
+ Chỉ định kháng sinh khi bệnh nhân có chẩn đoán đợt cấp Anthonisen mức độ
nặng hoặc trung bình (có dấu hiệu đờm mủ).
+ Thêm corticoid uống, hoặc tĩnh mạch, liều: 1mg/kg/ngày. Thời gian dùng 
corticoid: thường không quá 5-7 ngày.
ĐỢT CẤP BPTNMT
Mức độ trung bình và nặng
Có ít nhất 2 trong 3 triệu chứng chính: 
khó thở tăng; lượng đờm tăng; đờm mủ 
nhiều hơn.
(Lưu ý cấy đờm trước dùng kháng sinh)Mức độ nhẹ
Có 1 trong 3 triệu chứng 
chính:
Khó thở tăng 
Lượng đờm tăng 
Ho tăng

nhiều hơn.
chính:
Ho tăng
Không điều trị kháng sinh 
Tăng thuốc giãn phế quản 
Điều trị triệu chứng
Hướng dẫn bệnh nhân theo 
dõi thêm các triệu chứng 
khác
Tình trạng lâm sàng xấu đi hoặc không đáp ứng với
điều trị sau 72 giờDùng kết hợp: 
Fluoroquinolon 
(Moxifloxacin, 
Levofloxacin) với 
Amoxicillin/Clavulanate 
HOẶC cefuroxim
Nếu nghĩ tới trực khuẩn 
mủ xanh, chọn 
ciprofloxacin,
ceftazidimBPTNMT  có  biến chứng:
Có ≥ 1 yếu tố nguy cơ: tuổi
> 65; FEV1 < 50%; > 3 đợt
cấp/năm; Có bệnh tim
Đánh giá lại, nhuộm soi và cấy vi khuẩn đờmĐiều trị cụ thể:
+ Corticoid: prednisolon (uống) 1mg/kg/ngày; hoặc methylprednisolon: 1mg/kg/
ngày, uống hoặc tiêm tĩnh mạch.
+ Kháng sinh (biểu đồ 3.2): beta lactam/kháng betalactamase (amoxicilline/acid
clavuanic; ampicillin/sulbactam) 3g/ngày hoặc cefuroxim 1,5g/ngày hoặc moxifloxaci n
400mg/ngày hoặc levofloxacin 750mg/ngày.
Biểu đồ 3.2. Hướng dẫn dùng kháng sinh cho đợt cấp BPTNMT mức độ trun g bình
BPTNMT không có 
biến chứng: Không có 
yếu tố nguy cơ: tuổi < 
65; FEV1 > 50%; < 3 đợt
cấp/năm; không có bệnh 
tim
Thêm kháng sinh 
Amoxicillin/clavulanate 
HOẶC
Cefuroxim 
HOẶC
Fluoroquinolon: 
Moxifloxacin, 
Levofloxacin
Điều trị đợt cấp mức độ nặng (điều trị tại tuyến tỉnh hoặc tuyến trung ương hoặc 
các cơ sở y tế có nguồn lực thích hợp)
Tiếp tục các biện pháp điều trị đã nêu ở trên. Theo dõi mạch huyết áp, nhịp thở,
SpO 2.
Thở oxy 1 - 2 lít/phút sao cho SpO 2 đạt 90 - 92%. Nên làm khí máu động mạch
để làm cơ sở điều chỉnh liều oxy:
Khi SaO 2: 90 – 92%; PaCO 2 < 45mmHg: giữ nguyên liều oxy đang dùng.
Khi SaO 2 < 90%, PaCO 2  < 45mmHg:  thực hiện tăng liều  oxy, tối  đa không q uá
3 lít/ phút.
Khi SaO 2 > 92%, PaCO 2 > 45mmHg: thực hiện giảm liều oxy, và làm lại khí
máu động mạch sau 30 phút.
Khi SaO 2 < 90%, PaCO 2 > 55mmHg và/hoặc pH ≤ 7,35: chỉ định thở máy
không xâm nhập.
Khí dung thuốc giãn phế quản nhóm cường beta 2 adrenergic hoặc dạng kết
hợp cường beta 2 adrenergic với kháng cholinergic.
Nếu không đáp ứng với các thuốc khí dung thì dùng salbutamol, terbutaline
truyền tĩnh mạch với liều 0,5 - 2mg/giờ, điều chỉnh liều thuốc theo đáp ứng của bệnh
nhân. Truyền bằng bơm tiêm điện hoặc máy truyền dịch.
Methylprednisolon  1-2 mg/kg/ngày  tiêm  tĩnh  mạch. Thời  gian dùng thông
thường không quá 5-7 ngày.
Kháng sinh (biểu đồ 3.3 ) cefotaxim 1-2g x 3 lần/ngày hoặc ceftriaxon 2g/ lần
x 1-2 lần/ngày hoặc ceftazidim 1-2g x 3 lần/ngày; phối hợp với nhóm aminoglycosi d
15mg/kg/ngày hoặc quinolon (levofloxacin 750mg/ngày , moxifloxacin 400mg/ngày...).
Cân nhắc dùng kháng sinh**Chẩn đoán xác định đợt cấp BPTNMT
nặng thêmHƯỚNG DẪN ĐIỀU TRỊ ĐỢT CẤP BPTNMT
Biểu đồ 3.1 . Hướng dẫn xử trí ban đầu đợt cấp BPTNMTĐánh giá lại sau 1 - 3 giờ
Xem xét điều trị duy trì
92%;
nhiều hơn.
chính:
Ho tăng
khác
tim
HOẶC
Cefuroxim 
HOẶC
SpO 2.
Ciprofloxacin truyền TM HOẶC 
Levofloxacin 750mg, uống hoặc TM, HOẶC
Cefepim TM, HOẶC
Ceftazidim TM, HOẶC
Piperacillin-tazobactam TM, HOẶC
Carbapenem nhóm 2
Hoặc  phối  hợp  kháng  sinh  nhóm
betalactam  với  nhóm  quinolone,  hoặc
aminoglycosidLevofloxacin 750mg, uống hoặc TM,
HOẶC
Moxifloxacin uống hoặc TM, HOẶC
Cefotaxim TM, HOẶC
Carbapenem nhóm 1
Hoặc phối hợp kháng sinh nhóm 
betalactam với nhóm quinolon, hoặc
aminoglycosid
Tình trạng lâm sàng xấu đi hoặc đáp ứng không tốt sau 72 giờĐợt cấp mức độ trung bình hoặc nặng

HOẶC
Có ít nhất 2 trong 3 triệu chứng: (1) Khó thở tăng; (2) Khạc đờm tăng; (3 Tăng đờm mủ
Và
Có từ một yếu tố nguy cơ trở lên: (1) Tuổi > 65; (2) F EV1 < 50% TSLT; (3)  2 đợt cấp 
trong 12 tháng trước; (4) Có bệnh tim mạch.
(Lấy đờm nhuộm Gram, cấy, sau đó dùng kháng sinh)
Có Không
Khuyến cáo thời gian sử dụng kháng sinh trong đợt cấp BPTNMT:
Đợt cấp mức độ nhẹ, điều trị ngoại trú: thời gian đi ều trị kháng sinh trung  bình 5-
7 ngày.
Đợt cấp mức độ trung bình và nặng: thời gian trung b ình điều trị kháng sinh từ 7-
10 ngày.
Thời gian điều trị kháng sinh cụ thể tuỳ thuộc vào mức độ nặng của đợt cấp và
đáp ứng của người bệnh.
Thông khí nhân tạo không xâm nhập (BiPAP) khi có ít nhất 2 tiêu chuẩn sau:Có yếu tố nguy cơ nhiễm Pseudomonas ?
Đánh giá lại
Khó thở vừa tới nặng có co kéo cơ hô hấp phụ và hô hấp nghịch thường.
Toan hô hấp: pH ≤ 7,35 và/hoặc PaCO 2 ≥ 45mmHg.
Tần số thở > 25 lần/phút.
Nếu sau 60 phút thông khí nhân tạo không xâm nhập, các thông số PaCO 2 tiếp tục
tăng và PaO 2 tiếp tục giảm hoặc các triệu chứng lâm sàng tiếp tục xấu đi t hì cần chuyển
sang thông khí nhân tạo xâm nhập.
Chống chỉ định thông khí nhân tạo không xâm nhập:
Ngừng thở, ngủ gà, rối loạn ý thức, không hợp tác.
Rối loạn huyết động: tụt huyết áp, loạn nhịp tim, nhồi máu cơ tim.
Nguy cơ hít phải dịch dạ dày, đờm nhiều, dính.
Mới phẫu thuật răng hàm mặt hoặc mổ dạ dày.
Bỏng, chấn thương đầu, mặt, béo phì quá nhiều.
Thông khí nhân tạo xâm nhập khi có các dấu hiệu sau:
Khó thở nặng, có co kéo cơ hô hấp và di động cơ thành bụng nghịch thường.
Thở > 35 lần/phút hoặc thở chậm.
Thiếu oxy máu đe doạ tử vong: PaO 2 < 40mmHg.
 pH < 7,25, PaCO 2 > 60mmHg.
Ngủ gà, rối loạn ý thức, ngừng thở.
Biến chứng tim mạch: hạ huyết áp, sốc, suy tim.
Rối loạn chuyển hoá, nhiễm khuẩn, viêm phổi, tắc mạch phổi.
Thông khí nhân tạo không xâm nhập thất bại.
Đánh giá trước khi ra viện và khuyến cáo theo dõi
Xem xét đầy đủ các dấu hiệu lâm sàng và xét nghiệm.
Kiểm tra phác đồ điều trị duy trì và hiểu biết của bệnh nhân.
Đánh giá lại các kỹ thuật sử dụng các dụng cụ phân phối thuốc.
Hướng dẫn sử dụng thuốc trong đợt cấp (steroid và thuốc kháng sinh).
Đánh giá nhu cầu điều trị duy trì và oxy dài hạn.
Có kế hoạch quản lý và theo dõi các bệnh đồng mắc.
Đảm bảo theo dõi: tái khám sớm < 4 tuần và muộn nhất < 12 tuần.
Nhận biết được các dấu hiệu lâm sàng bất thường.
Khám lại sau xuất viện 1 tháng
Khả năng tái hoà nhập trong môi trường xã hội bình thường.
Đọc và hiểu rõ về phác đồ điều trị.
Đánh giá lại kỹ thuật sử dụng các dụng cụ phân phối thuốc.
Đánh giá lại nhu cầu điều trị oxy dài hạn.
Khả năng thực hiện hoạt động thể chất và sinh hoạt hàng ngày.
Đánh giá điểm CAT hoặc mMRC.
Xác định tình trạng các bệnh đồng mắc.
Khám lại sau xuất viện 3 tháng
Hiểu biết về phác đồ điều trị.
Đánh giá lại nhu cầu điều trị oxy dài hạn và/hoặc khí dung tại nhà.
Đo FEV 1.
Tình trạng các bệnh đồng mắc.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Halil Ibrahim Yakan, Hakan Gunen, Erkan Pehlivan, Selma Aydogan (2017). The role of
Tuberculosis in COPD. International Journal of COPD 2017:12 323- 329
2.Jones, P, Harding G, Berry P, et al (2009). Development and first validation of the COPD
assessment test. Eur Respir J, 34(3), 648-54.
3.  Klaus F. Rabe, Bianca Beghé and Leonardo M. Fabbri (2017), Peripheral e osinophil
count as a biomarker for the management of COPD: not there yet, Eur Respir J 2017; 50:
1702165.
4. Miravitlles M, Vogelmeier C, Roche N, et all (2016), A review of national guidel ines for
management of COPD in Europe, Eur Respir J 2016; 47: 625–637.
5. Miravitlles M, Soler-Cataluña JJ, Calle M, Soriano JB. (2013), Treatment of COPD by
clinical  phenotypes:  putting  old  evidence  into  clinical  practice,  European  Respiratory
Journal 41: 1252-1256.
6. Plaza V, Álvarez F, Calle M , et al (2017) “Consensus on the Asthma–COPD Overlap
(ACO) Between the Spanish COPD Guidelines (GesEPOC) and the Spanish Guidelines on
the Management of Asthma (GEMA)” Arch
Bronconeumol . 53(8):443–449.
7.Martinez-Garcia MA, Miravitlles M. (2017), Bronchiectasis in COPD patients:  more than
a comorbidity? International Journal of COPD : 12 1401–1411.
8.Divo M, Cote C, de Torres JP, et al   (2012), Comorbidities and Risk of Mortality in
Patient with Chronic Obstructive Pulmonary Diseases.  Am J respire Crit Care Med  Vol
186(2), pp 155-161, Jul 15.
9. Miravitlles M, Mayordomo C, Artés M, Sánchez-Agudo L, Nicolau F , Segú JL. (1999),
"treatment  of  chronic  obstructive  pulmonary  disease  and  its  exacerbations  in  general
practice", Respir Med J , 93, pp. 173-179.
10. Ngô Quý Châu và CS (2017). Bản dịch GOLD tiếng việt– Nhà xuất bản Y học .
11. Ngô Quý Châu và CS (2002), “Tình hình chẩn đoán và điều trị bệnh phổi tắc  nghẽn
mạn tính tại Khoa Hô hấp Bệnh viện Bạch Mai trong 5 năm 1996 - 2000”, Thông tin Y học
lâm sàng, NXB Y học , tr. 50 - 58.
12.  Mirza  S,  Benzo  R,  (2017),  Chronic  Obstructive  Pulmonary  Disease  Phenoty pes:
Implications for Care, Mayo Clin Proc ; 92(7):1104-1112.
13. Stoller J.K, Barnes P.J, Hollingsworth H (2017). Management of exacerbations of
chronic obstructive pulmonary disease. UpToDate
14.  Weiss S.T, Stoller J.K, Hollingsworth H  (2017). Chronic obstructive  pulmonary
disease: Prognostic factors and comorbid conditions. UpToDate
15. WHO (2013). Package of essential noncommunicable (PEN) disease interventions for
primary health care in low-resource settings.
16.  Yingmeng Ni and Guochao Shi  (2017), Phenotypes contribute to treatments,  Eur
Respir J ; 49: 1700054.
CÁC VI KHUẨN GÂY BỆNH THƯỜNG GẶP (ĐC phần 2)
hàm mật độ phân phối - xác suất thống kê (Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia
 Hà Nội)
 Hà Nội)
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  1 
  
 TỤ CẦU VÀNG (Staphylococus aureus) LIÊN C ẦU KHU ẨN (Streptococcus) PHẾ CẦU KHU ẨN 
(Streptococcus pneumoniae) 
1. Đặc điể m 
sinh v ật học 
a. Hình th ể 
và tính ch ất 
bắt màu   
- Là nh ững vi khu ẩn hình c ầu có đườ ng kính 
0,8 - 1µm 
- Đứng tụ lại với nhau thành t ừng đám như 
chùm nho 
 
- Không v ỏ, không clông, không sinh nha 
bào  
- Bắt màu Gram(+)   
- Là những cầu khuẩn hình cầu đường kính  
0.6 - 1µm 
- Xếp liên tiếp với nhau thành từng chuỗi  
 
- Đôi khi có vỏ , không có lông, không sinh nha 
bào 
- Bắt màu Gram (+)  
- Là những song cầu hình ngọn nến, hai 
đầu to giáp vào nhau, hai đầu nhọn quay 
ra ngoài 
- Trong môi trường nuôi cấy có nhiều đôi 
xếp liên tiếp với nhau thành từng chuỗi 
dễ lầm với liên cầu.  
- Không di động, không sinh nha bào, có 
thể có vỏ (trong mt có nhiều albumin)  
b. Tính ch ất 
nuôi c ấy  
- Dễ nuôi cấy , phát triển dễ dàng trên các 
môi trường nuôi cấy thông thường  
 
Thích hợp  
 
- Môi trường  canh thang : phát triển mạnh , 
làm đục đều môi trường , để lâu đáy có lắng 
cặn 
- Môi trường thạch thường : sau 24 giờ ở 
37℃, tạo khuẩn lạc dạng S  có màu vàng 
chanh  
- Môi trường thạch máu : tụ cầu phát triển 
nhanh tạo khuẩn lạc dạng S  tan máu hoàn 
toàn 
  
- Môi trường nuôi cấy cần nhiều chất dinh 
dưỡng như máu , huyết thanh đường, …  
 
Thích hợp  
 
- Liên cầu hiếu  khí, kỵ khí tùy tiện  
- Trong môi trường lỏng : liên cầu phát triển 
hình thành những chuỗi dài không bị gãy  → 
tạo thành những hạt nhỏ hoặc những hạt như 
bông rồi lặn xuống đáy  → sau 24 giờ môi 
trường nuôi cấy trở nên trong và có lắng cặn  
 
- Môi trường đặc : VK phát triển thành những 
khuẩn lạc tròn, lồi, bóng khô, màu hơi xám  
 
- Trong môi trường thạch máu : liên cầu phát 
triển tốt , có thể làm tan máu dưới 3 hình thức 
, ,  tùy thuộc từng nhóm liên cầu : 
   
Tan máu 
khô hoàn 
toàn Tan máu 
hoàn toàn   
- Phát tri ển tốt ở môi trườ ng có nhi ều 
chất dinh dưỡ ng 
 
Thích h ợp 
 
- Môi trườ ng th ạch máu : khu ẩn lạc nhỏ, 
tròn, l ồi, bóng, trong như giọt sương , 
xung quanh có vòng tan máu . Những 
phế cầu có v ỏ khuẩn lạc thườ ng lớn, hơi 
nhày, màu xám nh ạt. 
CÁC VI KHU ẨN GÂY B ỆNH THƯỜ NG G ẶP 
10 - 45oC 
Nồng độ  muối cao  
37oC 
Thêm CO 2   
37oC 
5% CO 2   
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  2 
 Quanh 
khuẩn lạc 
có vòng tan 
máu màu 
xanh Quanh

   
Tan máu 
khô hoàn 
hoàn toàn   
 
Thích h ợp 
 
10 - 45oC 
37oC 
Thêm CO 2   
37oC 
5% CO 2   
 
 Quanh 
khuẩn lạc 
có vòng tan 
máu màu 
xanh Quanh 
khuẩn lạc  
có vòng tan 
máu trong 
suốt Quanh khuẩn lạc 
không có vòng tan 
máu. Hồng cầu 
trong thạch vẫn  
màu hồng  
a 
c. Tính ch ất 
hóa sinh  
- Lên men đường  mannitol  
- Liên cầu không có men catalase  
- Liên cầu có khả năng phát triển ở môi trường 
có mật , muối mật , etyl hydrocuperin 
- Liên cầu nhóm A đặc biệt nhạy cảm với  
bacitracin  
- Phế cầu không có men catalase 
- Bị ly gi ải bởi mật hoặc mu ối mật  
- Không phát tri ển được ở môi trườ ng có 
etyl hydrocuprein 
 
Các enzym:  
+ Coagulase:  Có hai loại :  
• Coagulase tự do  
• Coagulase cố định  
→ có khả năng làm đông huyết tương người 
và động vật khi đã được chống đông . Đây là 
tiêu chuẩn quan trọng nhất để chẩn đoán và 
phân biệt tụ cầu vàng  
 
+ Fibrinolysin:  là enzym đặc trưng cho các 
chủng gây bệnh ở người . Làm tan cục máu 
và hình thành những vật tắc mạch nhỏ tạo 
ra nhiễm khuẩn di căn  
 
+ Hyaluronidase:  phân giải  acid hyaluronic 
của mô liên kết giúp VK lan tràn vào mô 
 
+  Lactamase : làm mất tác dụng penicillin 
+ Catalase:  xúc tác gây phân giải H 2O2 
+ Desoxyribonucleasa:  Phân giải ADN   
Các ezym và độc tố:  
+ Streptokinase thường ở  liên cầu nhóm A,C,G 
có khả năng làm tan tơ  huyết, hoạt hóa  xung 
quanh vùng tổn thương , tạo điều kiện cho vi 
khuẩn lan tràn. E nzym này còn là một KN có 
khả năng kích thích cơ thể hình thành KT 
antistreptokinase. Người ta sản xuất KN này từ 
liên cầu nhóm C và ứng dụng trong điều trị 
bệnh  đông fibrin trong máu  
 
+ Streptodornase  có khả năng thủy phân ADN, 
làm lỏng mủ nhưng chỉ có tác dụng khi có mặt 
của ion Mg . Streptodornase c ó 4 loại A, B, C, 
D đều là những KN kích thích cơ thể hình 
thành kháng thể đặc hiệu  
 
+ Hyaluronidase  có tác dụng phân hủy acid 
hyaluronic của tổ chức , tạo điều kiện cho vi 
khuẩn lan truyền sâu rộng vào các mô . Enzym 
này cũng có tính kháng nguyên kích thích cơ  
 
thể sinh KT đặc hiệu   
+ DPNase  có liên cầu nhóm A, C, G, có độc 
tính với tế bào bạch cầu , gây chết bạch cầu , là  
d. Độc tố  
- Độc tố ruột:  tiết ra  độc tố ruột gây nhiễm 
độc thức ăn và viêm ruột cấp   
Các y ếu tố độc lực: 
- Phế cầu không có nội và ngoại độc tố  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  3 
 - Ngoại độc tố : gây nên hội chứng phỏng 
rộp và trốc lở da ở trẻ em  
 
- Độc tố gây hội chứng sốc nhiễm độc :  
thường gặp ở những người bị nhiễm trùng 
vết thương  
 
- Ngoại độc tố sinh mủ:  có tác dụng sinh mủ 
và phân bào lymphocyte 
 
- Độc tố bạch cầu : làm bạch cầu (đa nhân, 
đại thực bào) mất tính di động và bị phá hủy 
nhân + làm hoại tử da thỏ  
 
- Dung huyết tố:  có bốn loại : ,,, → gây 
tan hồng cầu  
: Tan hồng cầu thỏ, cừu  
     Hoại tử da thỏ + tế bào nuôi cấy  
     Chết chuột thỏ  
: Tan hồng cầu người, cừu, bò  
     Liều cao chết thỏ, hoại tử tế bào nuôi 
cấy 
: tan hồng cầu người, nhiều động vật  
    Hoại tử nhẹ da thỏ, chết thỏ  
: tan hồng cầu người, ngựa, thỏ, cừu  
    Xơ cứng da thỏ, hoại tử tế bào nuôi cấy  
  một enzym có tính kháng nguyên kích thích cơ 
thể tạo kháng thể  
 
+ Proteinase  có tác dụng thủy phân protein và 
kích thích cơ thể hình thành kháng thể  
 
+ Dung huyết  tố: liên cầu tan máu ( ) có khả 
năng hình thành hai loại dung nguyên tố . 
• Streptolysin O : bị mất hoạt tính bởi oxy, 
mang tính chất  một ngoại độc tố , tính KN 
mạnh  → kích thích cơ thể hình thành KT  
• Streptolysin S: không bị mất hoạt tính bởi 
oxy, tính KN yếu  → không kích thích cơ thể 
hình thành KT  
 
+ Độc tố hồng cầu  (độc tố sinh đỏ ): bản chất là 
protein, gây phát ban trong bệnh tim  hồng nhiệt  
 - Phế cầu gây bệnh chủ yếu do vỏ của vi 
khuẩn có tác dụng vô hiệu hóa kháng thể 
IgG và bổ thể  → khả năng thực bào bị 
giảm xuống và vi khuẩn vẫn tồn tại để 
gây bệnh  
- Phế cầu có tiết protease thủy phân IgA 
→ làm mất tác dụng ngăn cản sự xâm 
nhập của vi khuẩn vào niêm mạc hô hấp  
 
e. Kháng 
nguyên  
- Acid teichoic:  acid này gắn vào 
polisaccarit vách tụ  cầu. Đây là một thành 
phần của kháng nguyên O → ngưng kết và 
tăng tác dụng hoạt hóa bổ thể  
 
- Protein A:  là những protein bao quanh bề 
mặt vách  tụ cầu vàng 100% các chủng tụ 
cầu vàng có kháng nguyên này . 
  
- Kháng nguyên C:  đặc hiệu nhóm, dựa vào 
kháng nguyên C của vách tế bào vi khuẩn để 
xếp liên cầu thành các nhóm từ A đến R, liên 
cầu nhóm A và D có khả năng gây bệnh cho 
người , các nhóm khác gây bệnh cho súc vật 
hoặc không gây bệnh  
 
- Kháng nguyên M:  đặc hiệu typ, nằm ở vách 
tế bào vi khuẩn : xếp liên cầu nhóm A thành 80  
- Kháng nguyên vỏ : vỏ của phế cầu được 
cấu tạo bởi polisaccarit có tính kháng 
nguyên đặc hiệu typ, có 85 typ huyết 
thanh của phế cầu đã được ghi nhận bởi 
kháng nguyên này 
 
- Kháng nguyên thân:  có 3 loại:  
+ Kháng nguyên polisaccarit C là kháng 
nguyên đặc hiệu loài  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  4 
 - Polisaccarit:  có ở chủng tụ cầu có vỏ , có 
tác dụng chống thực bào  
 
- Kháng nguyên adherin  (yếu tố bám): là 
một protein bề mặt của tụ cầu , có tác dụng 
bám vào các receptor đặc hiệu của tế bào  
 typ h uyết thanh khác nhau. Kháng nguyên M 
có khả năng chống lại thực bào → liên quan 
trực tiếp tới động lực của liên cầu  
 
- Những kháng nguyên khác của liên cầu : 
 + Kháng nguyên T: là protein của các TB vk  
 + Kháng nguyên P: bản chất là nucleoprotein  
+ Kháng nguyên R: bản chất là protein nằm ở 
vách tế bào vi khuẩn  
 + Kháng nguyên M là những protein đặc 
hiệu typ  
+ Kháng nguyên R 
 
f. Sức đề  
kháng  
- Có sức đề kháng với nhiệt độ  và hóa chất 
cao hơn các loại vk  không sinh nha bào  
- Bị chết ở 80℃/1h  
- Có khả năng gây bệnh sau một khoảng 
thời gian dài sống ngoài môi trường  
   Phế cầu dễ bị tiêu di ệt bởi nhiệt độ  
(60℃/ 30 phút) và các thu ốc sát khu ẩn 
thông thườ ng 
g. Kháng 
kháng sinh  
- Đa số các chủng kháng lại penicillin G, do 
sản sinh được penicillinase nhờ gen trên   
R-plasmid. M ột số chủng kháng methicillin, 
do tạo ra những protein gắn vào vị trí tác 
động của kháng sinh  
- Kháng sinh được dùng: vancomycin 
  
2. Kh ả 
năng gây 
bệnh  
 
a. Gây b ệnh 
cho ngườ i   
❖ Nhiễm khuẩn ngoài da: 
- Tụ cầu kí sinh ở da và niêm mạc → xâm nhập 
qua các vết thương hoặc lỗ chân lông → gây 
nhiễm khuẩn sinh mủ, mụn nhọt , đầu đinh, ổ 
apxe, hậu bối . Mức độ nhiễm khuẩn phụ thuộc 
vào s ức đề kháng của cơ thể và độc lực vi khuẩn  
- Thường gặp ở trẻ em và người suy giảm MD 
❖ Nhiễm khuẩn huyết : 
-Tụ cầu vàng là vi khuẩn hay gây nhiễm khuẩn 
huyết nhất  
❖ Bệnh do liên cầu nhóm A:  
Liên cầu nhóm A  gây bệnh quan trọng 
nhất ở người , tùy từng tiếp huyết thanh mà 
gây nên các thể lâm sàng : 
• Nhiễm khuẩn tại chỗ : viêm họng 
eczema , trốc  lở, nhiễm khuẩn vết 
thương , viêm tai giữa , viêm phổi , nhiễm 
trùng tử cung sau đẻ  
• Các nhiễm khuẩn thứ phát : từ nhiễm 
khuẩn tại chỗ bệnh nhân có thể bị nhiễm 
khuẩn huyết , viêm màng trong tim cấp   
- Phế cầu sống ở tỵ hầu của người lành 
với tỷ lệ cao 40-70% 
 
- Gây nên các bệnh đường hô  hấp (viêm 
mũi họng, viêm phổi, viêm phế quản 
phổi, apxe phổi, viêm màng phổi). Viêm 
phổi do phế cầu thường xảy ra sau các 
bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp do virus 
như cúm hoặc do hóa chất. Các typ gây 
bệnh thường là typ 1,2,3 đối với người 
lớn và 4,1,6 đối với trẻ em  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  5 
 - Thường xảy ra sau khi nhiễm khuẩn tiên phát 
(nhiễm khuẩn ngoài da) → vi khuẩn xâm nhập 
vào máu 
- Đây là một nhiễm nhiễm trùng nặng , từ máu tụ 
cầu đến các cơ quan khác: gây các ổ apxe ( ở gan , 
phổi, não, xương ), gây viêm tắc tĩnh mạch  
→ Tỉ lệ tử vong cao  
❖ Nhiễm độc thức ăn và viêm ruột cấp:  
- Do: + ăn uống phải độc tố ruột  
         + tụ cầu vàng vốn cư trú ở đường ruột , khi 
dùng kháng sinh kéo dài, vi khuẩn chí bình 
thường bị tiêu diệt thì tụ cầu vàng kháng kháng 
sinh có điều kiện thuận lợi phát triển nhanh về 
số lượng tiết độc tố ruột gây bệnh  
- Triệu chứng ngộ độc rất cấp tính : sau khi ăn 
phải thức ăn có nhiễm độc vài  giờ, bệnh nhân 
nôn và tiêu chảy dữ dội , phân nhiều nước có thể 
dẫn đến sốc da mất nước và điện giải  
 
❖ Viêm phổi:  
- Ít gặp  
- Thường xảy ra sau viêm đường hô hấp do virus 
hoặc sau nhiễm khuẩn huyết . 
- Có thể tiên phát do tụ cầu vàng , gặp ở trẻ em 
người già và những người suy yếu  
- Tỷ lệ tử vong cao  
❖ Nhiễm khuẩn bệnh viện:  
- Thường rất hay gặp , nhất là gây nhiễm trùng 
vết mổ , vết bỏng → nhiễm khuẩn huyết , các 
chủng tụ cầu ở BV kháng kháng sinh rất mạnh  
 
❖ Ngoài ra, các b ệnh thườ ng gặp ở tụ cầu: • Bệnh tim h ồng nhiệt : thường gặp ở các 
nước ôn đới, dễ mắc ở  trẻ em trên 2 tuổi , 
biểu hiện lâm sàng rõ rệt ở thận và tim  
• Các bệnh khác : viêm cầu thận sau 
nhiễm liên cầu nhóm A ; bệnh thấp tim 
thường xảy ra sau nhiễm liên cầu nhóm 
A ở họ ng 2- 3 tuần  
 
❖ Bệnh do liên cầu nhóm D: 
- Liên cầu nhóm D là một trong những vi 
khuẩn chí bình thường ở đường ruột và

- Ít gặp  
 
khuẩn chí bình thường ở đường ruột và 
gây bệnh khi gặp điều kiện thuận lợi  
- Có thể gây nhiễm khuẩn đường tiết niệu, 
nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, viêm 
màng trong tim 
 
❖ Bệnh do liên cầu Viridans: 
Liên cầu Viridans không tan máu hoặc tan 
máu , gây nhiễm khuẩn đường hô hấp và 
là căn nguyên chính gây viêm màng trong 
tim chậm trên những người có cấu trúc van 
tim không bình thường  - Phế cầu còn gây viêm tai, viêm xoang, 
viêm màng não viêm phúc mạc,  NK 
huyết, viêm màng tim, viêm thận , ... 
 
- Ở nơi tổn thương, phế cầu hình thành 
một lớp vỏ dày và có nhiều fibrin bao 
quanh tạo nên một vùng cách để làm 
cho kháng sinh khó tác dụng, vì vậy nên 
điều trị sớm và triệt để  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  6 
 gây h ội chứng ph ồng rộp da, viêm da ho ại tử, 
sốc nhi ễm độ c, do ph ụ nữ sử dụng bông g ạc 
không s ạch khi kinh nguy ệt  
 
b. Gây bệnh 
thực nghiệm    
Thỏ là súc vật cảm nhiễm đối với li ên cầu. 
Thỏ có th ể biểu hiện các b ệnh cảnh khác 
nhau như apxe, viêm khớ p, nhi ễm khu ẩn 
huyết ...  
Súc vật cảm nhiễm là chuột nhắt trắng, 
chuột bạch, thỏ, khỉ  ... 
 
Miễn dịch   
- Miễn dịch thu được : ít có vai trò bảo vệ  
- Đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào : có 
thể xảy ra nhưng không làm tăng sự diệt khuẩn  
- Miễn dịch dịch thể có xuất hiện để chống lại 
độc tố và enz ym, nh ưng tụ cầu ít tiếp xúc với KT 
do thường ở trong các ổ apxe, cục máu đông   
Trong các loại KT được tạo thành, chỉ có 
kháng thể kháng protein M có khả năng 
chống lại quá trình nhiễm trùng, kháng thể 
này mang tính đặc hiệu typ  
  
3. Ch ẩn 
đoán vi 
sinh  
+ Bệnh ph ẩm: tùy theo th ể bệnh mà l ấy 
bệnh ph ẩm thích h ợp. Lấy đúng vị  trí, 
đúng thời gian, đả m bảo vô khu ẩn 
 
+ Nhuộm soi tr ực tiếp: cho phép ch ẩn 
đoán sơ bộ , khi nh ận đị nh hình th ể mà 
không có giá tr ị chẩn đoán quyết đị nh  
 
+ Nuôi c ấy và xác đị nh tính ch ất sinh hóa 
học, đây là phương pháp chẩn đoán xác 
định tụ cầu gây b ệnh  
❖ Chẩn đoán trự c tiếp: 
+ Lấy bệnh phẩm: mủ vết thương, dịch ngoáy 
họng, máu, nước, não tủy, dịch ổ apxe, … tùy 
từng thể bệnh. Bệnh phẩm phải được nuôi cấy 
ngay hoặc chậm nhất không quá 3 giờ. Đối với 
máu: lấy lúc bệnh nhân đang sốt, trường hợp chẩn 
đoán viêm màng trong tim phải lấy máu nhiều lần  
 
+ Nhuộm soi:  bằng phương pháp nhuộm Gram , 
nếu thấy cầu khuẩn Gram (+) xếp thành chuỗi thì 
tiếp tục phân lập xác định liên cầu  
 
+ Nuôi cấy phân lập:  
• Bệnh phẩm là máu, dịch não tủy: nuôi cấy vào 
bình canh thang glucose , 37℃, theo dõi hàng 
ngày. Nếu môi trường trong suốt, đáy có lắng  
❖ Chẩn đoán trực tiếp:  
+ Bệnh phẩm: chất ngoáy họng, đờm, 
máu, dịch não tủy, dịch màng phổi, mủ, 
… tùy theo từng tổn thương.  
Phế cầu là vi khuẩn rất dễ chết khi ra 
ngoài môi trường, vì vậy bệnh phẩm phải 
được chuyển về phòng xét nghiệm trong 
vòng 2 - 4 giờ và giữ 4 - 8℃  
 
+ Nhuộm soi:  nhuộm Gram  
 
• Bệnh phẩm có nhiễm nhiều vi khuẩn 
như đờm, chất ngoáy họng được cấy 
vào môi trường thạch máu có 
gentamycin môi trường. Để ở điều kiện 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  7 
 • Bệnh ph ẩm là m ủ, dịch: cấy bệnh ph ẩm 
vào môi trườ ng th ạch máu → sau 24 
giờ, nhận xét hình thái khu ẩn lạc, nh ận 
xét tính ch ất tan máu → Nếu nghi ng ờ 
là tụ cầu thì c ấy chuy ển sang các môi 
trường xác đị nh ki ểm tra các tính ch ất 
sinh hóa h ọc của tụ cầu 
• Bệnh ph ẩm là máu: l ấy 5-10 ml máu 
tĩnh mạ ch bằng th ủ thuật vô khu ẩn, cấy 
vào bình môi trườ ng canh thang có 
khoảng 100- 150 ml, duy trì 37℃, t heo 
dõi hàng ngày. N ếu môi trườ ng đục thì 
nhuộm soi: có t ụ cầu Gram(+) thì c ấy 
chuy ển sang môi trườ ng th ạch máu và 
các môi trườ ng ktra tính ch ất sinh hóa 
học của tụ cầu  
• Bệnh ph ẩm là phân: c ấy vào môi 
trường Schapman, để  ấm 37℃, sau 24 -
48h, ch ọn khu ẩn lạc lên men đườ ng 
manitol c ấy chuy ển sang các môi 
trường ki ểm tra tính ch ất sinh hóa h ọc 
của tụ cầu 
 
+ Tiêu chu ẩn chẩn đoán tụ  cầu vàng: 
• Cầu khu ẩn hình chùm nho, b ắt màu 
Gram (+) 
• Khuẩn lạc dạng S, màu vàng, tan máu  
• Lên men đườ ng manitol 
• Coagulase (+), Catalase (+) cặn thì nhuộm soi, khi thấy liên cầu thì tiếp tục 
cấy chuyển và kiểm tra các tính chất sinh hóa 
học 
• Bệnh phẩm là mủ, dịch ngoáy họng: nuôi cấy 
bệnh phẩm  vào môi trường thạch máu, 37℃, 
theo dõi sự hình thành khuẩn lạc và tính chất tan 
máu. Nhuộm soi lại hình thể, nếu là cầu khuẩn 
Gram (+) đứng thành chuỗi thì xác định tính 
chất sinh hóa. Đặc biệt xác định tính chất liên 
cầu nhóm A bằng thực nghiệm bacitracin, phân 
biệt liên cầu với phế cầu bằng thực nghiệm  
Optochin và Neufeld 
 
+ Tiêu chuẩn chẩn đoán liên cầu:  
• Hình thể và tính chất bắt màu  
• Hình thái khuẩn lạc và tính chất tan máu trên 
môi trường thạch máu  
• Liên cầu nhóm A nhạy cảm với bacitracin  
• Optochin hoặc Neufeid ( -)  
• Catalase (-) 
 thích hợp, những phế cầu có vỏ khuẩn 
lạc sẽ có đỉnh, sau 24h khuẩn lạc lõm ở 
giữa. Tính chất này giúp phân biệt với 
liên cầu Viridans  
• Bệnh phẩm là máu, dịch não tủy được 
cấy vào môi trường canh thang máu, 
để tủ ấm 37℃, có 5% CO2, theo dõi 
như phân lập liên cầu  
 
+ Các thử nghiệm xác định phế cầu:   
- Thử nghiệm Neufeld.  
- Thử nghiệm Optochin (+)  
- Xác định độc lực của phế cầu gây bệnh 
bằng thực nghiệm trên chuột nhắt trắng  
- Xác định vỏ của vi khuẩn bằng phương 
pháp nhuộm vỏ hoặc dùng phương pháp 
phình vỏ.  
 
❖ Chẩn đoán gián tiế p: 
không có ý nghĩa trong chẩn đoán về  câu 
nên không dùng trong phòng xét nghi ệm 
 
+ Tiêu chuẩn chẩn đoán phế cầu : 
• Hình chế và tính chất bắt màu  
• Hình thái khuẩn lạc trên môi trường 
thạch  máu có Gentamicin 
• Bị tan bởi muối m ật hoặc sắc tố mật  
• Gây bệnh cho súc vật  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  8 
 ❖ Chẩn đoán gián tiếp:  
Tìm kháng thể trong huyết thanh để chẩn đoán 
bệnh nhân mắc bệnh do liên cầu nhóm A. Đặc biệt 
xét nghiệm anti streptolyzin O (ASLO)  là xét 
nghiệm được sử dụng trong chẩn đoán bệnh thấp 
tim và viêm cầu thận cấp ở trẻ em  
4. Phòng 
bệnh và 
điều trị  
-Vaccin: ít có kết quả  
- Phương pháp phòng bệnh không đặc 
hiệu: vệ sinh môi trường , vệ sinh cá 
nhân, vệ sinh ăn uống , tránh nhiễm 
khuẩn bệnh viện (đối với các dụng cụ 
tiêm truyền , các dụng cụ dùng trong sản 
khoa, ngoại khoa phải đảm bảo vô khuẩn 
trước khi dùng cho bệnh nhân)   
- Chưa có vaccin phòng bệ nh  
- Phòng b ệnh không đặ c hiệu: vệ sinh cá nhân, v ệ 
sinh môi trường; phát hi ện sớm và điề u trị tích c ực 
các ổ nhiễm khu ẩn da, ở họng do liên c ầu nhóm 
A. Sử dụng kháng sinh thích h ợp phòng liên c ầu 
sau các ph ẫu thu ật đườ ng hô h ấp, tiết niệu, …   
- Đã có vaccin phòng bệnh ở các nước 
tiên tiến , tác dụng bảo vệ không cao 
nhưng có tác dụng ngăn cản nhiễm phế 
cầu nặng như nhiễm khuẩn huyết , viêm 
màng não mủ vì v accin khô ng đầy đủ các 
serotyp 
- Phòng tránh không đặc hiệu: vệ sinh 
đường hô hấp  
 
- Tụ cầu bị tiêu di ệt bởi nhiều kháng sinh 
như: Oxacillin, kanamycin, gentamicin, 
…Tuy nhiên đã có tụ  cầu kháng l ại nhiều 
loại kháng sinh → cần ph ải dựa vào 
kháng sinh đồ  để chọn thu ốc thích h ợp  
- Các kháng sinh Penicillin, Ampicillin , … vẫ n có 
tác d ụng với liên c ầu nhóm A. 
- Liên c ầu viridans, liên c ầu đườ ng ru ột kháng 
sinh m ạnh, do đó điề u trị phải dựa vào kháng sinh 
đồ  
Phế cầu còn nhạy  cảm với kháng sinh 
thường dùng như Penicillin Gentamicin, 
cephalosporin 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  9 
  NÃO MÔ C ẦU 
(Neisseria meningitidis) LẬU CẦU 
(Neisseria gonorrhoeae) 
1. Đặc điể m 
 
a. Hình th ể 
bắt màu  
- Song cầu hình hạt cà phê, hai mặt lõm quay vào nhau       
Kích thước khoảng 1µm  
- Đứng riêng rẽ từng đôi hoặc nhiều đôi  tụ lại với nhau thành từng 
đám. Có thể nằm trong hoặc ngoài bạch cầu đa nhân  
 
- Không di động, không lông, không sinh nha bào  
- Bắt màu Gram (-)  
- Song cầu hình hạt cà phê  
 
- Nằm trong bạch cầu đa nhân trung tính (lậu cấp) hoặc nằm ngoài 
bạch cầu (lậu mãn tính ) 
 
- Không vỏ, không lông, không sinh nha bào  
- Bắt màu Gram (-) 
nuôi c ấy  
 
- Môi trường nuôi cấy phải giàu chất dinh dưỡng như thạch máu, 
thạch chocolate, …  
 
Khí trường có 5 - 10% CO2  
Nhiệt độ thích hợp là 37℃  
 
+ Môi trường thạch máu: khuẩn lạc tròn, nhẵn, lồi, bóng; sau 24 
giờ → đường kính khoảng 1mm, không tan máu  
 
+ Môi trường thạch chocolat:  khuẩn lạc dạng S, xám hoặc óng ánh   
- Sau khi ra khỏi cơ thể, vi khuẩn rất sẽ chết → nuôi cấy khó khăn  
- Môi trường nuôi cấy phải giàu chất dinh dưỡng như máu, huyết 
thanh và các yếu tố phát triển  
Khí trường phải có 3 - 10% CO2 
Nhiệt độ 35 - 37℃  
Độ ẩm 70%  
 
+ Môi trường nuôi cấy thạch chocolat, Thayer -Martin: Sau 24 giờ

nuôi c ấy  
 
Độ ẩm 70%  
 
+ Môi trường nuôi cấy thạch chocolat, Thayer -Martin: Sau 24 giờ  
→ khuẩn lạc màu trắng, xám, lồi, tròn, lấp lánh sáng  
 
sinh hóa h ọc  
- Oxidase (+) 
- Lên men không sinh hơi các loại đường Mantose, Glucose.  
  Tính chất lên men đường Mantose để phân biệt với lậu cầu  
  
- Lên men đường Glucose  
- Không lên men đường Mentose, Levulose.  
Dựa vào sự lên men hai loại đường này để phân biệt lậu cầu với 
não mô cầu khuẩn  
Vi khuẩn  Glucose Maltose Levulose 
Lậu cầu  + - - 
Não mô cầu  + + - 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  10 
 d. Kháng 
nguyên  
- Kháng nguyên vỏ: polisaccarit có 13 nhóm  
9 nhóm thường gặp: A, B, C, D, X, Y, Z, W -135, E29  
4 nhóm còn lại: H, I, K, L hiếm gặp hơn  
 Các nhóm A, B, C thường gây bệnh thành dịch  
- Các KN này được tìm  thấy trong dịch não tủy và máu. Phát hiện 
nhanh KN bằng kỹ thuật miễn dịch  
 
- Dựa vào protein màng tế bào lại chia mỗi nhóm kháng nguyên 
thành các typ huyết thanh   
e. Độ c tố  
Não mô c ầu có n ội độ c tố vững bền với nhiệt độ   
f. Sức đề  
kháng  
- Sức đề  kháng y ếu, dễ bị tiêu di ệt 
- Chết: 
+ chất sát khu ẩn thông thườ ng 
+ điề u kiện khô, nóng và ánh sáng m ặt trời: nhi ệt độ  60℃/10p  
+ sau khi ra kh ỏi cơ thể  3 - 4 gi ờ  
- Sức đề  kháng y ếu 
- Chết: 
+ chất sát khu ẩn thông thường: sau 2 đế n 5 phút ti ếp xúc 
+ nhi ệt độ : 58℃ sau 5 phút  
+ sau khi ra kh ỏi cơ thể  1 - 2 gi ờ  
 
2. Kh ả năng 
gây b ệnh  
- Não mô cầu chỉ ký sinh ở người và gây bệnh cho người   
- Ký sinh ở họng mũi người bình thường (tỉ lệ 2 - 8%), không gây 
bệnh             não mô cầu gây viêm họng mũi (thường nhẹ, không 
có triệu chứng)  
 
- Một tỷ lệ nhỏ gây NK huyết → sốc do nội độc tố rất nặng  
- Cũng có thể VK qua máu → gây viêm màng não mủ  
   Triệu chứng xuất hiện đột ngột: nhức đầu dữ dội, nôn, cổ cứng, 
sốt cao, hôn mê  
 
- Hiếm gặp: gây các tổn thương ở khớp và phổi   
-Đường lây:  
• Hô hấp: giọt nước bọt, tập trung đông người  
• Trực tiếp: tiếp xúc gần  
• Gián tiếp: dùng chung đồ dùng liên quan đến đường hô hấp  
  
- Có vật chủ duy nhất là người  
- Bệnh lây truyền chủ yếu bằng đường tình dục ở nam  
+ Nam: gây viêm niệu đạo (triệu chứng: đái buốt, đái khó, đái mủ), 
viêm tiền liệt tuyến, viêm mào tinh hoàn  
+ Nữ: (triệu chứng phức tạp) viêm niệu đạo, âm đạo viêm cổ tử 
cung, viêm tử cung, vòi trứng, buồng trứng  
+ Ở trẻ em: viêm mủ kết mạc mắt sau đẻ 1 - 7 ngày , do vi khuẩn 
lây từ đường tình dục của người mẹ bị bệnh  
 
- Có thể gặp bệnh nhiễm cầu khuẩn lậu lan tỏa, thường gặp ở những 
người bị bệnh nhưng không điều trị: viêm khớp, viêm gan, viêm 
màng não  
 
- Bệnh lậu không được miễn dịch , do kháng thể không có vai trò 
bảo vệ. Có thể chẩn đoán huyết thanh trong trường hợp bệnh lậu ở 
ngoài đường sinh dục như viêm khớp  
đktl 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  11 
  
3. Ch ẩn 
đoán   
+ Bệnh ph ẩm: D ịch mũi họ ng, d ịch não t ủy, máu tùy theo th ể bệnh 
+ Nhuộm soi:   
Nhuộm soi t ừ dịch não t ủy → có vi khu ẩn trong t ế bào b ạch cầu 
đa nhân → chẩn đoán là nguyên nhân gây bệ nh 
Nếu thấy vi khu ẩn ở dịch mũi họ ng → cần nuôi c ấy phân l ập để  
phân bi ệt với các Neisseria khác 
 
+ Nuôi c ấy:  
Cấy dịch não t ủy vào môi trườ ng th ạch máu ho ặc chocolat, đ iều 
kiện khí trườ ng có CO 2 và 37℃               ch ọn khu ẩn lạc nghi ng ờ 
→ xác đị nh tính ch ất sinh hóa h ọc → làm ph ản ứng ngưng kế t trên 
lam kính v ới KT m ẫu → xác đị nh nhóm, typ huy ết thanh  
 
+ Tìm kháng nguyên : lấy dịch não t ủy → làm ph ản ứng ngưng kế t 
với kháng th ể đặc hiệu đã đượ c gắn trên các h ạt latex.  
Đây là kỹ  thuật có giá tr ị cao trong ch ẩn đoán bệ nh viêm màng não 
mủ do não mô c ầu  
+ Bệnh phẩm:  
 Nam: lấy mủ niệu đạo vào sáng sớm trước khi đi tiểu  
 Nữ: lấy mủ niệu đạo một cổ tử cung hoặc các lỗ tuyến âm đạo  
+ Nhuộm soi:  bệnh phẩm được nhuộm Gram hoặc xanh methylen  
+ Nuôi cấy:  cấy vào môi trường thích hợp               nhận xét hình 
thái khuẩn lạc → nhuộm soi lại → các phản ứng sinh hóa học  
 
❖ Chẩn đoán gián tiếp:  
Trong một số bệnh nhất là viêm khớp do lậu, kết quả nuôi cấy 
thường âm tính, có thể làm các phản ứng huyết thanh để chẩn đoán  
 
4. Phòng 
bệnh và 
điều trị  
- Phòng đặ c hiệu: có vaccin ch ế từ vỏ polisaccarit c ủa não mô c ầu. 
Vaccin g ồm 4 nhóm kháng nguyên (là A, C, Y, W-135)  
 
- Phòng ch ống không đặ c hiệu:  
+ Phát hi ện sớm bệnh nhân và cách ly ngay (vì b ệnh viêm màng 
não m ủ do não mô c ầu lây b ằng đườ ng hô h ấp)  
+ Dùng kháng sinh phòng cho nh ững ngườ i tiếp xúc v ới bệnh nhân 
hoặc ở trong vùng d ịch: Rifampicin ho ặc Minocyclin  
-Vaccin phòng b ệnh không có hi ệu quả  
 
- Phòng b ệnh không đặ c hiệu:  
+ Giải quy ết nạn mại dâm 
+ Tuyên truy ền giáo d ục các bi ện pháp phòng b ệnh trong quan h ệ 
tình d ục 
+ Phát hi ện sớm và điề u trị triệt để  cho b ệnh nhân, đặ c biệt cho 
phụ nữ có thai b ị bệnh lậu tránh lây sang tr ẻ sơ sinh  
24h 
48h 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  12 
 Nên điề u trị sớm cho b ệnh nhân b ằng Penicillin - Đã xuấ t hiện nhi ều chủng cầu khu ẩn lậu kháng kháng sinh → cần 
làm kháng sinh đồ  để lựa chọn kháng sinh thích h ợp 
- Cần điề u trị triệt để  không để bệnh đượ c chuy ển sang mãn tính 
rất khó ch ẩn đoán và điề u trị 
  
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  13 
  TRỰC KHU ẨN Salmonella 
(Thương hàn)  TRỰC KHU ẨN Shigella 
(Trực khu ẩn lỵ) PHẨY KHU ẨN TẢ 
(Vibrio cholerae) 
1. Đặc điể m 
a. Hình th ể 
bắt màu  
- Có kích thướ c trung bình dài 
3µm, đườ ng kính 0.5µm 
 
- Có nhi ều lông xung quanh thân, 
rất di độ ng, không có v ỏ, không 
sinh nha bào 
 
- Gram (-)   
- Dài 1-3µm 
 
- Không có lông, không có v ỏ, 
không sinh nha bào 
 
- Gram (-)  
- Có hình hơi cong như dấ u phẩy 
 
- Vi khu ẩn có lông ở một đầ u, di 
động rất nhanh và m ạnh, không có v ỏ, 
 
- Gram (-)  
nuôi c ấy  
-Vi khu ẩn hiếu khí, k ị khí tùy ti ện 
- Phát tri ển dễ dàng trên các môi trườ ng 
nuôi c ấy thông thườ ng  
             Thích h ợp  
 
+ Môi trường lỏng: sau 5 - 6 gi ờ nuôi c ấy 
làm đụ c nhẹ; sau 18 gi ờ làm đục đề u 
+ Môi trườ ng th ạch thườ ng: khu ẩn lạc tròn, 
lồi, bóng, không màu ho ặc màu tr ắng xám  
+ Trên môi trườ ng phân l ập có ức chế chọn 
lọc như SS, Istrati: khuẩ n lạc có cùng màu 
với môi trườ ng  
-Vi khuẩn hiếu khí, kị khí tùy tiện  
- Phát triển dễ dàng trên các môi trường 
nuôi cấy thông thường  
                 Thích hợp  
 
+ Môi trường lỏng: vi khuẩn mọc sớm và 
làm đục đều môi trường  
+ Môi trường đặc: khuẩn lạc tròn lồi, bờ đều  
+ Môi trường phân lập có đường lactose 
như Istrati, SS: khuẩn lạc có màu cùng với 
màu môi trường   
- Phẩy khuẩn tả hiếu khí  
 
- MT thích hợp  
 
+ Môi trường pepton kiềm (lỏng): vi khuẩn 
mọc nhanh, sau 6 -8 giờ đã tạo thành  váng 
+ Môi trường thạch kiềm (đặc): sau 18 giờ, 
khuẩn lạc tròn, lồi, nhẵn và trong suốt  
+ Môi trường TCBS, sau 18 giờ khuẩn lạc 
tròn, bóng, màu vàng (lên men đường 
Saccarozơ)  
- Lên men đường Glucose kèm sinh hơi  
- Không lên men đường lactose  
 
- Sinh H 2S  
- Catalase (+) 
- Indol (-), urease (-)   
- Lên men đường Glucose không sinh hơi  
- Không lên men đườ ng lactose  
- Lên men đườ ng Manitol 
- Không sinh H 2S và indol  
- Lên men không sinh hơi đườ ng Glucose, 
Saccarozơ, Manose  
- Không lên men đườ ng lactose, arabinose 
- Không sinh H2S 
- Oxidase (+), H 2S (-) 
-  Indol (+), urease (-) 
37oC 
pH = 7,6 
37oC 
pH = 8,5 - 9,5 
Nồng độ  muối 3% 
37oC 
pH = 7,8 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  14 
 d. Cấu trúc 
kháng 
nguyên  
- Kháng nguyên O: KN thân c ủa vi khu ẩn, 
có các nhóm A, B, C, D, E  
 
- Kháng nguyên H: KN lông 
- Kháng nguyên K: là KN b ề mặt của vi 
khuẩn (S. typhi, S. paratyphi C) (kháng 
nguyên Vi)  
- Tất cả đều có KN thân O, đây là kháng 
nguyên quan trọng nhất  
 
- Không có kháng nguyên H 
- Một số có KN bề mặt K  
  
- Kháng nguyên H  
 KN chung cho tất cả các loại vi khuẩn tả  
Dễ bị phá hủy ở 100℃/2h  
- Kháng nguyên O  
Là một lipopolysaccharid  
Có tính đặc hiệu cao  
Bị phá hủy ở 100℃  
Có hơn 100 nhóm (dựa vào sự khác 
nhau của KN O). Chủng O1 gây dịch tả 
trước năm 1992, năm 1992: chủng O139 
gây dịch tả ở nhiều nước trên thế giới  
 
- Dựa vào cấu trúc  KN chia vi khuẩn  tả O1 
ra 3 typ huyết thanh  
 
Typ huyết thanh  Thành phần KN  
Ogawa A, B 
Inaba A, C 
Hikojima A, B, C 
 
e. Độ c tố  
Nội độ c tố có vai trò quy ết định trong tính 
chất gây b ệnh  
- Nội độc tố: có độc tính mạnh  
- Ngoại độc tố chỉ có ở chủng S. schmitzii 
và S. shiga: độc tính cao, tác dụng đặc hiệu 
vào hệ thần kinh trung ương   
f. Sức đề  
kháng  
- Chết ở nhiệt độ 100℃/5 phút  
- Nhạy với cả thuốc sát khuẩn thông thường

nguyên Vi)  
 
Ogawa A, B 
Inaba A, C 
 
e. Độ c tố  
f. Sức đề  
kháng  
- Nhạy với cả thuốc sát khuẩn thông thường  
 
- Trong nước sống được 2 -3 tuần  
- Trong nước đá và trong phân sống được 
2- 3 tháng  
- Bị chết nhanh ở nước sôi 100℃,  
- Bị tiêu di ệt bởi các thu ốc sát khu ẩn thông 
thường và ánh sáng m ặt trời 
 
- Tồn tại trong nướ c và th ức ăn 7 - 10 ngày, 
trong đấ t 6 - 7 tu ần  
  
- Sức đề kháng yếu  
- Dễ bị tiêu diệt bởi các chất sát khuẩn thông 
thường  
 
- Sống được một vài giờ trong phân, một vài 
ngày trong nước  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  15 
 
g. Phân lo ại  
Dựa theo c ấu trúc kháng nguyên: 
+ S.typhi (tr ực khu ẩn thương hàn):  
 - Ch ỉ gây b ệnh cho ngườ i  
 - Căn nguyên quan trọ ng gây b ệnh thương hàn  
+ S.Paratyphi A (tr ực khu ẩn phó thương hàn A)  
- Gây b ệnh cho ngườ i 
- Là căn nguyên thứ  2 gây b ệnh thương hàn  
+ S.Paratyphi B (tr ực khu ẩn phó thương hàn B)  
 - Gây b ệnh cho người và độ ng vật  
+ S.Paratyphi C (tr ực khu ẩn phó thương hàn C)  
 - Gây b ệnh thương hàn, gây viêm dạ  dày - ru ột 
và nhi ễm khu ẩn huy ết. 
 - Thườ ng gặp ở các nước Đông Nam Á  
Hiện nay đã phát hiện đượ c trên 1.500 typ huy ết 
thanh Samonella  
Dựa vào kháng nguyên thân O và các tính 
chất sinh hóa h ọc, trực khu ẩn Shigella 
được chia thành 4 nhóm: 
- Nhóm A: Có 10 typ huy ết thanh 
- Nhóm B: Có 13 typ huy ết thanh 
- Nhóm C: Có 15 typ huy ết thanh 
- Nhóm D: Có 1 typ huy ết thanh 
  
2. Kh ả 
năng gây 
bệnh  
❖ Gây bệnh thương hàn:  
- Cơ chế gây bệnh:  
 
Gây bệnh lỵ ở người:  
- Trực khuẩn xâm nhập vào cơ thể bằng 
đường ăn uống đến cư trú → sinh sản rất 
nhanh ở niêm mạc đại tràng  
- Vi khuẩn gây bệnh nhờ → khả năng xâm 
nhập và nội độc tố  
 
- Nội độc tố:  
 
Bệnh tả ở ngườ i: 
- Xâm nh ập vào cơ thể bằng đường ăn 
uống 
- Thời gian ủ bệnh ng ắn (vài ngày) 
- Cơ chế : 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  16 
 - Gây bệnh bằng nội độc tố:  
 
- Khoảng 5% bệnh nhân sau khi khỏi bệnh trở 
thành người lành mang trùng → là nguồn truyền 
bệnh rất nguy hiểm vì vẫn tiếp tục thải vi khuẩn 
qua phân do nguồn vi khuẩn vẫn còn tồn tại trên 
mặt ở túi mật  
(Các Salmonella gây bệnh bao gồm S.typhi và 
S.paratyphi A, B, C) 
 
❖ Gây nhiễm khuẩn nhiễm độc thức ăn:  
- Sau khi ăn phải thức ăn bị nhiễm khuẩn 10 - 48 
giờ → sốt, nôn, tiêu chảy → mất nước, điện giải 
(nếu không kịp thời điều trị)  
- Trong trường hợp này vi khuẩn chỉ gây bệnh 
tại đường tiêu hóa, không xâm nhập vào  bạch 
huyết và máu  - Ngoại độc tố: có độc với thần kinh trung 
ương,  có thể gây viêm màng não và hôn mê  
 
- Bệnh lỵ trực khuẩn thường ở thể cấp tính, 
ít thành mãn tính (thỉnh thoảng lại có tiêu 
chảy và thải vi khuẩn ra ngoài theo phân)  
 
Miễn dịch  
- Sau khi mắc bệnh → trong huyết thanh có các 
kháng thể chống kháng nguyên O, H và Vi.  
 
- Kháng thể IgA trong dịch tiết đường ruột có 
vai trò quan trọng trong cơ chế bảo vệ.  Tuy 
nhiên vai trò bảo vệ cuộc kháng thể không đầy 
đủ   
- Có kháng th ể đặc hiệu, nhưng hiệ u lực 
kém 
- Vai trò b ảo vệ chủ yếu nhờ IgA ti ết tại ruột  
- Cơ chế  đề kháng không đặ c hiệu: độ  
axit c ủa dịch vị, hệ vi khu ẩn chí c ạnh 
tranh v ị trí bám v ới phẩy khu ẩn tả 
 
- Cơ chế  đề kháng đặ c hiệu: bệnh có 
khả năng tạ o miễn dịch khá b ền vững, 
thời gian b ảo vệ của kháng th ể khoảng 
3 năm, vớ i vai trò quan tr ọng của IgA 
tiết đườ ng ru ột 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  17 
 Dịch tễ  
Nguồn lây: phân người bệnh và người lành 
mang bệnh   
- Ở Việt Nam: đa số  là Shigella nhóm B, C 
- Nhóm S. shiga gây nên nh ững vụ dịch lớn 
và kéo dài   
- Là bệnh nguy hiểm, do lây lan nhanh, 
tỷ lệ tử vong cao  
 
- Nguồn lây là phân người bệnh và 
người lành mang bệnh  
 
- Nước là yếu tố làm lan truyền bệnh  
- Hiện nay vẫn có ở nhiều vùng (ĐB 
sông Cửu Long)  
 
3. Ch ẩn 
đoán  
 
a. Ch ẩn 
đoán trự c 
tiếp  
+ Cấy máu:  cấy máu vào lúc bệnh nhân 
đang sốt và chưa điều trị kháng sinh.  
Tỉ lệ dương tính khi cấy máu ở:  
+ Tuần đầu tới 90%  
+ Tuần thứ hai từ 70 - 80%  
+ Tuần thứ ba từ 40 - 60%  
→ cấy máu có vi khuẩn cho phép chẩn 
đoán chắc chắn bệnh nhân mắc bệnh 
thương hàn  
 
+ Cấy phân:  nên chọn môi trường phân 
lập thích hợp (vì trong phân có nhiều tạp 
khuẩn). Sau 24 giờ → chọn khuẩn lạc 
không lên men đường lactose → cấy 
chuyển sang các môi trường  xác định tính 
chất sinh hóa học   
Bệnh phẩm: phân  
 
+ Nhuộm soi trực tiếp : làm tiêu bản được 
soi để xác định mật độ bạch cầu đa nhân 
và vi khuẩn chí  
 
+ Cấy phân : là phương pháp được dùng 
chủ yếu để chẩn đoán bệnh lỵ trực khuẩn  
- Cấy càng sớm càng tốt vì chúng chết 
nhanh sau khi ra khỏi cơ thể.  
- Môi trường phân lập thường dùng là SS, 
Endo, Istrati.  
- Sau 24 giờ → chọn khuẩn lạc nghi ngờ 
→ xác định tính chất sinh hóa học  
 
+ Phản ứng ngưng kết xác định nhóm và 
typ huyết thanh : sau khi nuôi cấy xác định 
là Shigella → xác định nhóm bằng kháng 
huyết thanh đa giá nhóm. Nếu một trong 
các huyết thanh đa giá nhóm ngưng kết → 
ngưng kết với các huyết thanh đơn giá 
theo từng nhóm  
  
Bệnh phẩm là phân/ chất nôn của bệnh nhân, 
cần lấy sớm  trước khi bệnh nhân uống kháng 
sinh 
 
+ Soi tươi và nhuộm soi  
- Trên tiêu bản cho tươi thấy vi khuẩn hình hơi 
cong và di động → để quan sát tính di động của 
vi khuẩn  
- Nhuộm soi để quan sát hình thể, tính chất bắt 
màu của phẩy khuẩn tả và bạch cầu trong nhân 
 
- Bệnh phẩm được nuôi cấy vào môi trường 
pepton kiềm →  sau 6h lấy váng trên mặt môi 
trường → nhuộm soi và cấy chuyển sang các 
môi trường phân lập  
- Đồng thời, cấy bệnh phẩm vào môi trường 
như Thạch kiềm →  sau 18- 24 giờ nhuộm soi 
và xác định tính chất sinh hóa học  
 
+ Phản ứng ngưng kết:  
Làm phản ứng ngưng kết trên lam kính với 
kháng huyết thanh đa giá. Nếu ngưng kết →  
phản ứng ngưng kết với kháng huyết thanh đơn 
giá để xác định nhóm và typ  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  18 
 + Kỹ thuật kháng thể huỳnh quang trực tiếp : 
làm tiêu bản từ bệnh phẩm hoặc từ váng môi 
trường pepton kiềm → nhuộm tiêu bản bằng 
kháng thể gắn huỳnh quang → soi kính hiển vi 
huỳnh quang → cho biết kết quả nhanh và tính 
đặc hiệu cao  
b. Ch ẩn 
đoán gián 
tiếp  
Tìm kháng th ể trong huy ết thanh b ằng 
phản ứng ngưng kế t Widal. Ph ản ứng cần 
được làm 2 l ần, ở tuần thứ nhất và th ứ hai 
để xác định độ ng lực kháng th ể. Nếu độ ng 
lực kháng th ể cao m ới cho phép ch ẩn 
đoán.   
Chẩn đoán huyết thanh: ít dùng   
- Thườ ng không làm 
- Có th ể dùng để  kiểm tra d ịch tễ học 
 
4. Phòng 
bệnh và 
điều trị 
  
- Đặc hiệu bằng vắc xin phòng  
- Không đặc hiệu:  
vệ sinh an toàn th ực phẩm, vệ sinh MT 
phát hi ện sớm, cách ly b ệnh nhân  
- Chưa có vaccin phòng bệ nh   
- Phòng bệnh đặc hiệu: các loại vaccin dùng 
bằng đường uống kích thích đáp ứng miễn dịch 
tại ruột. Hiện nay ở Việt Nam đã dùng cả O1 
và O139 là vaccin bất hoạt dạng huyền dịch 
đưa vào cơ thể bằng đường uống  
 
- Phòng chống  không đặc hiệu:  
vệ sinh ăn uống  
phát hiện sớm và cách ly triệt để bệnh nhân  
xử lý phân và chất nôn bệnh nhân  
diệt ruồi, nhặng, trung gian truyền bệnh  
 
Tỷ lệ vi khu ẩn kháng kháng sinh ngày 
càng tăng nên điề u trị tốt nhất là theo 
kháng sinh đồ   
Tỷ lệ kháng kháng sinh r ất cao → cần 
phải làm kháng sinh đồ  để chọn kháng 
sinh thích h ợp  
- Bù nước và điệ n giải: có vai trò quan tr ọng 
nhất để  cứu sống b ệnh nhân, cho b ệnh nhân 
uống Oresol và các ch ất lỏng tương đương vớ i 
số nước mất. Truy ền tĩnh mạ ch khi c ần thiết  
 
- Kháng sinh: thườ ng dùng: tetracycline, 
cloramphenicol, bactrim 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  19 
  TRỰC KHU ẨN UỐN VÁN 
(Clostridium tetani) TRỰC KHU ẨN LAO 
(Mycobacterium tuberculosis) 
1. Đặc điể m 
a. Hình th ể 
bắt màu   
- Thẳng và m ảnh 
 
- Không v ỏ, có lông và di độ ng  
- Khi g ặp điề u kiện không thu ận lợi trực khu ẩn có kh ả năng hình 
thành nha bào, làm vi khu ẩn giống hình v ợt 
- Có hình th ẳng or hơi cong, mảnh, đứ ng riêng r ẽ hoặc thành t ừng 
đám  
- Không di độ ng, không v ỏ, không lông, không sinh nha bào  
 
- Nhu ộm Ziehl Neelsen: vi khu ẩn bắt màu đỏ  trên n ền xanh 
nuôi c ấy  
- Trực khu ẩn kỵ khí tuy ệt đố i 
- Phát tri ển trên môi trường đơn giả n  
- Nhi ệt độ  37℃, pH = 7  
- Có th ể nuôi c ấy trực khu ẩn trong các môi trườ ng: canh thang 
glucose, canh thang th ịt băm hoặ c gan c ục, môi trườ ng th ạch sâu  
- Trực khuẩn lao rất hiếu khí  
- Môi trường nuôi cấy đòi hỏi phải giàu chất dinh dưỡng  
- Nhiệt độ thích hợp là 37℃  
- Vi khuẩn phát triển rất chậm thường sau  1-2 tháng trên môi 
trường mới có khuẩn lạc

1. Đặc điể m 
a. Hình th ể 
bắt màu   
 
đám  
 
nuôi c ấy  
trường mới có khuẩn lạc  
+ Trên môi trường đặc  Loewenstein : vi khuẩn mọc sau khoảng 1 
tháng , khuẩn  lạc dạng R, thô, xù xì, màu trắng vàng giống như 
chiếc súp lơ  
+ Trên môi trường lỏng Sauton:  trực khuẩn lao mọc thành váng 
nhăn nheo, khô và dính vào thành bình, đáy có lắng cặn  
- Làm l ỏng gelatin ch ậm  
- Không phân gi ải protein  
- Sinh indol  
- Lên men y ếu các lo ại đườ ng: galactose, lactose, Saccarose, 
arabinose 
- Có kh ả năng gây tan máu   
d. Sức đề  
kháng  
- Bị tiêu di ệt ở 56℃/30 phút  
- Ở thể nha bào thì ph ải 120℃/30 phút mớ i chết, phenol 5% trong 
5 giờ, nha bào có th ể tồn tại nhiều năm trong đấ t  
- Có sức đề kháng cao với các yếu tố lý hóa  
- Bị tiêu diệt ở nhiệt độ 70 -80℃/10 phút  
- Trong đờm ẩm: vi  khuẩn có thể sống được 1 tháng  
- Trong sữa: có thể sống được nhiều tuần  
- Các thuốc sát khuẩn như cresy, javen, fomaldehit ... có thể tiêu 
diệt được vi khuẩn  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  20 
 - Vi khuẩn ngày càng kháng các thuốc chống lao như rifampicin, 
streptomycin, INH, …  
e. Độ c tố  
- Là một ngoại độc tố , bản chất là protein , có độc tố cao  
- Độc tố này gồm 2 phần : 
 + Tetanoysin: tác dụng là m tan h ồng cầu của thỏ , người và ngựa . 
Có v ai trò rất phụ trong gây bệnh  
 + Tetanospasmin: là độc tố thần kinh gây nên những triệu chứng 
đặc trưng của bệnh uốn ván . Là loại độc tố có tính kháng nguyên 
mạnh , dùng để sản xuất v accin  
- Trực khuẩn lao không có nội và ngoại độc tố  
- Yếu tố động lực của trực khuẩn  (chưa xác định rõ): có thể là tập 
hợp của nhiều yếu tố trong đó yếu tố sợi và lớp sáp ở vách tế bào 
có ý nghĩa quan trọng  
 
f. Phân lo ại   
Gây bệnh lao cho người, gồm 3 loài được pb với nhau bởi các tchất  
 Màu 
khuẩn 
lạc Nhiệt 
độ 
thích 
hợp Thời 
gian 
mọc Gây 
bệnh 
cho 
chuột 
lang Gây 
bệnh 
cho 
người  
M.tuberculosisb 
(TK lao người)  Vàng 37℃  30 
ngày (++) (++) 
M. bovis 
(TK lao bò) Trắng  37℃  30 
ngày (+) (+) 
M. avium 
(TK lao chim) Hồng  40℃  10 
ngày (-) (+) 
 
2. Kh ả năng 
gây b ệnh  
Bệnh uốn ván  
- Vi khuẩn /nha bào: xâm nhập vào cơ thể qua những vết thương 
ngoài da sâu và kín, tại đó vi khuẩn nhân lên và tiết độc tố → nhiễm 
độc tố  
 
- Thời gian  nung bệnh: từ 5 - 10 ngày hoặc  lâu hơn  
- Triệu chứng khởi phát: 
+ Đau và căng cơ nơi bị thương  (thường bị bỏ qua)  
+ Cứng hàm do co cứng cơ n hai → co cứng  cơ mặt là m bệnh nhân 
khó há mồm và nét mặt thay đổi   
Bệnh lao là một  bệnh xã hội , lây lan dễ ở các nước kém phát triển . 
Bệnh lao được thấy ở trên 50% ở các bệnh nhân AIDS  
 
- Đường  xâm nhập : 
+ Đường hô hấp qua các giọt nước bọt gây lao phổi (chiếm 90% 
các th ể lao)  
+ Đường tiêu hóa (thường qua sữa bò tươi), dây lao dạ dày, ruột  
 
- Vi khuẩn theo đường hô hấp vào phế nang → tạo ra các ổ chứa 
vi khuẩn → đến hạch lympho → đến các mô khác  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  21 
 + Co cứng các cơ gáy, lưng , ngực , bụng và các cơ chi làm ch o lưng 
và cổ người uốn cong lên  
 
- Giai đoạn cuối :  
+ sự co thắt lan rộng ra các cơ hô hấp , làm BN nuốt và khó  thở 
+ các chức năng tuần hoàn  và hô hấp bị rối loạn  → xuất hiện 
những cơn co giật liên tiếp → bệnh nhân vô cùng đau đớn và có 
thể tử vong do suy hô hấp  
 
- Độc tố thần kinh thường làm thân nhiệt tăng , có khi đến 40℃ , 
mạch nhanh từ 150 đến 180 lần /phút , huyết thanh giảm, …  - Tùy các cơ quan bị nhiễm lao đầu tiên , trực khuẩn lao theo đường 
máu hay đường bạch huyết đi khắp cơ thể gây bệnh lao thứ phát 
như lao màng não , lao màng bụng , lao xương khớp , hạch, thận, …  
 
Gây b ệnh cho độ ng vật: các loài độ ng vật có vú như trâu, bò, 
ngựa, chó, mèo… và mộ t số động vật nhỏ như thỏ , chu ột .. Gây b ệnh th ực nghi ệm: Chu ột lang là súc v ật thường đượ c dùng 
nhất để  gây b ệnh th ực nghi ệm. Ngoài ra th ỏ, khỉ cũng cả m nhi ệm 
đối với trực khu ẩn lao 
Miễn dịch  
- Sự hình thành mi ễn dịch ho ạt độ ng và b ền vững do tiêm vaccin 
giải độ c tố uốn ván  
 
- Ngườ i mẹ mang thai t ừ tháng th ứ 6 đượ c tiêm vaccin u ốn ván → 
đáp ứ ng mi ễn dịch đượ c hình thành → kháng th ể sẽ được truy ền 
cho thai nhi qua nhau thai giúp phòng b ệnh uốn ván r ốn  
- Sau khi khỏi bệnh lao : người bệnh có cả miễn dịch dịch thể và 
miễn dịch tế bào nhưng kháng thể không có vai trò bảo vệ  
 
- Phản ứng Mantoux  là một test nội bì  để đánh giá miễn dịch lao : 
+ bản chất là phản ứng quá mẫn muộn  
+ nguyên lý là đưa một lượng kháng nguyên tuberculin tinh chế 
(từ trực khuẩn lao ) vào trong da bệnh nhân . Ở những bệnh nhân 
mắc l ao hoặc những người đã nhiễm lao thì sau 72 giờ tại nơi tiêm 
sẽ xuất hiện một phản ứng dị ứng đặc hiệu trong da với biểu hiện 
nổi quần g đỏ quanh chỗ tiêm , nền cứng , đường kính to nhỏ khác 
nhau tùy mức độ : 
• Đường kính từ 1 cm trở lên : phản ứng dương tính  → cơ thể có 
miễn dịch đối với trực khuẩn lao  
• Đường kính nhỏ hơn 1 cm : phản ứng âm tính  
→ cơ thể chưa có hoặc chưa đầy đủ miễn dịch với vi  khuẩn lao  
→ những người đang bị bệnh lao nhưng cơ thể suy giảm miễn dịch 
hoặc đang bị lao nặng cơ thể đã suy kiệt thì phản ứng âm tính  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  22 
 Dịch tễ  
- Đa số  các độ ng vật như trâu, bò, ngự a, cừu, lợn, ngay c ả chó, 
mèo, chu ột có th ể mang vi khu ẩn uốn ván ký sinh trong ru ột  
- Nếu điề u kiện vệ sinh th ấp kém thì vi khu ẩn có th ể có kh ả năng 
lây lan ra môi trườ ng ngoài, r ồi từ đó xâm nhập vào cơ thể  ngườ i 
qua các v ết thương ngoài da   
 
3. Ch ẩn 
đoán   
- Để chẩn đoán bệ nh uốn ván ch ủ yếu dựa vào d ấu hiệu lâm sàng  
- Chẩn đoán vi sinh ít làm   
+ Bệnh ph ẩm: đờm, phân, nướ c não t ủy, nướ c tiểu, tùy theo t ừng 
thể bệnh. B ệnh ph ẩm là đờ m được xử lý với hóa ch ất để  làm long 
đờm và di ệt tạp khu ẩn → li tâm l ấy cặn hoặc nuôi c ấy  
 
+ Nhuộm soi tr ực tiếp: làm tiêu b ản từ bệnh ph ẩm, nhu ộm Ziehl 
Neeslen phát hi ện vi khu ẩn kháng c ồn acid – AFB. K ết hợp với 
các d ấu hiệu lâm sàng và X quang 
→ là phươ ng pháp s ử dụng ch ủ yếu trong ch ẩn đoán bệ nh lao ph ổi  
+ Nuôi c ấy phân l ập: bệnh ph ẩm sau khi đã đượ c xử lý đượ c nuôi 
cấy trên môi trườ ng lỏng Sauto ho ặc môi trường đặ c Loewenstein 
hoặc cả hai môi trườ ng → cho k ết quả chính xác nhưng chậ m nên 
thường ch ẩn đoán d ựa vào các k ỹ thuật khác 
❖ Gây b ệnh th ực nghi ệm: Tiêm truy ền chu ột lang, hi ện nay ít sd 
❖ Phản ứng khuếch đại gen PCR:  phản ứng cho kết quả nhanh , 
chính xác, áp dụng tốt cho các chẩn đoán lao ngoài phổi nhưng chỉ 
thực hiện được ở cơ sở có điều kiện  → là kỹ thuật có độ nhạy và 
độ đặc hiệu cao, nhưng đắt  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  23 
 4. Phòng 
bệnh và 
điều trị  
- Phòng b ệnh đặ c hiệu: Tiêm vaccin u ốn ván cho tr ẻ em và ph ụ nữ 
mang thai  
 
- Phòng b ệnh không đặ c hiệu 
+ Vệ sinh môi trườ ng, x ử lý phân gia súc 
+ Trườ ng hợp vết thương có khả năng nhiễ m uốn ván c ần xử lý 
ngoại khoa như rử a sạch, cắt lọc, rạch rộng… và tiêm kháng huyế t 
thanh u ốn ván SAT 
 
- Phòng bệnh đặc hiệu: vaccin BCG được điều chế bằng cách nuôi 
cấy trực khuẩn lao bò nhiều lần trên môi trường có mật bò, làm 
cho trực khuẩn này mất khả năng gây bệnh nhưng còn sống và gây 
được miễn dịch tốt. Vaccin này được dùng cho trẻ sơ sinh trong 
chương trình tiêm chủng mở rộng; trẻ lớn và người lớn chỉ dùng 
khi phản ứng âm tính  
 
- Các biện pháp khác: nâng cao đời sống vật chất và tinh thần, cải 
thiện điều kiện sống và làm việc. Phát hiện sớm bệnh nhân lao và 
điều trị triệt để  
 
- Rửa sạch vết thương  
- Trung hòa độ c tố bằng huy ết thanh kháng u ốn ván SAT 
- Chống co gi ật bằng các thu ốc an th ần, giãn cơ, tránh các kích 
thích th ần kinh như ánh sáng, tiếng độ ng m ạnh…  
- Kháng sinh di ệt khu ẩn  
- Chế độ chăm sóc đặ c biệt  
Các thu ốc điề u trị bệnh lao như INH, rifampicin, pyrazinamide, 
ethambutol... được dùng ph ối hợp và điề u trị trong th ời gian 6 - 9 
tháng 
  
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  24 
  XOẮN KHU ẨN GIANG MAI 
(Treponema pallidum) XOẮN KHU ẨN Leptospira 
1. Đặc điể m 
a. Hình th ể 
bắt màu   
- Rất mảnh, hình xo ắn như lò xo, thườ ng có 8- 14 vòng xo ắn đề u 
đặn 
- Soi tươi trên kính hiể n vi n ền đen thấ y xoắn khu ẩn chuy ển độ ng 
quanh tròn  
- Nhu ộm bằng phương pháp Fontana Tribondeau xoắ n khu ẩn có 
màu vàng nâu trên n ền vàng  
- Hình s ợi dài, r ất mạnh, hai đầu cong như móc câu  
 
- Soi tươi trên kính hiể n vi n ền đen thấ y xoắn khu ẩn di độ ng 
mạng  
- Nhu ộm thấm bạc Fontana Tribondeau, vi khu ẩn bắt màu vàng 
nâu trên n ền vàng  
nuôi c ấy  
- Chưa có môi trường nhân tạo nuôi cấy xoắn khuẩn giang mai  
- Năm 1948 đã điều chế môi trường cơ bản có thể giữ xoắn khuẩn

tháng 
  
1. Đặc điể m 
a. Hình th ể 
bắt màu   
đặn 
quanh tròn  
 
mạng  
nuôi c ấy  
- Năm 1948 đã điều chế môi trường cơ bản có thể giữ xoắn khuẩn 
sống được vài ngày để làm các phản ứng huyết thanh đặc hiệu  
- Phương pháp giữ chủng: tiêm truyền liên tục vào tinh hoàn thỏ   
- Là xo ắn khu ẩn duy nh ất nuôi c ấy được trong điề u kiện hiếu khí  
- Thườ ng nuôi c ấy trong môi trườ ng lỏng có thêm huy ết thanh 
tươi củ a thỏ  
- Leptospira phát tri ển chậm, sau 5-10 ngày làm v ẫn nhẹ môi 
trường như khói thuố c lá 
c. Sức đề  
kháng  
- Bị tiêu diệt bởi các chất sát khuẩn thông thường  
- Bị tiêu diệt ở 50℃ /1h 
- Chết ở nhiệt độ phòng, đặc biệt là điều kiện khô  
  
- Bị tiêu diệt ở 50℃ /10 phút  
- Chết nhanh ở các môi trường axit , ánh sáng và các thuốc sát 
khuẩn thông thường  
- Xoắn khuẩn chịu được lạnh , trong nước sống được khoảng 3 
tuần.  Sống dai dẳng  trong bùn lầy , nước đọng thích hợp nhất là 
nước cống rãnh , đồng ruộng , khe suối . 
 
2. Gây b ệnh 
cho ngườ i  
❖ Giang mai mắc phải:  là một bệnh xã hội hiện nay rất ít gặp  
- Đường xâm nhập: chủ yếu qua đường tình dục, có thể qua da 
xây xát, niêm mạc mắt, miệng  
 
- Bệnh diễn biến qua 3 thời kỳ:  
Thời kỳ I  Thời kỳ II  Thời kỳ III 
Từ 10 - 30 ngày sau 
nhiễm khuẩn  Bắt đầu từ 4 - 8 tuần 
sau khi có vết loét  Sau thời gian từ vài 
năm tới vài chục 
năm  
+ Ổ chứa mầm bệnh: các loài g ặm nh ấm, chúng đào thả i vi khu ẩn 
qua nướ c tiểu 
 
+ Đường lây truy ền chủ yếu qua ra sây sát, v ết thương hoặ c niêm 
mạc do ti ếp xúc tr ực tiếp hoặc gián ti ếp với ngu ồn lây 
VD: ti ếp xúc tr ực tiếp với gia súc b ị bệnh như bác sĩ thú y, người chăn nuôi, 
công nhân lò m ổ hay nhi ễm khu ẩn gián ti ếp qua nước, đấ t bị nhiễm khu ẩn 
 
+ Bệnh di ễn biến qua 2 th ời kỳ: 
• Thời kỳ I: 
- Thời gian ủ bệnh 1-2 tu ần → sốt cao độ t ngột kéo dài 3 - 8 ngày 
- Triệu chứng: đau cơ, sung huyế t, xuất huy ết da, niêm m ạc  
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  25 
 - Xuất hiện các vết 
loét ở bộ phận sinh 
dục. Vết loét nông, 
nền cứng, không 
ngứa, không đau, 
trong có nhiều xoắn 
khuẩn  
- Thời kỳ này dễ lây 
lanNếu không được 
điều trị thì sau vài 
tuần vết loét cũng 
lành, không để lại 
sẹo → vi khuẩn sẽ 
tiếp tục vào máu  - Tổn thương ngoài 
da là các các dát 
màu hoa đào (đào 
ban) 
- Trong có ít vi 
khuẩn nhưng vẫn 
có khả năng lây lan  - Tổn thương ăn sâu 
vào tổ chức tạo nên 
các “gôm” giang 
mai ở da, xương, 
gan, đặc biệt là tổn 
thương tim mạch và 
hệ thần kinh.  
- Trong các gôm 
giang mai rất ít khi 
có vi khuẩn  
 
❖ Giang mai bẩm sinh:  
- Phụ nữ bị bệnh giang mai khi có thai từ tháng thứ 4 trở đi xoắn 
khuẩn có thể qua nhau thai vào thai nhi gây sẩy thai, thai chết lưu, 
quái thai hoặc giang mai bẩm sinh: trẻ đẻ ra có những mụn phỏng 
ở bàn tay, bàn chân trong có nhiều xoắn khuẩn  
 
- Có thể giang mai chậm phát sau 5 -6 năm, thậm chí khi trưởng 
thành mới biểu hiện bệnh  
 - Thời kỳ này trong máu có nhi ều vi khu ẩn  
• Thời kỳ II: 
- Xoắn khu ẩn khu trú và gây t ổn thương các cơ quan nộ i tạng  
- Biểu hiện lâm sàng là h ội chứng nhi ễm trùng nhi ễm độc; hội 
chứng gan m ật như vàng da, vàng mắt, nướ c tiểu vàng; t ổn 
thương thậ n, màng não và xu ất huy ết da, niêm m ạc hoặc nội tạng 
 
• Sau khi kh ỏi bệnh cơ thể  được miễn dịch bền vững  
Bệnh mang tính ch ất ngh ề nghi ệp, thườ ng gặp ở ngườ i làm ngh ề 
chăn nuôi, giế t mổ gia súc, nông dân, công nhân, đị a chất lâm 
nghiệp 
 
3. Ch ẩn 
đoán  
  
❖ Chẩn đoán trực tiếp  
Áp dụng cho giang mai thời kỳ I, lấy bệnh phẩm là chất tiết ở các 
vết loét ở bộ phận sinh dục  
+ Soi tươi trên kính hiển vi nền đen  
+ Nhuộm Fontana Tribondeau  
Nếu kết quả (+) rõ, kết hợp với tiền sử và triệu chứng lâm sàng 
thì có thể kết luận được bệnh   
- Bệnh ph ẩm: 
Thời kỳ 1: máu lúc b ệnh nhân đang số t  
Thời kì 2: nướ c tiểu, dịch não t ủy, dịch màng b ụng  
+ Soi tươi: qua kính hiể n vi n ền đen thấ y xoắn khu ẩn di độ ng 
+ Nhu ộm Fontana Tribondeau 
+ Nuôi c ấy bệnh ph ẩm vào môi trường cơ bả n là Terskikh, EMTH 
thêm 10% huy ết thanh th ỏ 
+ Tiêm truy ền cho chu ột lang 
 
VITAMIN DƯỢ C - TEAM H ỌC TẬP TND  26 
  
❖ Chẩn đoán gián tiếp  
Việc tìm kháng thể trong huyết thanh thường được tiến hành ở 
giang mai thời kì II và III  
 
+ Các phản ứng dùng trong kháng nguyên không đặc hiệu:  
- Sử dụng kháng nguyên là cardiolipin chiết xuất từ tim bê (có cấu 
trúc gần giống chất Lipit của xoắn khuẩn giang mai), để phát hiện 
kháng thể reagin trong huyết thanh bệnh nhân.  
- Có thể làm phản ứng lên bông VDRL; pư  kết hợp bổ thể BW  
- Vì KN không đặc hiệu nên có thể có trường hợp (+) giả đối với 
một số bệnh như sốt rét, thận hư nhiễm mỡ hoặc phụ nữ có thai 
trên 7 tháng. Phải làm phản ứng 2 lần nhằm kiểm tra kết quả  
 
+ Phản ứng  sd kháng nguyên đặc hiệu có độ nhạy cao, chính xác:  
- Phản ứng TPI: phản ứng bất động xoắn khuẩn giang mai  
- Phản ứng FTA: phản ứng miễn dịch huỳnh quang gián tiếp  
- Phản ứng  TPHA: phản ứng ngưng kết hồng cầu chủ động thụ 
động   
- Phản ứng ngưng kế t tan Martin – pettit. 
- Miễn dịch hu ỳnh quang ho ặc phản ứng ELISA 
 
4. Phòng 
bệnh và 
điều trị  
Phòng b ệnh không đặ c hiệu: 
- Giải quy ết các t ệ nạn xã h ội  
- Giáo d ục nếp sống lành m ạnh, tình yêu chung th ủy  
- Giáo d ục tình d ục an toàn  
- Phát hi ện sớm và điề u trị kịp thời bệnh nhân giang mai   
- Phòng b ệnh đặ c hiệu: dùng vaccin ch ết cho các đối tượ ng tiếp 
xúc v ới mầm bệnh, và có nguy cơ mắ c bệnh  
 
- Phòng b ệnh không đặ c hiệu: cắt đứ t dây chuy ền dịch tễ bằng 
cách di ệt chu ột, phát hi ện và điề u trị kịp thời cho gia súc b ị bệnh, 
trang b ị phòng h ộ lao động cho ngườ i tiếp xúc v ới ngu ồn lây 
Penicillin có tác d ụng điề u trị rất tốt tiêu di ệt đượ c xoắn khu ẩn Dùng kháng sinh di ệt khu ẩn khu ẩn như penicilline, kế t hợp với 
điều trị triệu chứng 
 
Chẩn đoán và điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)
 2018
 Y học cổ truyền (Đại Học y Dược Tp.Hồ Chí Minh)
 2018
 1  BỘ Y TẾ 
 
HƯỚNG DẪN 
CHẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TRỊ  
BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH  
(Bản cập nhật năm 2018)  
 
NHÀ XU ẤT BẢN Y HỌC 
HÀ NỘI - 2018
 
 2  
ĐỒNG CHỦ BIÊN: 
GS.TS. Nguy ễn Viết Tiến 
GS.TS. Ngô Quý Châu 
PGS.TS. L ương Ng ọc Khuê 
BAN BIÊN SO ẠN:  
GS.TS. Đỗ Quy ết 
PGS.TS. Nguy ễn Hải Anh 
PGS.TS. V ũ Văn Giáp 
PGS.TS. Chu Th ị Hạnh 
PGS.TS. Nguy ễn Thanh H ồi 
PGS.TS. Lê Th ị Tuyết Lan 
PGS.TS. Tr ần Văn Ng ọc 
PGS.TS. Nguy ễn Viết Nhung 
PGS.TS. Phan Thu Ph ương 
PGS.TS. Nguy ễn Đình Ti ến 
ThS. Nguy ễn Trọng Khoa  
TS. Đỗ Thị Tường Oanh 
TS. Nguy ễn Văn Thành 
TS. Lê Kh ắc Bảo 
ThS. Nguy ễn Đức Tiến 
ThS. Nguy ễn Thị Thanh Huy ền 
BS. Nguy ễn Hồng Đức 
 
BAN TH Ư KÝ: 
PGS. TS. V ũ Văn Giáp 
ThS. Hoàng Anh Đức 
ThS. Tr ương Lê Vân Ng ọc 
CN. Nguy ễn Ng ọc Oanh 
 3  BỘ Y TẾ 
 
Số: 4562/Q Đ-BYT 
 CỘNG HÒA XÃ H ỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc 
Hà Nội, ngày 19 tháng 7 n ăm 2018  
QUYẾT ĐỊNH 
Về việc ban hành tài li ệu chuyên môn 
"Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính" 
 
BỘ TRƯỞNG BỘ Y TẾ 
Căn cứ Luật Khám b ệnh, ch ữa bệnh năm 2009; 
Căn cứ Ngh ị định số 75/2017/N Đ-CP ngày 20 tháng 6 n ăm 2017 c ủa Chính ph ủ  
quy định ch ức năng, nhi ệm vụ, quy ền hạn và c ơ cấu tổ chức của Bộ Y tế. 
Theo đề nghị của Cục trưởng C ục Qu ản lý khám, ch ữa bệnh, 
 
QUYẾT ĐỊNH: 
Điều 1. Ban hành kèm theo Quy ết định này tài li ệu chuyên môn "H ướng dẫn chẩn 
đoán và điều trị bệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính", 
Điều 2. Tài li ệu chuyên môn "H ướng d ẫn chẩn đoán và điều trị bệnh ph ổi tắc 
nghẽn mạn tính" được áp d ụng tại các c ơ sở khám b ệnh, ch ữa bệnh trong c ả nước. 
Điều 3. Quy ết định này có hi ệu lực kể từ ngày ký, ban hành và thay th ế Quy ết 
định số 3874/Q Đ-BYT ngày 26/6/2018 và Quy ết định số 2866/Q Đ-BYT ngày 8 tháng 7 
năm 2015 c ủa Bộ trưởng B ộ Y tế về ban hành tài li ệu chuyên môn “H ướng dẫn chẩn 
đoán và điều trị bệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính”. 
Điều 4. Các ông, bà: Chánh V ăn phòng B ộ, Chánh thanh tra B ộ, Tổng C ục trưởng, 
Cục trưởng và V ụ trưởng các T ổng cục, Cục, Vụ thuộc Bộ Y tế, Giám đốc Sở Y tế các 
tỉnh, thành ph ố trực thu ộc trung ương, Giám đốc các B ệnh vi ện, Vi ện trực thu ộc Bộ Y 
tế, Thủ trưởng Y t ế các ngành ch ịu trách nhi ệm thi hành Quy ết định này./. 
 
Nơi nhận: 
- Như Điều 4; 
- Bộ trưởng (để báo cáo) 
- Các Th ứ trưởng

Nơi nhận: 
- Các Th ứ trưởng 
- Cổng thông tin điện tử Bộ Y tế, Website C ục KCB; 
- Lưu VT, KCB, PC.  
 
 4 
 5  LỜI NÓI ĐẦU 
Bệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính (BPTNMT) là m ột trong nh ững nguyên nhân hàng 
đầu gây b ệnh tật và t ử vong trên toàn th ế giới cũng nh ư tại Việt Nam d ẫn đến gánh n ặng 
kinh t ế xã h ội ngày càng gia t ăng. B ệnh có th ể điều trị và d ự phòng được với căn 
nguyên gây b ệnh hàng đầu là hút thu ốc lá, thu ốc lào và ô nhi ễm không khí. 
Chẩn đoán BPTNMT nên được xem xét ở các b ệnh nhân có các tri ệu chứng ho và 
khó th ở mạn tính, xác định b ệnh d ựa vào đo ch ức năng thông khí ph ổi. Điều trị 
BPTNMT c ần chú tr ọng đến cá th ể hóa điều trị, điều trị các b ệnh đồng m ắc, điều trị dự 
phòng để tránh các đợt cấp và làm ch ậm quá trình ti ến triển bệnh. Bên c ạnh đó, các bi ện 
pháp khác nh ư hỗ trợ cai nghi ện thu ốc lá, ph ục hồi chức năng hô h ấp, giáo d ục bệnh 
nhân c ũng có vai trò quan tr ọng trong vi ệc điều trị và qu ản lý b ệnh nhân BPTNMT.  
 Trong khuôn kh ổ hoạt động của dự án Phòng ch ống BPTNMT và Hen ph ế quản 
và nh ằm bồi dưỡng, c ập nhật kiến thức cho các bác s ĩ các tuy ến về khám, điều trị và 
quản lý ngo ại trú b ệnh nhân BPTNMT và Hen ph ế quản tại các địa phương, ban điều 
hành d ự án đã phối hợp cùng các chuyên gia c ủa Hội Hô h ấp Việt Nam và các đơn vị có 
liên quan biên so ạn cuốn tài li ệu Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh ph ổi tắc ngh ẽn 
mạn tính n ăm 2018. Cu ốn Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính 
năm 2018 được xây d ựng với sự tâm huy ết và n ỗ lực của các nhà khoa h ọc, các chuyên gia 
hô hấp đầu ngành trong c ả nước, được cập nhật dựa trên c ơ sở các khuy ến cáo v ề chẩn đoán 
và điều trị trên th ế giới và kinh nghi ệm của các đồng nghi ệp chuyên khoa, chuyên ngành.  
Tài li ệu Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị BPTNMT n ăm 2018 là tài li ệu hướng 
dẫn chuyên môn, là c ơ sở pháp lý để xây d ựng phác đồ điều trị tại các c ơ sở khám b ệnh, 
chữa bệnh trên toàn qu ốc, đồng th ời là c ơ sở để xây d ựng giá d ịch vụ y tế và nh ững nội 
dung liên quan khác. 
Bộ Y tế trân tr ọng cảm ơn, biểu dương và ghi nh ận sự nỗ lực tổ chức thực hiện 
của lãnh đạo, chuyên viên C ục Qu ản lý Khám, ch ữa bệnh, s ự đóng góp công s ức, trí tu ệ 
của lãnh đạo các b ệnh vi ện, các giáo s ư, phó giáo s ư, tiến sĩ, bác s ĩ chuyên khoa, chuyên 
ngành Hô h ấp, thành viên c ủa Hội đồng biên so ạn, Hội đồng nghi ệm thu cu ốn tài li ệu 
Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính n ăm 2018 và các nhà 
chuyên môn đã tham gia góp ý cho tài li ệu này. 
Trong quá trình biên t ập, in ấn tài li ệu khó có th ể tránh được các sai sót, B ộ Y tế 
mong nh ận được sự góp ý g ửi về Cục Qu ản lý Khám ch ữa bệnh – B ộ Y tế, số 138A 
Giảng Võ – Ba Đình – Hà N ội.  
 Trưởng Ban ch ỉ đạo - chủ biên 
 
THỨ TRƯỞNG BỘ Y TẾ 
 6 MỤC LỤC 
 
LỜI NÓI ĐẦU 5  
MỤC LỤC 6  
DANH M ỤC BẢNG 10  
DANH M ỤC BI ỂU ĐỒ/HÌNH 11  
DANH M ỤC TỪ VIẾT TẮT 12  
CHƯƠNG I. H ƯỚNG D ẪN CH ẨN ĐOÁN VÀ ĐÁNH GIÁ B ỆNH PH ỔI 
TẮC NGH ẼN MẠN TÍNH 13  
1.1.  Đại cương 13  
1.2. Ch ẩn đoán 13  
1.2.1. Chẩn đoán định hướng áp dụng tại tuyến chưa được trang bị  
máy đo CNTK  13  
1.2.2. Chẩn đoán xác định áp dụng cho cơ sở y tế đã được trang bị  
máy đo CNTK  14  
1.2.3. Chẩn đoán phân bi ệt 16  
1.3. Đánh giá b ệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính 17  
1.3.1. Đánh giá m ức độ tắc nghẽn đường thở 18  
1.3.2. Đánh giá tri ệu chứng và ảnh hưởng của bệnh 18  
1.3.3. Đánh giá nguy c ơ đợt cấp 18  
1.3.4. Đánh giá b ệnh phổi tắc nghẽn mạn tính theo nhóm ABCD  18  
1.4. Ch ẩn đoán m ột số kiểu hình b ệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính 19  
1.4.1. Định nghĩa kiểu hình  19  
1.4.2. Chẩn đoán kiểu hình bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính  20  
CHƯƠNG II. QU ẢN LÝ VÀ ĐIỀU TR Ị BỆNH PH ỔI TẮC NGH ẼN MẠN TÍNH  
GIAI ĐOẠN ỔN ĐỊNH 22  
2.1. Bi ện pháp điều trị chung 22  
2.1.1. Ngừng tiếp xúc với yếu tố nguy cơ 22  
2.1.2. Cai nghi ện thuốc lá, thuốc lào  22  
2.1.3. Tiêm v ắc xin phòng nhi ễm trùng đường hô hấp 23  
2.1.4. Phục hồi chức năng hô hấp: xem chi ti ết chương 5.  23  
 7  2.1.5. Các điều trị khác  24  
2.2. Các thu ốc điều trị bệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính 24  
2.3. H ướng dẫn lựa chọn thu ốc điều trị BPTNMT 25  
2.4. Th ở oxy dài h ạn tại nhà 27  
2.4.1. Mục tiêu  27  
2.4.2. Chỉ định 27  
2.4.3. Lưu lượng, thời gian thở oxy 28  
2.4.4. Các ngu ồn cung cấp oxy  28  
2.5. Th ở máy không xâm nh ập 28  
2.6. Theo dõi b ệnh nhân 28  
CHƯƠNG III. H ƯỚNG D ẪN CH ẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TR Ị ĐỢT CẤP  
BỆNH PH ỔI TẮC NGH ẼN MẠN TÍNH 30  
3.1.  Đại cương 30  
3.2. Nguyên nhân 30  
3.3. Ch ẩn đoán 30  
3.3.1. Phát hi ện các dấu hiệu của đợt cấp BPTNMT t ại y tế cơ sở  
(xã/phường, huyện) 30  
3.3.2. Các th ăm dò chẩn đoán cho đợt cấp BPTNMT t ại bệnh viện 31  
3.3.3. Chẩn đoán xác định đợt cấp BPTNMT  32  
3.3.4. Đánh giá m ức độ nặng và các y ếu tố nguy cơ của bệnh 32  
3.4. H ướng dẫn điều trị đợt cấp BPTNMT 34  
3.4.1. Điều trị cụ thể đợt cấp mức độ nhẹ 35  
3.4.2. Điều trị cụ thể đợt cấp mức độ trung bình ( điều trị tại bệnh viện  
huyện hoặc bệnh viện tỉnh hoặc ở các cơ sở y tế có nguồn lực thích hợp) 35  
3.4.3. Điều trị đợt cấp mức độ nặng (điều trị tại tuyến tỉnh hoặc tuyến  
trung ương hoặc các cơ sở y tế có nguồn lực thích hợp) 37  
CHƯƠNG IV. CH ƯƠNG B ỆNH ĐỒNG M ẮC 41  
4.1. B ệnh tim m ạch 41  
4.1.1. Tăng huyết áp 41  
4.1.2. Suy tim  42  
4.1.3. Bệnh tim thi ếu máu  43  
4.1.4. Loạn nhịp tim  43  
4.1.5. Bệnh mạch máu ngo ại biên  43  
 8 4.2. B ệnh hô h ấp 43  
4.2.1. Ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ 43  
4.2.2. Ung th ư phổi 44  
4.2.3. Giãn ph ế quản 44  
4.2.4. Lao ph ổi 45  
4.3. Trào ng ược dạ dày – th ực quản 45  
4.4. H ội chứng chuy ển hóa và ti ểu đường 45  
4.5. Loãng x ương 46  
4.6. Lo âu và tr ầm cảm 46  
CHƯƠNG V. PH ỤC HỒI CH ỨC NĂNG HÔ H ẤP VÀ CH ĂM SÓC  
GIẢM NH Ẹ BPTNMT 47  
5.1. Đại cương 47  
5.1.1. Định nghĩa 47  
5.1.2. Mục tiêu  47  
5.1.3. Chỉ định và chống chỉ định 47  
5.2. Các thành ph ần của chương trình PHCN hô h ấp 48  
5.2.1. Lượng giá bệnh nhân  48  
5.2.2. Tập vận động 48  
5.2.3. Giáo d ục sức khỏe - kỹ năng tự xử trí bệnh 49  
5.3. Xây d ựng ch ương trình PHCN hô h ấp 50  
5.3.1.  PHCN hô h ấp giai đoạn ổn định 50  
5.3.2. PHCN hô h ấp sau đợt cấp 51  
5.4. Ch ăm sóc gi ảm nh ẹ ở bệnh nhân BPTNMT ở giai đoạn cuối đời 51  
5.4.1. Hỗ trợ dinh dưỡng 51  
5.4.2. Hỗ trợ tâm lý  51  
5.4.3. Điều trị giảm nhẹ khó thở 52  
TÀI LI ỆU THAM KH ẢO 53  
PHỤ LỤC 1. DANH M ỤC THU ỐC THI ẾT YẾU 56  
PHỤ LỤC 2. ĐÁNH GIÁ B ỆNH PH ỔI TẮC NGH ẼN MẠN TÍNH  V ỚI  
BẢNG ĐIỂM CAT (COPD ASSESSMENT TEST) 58  
PHỤ LỤC 3. ĐÁNH GIÁ B ỆNH PH ỔI TẮC NGH ẼN MẠN TÍNH  V ỚI  
BẢNG ĐIỂM mMRC (MODIFIED MEDICAL RESEARCH COUNCIL) 59  
 9  PHỤ LỤC 4. CÁCH S Ử DỤNG  CÁC D ỤNG C Ụ PHÂN PH ỐI THU ỐC 60  
PHỤ LỤC 5. TH Ở MÁY KHÔNG XÂM NH ẬP Ở BỆNH NHÂN B ỆNH  
PHỔI TẮC NGH ẼN MẠN TÍNH 68  
PHỤ LỤC 6. K Ế HOẠCH HÀNH ĐỘNG C ỦA BỆNH NHÂN B ỆNH  
PHỔI TẮC NGH ẼN MẠN TÍNH 72  
PHỤ LỤC 7. XÂY D ỰNG CH ƯƠNG TRÌNH PHCN HÔ H ẤP 8 TU ẦN 73  
PHỤ LỤC 8. NGHI ỆM PHÁP ĐI BỘ 6 PHÚT 75  
PHỤ LỤC 9: TIÊU CHU ẨN CỦA ĐƠN VỊ QUẢN LÝ BPTNMT 80  
 10 DANH MỤC BẢNG 
Bảng 1.1. B ảng câu h ỏi tầm soát BPTNMT ở cộng đồng............................................. 14 
Bảng 1.2. Ch ẩn đoán phân bi ệt BPTNMT v ới hen ph ế quản ....................................... 17 
Bảng 1.3. M ức độ nặng theo t ắc ngh ẽn đường th ở....................................................... 18 
Bảng 2.1. Các nhóm thu ốc chính điều trị BPTNMT .................................................... 24 
Bảng 2.2. L ựa chọn thu ốc theo phân lo ại mức độ nặng của GOLD ............................. 25 
Bảng 3.1. Giá tr ị chẩn đoán c ủa các th ăm dò trong đánh giá đợt cấp BPTNMT.......... 31 
Bảng 3.2. Đánh giá m ức độ nặng của đợt cấp BPTNMT ............................................. 32 
Bảng 5.1. Nh ững lợi ích c ủa chương trình PHCN hô h ấp ............................................ 47 
Bảng 5.2. Các n ội dung giáo d ục sức khỏe................................................................... 50 
Bảng 5.3. Phác đồ điều trị khó th ở bằng Morphin ở bệnh nhân BPTNMT  
giai đoạn cuối đời......................................................................................................... 52 
  
 11  DANH MỤC BIỂU ĐỒ/HÌNH 
Biểu đồ 1.1. L ưu đồ chẩn đoán BPTNMT theo GOLD 2018......................................... 16 
Biểu đồ 1.2. Đánh giá BPTNMT theo nhóm ABCD ..................................................... 19

Biểu đồ 1.2. Đánh giá BPTNMT theo nhóm ABCD ..................................................... 19 
Biểu đồ 1.3. S ơ đồ tiếp cận chẩn đoán ACO ................................................................. 21 
Biểu đồ 3.1. H ướng dẫn xử trí ban đầu đợt cấp BPTNMT&HPQ………………..…… 34 
Biểu đồ 3.2. H ướng dẫn dùng kháng sinh cho đợt cấp BPTNMT m ức độ trung bình ... 36 
Biểu đồ 3.3. Điều trị kháng sinh cho b ệnh nhân đợt cấp BPTNMT nh ập viện .............. 38 
Hình 4.1p. H ướng dẫn sử dụng bình hít định liều (MDIs)..............................................60 
Hình 4.2p. Bu ồng đệm có van và bu ồng đệm với mặt nạ............................................... 61 
Hình 4.3p. H ướng dẫn sử dụng bu ồng đệm với bình hít định liều ................................. 61 
Hình 4.4p. H ướng dẫn sử dụng Accuhaler...................................................................... 62 
Hình 4.5p. H ướng dẫn sử dụng Turbuhaler .................................................................... 63 
Hình 4.6p. H ướng dẫn sử dụng Respimat....................................................................... 65 
Hình 4.7p. H ướng dẫn sử dụng Breehaler ...................................................................... 65 
Hình 4.8p. Máy khí dung và cách s ử dụng ..................................................................... 66 
 
 12 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 
BPTNMT B ệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính 
CAT 
 
CLCS Bộ câu h ỏi đánh giá BPTNMT  
(COPD Assessment Test) 
Chất lượng cu ộc sống 
CLVT C ắt lớp vi tính 
CNHH Ch ức năng hô h ấp 
CNTK 
FET Chức năng thông khí 
Kỹ thuật thở ra gắng sức (Forced expiratory technique)  
FEV 1 Thể tích th ở ra gắng sức trong giây đầu tiên  
(Forced Expiratory Volume in One Second) 
FVC Dung tích s ống gắng sức 
(Force vital capacity) 
GOLD Sáng ki ến toàn c ầu cho BPTNMT  
(Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease) 
HPPQ 
HPQ Hồi phục phế quản 
Hen ph ế quản 
HRCT (Chụp cắt lớp vi tính độ phân gi ải cao) 
High resolution computed tomography 
ICS Corticosteroid d ạng hít (Inhaled corticosteroid) 
KPT Khí ph ế thũng 
LABA Thuốc cường beta2 tác d ụng kéo dài  
(Long-acting beta2-agonists) 
LAMA Thuốc kháng muscarinic tác d ụng kéo dài  
(Long-acting muscarinic antagonist) 
mMRC 
 
NTT Đ Bộ câu h ỏi của hội đồng nghiên c ứu y khoa Anh s ửa đổi 
(modified Medical Research Council) 
Nhịp tim t ối đa 
PHCN Ph ục hồi chức năng 
SABA Thuốc cường beta2 tác d ụng ng ắn  
(Short-acting beta2-agonists) 
SAMA Thuốc kháng muscarinic tác d ụng ng ắn  
(Short-acting muscarinic antagonist) 
SGRQ B ộ câu h ỏi đánh giá tri ệu chứng hô h ấp Saint George  
(Saint George's Respiratory Questionnaire) 
THA T ăng huy ết áp 
 13  CHƯƠNG I 
HƯỚNG DẪN CHẨN ĐOÁN VÀ  
ĐÁNH GIÁ B ỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 
 
1.1. ĐẠI CƯƠNG 
Bệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính (BPTNMT) là b ệnh hô h ấp phổ biến có th ể phòng 
và điều trị được. Bệnh đặc trưng bởi các tri ệu chứng hô h ấp dai d ẳng và gi ới hạn luồng 
khí, là h ậu quả của những bất thường của đường th ở và/ho ặc phế nang th ường do ph ơi 
nhiễm với các phân t ử hoặc khí độc hại, trong đó khói thu ốc lá, thu ốc lào là y ếu tố nguy 
cơ chính, ô nhi ễm không khí và khói ch ất đốt cũng là y ếu tố nguy c ơ quan tr ọng gây 
BPTNMT. Các b ệnh đồng m ắc và đợt kịch phát làm n ặng thêm tình tr ạng bệnh. 
BPTNMT là m ột trong nh ững nguyên nhân hàng đầu gây b ệnh tật và t ử vong trên 
toàn th ế giới dẫn đến gánh n ặng kinh t ế xã h ội ngày càng gia t ăng. D ựa trên các nghiên 
cứu dịch tễ học, số ca m ắc BPTNMT ước tính là kho ảng 385 tri ệu năm 2010, v ới tỷ lệ 
mắc trên th ế giới là 11,7% và kho ảng 3 tri ệu ca t ử vong hàng n ăm. Ở Việt Nam nghiên 
cứu về dịch tễ học của BPTNMT n ăm 2009 cho th ấy tỷ lệ mắc ở người > 40 tu ổi là 
4,2%. V ới sự gia t ăng tỷ lệ hút thu ốc lá t ại các n ước đang phát tri ển và s ự già hóa dân s ố 
ở những qu ốc gia phát tri ển, tỷ lệ mắc BPTNMT được dự đoán s ẽ tăng cao trong nh ững 
năm tới và đến năm 2030 ước tính có trên 4,5 tri ệu trường hợp tử vong hàng n ăm do 
BPTNMT và các r ối loạn liên quan. 
1.2. CHẨN ĐOÁN 
1.2.1. Ch ẩn đoán định hướng áp dụng tại tuyến chưa được trang b ị máy đo CNTK 
Khai thác k ỹ tiền sử tiếp xúc v ới các y ếu tố nguy c ơ gây b ệnh, th ăm khám lâm 
sàng để tìm các d ấu hiệu định hướng ch ẩn đoán: 
− Bệnh hay g ặp ở nam gi ới trên 40 tu ổi. 
− Tiền sử: hút thu ốc lá, thu ốc lào (bao g ồm cả hút thu ốc chủ động và th ụ động). 
Ô nhi ễm môi tr ường trong và ngoài nhà: khói b ếp, khói, ch ất đốt, bụi ngh ề nghi ệp (bụi 
hữu cơ, vô c ơ), hơi, khí độc. Nhi ễm khu ẩn hô h ấp tái di ễn, lao ph ổi... T ăng tính ph ản 
ứng đường th ở (hen ph ế quản hoặc viêm ph ế quản co th ắt). 
− Ho, kh ạc đờm kéo dài không do các b ệnh ph ổi khác nh ư lao ph ổi, giãn ph ế 
quản...: là tri ệu chứng th ường gặp. Lúc đầu có th ể chỉ có ho ng ắt quãng, sau đó ho dai 
dẳng ho ặc ho hàng ngày (ho kéo dài ít nh ất 3 tháng trong 1 n ăm và trong 2 n ăm liên 
tiếp), ho khan ho ặc ho có đờm, th ường kh ạc đờm về buổi sáng. Ho đờm m ủ là m ột 
trong các d ấu hiệu của đợt cấp do b ội nhiễm. 
 14 − Khó th ở: tiến triển nặng dần theo th ời gian, lúc đầu chỉ có khó th ở khi g ắng sức, 
sau đó khó th ở cả khi ngh ỉ ngơi và khó th ở liên t ục. Bệnh nhân “ph ải gắng sức để thở”, 
“khó th ở, nặng ng ực”, “c ảm giác thi ếu không khí, h ụt hơi” ho ặc “th ở hổn hển”, th ở khò 
khè. Khó th ở tăng lên khi g ắng sức hoặc nhi ễm trùng đường hô h ấp. 
− Các tri ệu chứng ho kh ạc đờm, khó th ở dai d ẳng và ti ến triển nặng dần theo th ời gian. 
− Khám lâm sàng: 
+ Giai đoạn sớm của bệnh khám ph ổi có th ể bình th ường. C ần đo chức năng 
thông khí ở những đối tượng có y ếu tố nguy c ơ và có tri ệu chứng cơ năng gợi ý (ngay 
cả khi th ăm khám bình th ường) để chẩn đoán s ớm BPTNMT. N ếu bệnh nhân có khí ph ế 
thũng có th ể thấy lồng ng ực hình thùng, gõ vang, rì rào ph ế nang gi ảm. 
+ Giai đoạn nặng hơn khám ph ổi thấy rì rào ph ế nang gi ảm, có th ể có ran rít, ran 
ngáy, ran ẩm, ran n ổ. 
+ Giai đoạn mu ộn có th ể thấy những bi ểu hiện của suy hô h ấp mạn tính: tím môi, 
tím đầu chi, th ở nhanh, co kéo c ơ hô h ấp phụ, biểu hiện của suy tim ph ải (tĩnh m ạch cổ 
nổi, phù 2 chân, gan to, ph ản hồi gan t ĩnh m ạch cổ dương tính). 
Khi phát hi ện bệnh nhân có các tri ệu chứng nghi ng ờ BPTNMT nh ư trên c ần 
chuy ển bệnh nhân đến các c ơ sở y tế có đủ điều kiện (tuy ến huy ện, tuy ến tỉnh ho ặc 
tuyến trung ương…) để làm thêm các th ăm dò ch ẩn đoán: đo chức năng thông khí, ch ụp 
X-quang ph ổi, điện tim... nh ằm ch ẩn đoán xác định và lo ại trừ những nguyên nhân khác 
có tri ệu chứng lâm sàng gi ống BPTNMT. 
Bảng 1.1.  Bảng câu hỏi tầm soát BPTNMT ở cộng đồng (theo GOLD) 
 Câu hỏi Chọn câu trả lời 
1 Ông/bà có ho vài l ần trong ngày ở hầu hết các ngày. Có Không 
2 Ông/bà có kh ạc đờm ở hầu hết các ngày. Có Không 
3 Ông/bà có d ễ bị khó thở hơn những người cùng tuổi. Có Không 
4 Ông/bà có trên 40 tu ổi. Có Không 
5 Ông/bà v ẫn còn hút thu ốc lá hoặc đã từng hút thu ốc lá. Có Không 
Nếu bạn trả lời có t ừ 3 câu tr ở lên. Hãy đến gặp bác s ĩ ngay để được chẩn đoán và 
điều trị kịp thời. 
1.2.2. Ch ẩn đoán xác định áp dụng cho cơ sở y tế đã được trang b ị máy đo CNTK 
Những bệnh nhân có ti ền sử tiếp xúc v ới các y ếu tố nguy c ơ, có các d ấu hiệu lâm 
sàng nghi ng ờ mắc BPTNMT nh ư đã mô t ả ở trên c ần được làm các xét nghi ệm sau: 
 15  − Đo chức năng thông khí ph ổi: kết qủa đo CNTK ph ổi là tiêu chu ẩn vàng để 
chẩn đoán xác định và đánh giá m ức độ tắc ngh ẽn đường th ở của bệnh nhân BPTNMT. 
− Một số điểm cần lưu ý:  
+ Cần trang b ị máy đo CNTK đảm bảo đủ tiêu chu ẩn (xem ph ụ lục về tiêu chu ẩn 
phòng qu ản lý) và ph ải được định chu ẩn hằng ngày. 
+ Kỹ thuật viên c ần được đào tạo về đo CNTK và bi ết cách làm test h ồi phục phế quản. 
+ Bệnh nhân c ần phải ngừng thu ốc giãn ph ế quản trước khi đo chức năng hô h ấp 
ít nhất từ 4-6 gi ờ (đối với SABA, SAMA) ho ặc 12-24 gi ờ đối với LABA, LAMA.  
− Nhận định kết quả:  
+ Chẩn đoán xác định khi: r ối loạn thông khí t ắc ngh ẽn không h ồi phục hoàn 
toàn sau test h ồi phục phế quản: ch ỉ số FEV 1/FVC < 70% sau test HPPQ. 
+ Thông th ường bệnh nhân BPTNMT s ẽ có k ết quả test HPPQ âm tính (ch ỉ số 
FEV 1 tăng < 12% và < 200ml sau test h ồi phục phế quản).  
+ Nếu bệnh nhân thu ộc kiểu hình ch ồng lấp hen và BPTNMT có th ể có test 
HPPQ d ương tính (ch ỉ số FEV 1 tăng  ≥ 12% và ≥ 200ml sau test HPPQ) ho ặc dương 
tính m ạnh (FEV 1 tăng ≥ 15% và ≥ 400ml). 
+ Dựa vào ch ỉ số FEV 1 giúp đánh giá m ức độ tắc ngh ẽn đường th ở (xem m ục 1.3). 
− X-quang ph ổi: 
+ BPTNMT ở giai đoạn sớm ho ặc không có khí ph ế thũng, hình ảnh X-quang 
phổi có th ể bình th ường. 
+ Giai đoạn mu ộn có h ội chứng ph ế quản hoặc hình ảnh khí ph ế thũng: tr ường 
phổi 2 bên quá sáng, c ơ hoành h ạ thấp, có th ể thấy cơ hoành hình b ậc thang, khoang 
liên s ườn giãn r ộng, các bóng, kén khí ho ặc có th ể thấy nhánh động m ạch thùy d ưới

liên s ườn giãn r ộng, các bóng, kén khí ho ặc có th ể thấy nhánh động m ạch thùy d ưới 
phổi phải có đường kính > 16mm. 
+ X-quang ph ổi giúp phát hi ện một số bệnh ph ổi đồng m ắc hoặc biến chứng của 
BPTNMT nh ư: u ph ổi, giãn ph ế quản, lao ph ổi, xơ phổi... tràn khí màng ph ổi, suy tim, 
bất thường khung x ương lồng ng ực, cột sống... 
− CLVT ng ực lớp mỏng 1mm độ phân giải cao (HRCT):  
+ Giúp phát hi ện tình tr ạng giãn ph ế nang, bóng kén khí, phát hi ện sớm ung th ư 
phổi, giãn ph ế quản… đồng m ắc với BPTNMT. 
+ Đánh giá b ệnh nhân tr ước khi ch ỉ định can thi ệp giảm thể tích ph ổi bằng ph ẫu 
thuật hoặc đặt van ph ế quản một chiều và tr ước khi ghép ph ổi. 
− Điện tâm đồ: ở giai đoạn mu ộn có th ể thấy các d ấu hiệu của tăng áp động 
mạch ph ổi và suy tim ph ải: sóng P cao (> 2,5mm) nh ọn đối xứng (P ph ế), trục phải (> 
1100), dày th ất phải (R/S ở V6 < 1). 
 16 − Siêu âm tim  để phát hi ện tăng áp l ực động m ạch ph ổi, suy tim ph ải giúp cho 
chẩn đoán s ớm tâm ph ế mạn. 
− Đo độ bão hòa oxy qua da (SpO 2) và khí máu động mạch: đánh giá m ức độ 
suy hô h ấp, hỗ trợ cho quy ết định điều trị oxy ho ặc thở máy. Đo SpO 2 và xét nghi ệm khí 
máu động m ạch được chỉ định ở tất cả các b ệnh nhân có d ấu hiệu suy hô h ấp hoặc suy 
tim ph ải.  
− Đo thể tích khí c ặn, dung tích toàn ph ổi (thể tích ký thân, pha loãng Helium, 
rửa Nitrogen…) ch ỉ định khi: b ệnh nhân có tình tr ạng khí ph ế thũng nặng giúp l ựa chọn 
phương pháp điều trị và đánh giá hi ệu quả điều trị. 
− Đo khuếch tán khí (DLCO)  bằng đo thể tích ký thân, pha loãng khí Helium… 
nếu bệnh nhân có tri ệu chứng nặng hơn mức độ tắc ngh ẽn khi đo bằng CNTK. 
− Đo thể tích ký thân  cần được chỉ định trong nh ững tr ường hợp nghi ng ờ rối 
loạn thông khí t ắc ngh ẽn nhưng không phát hi ện được bằng đo CNTK ho ặc khi nghi 
ngờ rối loạn thông khí h ỗn hợp. 
 
Biểu đồ 1.1. Lưu đồ chẩn đoán BPTNMT theo GOLD 2018 
1.2.3. Ch ẩn đoán phân bi ệt 
− Lao ph ổi: gặp ở mọi lứa tuổi, ho kéo dài, kh ạc đờm ho ặc có th ể ho máu, s ốt 
kéo dài, g ầy sút cân... X-quang ph ổi: tổn thương thâm nhi ễm ho ặc dạng hang, th ường ở 
đỉnh ph ổi. Xét nghi ệm đờm, dịch ph ế quản: thấy hình ảnh tr ực khu ẩn kháng c ồn, kháng 
toan, ho ặc thấy trực khu ẩn lao khi nuôi c ấy trên môi tr ường lỏng MGIT Bactec.  
− Giãn ph ế quản: ho kh ạc đờm kéo dài, đờm đục hoặc đờm mủ nhiều, nghe ph ổi 
có ran n ổ, ran ẩm. Ch ụp cắt lớp vi tính ng ực lớp mỏng 1mm, độ phân gi ải cao: th ấy hình 
ảnh giãn ph ế quản. 
− Suy tim xung huy ết: tiền sử THA, b ệnh lý van tim; xquang ph ổi: bóng tim to 
có th ể có d ấu hiệu phù ph ổi, đo chức năng thông khí: r ối loạn thông khí h ạn chế, không 
có tắc ngh ẽn. 
− Viêm toàn ti ểu phế quản (hội chứng xoang ph ế quản): g ặp ở cả 2 giới, hầu hết 
nam gi ới  không hút thu ốc, có viêm m ũi xoang m ạn tính. X-quang ph ổi và ch ụp cắt lớp Đo chức năng thông khí để chẩn đoán xác định 
FEV 1/FVC < 70% 
sau test ph ục hồi phế quản 
 Phơi nhiễm với yếu tố nguy c ơ 
- Hút thuốc lá, thuốc lào 
- Ô nhiễm môi trường trong, ngoài nhà 
- Tiếp xúc khói, khí, b ụi nghề nghiệp Triệu chứng 
- Khó thở  
- Ho mạn tính 
- Khạc đờm  
 17  vi tính l ớp mỏng độ phân gi ải cao cho th ấy những nốt sáng nh ỏ trung tâm ti ểu thùy lan 
tỏa và ứ khí. 
− Hen ph ế quản (xem chi ti ết bảng 1.2). 
Bảng 1.2.  Chẩn đoán phân bi ệt BPTNMT v ới hen phế quản 
Hen phế quản BPTNMT 
Thường bắt đầu khi còn nh ỏ. Xu ất hiện thường ở người > 40 tuổi. 
Các triệu chứng biến đổi từng ngày Các tri ệu chứng tiến triển nặng dần. 
Tiền sử dị ứng thời tiết, dị ứng thức ăn, viêm 
khớp, và/hoặc eczema, chàm. Gia đình có 
người cùng huy ết thống mắc hen. Tiền sử hút thuốc lá, thuốc lào nhiều năm. 
Các triệu chứng ho, khó th ở thường xuất 
hiện vào ban đêm/sáng s ớm. Khó thở lúc đầu khi gắng sức sau khó th ở 
liên tục. 
Khám ngoài c ơn hen có th ể hoàn toàn bình 
thường. Luôn có tri ệu chứng khi khám ph ổi. 
Giới hạn luồng khí dao động: FEV 1 dao động 
trong kho ảng 20% và 200ml ho ặc hồi phục 
hoàn toàn: FEV 1/FVC ≥ 70% sau test h ồi 
phục phế quản. Rối loạn thông khí t ắc nghẽn không ph ục hồi 
hoàn toàn: FEV 1/FVC < 70% sau test h ồi 
phục phế quản. 
Hiếm khi có bi ến chứng tâm ph ế mạn hoặc 
suy hô hấp mạn. Biến chứng tâm ph ế mạn hoặc suy hô h ấp 
mạn tính thường xảy ra ở giai đoạn cuối. 
1.3. ĐÁNH GIÁ B ỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 
Mục tiêu c ủa đánh giá BPTNMT để xác định m ức độ hạn chế của luồng khí th ở, 
ảnh hưởng của bệnh đến tình tr ạng sức khỏe của người bệnh và nguy c ơ các bi ến cố 
trong t ương lai giúp điều trị bệnh hi ệu quả hơn. 
Đánh giá BPTNMT d ựa trên các khía c ạnh sau: m ức độ tắc ngh ẽn đường th ở, mức 
độ nặng của triệu chứng và s ự ảnh hưởng của bệnh đối với sức khỏe và cu ộc sống của 
bệnh nhân, nguy c ơ nặng của bệnh (ti ền sử đợt cấp/năm trước) và các b ệnh lý đồng m ắc. 
 18 1.3.1. Đánh giá m ức độ tắc nghẽn đường thở 
Bảng 1.3.  Mức độ tắc nghẽn đường thở theo GOLD 2018 
Giai đoạn GOLD Giá tr ị FEV 1 sau test h ồi phục phế quản 
Giai đoạn 1 FEV 1 ≥ 80% trị số lý thuyết 
Giai đoạn 2 50% ≤ FEV 1 < 80% trị số lý thuyết 
Giai đoạn 3 30% ≤ FEV 1< 50% trị số lý thuyết 
Giai đoạn 4 FEV 1 < 30% trị số lý thuyết 
1.3.2. Đánh giá tri ệu chứng và ảnh hưởng của bệnh 
Công c ụ để đánh giá tri ệu chứng và s ự ảnh h ưởng của bệnh lên tình tr ạng sức 
khỏe của người bệnh:  
− Bộ câu h ỏi sửa đổi của Hội đồng nghiên c ứu y khoa Anh (mMRC) (ph ụ lục 1): 
gồm 5 câu h ỏi với điểm cao nh ất là 4, điểm càng cao thì m ức độ khó th ở càng nhi ều. 
mMRC < 2 được định ngh ĩa là ít tri ệu chứng, mMRC ≥ 2 được định ngh ĩa là nhi ều triệu 
chứng. 
− Bộ câu h ỏi CAT (ph ụ lục 2) g ồm 8 câu h ỏi, tổng điểm 40, điểm càng cao thì 
ảnh hưởng của bệnh tới tình tr ạng sức khỏe của bệnh nhân càng l ớn. CAT < 10 được 
định ngh ĩa ít tri ệu chứng, ít ảnh hưởng, CAT ≥ 10 được định ngh ĩa ảnh hưởng của bệnh 
nhiều. 
1.3.3. Đánh giá nguy c ơ đợt cấp 
Dựa vào ti ền sử đợt cấp trong n ăm trước (số đợt cấp và m ức độ nặng của đợt cấp). 
Số đợt cấp/năm: 0-1 ( đợt cấp nh ẹ không ph ải nhập viện, không s ử dụng kháng sinh 
và/ho ặc corticosteroid) được định ngh ĩa là nguy c ơ thấp. Số đợt cấp ≥ 2 ho ặc có t ừ 1 đợt 
cấp nặng ph ải nhập viện ho ặc đợt cấp mức độ trung bình ph ải sử dụng kháng sinh 
và/ho ặc corticosteroid được định ngh ĩa là nguy c ơ cao. 
1.3.4. Đánh giá b ệnh phổi tắc nghẽn mạn tính theo nhóm ABCD 
Phân nhóm ABCD ch ủ yếu dựa vào: 
+ Mức độ triệu chứng, ảnh hưởng của bệnh (mMRC, CAT). 
+ Nguy c ơ đợt cấp (tiền sử đợt cấp/năm, m ức độ nặng đợt cấp). 
Đánh giá được tổ hợp theo bi ểu đồ 1.2: 
 19   
 
Biểu đồ 1.2. Đánh giá BPTNMT theo nhóm ABCD (Theo GOLD 2018)  
− BPTNMT nhóm A - Nguy c ơ thấp, ít triệu chứng: có 0 - 1 đợt cấp trong 
vòng 12 tháng qua ( đợt cấp không nh ập viện và không ph ải sử dụng kháng sinh, 
corticosteroid) và mMRC 0 - 1 ho ặc CAT < 10. 
− BPTNMT nhóm B - Nguy c ơ thấp, nhiều triệu chứng: có 0 - 1 đợt cấp trong 
vòng 12 tháng qua ( đợt cấp không nh ập viện, không ph ải sử dụng kháng sinh, 
corticosteroid) và mMRC ≥ 2 ho ặc điểm CAT ≥ 10. 
− BPTNMT nhóm C - Nguy c ơ cao, ít tri ệu chứng: có ≥ 2 đợt cấp trong vòng 
12 tháng qua (ho ặc 1 đợt cấp nặng ph ải nhập viện ho ặc ph ải đặt nội khí qu ản) và 
mMRC 0 - 1 ho ặc điểm CAT <10. 
− BPTNMT nhóm D - Nguy c ơ cao, nhi ều triệu chứng: có ≥ 2 đợt cấp trong 
vòng 12 tháng qua ho ặc 1 đợt cấp phải nhập viện và mMRC ≥ 2 ho ặc điểm CAT ≥ 10. 
Chẩn đoán: BPTNMT GOLD 1, 2, 3, 4; nhóm A, B, C, D 
1.4. CHẨN ĐOÁN MỘT SỐ KIỂU HÌNH B ỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN 
TÍNH 
1.4.1. Định nghĩa kiểu hình  
− Kiểu hình là m ột thuộc tính đơn lẻ hoặc kết hợp các thu ộc tính mô t ả bệnh, s ự 
khác bi ệt giữa các b ệnh nhân m ắc BPTNMT mà liên quan đến kết quả có ý ngh ĩa lâm 
sàng (các tri ệu chứng, đợt cấp, đáp ứng với điều trị, tiến triển bệnh, ho ặc tử vong).  C D 
A B 
mMRC 0-1 
CAT<10 mMRC ≥ 2 
CAT ≥ 10 FEV 1 (% dự 
đoán) 
GOLD 1 ≥ 80 
GOLD 2 50 – 79 
GOLD 3 30 – 49 
GOLD 4 < 30 Tiền sử  
đợt cấp 
≥ 2 hoặc ≥ 
1 đợt cấp 
phải nhập 
viện 
0 hoặc 1 
(đợt cấp 
không ph ải 
nhập viện) Chẩn đoán dựa 
vào đo CNTK 
phổi Đánh giá m ức 
độ tắc nghẽn Đánh giá tri ệu 
chứng/nguy c ơ  
đợt cấp 
FEV 1/FVC <0,7 
sau test h ồi 
phục phế quản 
Triệu chứng 
 20 − Đây là m ột vấn đề hiện đang được quan tâm, nh ằm cá th ể hóa h ơn nữa điều trị 
và qu ản lý b ệnh nhân b ệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính.  
− Kiểu hình được xác định bởi các tri ệu chứng, ch ẩn đoán hình ảnh, sinh lý h ọc, 
các d ấu ấn sinh h ọc. 
− Các ki ểu hình (phenotype): ch ồng lấp hen và BPTNMT, viêm ph ế quản mạn 
tính, khí ph ế thũng, ki ểu hình đợt cấp thường xuyên.  
− Các ki ểu nội hình (endotype): neutrophilic endotype, thi ếu hụt anpha 1 
antitrypsine, Th2 endotype, endotype viêm h ệ thống (systemic inflammation endotype).

mMRC 0-1 
đoán) 
GOLD 1 ≥ 80 
đợt cấp 
≥ 2 hoặc ≥ 
1 đợt cấp 
phải nhập 
viện 
0 hoặc 1 
(đợt cấp 
không ph ải 
vào đo CNTK 
đợt cấp 
antitrypsine, Th2 endotype, endotype viêm h ệ thống (systemic inflammation endotype).  
1.4.2. Ch ẩn đoán kiểu hình bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính 
− Kiểu hình viêm ph ế quản mạn tính chi ếm ưu thế: Thể “phù tím” (Blue 
Bloater): tu ổi trẻ hơn, từ 40 đến 50, béo. Tri ệu chứng nổi bật là ho, kh ạc đờm mạn tính 
trong nhi ều năm, tím tái, ho nhi ều hơn khó th ở. Trên phim ph ổi: hình ảnh vòm hoành 
bình th ường, m ạch máu t ăng đậm vùng th ấp, bóng tim h ơi to ra. Khi có suy tim ph ải thì 
bóng tim to h ơn, các m ạch máu ph ổi tăng đậm hơn và có hình ảnh tăng phân b ố mạch 
máu vùng cao c ủa phổi (hiện tượng tái phân b ố mạch máu). Trên CLVT độ phân gi ải 
cao (HRCT) th ường gặp KPT trung tâm ti ểu thùy. Th ể này hay có bi ến chứng tâm ph ế 
mạn sớm. 
− Kiểu hình khí ph ế thũng chi ếm ưu thế: thể “hồng thổi” (Pink Puffer) th ường 
gặp ở tuổi từ 50 đến 75, g ầy, môi h ồng. Tri ệu chứng nổi bật của thể bệnh này là khó th ở, 
ban đầu khó th ở khi g ắng sức, sau đó khó th ở khi ngh ỉ ngơi. Gõ vang tr ống, rì rào ph ế 
nang gi ảm cả hai bên. Phim X-quang ph ổi: Hai ph ổi tăng sáng, khe gian s ườn giãn r ộng 
và nằm ngang, c ơ hoành h ạ thấp và d ẹt, giảm m ạng lưới mạch máu ph ổi ở ngoại vi, 
bóng tim dài và nh ỏ hình gi ọt nước. Trên CLVT (HRCT) th ường gặp KPT toàn b ộ tiểu 
thùy. Tâm ph ế mạn là bi ến chứng gặp ở giai đoạn cuối của bệnh. 
− Kiểu hình đợt cấp thường xuyên (có t ừ 2 đợt cấp trở lên) : trong nghiên c ứu 
ECLIPSE, m ột nghiên c ứu quan sát trong vòng 3 n ăm trên 2138 b ệnh nhân BPTNMT 
vừa đến rất nặng, cho th ấy yếu tố tiên l ượng quan tr ọng nh ất cho s ự xuất hiện của đợt 
cấp đó chính là ti ền sử có đợt cấp thường xuyên, xu ất hiện trong 1 n ăm trước, có th ể ở 
trong b ất kỳ giai đoạn nào c ủa bệnh. Do đó “đợt cấp thường xuyên” là m ột kiểu hình 
riêng c ủa BPTNMT (h ơn 2 đợt cấp từ vừa tới nặng trong 1 n ăm), t ỷ lệ đợt cấp tăng theo 
độ nặng của BPTNMT. 
− Kiểu hình giãn ph ế quản: ho kh ạc nhi ều đờm, có hình ảnh giãn ph ế quản, khí 
phế thũng ph ối hợp trên phim ch ụp CLVT độ phân gi ải cao, th ường gặp ở bệnh nhân 
thiếu hụt anpha1 antitrypsine. 
− Kiểu hình ch ồng lấp BPTNMT – Hen (ACO) : 
+ ACO là m ột tình tr ạng bệnh đặc trưng bởi sự giới hạn luồng khí th ở dai d ẳng 
với một số đặc điểm của hen và m ột số đặc điểm của BPTNMT. Do đó, ACO được xác 
định bởi các đặc tính c ủa cả hen và BPTNMT. B ệnh nhân ACO b ị nhiều đợt kịch phát, 
 21  chất lượng cu ộc sống kém, suy gi ảm ch ức năng ph ổi nhiều hơn, tử vong cao và phí điều 
trị tốn kém h ơn hen đơn thu ần.  
+ Tần suất của ACO dao động từ 15% đến 55% tùy thu ộc vào các tiêu chu ẩn 
chẩn đoán được sử dụng. Nghiên c ứu tại Bệnh vi ện Bạch Mai và Đại học Y d ược thành 
phố Hồ Chí Minh n ăm 2016, trong s ố các b ệnh nhân BPTNMT đến khám, t ỷ lệ ACO 
chiếm 27,3%. 
+ GOLD và GINA c ũng đưa ra khuy ến cáo đồng thu ận về tiêu chu ẩn chẩn đoán 
kiểu hình ch ồng lấp hen và BPTNMT. Tuy nhiên tiêu chu ẩn chẩn đoán theo các b ước 
của GOLD và GINA khá ph ức tạp, khó áp d ụng trong th ực tế lâm sàng trong điều kiện 
Việt Nam.   
+ Sau khi nghiên c ứu và t ổng hợp các tiêu chu ẩn chẩn đoán ACO l ưu hành hi ện 
nay trên th ế giới, nhóm chuyên gia th ấy rằng tiêu chu ẩn chẩn đoán ACO d ựa vào các 
triệu chứng lâm sàng đo chức năng thông khí ph ổi và xét nghi ệm bạch cầu ái toan c ủa 
Tây Ban Nha, đơn giản, dễ áp d ụng trong điều kiện thực hành lâm sàng t ại Việt Nam. 
(Biểu đồ 1.3). 
 
Biểu đồ 1.3. Sơ đồ tiếp cận chẩn đoán ACO (theo khuy ến cáo Tây Ban Nha) 
+ Nếu bệnh nhân có ki ểu hình ch ồng lấp hoặc nghi ng ờ có ki ểu hình ch ồng lấp 
BPTNMT – Hen thì trong li ệu pháp điều trị cần phải có ICS (li ều lượng tùy theo m ức 
độ các tri ệu chứng) bên c ạnh vi ệc duy trì các thu ốc giãn ph ế quản tác d ụng kéo dài. Tuổi ≥ 35 
Hút thuốc lá (hoặc đã hút thuốc lá) ≥ 10 bao-n ăm; tiếp xúc với khói bụi, khí độc hại 
FEV 1/FVC sau test HPPQ < 70% 
Hiện tại được chẩn đoán hen 
Không Có 
FEV1 cải thiện ≥ 15% và ≥ 400ml sau test h ồi phục phế quản 
Và/hoặc Bạch cầu ái toan máu ≥ 300 BC/µL 
ACO Có  
 22 CHƯƠNG II 
QUẢN LÝ VÀ ĐIỀU TRỊ BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH  
GIAI ĐOẠN ỔN ĐỊNH 
2.1. BIỆN PHÁP ĐIỀU TRỊ CHUNG 
2.1.1. Ngừng tiếp xúc với yếu tố nguy cơ 
Ngừng tiếp xúc v ới khói thu ốc lá, thu ốc lào, b ụi, khói b ếp rơm, củi, than, khí độc... 
2.1.2. Cai nghi ện thuốc lá, thuốc lào 
Cai thu ốc là bi ện pháp r ất quan tr ọng ng ăn chặn BPTNMT ti ến triển nặng lên. 
Trong cai thu ốc, việc tư vấn cho ng ười bệnh đóng vai trò then ch ốt, các thu ốc hỗ trợ cai 
giúp ng ười bệnh cai thu ốc dễ dàng h ơn. 
a) Chi ến lược tư vấn người bệnh cai thu ốc lá 
− Tìm hi ểu lý do c ản trở người bệnh cai thu ốc lá: s ợ cai thu ốc thất bại, hội chứng 
cai gây khó ch ịu, mất đi niềm vui hút thu ốc, căng th ẳng,... 
− Sử dụng lời khuyên 5A: 
+ Ask - H ỏi: xem tình tr ạng hút thu ốc của người bệnh để có k ế hoạch phù h ợp. 
+ Advise - Khuyên: đưa ra l ời khuyên phù h ợp và đủ sức thuy ết phục người bệnh 
bỏ hút thu ốc. 
+ Assess - Đánh giá: xác định nhu c ầu cai thu ốc thực sự của người bệnh. 
+ Assist - H ỗ trợ: giúp ng ười bệnh xây d ựng kế hoạch cai thu ốc, tư vấn, hỗ trợ 
và ch ỉ định thu ốc hỗ trợ cai nghi ện thu ốc lá n ếu cần. 
+ Arrange - S ắp xếp: có k ế hoạch theo dõi, h ỗ trợ trực tiếp ho ặc gián ti ếp để 
người bệnh cai được thu ốc và tránh tái nghi ện. 
b) Thu ốc hỗ trợ cai thu ốc lá 
Việc dùng thu ốc hỗ trợ cai thu ốc lá giúp gi ảm nh ẹ hội chứng cai thu ốc và làm 
tăng tỷ lệ cai thu ốc thành công. Các thu ốc có th ể chỉ định: nicotine thay th ế, bupropion, 
varenicline. 
− Nicotine thay th ế. 
+ Chống ch ỉ định tương đối ở bệnh nhân tim m ạch có nguy c ơ cao (v ừa mới bị 
nhồi máu c ơ tim c ấp). 
+ Các d ạng thu ốc: dạng xịt mũi, họng, viên ng ậm, viên nhai, mi ếng dán da. 
 23  + Thời gian dùng thu ốc tùy thu ộc vào m ức độ nghi ện thu ốc lá (m ức độ phụ 
thuộc nicotine): thông th ường từ 2-4 tháng, có th ể kéo dài h ơn. 
+ Tác d ụng ph ụ: gây kích ứng da khi dán, khi u ống có th ể gây khô mi ệng, n ấc, 
khó tiêu... 
− Bupropion: tác d ụng tăng cường phóng thích noradrenergic và dopaminergic ở 
hệ thần kinh trung ương giúp làm gi ảm ham mu ốn hút thu ốc. 
+ Không dùng cho b ệnh nhân động kinh, r ối loạn tâm th ần, rối loạn hành vi ăn 
uống, dùng thu ốc nhóm IMAO, đang điều trị cai nghi ện rượu, suy gan n ặng. 
+ Thời gian điều trị 7 - 9 tu ần, có th ể kéo dài 6 tháng. 
+ Liều cố định không v ượt quá 300 mg/ngày:  
Tuần đầu: 150 mg/ngày u ống bu ổi sáng;  
Từ tuần 2 - 9: 300mg/ngày chia 2 l ần. 
+ Tác d ụng ph ụ: mất ngủ, khô mi ệng, nh ức đầu, kích động, co gi ật. 
− Varenicline có tác d ụng gi ảm tri ệu chứng khi cai thu ốc lá và gi ảm sảng khoái 
khi hút thu ốc. 
+ Chống ch ỉ định t ương đối khi suy th ận nặng (thanh th ải Creatinine  
< 30ml/phút). 
+ Thời gian điều trị 12 tu ần, có th ể kéo dài đến 6 tháng. 
+ Liều điều trị:  
Ngày 1 đến 3: 0,5mg/ngày u ống bu ổi sáng;  
Ngày 4 đến 7: 1mg/ngày chia 2 l ần sáng-chi ều;  
Tuần 2 đến 12: 2mg/ngày chia 2 l ần sáng-chi ều. 
+ Tác d ụng ph ụ: buồn nôn, r ối loạn giấc ngủ, ác m ộng, tr ầm cảm, thay đổi hành vi. 
2.1.3. Tiêm v ắc xin phòng nhi ễm trùng đường hô hấp 
− Nhiễm trùng đường hô h ấp (cúm và viêm ph ổi...) là m ột trong các y ếu tố nguy 
cơ gây đợt cấp BPTNMT. Vi ệc tiêm phòng v ắc xin có th ể làm gi ảm các đợt cấp nặng và 
giảm tỷ lệ tử vong. 
− Tiêm phòng v ắc xin cúm vào đầu mùa thu và tiêm nh ắc lại hàng n ăm cho các 
đối tượng m ắc BPTNMT. 
− Tiêm phòng v ắc xin ph ế cầu mỗi 5 năm 1 l ần và được khuy ến cáo ở bệnh nhân 
mắc BPTNMT giai đoạn ổn định. 
2.1.4. Phục hồi chức năng hô hấp: xem chi ti ết chương 5. 
 
 24 2.1.5. Các điều trị khác 
− Vệ sinh m ũi họng th ường xuyên. 
− Giữ ấm cổ ngực về mùa l ạnh. 
− Phát hi ện sớm và điều trị kịp thời các nhi ễm trùng tai m ũi họng, răng hàm m ặt. 
− Phát hi ện và điều trị các b ệnh đồng m ắc. 
2.2. CÁC THU ỐC ĐIỀU TRỊ BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 
− Thuốc giãn ph ế quản được coi là n ền tảng trong điều trị BPTNMT. Ưu tiên các 
loại thuốc giãn ph ế quản tác d ụng kéo dài, dùng đường phun hít ho ặc khí dung.  
− Liều lượng và đường dùng c ủa các thu ốc này tùy thu ộc vào m ức độ và giai 
đoạn bệnh (tham kh ảo phụ lục thu ốc điều trị bệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính).  
Bảng 2.1 . Các nhóm thu ốc chính điều trị BPTNMT 
Nhóm thu ốc Tên viết tắt Hoạt chất 
Cường beta 2 adrenergic tác d ụng ngắn SABA Salbutamol, Terbutaline 
Cường beta 2 adrenergic tác d ụng dài LABA Indacaterol, Bambuterol 
Kháng cholinergic tác d ụng ngắn SAMA Ipratropium 
Kháng cholinergic tác d ụng dài LAMA Tiotropium 
Cường beta 2 adrenergic tác d ụng ngắn + 
kháng cholinergic tác d ụng ngắn  SABA+SAMA Ipratropium/salbutamol 
Ipratropium/fenoterol 
Cường beta 2 adrenergic tác d ụng dài + 
kháng cholinergic tác d ụng dài LABA/LAMA Indacaterol/Glycopyronium 
Olodaterol/Tiotropium 

Vilanterol/Umeclidinium 
Corticosteroid d ạng phun hít + c ường beta 
2 adrenergic tác d ụng dài ICS+LABA Budesonid/Formoterol 
Fluticason/Salmeterol 
Kháng PDE4 Erythromycin 
Rofumilast 
Nhóm xanthine tác d ụng ngắn/dài  Xanthine Theophyllin/Theostat 
 
 25  2.3. HƯỚNG DẪN LỰA CHỌN THUỐC ĐIỀU TRỊ BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN 
MẠN TÍNH  
Bảng 2.2.  Lựa chọn thuốc theo phân lo ại mức độ nặng của GOLD 2018 
Nhóm C 
 
 Nhóm D 
 
Nhóm A 
 
  Nhóm B 
  
Lưu ý: ô và m ũi tên được in đậm là phương pháp l ựa chọn điều trị ưu tiên  
 LAMA LAMA +LABA  LABA + ICS 
Đợt cấp 
LAMA LAMA +LABA LABA 
+ ICS LAMA + LABA + ICS Cân nhắc cho 
roflumilast n ếu 
FEV1 < 50% ở 
(Bệnh nhân có viêm 
phế quản mạn) Cân nhắc cho 
nhóm macrolide  
(Bệnh nhân có 
tiền sử hút thuốc) 
Một thuốc giãn ph ế quản Tiếp tục, dừng hoặc thay thế 
thuốc giãn ph ế quản khác 
Đánh giá tác d ụng Thuốc giãn ph ế quản 
tác dụng kéo dài 
LAMA ho ặc LABA LAMA +LABA 
dai dẳng Đợt cấp 
Đợt cấp 
 Triệu 
chứng 
mạn 
tính/Đợt 
cấp 
 
 26 Bệnh nhân nhóm A 
− Thuốc giãn ph ế quản được sử dụng khi c ần thi ết, thu ốc giúp c ải thiện triệu 
chứng khó th ở.  
− Có th ể lựa chọn nhóm thu ốc giãn ph ế quản tác d ụng ng ắn hoặc tác d ụng dài. 
− Tuỳ theo đáp ứng điều trị và m ức độ cải thiện triệu chứng của bệnh nhân mà s ẽ 
tiếp tục phác đồ điều trị hoặc đổi sang nhóm thu ốc giãn ph ế quản khác. 
Bệnh nhân nhóm B 
− Lựa chọn điều trị tối ưu là thu ốc giãn ph ế quản tác d ụng kéo dài. V ới bệnh 
nhân nhóm B, có th ể lựa chọn khởi đầu điều trị với LABA ho ặc LAMA. Không có b ằng 
chứng để khuy ến cáo s ử dụng thu ốc giãn ph ế quản tác d ụng kéo dài nhóm nào giúp 
giảm tri ệu chứng tốt hơn nhóm nào. L ựa chọn thu ốc tuỳ thuộc vào s ự dung n ạp và c ải 
thiện triệu chứng của bệnh nhân. 
− Đối với bệnh nhân v ẫn còn khó th ở dai d ẳng khi dùng LABA ho ặc LAMA đơn 
trị liệu, khuy ến cáo s ử dụng ph ối hợp hai nhóm thu ốc giãn ph ế quản LABA/LAMA. 
− Đối với bệnh nhân khó th ở nhiều, có th ể cân nh ắc điều trị khởi đầu ngay b ằng 
phác đồ phối hợp hai thu ốc giãn ph ế quản LABA/LAMA. 
− Nếu phối hợp hai nhóm thu ốc giãn ph ế quản LABA/LAMA mà không c ải thiện 
triệu chứng, có th ể cân nh ắc hạ bậc điều trị với một thuốc giãn ph ế quản tác d ụng dài. 
− Bệnh nhân nhóm B th ường có b ệnh đồng m ắc kèm theo, có nhi ều triệu chứng, 
khó tiên l ượng cần được đánh giá và điều trị toàn di ện bệnh đồng m ắc. 
Bệnh nhân nhóm C 
− Khởi đầu điều trị bằng m ột loại thuốc giãn ph ế quản tác d ụng kéo dài.  
− Kết quả hai nghiên c ứu so sánh đối đầu cho th ấy LAMA có hi ệu qu ả hơn 
LABA trong phòng ng ừa đợt cấp, do đó khuy ến cáo nên b ắt đầu điều trị với LAMA. 
− Bệnh nhân ti ếp tục có đợt cấp có th ể dùng LAMA/LABA ho ặc LABA/ICS 
nhưng do ICS làm t ăng nguy c ơ xuất hiện viêm ph ổi ở một số bệnh nhân cho nên 
LABA/LAMA là l ựa chọn ưu tiên. 
− LABA/ICS có th ể lựa chọn khi BN có ti ền sử và/ho ặc gợi ý ch ẩn đoán ch ồng 
lấp hen và BPTNMT ho ặc tăng bạch cầu ái toan trong máu. 
Bệnh nhân nhóm D 
− Khởi đầu điều trị bằng phác đồ LABA/LAMA: 
+ Kết qu ả các nghiên c ứu trên b ệnh nhân cho th ấy điều trị phác đồ 
LABA/LAMA k ết hợp cho hi ệu quả vượt trội so v ới đơn trị liệu.  
+ Nếu dùng phác đồ một thu ốc giãn ph ế quản thì LAMA ưu thế hơn so v ới 
LABA trong phòng ng ừa đợt cấp. 
 27  + LABA/LAMA ưu thế hơn LABA/ICS trong vi ệc phòng ng ừa đợt cấp và c ải 
thiện triệu chứng cho b ệnh nhân BPTNMT nhóm D. 
− Bệnh nhân nhóm D có nguy c ơ cao m ắc viêm ph ổi khi được điều trị bằng ICS. 
− Một số bệnh nhân có th ể khởi đầu điều trị bằng LABA/ICS n ếu bệnh nhân có 
tiền sử và/ho ặc gợi ý ch ẩn đoán ch ồng lấp hen và BPTNMT ho ặc tăng bạch cầu ái toan 
trong máu. 
− Nếu bệnh nhân v ẫn xuất hiện đợt cấp mặc dù đã được điều trị bằng phác đồ 
LABA/LAMA, có th ể áp d ụng m ột trong hai phác đồ thay th ế: 
+ Nâng b ậc với phác đồ LABA/LAMA/ICS d ựa trên nghiên c ứu được tiến hành 
so sánh hi ệu qu ả của LABA/LAMA so v ới LABA/LAMA/ICS trong phòng ng ừa  
đợt cấp.  
+ Chuy ển sang phác đồ LABA/ICS. Tuy nhiên, không có b ằng ch ứng v ề việc 
chuy ển phác đồ LABA/LAMA sang LABA/ICS cho k ết quả phòng ng ừa đợt cấp tốt 
hơn. Nếu điều trị LABA/ICS không c ải thiện đợt cấp/triệu chứng, có th ể thêm nhóm 
LAMA. 
− Nếu bệnh nhân được điều trị với LABA/LAMA/ICS v ẫn còn xu ất hiện các đợt 
cấp những lựa chọn sau đây có th ể xem xét: 
+ Thêm nhóm roflumilast. Phác đồ này có th ể xem xét ch ỉ định ở bệnh nhân v ới 
FEV 1< 50% d ự đoán và viêm ph ế quản mạn tính, đặc biệt là n ếu họ đã có ti ền sử ít nh ất 
1 lần nhập viện vì đợt cấp trong n ăm trước. 
+ Thêm nhóm macrolid: c ần xem xét t ới yếu tố vi khu ẩn kháng thu ốc trước khi 
quyết định điều trị.  
+ Ngừng ICS: m ột nghiên c ứu cho th ấy ICS ít hi ệu quả, tăng nguy c ơ tác d ụng 
phụ (bao g ồm cả viêm ph ổi) và ng ừng thu ốc ICS không gây ảnh hưởng đáng k ể trên 
bệnh nhân. 
2.4. THỞ OXY DÀI H ẠN TẠI NHÀ 
2.4.1. Mục tiêu 
− Làm gi ảm khó th ở và gi ảm công hô h ấp do gi ảm kháng l ực đường th ở và gi ảm 
thông khí phút. 
− Giảm tình tr ạng tăng áp động m ạch ph ổi và t ỷ lệ tâm ph ế mạn do c ải thiện tình 
trạng thi ếu oxy máu m ạn tính, gi ảm hematocrite, c ải thiện huy ết động học phổi. 
2.4.2. Ch ỉ định 
BPTNMT có suy hô h ấp mạn tính, thi ếu oxy máu:  
− PaO 2 ≤ 55 mmHg ho ặc SaO 2 ≤ 88% trên hai m ẫu máu trong vòng 3 tu ần, bệnh 
nhân trong giai đoạn ổn định, ở trạng thái ngh ỉ ngơi, không th ở oxy, đã sử dụng các bi ện 
pháp điều trị tối ưu. 
 28 − PaO 2 từ 56 - 59 mmHg ho ặc SaO 2 ≤ 88% kèm thêm m ột trong các bi ểu hiện: 
+ Dấu hiệu suy tim ph ải. 
+ Đa hồng cầu (hematocrit > 55%). 
+ Tăng áp động m ạch ph ổi đã được xác định (siêu âm doppler tim...). 
2.4.3. Lưu lượng, thời gian thở oxy 
− Lưu lượng oxy: 1-3 lít/phút, th ời gian th ở oxy ít nh ất 16-18 gi ờ/24 gi ờ. 
− Đánh giá l ại khí máu động m ạch sau 30 phút để điều chỉnh lưu lượng oxy  
nhằm đạt mục tiêu PaO 2 từ 65 - 70 mmHg, t ương ứng với SaO 2 tối ưu là 90 - 92% lúc 
nghỉ ngơi. 
− Để tránh t ăng CO 2 máu quá m ức, khuy ến cáo nên b ắt đầu với lưu lượng th ở 
oxy ≤ 2 lít/phút. 
2.4.4. Các ngu ồn cung cấp oxy 
 Bao g ồm bình oxy, máy chi ết xuất oxy, ngoài ra còn có các bình oxy l ỏng. 
− Bình oxy c ổ điển: cồng k ềnh và ph ải nạp thường xuyên. Th ường dùng làm 
nguồn oxy d ự phòng khi m ất điện hoặc lúc b ệnh nhân đi ra kh ỏi nhà. 
− Máy chi ết xuất oxy t ừ khí tr ời: thu ận tiện cho các b ệnh nhân ít ho ạt động.  
2.5. THỞ MÁY KHÔNG XÂM NH ẬP  
− Thở máy không xâm nh ập trong đợt cấp:  
Đây là m ột trong nh ững bi ện pháp h ỗ trợ hô h ấp hiệu qu ả cho b ệnh nhân 
BPTNMT trong đợt cấp. Nếu chỉ định sớm sẽ giảm tỷ lệ  phải đặt nội khí qu ản. Ch ỉ 
định, ch ống ch ỉ định và h ướng dẫn cụ thể xem thêm ch ương đợt cấp BPTNMT. 
− Thở máy không xâm nh ập giai đoạn ổn định:  
+ Ch ỉ định th ở máy không xâm nh ập (BiPAP) đối với bệnh nhân BPTNMT giai 
đoạn ổn định có t ăng CO 2 máu n ặng m ạn tính (PaCO 2 ≥ 50 mmHg) và ti ền sử nhập viện 
gần đây. 
+ Bệnh nhân BPTNMT có ng ừng th ở khi ng ủ (chồng lấp BPTNMT và ng ừng th ở 
khi ng ủ) chỉ định th ở máy áp l ực dương liên t ục (CPAP) giúp c ải thiện thời gian s ống 
thêm và gi ảm tần xuất nhập viện. 
2.6. THEO DÕI B ỆNH NHÂN  
− Tái khám định kỳ 1 tháng 1 l ần và c ần đánh giá phân lo ại lại mức độ nặng để 
điều chỉnh phác đồ điều trị phù h ợp.  
− Theo dõi ch ức năng hô h ấp. 
 29  − Làm thêm m ột số thăm dò để phát hi ện, điều trị các bi ến chứng và các b ệnh 
đồng m ắc phối hợp (bệnh tim m ạch, ung th ư phổi, loãng x ương, đái tháo đường...). 
− Đánh giá kh ả năng ho ạt động, h ợp tác v ới thầy thu ốc và tái hoà nh ập cộng 
đồng. 
− Giáo d ục bệnh nhân v ề kỹ thuật sử dụng các d ụng cụ phân ph ối thu ốc, tuân  
thủ điều trị, tránh ti ếp xúc v ới yếu tố nguy c ơ và áp d ụng các ph ương pháp d ự phòng 
đợt cấp. 
− Mỗi lần khám l ại, cần yêu c ầu bệnh nhân th ực hiện thao tác s ử dụng dụng cụ 
hít và ki ểm tra h ướng dẫn lại cho b ệnh nhân k ỹ thuật sử dụng các d ụng cụ phân ph ổi 
thuốc.  
Lưu ý: đối với tuy ến y t ế cơ sở (xã/ph ường, qu ận/huy ện), tu ỳ theo ngu ồn nhân 
lực và s ự sẵn có c ủa thu ốc, máy móc ph ục vụ chẩn đoán và điều trị bệnh nhân, có th ể 
triển khai: 
− Quản lý b ệnh nhân BPTNMT ở giai đoạn ổn định sau khi đã được tuy ến trên 
chẩn đoán và có phác đồ điều trị.  
− Hướng dẫn tư vấn bệnh nhân cai thu ốc lá, ng ừng tiếp xúc v ới các y ếu tố nguy c ơ.  
− Hướng dẫn, kiểm tra vi ệc dùng thu ốc của bệnh nhân theo đơn của các c ơ sở y 
tế tuyến tỉnh ho ặc tuy ến trung ương. Theo dõi và phát hi ện các tác d ụng ph ụ của thu ốc, 
phát hi ện các tri ệu chứng của đợt cấp và đáp ứng với điều trị (xem thêm ch ương đợt

đợt cấp. 
thuốc.  
phát hi ện các tri ệu chứng của đợt cấp và đáp ứng với điều trị (xem thêm ch ương đợt 
cấp) để kịp thời chuy ển tuy ến trên n ếu thấy cần. 
− Cần tạo điều kiện cho phép y t ế tuyến cơ sở có các thu ốc cơ bản điều trị lâu dài 
(LABA, LAMA, ICS/LABA…) để cấp thu ốc cho b ệnh nhân theo h ướng dẫn của y t ế 
tuyến trên. 
 
 30 CHƯƠNG III 
ĐIỀU TRỊ ĐỢT CẤP BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 
 
3.1.  ĐẠI CƯƠNG 
Đợt cấp BPTNMT là tình tr ạng thay đổi cấp tính các bi ểu hiện lâm sàng: khó th ở 
tăng, ho t ăng, kh ạc đờm tăng và ho ặc thay đổi màu s ắc của đờm. Nh ững bi ến đổi này 
đòi hỏi phải có thay đổi trong điều trị. 
Theo th ống kê trung bình m ỗi năm một bệnh nhân BPTNMT có từ 1,5 – 2,5 đợt 
cấp/năm. Trong đó bệnh nhân FEV 1 < 40% là khoả ng 2,3 l ần/năm, FEV 1 > 60%  chỉ 
khoả ng 1,6 l ần/năm. 
Tại Việt Nam: theo Ngô Quý Châu và c ộng sự, tỷ lệ bệnh nhân điều trị nội trú t ại 
Trung tâm Hô h ấp Bệnh vi ện Bạch Mai vì BPTNMT chi ếm 25,1%. 
3.2. NGUYÊN NHÂN 
− Nguyên nhân do nhi ễm trùng: đây là nguyên nhân th ường gặp nhất, chi ếm tới 
70-80% nguyên nhân gây đợt cấp. 
+ Vi khu ẩn: Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae, Moraxella 
catarrhalis, Pseudomonas aeruginosa … 
+ Virus: cúm, á cúm, rhinovirus, virus h ợp bào hô h ấp. 
− Không do nhi ễm trùng: 
+ Ô nhi ễm không khí (khói thu ốc, tiếp xúc khói b ụi ngh ề nghi ệp, ozone…). 
+ Giảm nhi ệt độ môi tr ường (trong và ngoài nhà) đột ngột; viêm có t ăng bạch 
cầu ái toan; dùng thu ốc điều trị không đúng, b ỏ điều trị đột ngột. 
+ Dùng thu ốc an th ần, thu ốc ngủ. 
− Một số trường hợp có đợt cấp không rõ c ăn nguyên. 
3.3. CHẨN ĐOÁN 
3.3.1. Phát hi ện các dấu hiệu của đợt cấp BPTNMT t ại y tế cơ sở (xã/phường, 
huyện) 
Bệnh nhân đã được chẩn đoán BPTNMT xu ất hiện các tri ệu ch ứng n ặng h ơn 
thường ngày, ho ặc các tr ường hợp tuổi trung niên ch ưa có ch ẩn đoán, nh ưng xu ất hiện 
các tri ệu chứng: 
− Triệu chứng hô h ấp: 
 31  + Ho tăng. 
+ Khó th ở tăng. 
+ Khạc đờm tăng và/ho ặc thay đổi màu s ắc của đờm: đờm chuy ển thành đờm mủ. 
+ Nghe ph ổi thấy rì rào ph ế nang gi ảm, có th ể thấy ran rít, ngáy, ran ẩm, ran n ổ. 
− Các bi ểu hiện khác có th ể có ho ặc không có tùy thu ộc vào m ức độ nặng của bệnh: 
+ Tim m ạch: n ặng ng ực, nh ịp nhanh, lo ạn nhịp. Các d ấu hiệu của tâm ph ế mạn 
(phù, t ĩnh m ạch cổ nổi, gan to…). 
+ Triệu chứng toàn thân có th ể có: s ốt, rối loạn tri giác, tr ầm cảm, m ất ngủ, giảm 
khả năng gắng sức… 
+ Trường hợp nặng có d ấu hiệu suy hô h ấp cấp: thở nhanh nông ho ặc thở chậm, 
tím môi đầu chi, nói ng ắt quãng, co kéo c ơ hô h ấp phụ, vã m ồ hôi… 
3.3.2. Các th ăm dò chẩn đoán cho đợt cấp BPTNMT t ại bệnh viện 
Với các d ấu hiệu lâm sàng nh ư đã mô t ả ở trên, b ệnh nhân s ẽ được làm m ột số xét 
nghiệm cần thiết để hỗ trợ cho ch ẩn đoán và điều trị: 
Bảng 3.1.  Giá trị chẩn đoán của các thăm dò trong đánh giá đợt cấp BPTNMT 
Xét nghiệm thăm dò Có th ể phát hiện 
Đo SpO2 Giảm oxy máu 
Khí máu động mạch Tăng CO 2 máu, giảm oxy máu 
Toan máu, ki ềm máu 
Chụp X-quang ph ổi Giúp phân bi ệt viêm phổi, phát hiện biến chứng  
Công thức máu Thiếu máu, đa hồng cầu 
Tăng bạch cầu 
Xét nghiệm đờm Nhuộm Gram 
Cấy đờm 
Điện tim Rối loạn nhịp tim: nhịp nhanh, ngo ại tâm thu, rung nh ĩ… 
Thiếu máu cơ tim cục bộ 
Dấu hiệu suy tim ph ải, suy tim trái 
Siêu âm tim Giãn thất phải 
Tăng áp lực động mạch phổi 
 
Sinh hóa máu Rối loạn điện giải 
Rối loạn chức năng gan, th ận; tăng hoặc hạ đường huyết, các 
rối loạn chuyển hóa 
Tăng BNP, Pro-BNP: suy tim 
Tăng D Dimer: Huy ết khối – tắc động mạch phổi 
Tăng các dấu ấn viêm: protein ph ản ứng C (CRP) 
Tăng Procalcitonin 
Chức năng thông khí Rối loạn thông khí t ắc nghẽn không h ồi phục hoàn toàn: đo 
chức năng thông khí sau khi đợt cấp ổn định  
 32 3.3.3. Ch ẩn đoán xác định đợt cấp BPTNMT 
Bệnh nhân đã được chẩn đoán BPTNMT và có tri ệu chứng đợt cấp theo tiêu 
chuẩn Anthonisen (1987): 
− Khó th ở tăng. 
− Khạc đờm tăng. 
− Thay đổi màu s ắc của đờm, đờm chuy ển thành đờm mủ. 
3.3.4. Đánh giá m ức độ nặng và các y ếu tố nguy cơ của bệnh 
Đánh giá m ức độ nặng đợt cấp BPTNMT theo tri ệu chứng 
Bảng 3.2.  Đánh giá m ức độ nặng của đợt cấp BPTNMT  
Các chỉ số N ặng Nguy k ịch 
Lời nói Từng từ Không nói được 
Tri giác Ngủ gà, lẫn lộn Hôn mê 
Co kéo c ơ hô hấp  Rất nhiều Th ở nghịch thường 
Tần số thở/phút 25 – 35 Th ở chậm, ngừng thở 
Khó thở Liên tục Liên t ục 
Tính chất đờm: 
- Thay đổi màu sắc 
- Tăng số lượng 
- Kèm theo s ốt 
- Kèm theo tím và phù m ới xuất 
hiện Có 3 trong 4 đặc điểm Có thể cả 4, nhưng 
thường bệnh nhân 
không ho kh ạc được 
nữa 
Mạch/phút > 120 Ch ậm, loạn nhịp 
SpO 2 % 87 – 85 < 85 
PaO 2 mmHg 40 – 50 < 40 
PaCO 2 mmHg 55 – 65 > 65 
pH máu 7.25 - 7.30 < 7.25 
Chú ý:  có từ ≥ 2 tiêu chu ẩn của một mức độ thì được đánh giá ở mức độ đó. 
Phân loại mức độ nặng theo tiêu chu ẩn Anthonisen: 
− Mức độ nặng: khó th ở tăng, s ố lượng đờm tăng và đờm chuy ển thành đờm mủ. 
− Mức độ trung bình: có 2 trong s ố 3 tri ệu chứng của mức độ nặng. 
 33  − Mức độ nhẹ: có 1 trong s ố triệu chứng của mức độ nặng và có các tri ệu chứng 
khác: ho, ti ếng rít, s ốt không vì m ột nguyên nhân nào khác, có nhi ễm khu ẩn đường hô 
hấp trên 5 ngày tr ước, nh ịp thở, nhịp tim t ăng > 20% so v ới ban đầu. 
Đánh giá tình tr ạng suy hô h ấp 
− Không suy hô h ấp: nhịp thở 20 - 30 l ần/phút; không co kéo c ơ hô h ấp phụ; 
không r ối loạn ý th ức; tình tr ạng oxy hoá máu được cải thiện khi được thở oxy v ới FiO 2: 
28 - 35%; không t ăng PaCO 2. 
− Suy hô h ấp cấp - Không có d ấu hiệu đe doạ tính mạng: nhịp thở > 30 
lần/phút; co kéo c ơ hô h ấp; không r ối loạn ý th ức; tình tr ạng gi ảm oxy máu c ải thiện khi 
thở oxy v ới FiO 2: 35 - 40%; PaCO 2: 50 - 60mmHg; 
− Suy hô h ấp cấp - Có dấu hiệu đe doạ tính mạng: nhịp thở > 30 l ần/phút; co 
kéo c ơ hô h ấp phụ; rối loạn ý th ức cấp tính; tình tr ạng gi ảm oxy máu c ải thiện khi được 
thở oxy v ới FiO 2 > 40%; PaCO 2 > 60mmHg, ho ặc có toan hoá máu (pH < 7,25). 
  Các yếu tố làm tăng mức độ nặng của đợt cấp BPTNMT: 
− Rối loạn ý th ức. 
− Đợt cấp đã thất bại với điều trị ban đầu. 
− Có ≥ 3 đợt cấp BPTNMT trong n ăm trước. 
− Đã được chẩn đoán BPTNMT m ức độ nặng ho ặc rất nặng. 
− Đã từng ph ải đặt ống nội khí qu ản vì đợt cấp. 
− Đã có ch ỉ định th ở oxy dài h ạn, thở máy không xâm nh ập tại nhà. 
− Bệnh m ạn tính kèm theo (b ệnh tim thi ếu máu c ục bộ, suy tim sung huy ết, đái 
tháo đường, suy th ận, suy gan). 
− Chỉ số khối cơ thể (BMI) ≤ 20 kg/m2. 
− Không có tr ợ giúp c ủa gia đình và xã h ội. 
  Các yếu tố nguy cơ nhiễm Pseudomonas aeruginosa: 
− Có b ằng ch ứng BPTNMT n ặng, FEV 1 ban đầu < 50%. 
− Đã phân l ập được Pseudomonas aeruginosa  trong đờm từ lần khám, điều trị trước. 
− Có giãn ph ế quản kèm theo. 
− Dùng kháng sinh th ường xuyên. 
− Nhập viện thường xuyên. 
− Có dùng th ường xuyên corticoid toàn thân. 
 34 3.4. HƯỚNG DẪN ĐIỀU TRỊ ĐỢT CẤP BPTNMT 
 
Biểu đồ 3.1. Hướng dẫn xử trí ban đầu đợt cấp BPTNMT 
  Chẩn đoán xác định đợt cấp BPTNMT 
Có cải thiện triệu chứng 
Thêm corticosteroid u ống 
Tăng liều, phối hợp các thuốc∗ Tiếp tục điều trị 
Giảm liều thuốc∗ khi có thể Không cải thiện triệu chứng Đánh giá lại sau 1 - 3 gi ờ Bắt đầu và/hoặc tăng liều thuốc giãn phế quản* 
Cân nhắc dùng kháng sinh** 
 
Đánh giá lại mỗi 1 – 3 giờ 
Triệu chứng không c ải thiện hoặc 
nặng thêm 
Nhập viện Xem xét điều trị duy trì 
* Thuốc cường beta 2 adrenergic: 
salbutamol 100mcg/li ều xịt x 2-4 liều xịt/lần; 
hoặc salbutamol 5mg, khí dung 1 nang/l ần, 
hoặc Terbutalin 5mg, khí dung 1 nang/l ần; 
hoặc Ipratropium 2,5ml, khí dung 1 
nang/lần; hoặc khí dung d ạng kết hợp 
Fenoterol/Ipratropium x 2ml/l ần khí dung, 
hoặc salbutamol/ipratropium 2,5ml, khí dung 
1 nang/lần. 
** Kháng sinh dùng theo b ảng 4.1, ho ặc 4.2 
Lưu ý điều trị bệnh đồng mắc 
 
 35  Tiêu chu ẩn nhập viện: 
− Các tri ệu chứng nặng đột ngột như khó th ở, tần số thở tăng, độ bão hòa oxy 
giảm, rối loạn ý th ức. 
− Suy hô h ấp. 
− Khởi phát các tri ệu chứng th ực thể mới (phù ngo ại vi, xanh tím). 
− Đợt cấp BPTNMT th ất bại với điều trị ban đầu. 
− Các b ệnh đồng m ắc nặng (suy tim, lo ạn nhịp tim m ới xuất hiện …). 
− Thiếu ngu ồn lực hỗ trợ tại nhà. 
3.4.1. Điều trị cụ thể đợt cấp mức độ nhẹ 
− Nguyên t ắc 
+  Bổ sung thêm thu ốc giãn ph ế quản nhóm c ường beta 2, d ạng phun hít, tác d ụng 
nhanh dùng đơn thu ần hoặc dạng kết hợp với thuốc kháng cholinergic tác d ụng nhanh; 
+  V ới bệnh nhân có th ở oxy t ại nhà: th ở oxy 1-3 lít/phút, duy trì SpO 2 ở mức  
90-92%; 
+  Với bệnh nhân có th ở máy không xâm nh ập tại nhà: điều chỉnh áp l ực phù h ợp; 
+  Dùng s ớm thu ốc giãn ph ế quản tác d ụng kéo dài. 
− Thuốc giãn ph ế quản

90-92%; 
− Thuốc giãn ph ế quản 
+  Nhóm c ường beta 2 adrenergic: Salbutamol, Terbutalin. Dùng đường phun hít, 
khí dung ho ặc đường uống. 
+  Nhóm kháng cholinergic tác d ụng ng ắn: Ipratropium khí dung. 
+  Kết hợp kháng cholinergic và thu ốc cường beta 2 adrenergic: Fenoterol/ 
Ipratropium ho ặc Salbutamol/Ipratropium; dùng đường phun hít, khí dung.  
+  Tiếp tục dùng, ho ặc bắt đầu dùng s ớm các thu ốc giãn ph ế quản tác d ụng kéo 
dài: LAMA, LABA, ho ặc dạng kết hợp LAMA + LABA.  
− Corticosteroid: Budesonid, Fluticason (khí dung); 
− Thuốc dạng kết hợp loại cường beta 2 tác d ụng kéo dài và corticoid d ạng 
phun, hít: Budesonid + Formoterol; Fluticason + Salmeterol, fluticason furoate +  
vilaterol, …  
3.4.2. Điều trị cụ thể đợt cấp mức độ trung bình ( điều trị tại bệnh viện huyện hoặc 
bệnh viện tỉnh hoặc ở các cơ sở y tế có nguồn lực thích hợp) 
− Nguyên t ắc: 
+ Các điều trị như đợt cấp mức độ nhẹ. 
+ Ch ỉ định kháng sinh khi b ệnh nhân có ch ẩn đoán đợt cấp Anthonisen m ức độ 
nặng ho ặc trung bình (có d ấu hiệu đờm mủ). 
+ Thêm corticoid u ống, ho ặc tĩnh m ạch, li ều: 1mg/kg/ngày. Th ời gian dùng 
corticoid: th ường không quá 5-7 ngày. 
 36 − Điều trị cụ thể: 
+ Corticoid: prednisolon (u ống) 1mg/kg/ngày; ho ặc methylprednisolon: 1mg/kg/ 
ngày, u ống ho ặc tiêm t ĩnh m ạch. 
+ Kháng sinh (bi ểu đồ 3.2): beta lactam/kháng betalactamase (amoxicilline/acid 
clavuanic; ampicillin/sulbactam) 3g/ngày ho ặc cefuroxim 1,5g/ngày ho ặc moxifloxacin 
400mg/ngày ho ặc levofloxacin 750mg/ngày. 
 
Biểu đồ 3.2. Hướng dẫn dùng kháng sinh cho đợt cấp BPTNMT m ức độ trung bình 
 Dùng kết hợp:  
Levofloxacin) v ới 
HOẶC cefuroxim 
ciprofloxacin,                        
ceftazidim Thêm kháng sinh 
HOẶC 
Cefuroxim  
HOẶC 
Levofloxacin Mức độ trung bình và n ặng 
Có ít nhất 2 trong 3 tri ệu chứng chính: 
nhiều hơn. 
(Lưu ý cấy đờm trước dùng kháng sinh) 
Đánh giá lại, nhuộm soi và c ấy vi khuẩn đờm ĐỢT CẤP BPTNMT 
Mức độ nhẹ 
Có 1 trong 3 tri ệu chứng 
chính: 
Ho tăng 
Điều trị triệu chứng 
dõi thêm các tri ệu chứng 
khác 
Tình trạng lâm sàng x ấu đi hoặc không đáp ứng với 
điều trị sau 72 gi ờ BPTNMT có bi ến chứng: 
Có ≥ 1 yếu tố nguy cơ: tuổi 
> 65; FEV1 < 50%; > 3 đợt 
cấp/năm; Có bệnh tim 
 BPTNMT không có 
65; FEV1 > 50%; < 3 đợt 
cấp/năm; không có b ệnh 
tim 
 37  3.4.3. Điều trị đợt cấp mức độ nặng (điều trị tại tuyến tỉnh hoặc tuyến trung ương 
hoặc các cơ sở y tế có nguồn lực thích hợp) 
− Tiếp tục các bi ện pháp điều trị đã nêu ở trên. Theo dõi m ạch huy ết áp, nh ịp thở, 
SpO 2. 
− Thở oxy 1 - 2 lít/phút sao cho SpO 2 đạt 90 - 92%. Nên làm khí máu động m ạch 
để làm c ơ sở điều chỉnh liều oxy: 
+ Khi SaO 2: 90 – 92%; PaCO 2 < 45mmHg: gi ữ nguyên li ều oxy đang dùng. 
+ Khi SaO 2 < 90%, PaCO 2 < 45mmHg: th ực hiện tăng liều oxy, t ối đa không quá  
3 lít/ phút. 
+ Khi SaO 2 > 92%, PaCO 2 > 45mmHg: th ực hiện giảm liều oxy, và làm l ại khí 
máu động m ạch sau 30 phút. 
+ Khi SaO 2 < 90%, PaCO 2 > 55mmHg và/ho ặc pH ≤ 7,35: ch ỉ định th ở máy 
không xâm nh ập. 
− Khí dung thu ốc giãn ph ế quản nhóm c ường beta 2 adrenergic ho ặc dạng k ết 
hợp cường beta 2 adrenergic v ới kháng cholinergic. 
− Nếu không đáp ứng v ới các thu ốc khí dung thì dùng salbutamol, terbutaline 
truyền tĩnh m ạch với liều 0,5 - 2mg/gi ờ, điều chỉnh li ều thu ốc theo đáp ứng của bệnh 
nhân. Truy ền bằng bơm tiêm điện hoặc máy truy ền dịch. 
− Methylprednisolon 1-2 mg/kg/ngày tiêm t ĩnh m ạch. Th ời gian dùng thông 
thường không quá 5-7 ngày. 
− Kháng sinh (bi ểu đồ 3.3) cefotaxim 1-2g x 3 l ần/ngày ho ặc ceftriaxon 2g/ l ần 
x 1-2 l ần/ngày ho ặc ceftazidim 1-2g x 3 l ần/ngày; ph ối hợp với nhóm aminoglycosid 
15mg/kg/ngày ho ặc quinolon (levofloxacin 750mg/ngày, moxifloxacin 4 00mg/ngày...). 
 
 38  
 
Biểu đồ 3.3. Điều trị kháng sinh cho b ệnh nhân đợt cấp BPTNMT nh ập viện 
Ghi chú : Carbapenem nhóm 1 (Ertapenem) dùng cho nhi ễm khuẩn không do Pseudomonas . 
Nếu không lo ại trừ Pseudomonas  thì nên dùng Carbapenem nhóm 2 (Imipenem, Meropene m). 
Khuyến cáo thời gian sử dụng kháng sinh trong đợt cấp BPTNMT: 
− Đợt cấp mức độ nhẹ, điều trị ngoại trú: th ời gian điều trị kháng sinh trung bình  
5-7 ngày. 
− Đợt cấp mức độ trung bình và n ặng: th ời gian trung bình điều trị kháng sinh t ừ  
7-10 ngày. 
− Thời gian điều trị kháng sinh c ụ thể tuỳ thuộc vào m ức độ nặng của đợt cấp và 
đáp ứng của người bệnh. 
Thông khí nhân t ạo không xâm nh ập (BiPAP) khi có ít nh ất 2 tiêu chu ẩn sau:  Đợt cấp mức độ trung bình ho ặc nặng 
Có ít nh ất 2 trong 3 tri ệu chứng: (1) Khó th ở tăng; (2) Kh ạc đờm tăng; (3) Tăng đờm mủ 
Và 
Có từ một yếu tố nguy cơ trở lên: (1) Tu ổi > 65; (2) FEV1 < 50% TSLT; (3) ≥ 2 đợt cấp 
trong 12 tháng tr ước; (4) Có b ệnh tim mạch. 
(Lấy đờm nhuộm Gram, c ấy, sau đó dùng kháng sinh) 
Có yếu tố nguy cơ nhiễm Pseudomonas  ? 
Ciprofloxacin truy ền TM HOẶC 
Levofloxacin 750mg, u ống hoặc TM, HO ẶC 
Cefepim TM, HO ẶC 
Ceftazidim TM, HO ẶC 
Piperacillin-tazobactam TM, HO ẶC 
Carbapenem nhóm 2 
betalactam v ới nhóm quinolone, ho ặc 
aminoglycosid Levofloxacin 750mg, u ống hoặc TM, 
HOẶC 
Moxifloxacin u ống hoặc TM, HO ẶC 
Cefotaxim TM, HO ẶC 
Carbapenem nhóm 1 
betalactam v ới nhóm quinolon, ho ặc 
aminoglycosid 
 
Tình trạng lâm sàng x ấu đi hoặc đáp ứng không t ốt sau 72 gi ờ 
Đánh giá lại Có Không 
 39  + Khó th ở vừa tới nặng có co kéo c ơ hô h ấp phụ và hô h ấp ngh ịch th ường. 
+ Toan hô h ấp: pH ≤ 7,35 và/ho ặc PaCO 2 ≥ 45mmHg. 
+ Tần số thở > 25 l ần/phút. 
Nếu sau 60 phút thông khí nhân t ạo không xâm nh ập, các thông s ố PaCO 2 tiếp tục 
tăng và PaO 2 tiếp tục giảm ho ặc các tri ệu chứng lâm sàng ti ếp tục xấu đi thì c ần chuy ển 
sang thông khí nhân t ạo xâm nh ập. 
− Chống ch ỉ định thông khí nhân t ạo không xâm nh ập: 
+ Ngừng th ở, ngủ gà, r ối loạn ý th ức, không h ợp tác. 
+ Rối loạn huy ết động: tụt huy ết áp, lo ạn nhịp tim, nh ồi máu c ơ tim. 
+ Nguy c ơ hít ph ải dịch dạ dày, đờm nhi ều, dính. 
+ Mới phẫu thu ật răng hàm m ặt hoặc mổ dạ dày. 
+ Bỏng, ch ấn thương đầu, mặt, béo phì quá nhi ều. 
− Thông khí nhân t ạo xâm nh ập khi có các d ấu hiệu sau: 
+ Khó th ở nặng, có co kéo c ơ hô h ấp và di động cơ thành b ụng ngh ịch th ường. 
+ Thở > 35 l ần/phút ho ặc thở chậm. 
+ Thiếu oxy máu đe doạ tử vong: PaO 2 < 40mmHg. 
+ pH < 7,25, PaCO 2 > 60mmHg. 
+ Ngủ gà, r ối loạn ý th ức, ng ừng th ở. 
+ Biến chứng tim m ạch: h ạ huyết áp, s ốc, suy tim. 
+ Rối loạn chuy ển hoá, nhi ễm khu ẩn, viêm ph ổi, tắc mạch ph ổi. 
+ Thông khí nhân t ạo không xâm nh ập thất bại. 
− Đánh giá tr ước khi ra vi ện và khuy ến cáo theo dõi 
+ Xem xét đầy đủ các d ấu hiệu lâm sàng và xét nghi ệm. 
+ Kiểm tra phác đồ điều trị duy trì và hi ểu biết của bệnh nhân. 
+ Đánh giá l ại các k ỹ thuật sử dụng các d ụng cụ phân ph ối thuốc. 
+ Hướng dẫn sử dụng thu ốc trong đợt cấp (steroid và thu ốc kháng sinh). 
+ Đánh giá nhu c ầu điều trị duy trì và oxy dài h ạn. 
+ Có k ế hoạch qu ản lý và theo dõi các b ệnh đồng m ắc. 
+ Đảm bảo theo dõi: tái khám s ớm < 4 tu ần và mu ộn nhất < 12 tu ần. 
+ Nhận biết được các d ấu hiệu lâm sàng b ất thường. 
− Khám l ại sau xu ất viện 1 tháng 
 40 + Khả năng tái hoà nh ập trong môi tr ường xã h ội bình th ường. 
+ Đọc và hi ểu rõ v ề phác đồ điều trị. 
+ Đánh giá l ại kỹ thuật sử dụng các d ụng cụ phân ph ối thuốc. 
+ Đánh giá l ại nhu c ầu điều trị oxy dài h ạn. 
+ Khả năng th ực hiện hoạt động th ể chất và sinh ho ạt hàng ngày. 
+ Đánh giá điểm CAT ho ặc mMRC. 
+ Xác định tình tr ạng các b ệnh đồng m ắc. 
− Khám l ại sau xu ất viện 3 tháng 
+ Khả năng tái hoà nh ập trong môi tr ường xã h ội bình th ường. 
+ Hiểu biết về phác đồ điều trị. 
+ Đánh giá l ại nhu c ầu điều trị oxy dài h ạn và/ho ặc khí dung t ại nhà. 
+ Đo FEV 1. 
+ Tình tr ạng các b ệnh đồng m ắc. 
 
 41  CHƯƠNG IV 
BỆNH ĐỒNG MẮC VỚI BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 
Bệnh nhân BPTNMT th ường có thêm nh ững b ệnh khác đồng th ời, gọi là b ệnh

+ Đo FEV 1. 
 
Bệnh nhân BPTNMT th ường có thêm nh ững b ệnh khác đồng th ời, gọi là b ệnh 
đồng m ắc. Bệnh đồng m ắc có th ể ảnh hưởng đáng k ể đến biểu hiện và tiên l ượng của 
bệnh nhân BPTNMT. B ệnh đồng m ắc thường gặp ở BPTNMT b ất kỳ mức độ nặng nào. 
Bệnh đồng m ắc ảnh hưởng xấu đến BPTNMT và ng ược lại BPTNMT c ũng là m ột trong 
những bệnh đồng m ắc có tác động có h ại đến kết cục của các b ệnh lý khác. 
Các b ệnh đồng m ắc thường gặp nhất ở người BPTNMT là b ệnh tim m ạch: rung 
nhĩ, cuồng nh ĩ (13%), suy tim ứ huyết (15,7%), b ệnh m ạch vành (30,2%); b ệnh nội tiết: 
tiểu đường (4%); b ệnh cơ xương; r ối loạn tâm lý: lo âu (13,8%); ung th ư phổi (9%). 
Trong đó các b ệnh tim m ạch, ung th ư phổi có tác động lớn trên t ử vong gây ra do 
BPTNMT. G ần 50% b ệnh nhân BPTNMT có ít nh ất 3 b ệnh đồng m ắc ho ặc nhi ều 
hơn… 
Dù có ho ặc không có liên quan v ề cơ chế sinh b ệnh gi ữa BPTNMT và các b ệnh 
đồng m ắc, điều trị BPTNMT ph ải bao g ồm phát hi ện và điều trị phù h ợp các b ệnh đồng 
mắc. Cần lưu ý là các b ệnh đồng m ắc có th ể có tri ệu chứng kết hợp với BPTNMT và do 
đó bị bỏ qua, thí d ụ: suy tim và ung th ư phổi (với triệu chứng khó th ở), trầm cảm (m ệt, 
giảm ho ạt động th ể lực). 
Những bệnh đồng m ắc thường gặp ở bệnh nhân BPTNMT: 
4.1. BỆNH TIM M ẠCH 
Đây là nhóm b ệnh đồng m ắc thường gặp và quan tr ọng, v ới 5 b ệnh chính: b ệnh 
tim thi ếu máu, suy tim, lo ạn nhịp tim, huy ết áp cao và b ệnh m ạch máu ngo ại biên. 
4.1.1. Tăng huyết áp 
Có th ể là b ệnh đồng m ắc thường gặp nh ất, được báo cáo trong 40 - 60% b ệnh 
nhân BPTNMT. Điều trị huyết áp cao và BPTNMT nh ư thông th ường. C ần kiểm soát 
huyết áp t ốt nhất theo h ướng dẫn. Vai trò c ủa các thu ốc ức chế β chọn lọc không còn 
nổi bật. 
Một số lưu ý v ề thuốc tim m ạch: 
− Thuốc ức chế men chuy ển (ACEIs): có th ể gây ho nh ưng không ch ống ch ỉ định. 
− Thuốc ức chế thụ thể angiotensine (ARBs): không gây ho, có th ể thay th ế 
thuốc ức chế men chuy ển. 
− Thuốc ức chế kênh calci: đối kháng s ự co th ắt của cơ trơn phế quản, có th ể 
tăng hi ệu quả của thu ốc chủ vận β2.  
− Thuốc lợi tiểu: lưu ý tác d ụng gi ảm K+ trong máu nh ất là khi dùng chung 
thuốc chủ vận β2 và corticoid toàn thân. Nên dùng kèm lo ại giữ K+. 
 42 4.1.2. Suy tim 
Chẩn đoán: tri ệu chứng của suy tim và BPTNMT có th ể chồng lấp nhau nh ư: khó 
thở, khó th ở kịch phát v ề đêm, khó th ở phải ngồi, nhất là khi không có d ấu hiệu ứ nước 
và mu ối do dùng l ợi tiểu và trong giai đoạn đầu của suy tim có phân su ất tống máu còn 
bảo tồn. 
Tình tr ạng lo ạn chức năng tâm tr ương có th ể đi kèm v ới không dung n ạp gắng sức 
và gây nh ầm lẫn với đợt cấp BPTNMT. Các xét nghi ệm tăng xác xu ất chẩn đoán suy tim: 
− Điện tâm đồ (ECG): n ếu hoàn toàn bình th ường thì không th ể có suy tim, 
nhưng lại không có ECG “ điển hình” c ủa suy tim. 
− BNP (Brain natriuretic peptid): < 35 pg/ml ho ặc NT-proBNP (N-terminal pro-
brain natriuretic peptide) < 125 pg/ml thì không th ể có suy tim. Trong b ệnh cảnh khó 
thở cấp, điểm cắt được đề nghị cao h ơn với NT-proBNP < 300 pg/mL và BNP < 100 
pg/mL. 
− X-quang: nguy c ơ nhận định sai các b ất thường và đánh giá th ấp chỉ số tim - 
lồng ng ực. 
− Siêu âm tim: là xét nghi ệm ch ủ yếu và c ần thiết để xác định suy tim, phân su ất 
tống máu < 40-50%. 
Những điểm lưu ý về điều trị: 
Về nguyên t ắc, không có s ự khác bi ệt trong điều trị suy tim ở người có BPTNMT, 
gồm cả các thu ốc ức chế β. Bệnh nhân nào không dung n ạp thu ốc ức chế β, có th ể dùng 
ivabradine (khi nh ịp tim > 70/p) ho ặc digoxin để giảm nguy c ơ nhập viện vì suy tim. 
− Thuốc lợi tiểu: giảm tri ệu chứng khó th ở và phù ở bệnh nhân suy tim ứ huyết. 
Lưu ý l ợi tiểu dùng li ều cao có th ể gây ki ềm chuy ển hóa ở bệnh nhân BPTNMT làm 
giảm hô h ấp. 
− Thuốc ức chế β: thu ốc nhóm ch ẹn thụ thể β-1 được khuyên dùng do c ải thiện 
được độ sống sót trong suy tim. Nên dùng lo ại chẹn thụ thể β-1 ch ọn lọc (bisoprolol, 
metoprolol succinate, và nebivolol). Nguyên t ắc khởi đầu bằng liều thấp rồi tăng dần là 
rất quan tr ọng. Nhóm ức chế β không ch ọn lọc không được sử dụng vì nguy c ơ cao gây 
co th ắt phế quản nhất là trong giai đoạn bắt đầu. (Riêng carvedilol c ũng có tác d ụng ức 
chế α nên có th ể dùng). 
− Digoxin: làm gi ảm ch ức năng ph ổi do gây co m ạch ph ổi. Rất ít khi dùng, tr ừ 
khi có rung nh ĩ. 
− Statins: không có hi ệu quả trên suy tim. 
− Điều trị suy tim tr ường h ợp có phân su ất tống máu gi ảm (reduced ejection 
fraction, REF): có th ể dùng các thu ốc ức chế men chuy ển (ACE), thu ốc ức chế thụ thể 
(ARB), thu ốc ức ch ế β1 ch ọn lọc, và thu ốc đối kháng th ụ thể mineralocorticoid/ 
aldosteron. Dùng li ều tăng dần. 
 43  − Điều trị suy tim tr ường hợp có phân su ất tống máu b ảo tồn (PEF): dùng l ợi tiểu 
để kiểm soát tình tr ạng ứ nước và mu ối, điều trị huyết áp cao và thi ếu máu c ơ tim, ki ểm 
soát nh ịp thất ở bênh nhân có rung nh ĩ. 
− Suy tim v ới phù ph ổi cấp nên s ử dụng thông khí không xâm l ấn kèm theo điều trị 
quy ước. 
4.1.3. Bệnh tim thi ếu máu 
Cần đánh giá ở tất cả bệnh nhân BPTNMT. Có th ể dùng b ảng tính nguy c ơ toàn 
thể theo Vi ện Tim Ph ổi Huy ết học Hoa K ỳ, và điều trị theo h ướng dẫn hiện hành. 
Trong đợt cấp BPTNMT, b ệnh nhân đã có b ệnh tim thi ếu máu thì nguy c ơ tổn 
thương cơ tim càng t ăng. Troponine tim t ăng thì t ăng nguy c ơ tử vong c ả ngắn hạn 
(trong vòng 30 ngày) l ẫn dài h ạn. 
Điều trị bệnh tim thi ếu máu v ẫn theo nh ư các h ướng dẫn hiện hành b ất kể sự có 
mặt của BPTNMT và ng ược lại. 
4.1.4. Loạn nhịp tim 
Tần suất loạn nhịp tim ước tính kho ảng 12-14% b ệnh nhân BPTNMT, trong đó 
rung nh ĩ thường g ặp và liên quan tr ực tiếp đến FEV 1 và các đợt kịch phát. Khi tình 
trạng khó th ở nặng lên th ường hay có rung nh ĩ, và rung nh ĩ có th ể là y ếu tố thúc đẩy 
hoặc là h ậu quả của một đợt kịch phát c ấp. 
Có th ể phản ánh s ự hiện diện của bệnh tim thi ếu máu. 
Rung nh ĩ không làm thay đổi điều trị BPTNMT. 3 nhóm thu ốc LABA, kháng 
cholinergic và ICS là an toàn. Tuy nhiên SABA và theophylline có th ể thúc đẩy rung 
nhĩ và làm khó ki ểm soát nh ịp thất. 
Thuốc chủ vận β2: dùng đường uống dài h ạn gây nhi ều tác d ụng tim m ạch không 
thuận lợi ở bệnh nhân có suy tim do tác d ụng tăng tính d ẫn truy ền và t ăng co bóp, và d ễ 
dẫn đến loạn nhip tim. 
4.1.5. Bệnh mạch máu ngo ại biên 
Tắc động m ạch chi d ưới do x ơ vữa, thường kèm theo x ơ vữa mạch vành. Ảnh 
hưởng lên ch ức năng và ch ất lượng cu ộc sống. 
4.2. BỆNH HÔ H ẤP 
4.2.1. Ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ 
Bệnh nhân BPTNMT có th ể có thêm ng ưng th ở tắc ngh ẽn khi ng ủ. 
Hậu quả: 
− Giảm độ bão hòa oxy khi ng ủ, tổng th ời gian ng ủ có gi ảm oxy máu và t ăng 
CO 2 máu nhi ều hơn. 
− Trong lúc ng ưng th ở khi ng ủ: oxy máu gi ảm nhi ều hơn, loạn nhịp tim nhi ều hơn. 
 44 − Tăng áp động m ạch ph ổi. 
− Tiên l ượng kém h ơn. 
Cần ngh ĩ đến ngưng th ở tắc ngh ẽn khi ng ủ khi: 
− Ngủ ngáy. 
− Buồn ngủ ngày quá m ức. 
− Giảm oxy-máu không t ương xứng với mức độ tắc ngh ẽn. 
Chẩn đoán xác định: đo đa ký hô h ấp hoặc đa ký gi ấc ngủ. 
Điều trị: xem xét th ở máy không xâm nh ập CPAP ho ặc BiPAP, d ụng cụ hàm m ặt, 
điều trị oxy n ếu cần để bảo đảm bão hòa oxy trên 90%. 
4.2.2. Ung th ư phổi 
Nguy c ơ: BPTNMT hay ph ối hợp cùng ung th ư phổi, nhất là ở bệnh nhân tu ổi cao, 
tiền sử hút thu ốc lá n ặng, có khí ph ế thũng. 
Có th ể chẩn đoán s ớm bằng ch ụp CLVT ng ực liều thấp (low dose chest computed 
tomography, LDCT) có hi ệu quả cải thiện khả năng sống sót ở bệnh nhân có ti ền sử hút 
thuốc lá ≥ 30 bao n ăm, vẫn đang hút ho ặc bỏ chưa quá 15 n ăm. Tuy nhiên ph ương pháp 
này ch ưa phổ biến vì t ốn kém và có nh ều bất cập nh ư can thi ệp quá m ức, theo dõi 
không đầy đủ. 
4.2.3. Giãn ph ế quản 
Do 2 b ệnh có cùng tri ệu chứng hô h ấp không đặc hiệu và b ất thường ch ức năng 
phổi tương tự, và m ặt khác CNTK được sử dụng ph ổ biến hơn CLVT nên ch ẩn đoán 
giãn ph ế quản dễ bị bỏ sót ở bệnh nhân hút thu ốc lá, có ho kh ạc đờm và h ạn chế lượng 
khí th ở ra. 
Lâm sàng : 2 đặc điểm nổi bật là lượng đờm hàng ngày nhi ều và th ường có nhi ều 
đợt kịch phát. T ần suất có Pseudomonas aeruginosa  định cư trong ph ế quản cao, và 
nguy c ơ tử vong do m ọi nguyên nhân cao h ơn. Khám ph ổi có th ể nghe ran ứ đọng. 
Xquang ng ực có th ể thấy hình ảnh tổ ong ho ặc hội chứng ph ế quản. 
Chẩn đoán xác định: ch ụp CLVT ng ực lớp mỏng 1 mm độ phân gi ải cao. 
Điều trị: điều trị cả BPTNMT và giãn ph ế quản trong đó chú tr ọng ki ểm soát 
nhiễm trùng c ấp và m ạn. Lưu ý trong tr ường hợp có giãn ph ế quản kèm theo thì ICS có 
thể không có ch ỉ định trong điều trị BPTNMT, đặc biệt ở bệnh nhân có vi khu ẩn định cư 
trong cây ph ế quản và nhi ễm trùng hô h ấp dưới tái di ễn, trừ khi b ệnh nhân có eosinophil 
máu cao và/ho ặc dấu hiệu của tăng ph ản ứng ph ế quản. Điều trị thay th ế trong tr ường 
hợp này là macrolides ho ặc roflumilast là điều trị có hi ệu quả kháng viêm t ăng bạch cầu

khí th ở ra. 
hợp này là macrolides ho ặc roflumilast là điều trị có hi ệu quả kháng viêm t ăng bạch cầu 
đa nhân trung tính và b ệnh nhân có ho kh ạc mạn tính.  
 
 45  4.2.4. Lao ph ổi  
Việt Nam là n ước có độ lưu hành b ệnh lao cao. Lao là b ệnh th ường gặp, có th ể có 
trước, ho ặc sau khi có ch ẩn đoán BPTNMT. L ưu ý lao ph ổi mới hoặc tái phát có th ể bỏ 
sót trong quá trình ch ăm sóc điều trị BPTNMT. 
BPTNMT có nguy c ơ cao b ị lao ph ổi, và là b ệnh đồng m ắc đứng hàng th ứ hai sau 
tiểu đường ở bệnh nhân lao. Ti ền sử lao có tác động tiêu c ực trên di ễn tiến dài h ạn của 
BPTNMT v ới tử vong s ớm hơn và t ăng tần suất các đợt kịch phát.  
BPTNMT c ũng thay đổi bệnh cảnh của lao và là y ếu tố nguy c ơ tăng bệnh tật và 
tử vong do lao. Khi có lao đồng m ắc BPTNMT, c ần điều trị song hành 2 b ệnh. Không 
có điều trị khác bi ệt cho b ệnh lao đồng m ắc và ng ược lại. 
4.3. TRÀO NG ƯỢC DẠ DÀY – TH ỰC QUẢN  
Được xem là m ột yếu tố nguy c ơ độc lập đối với các đợt kịch phát. C ơ chế chưa 
được hiểu rõ. Điều trị bằng các thu ốc ức chế bơm proton. 
4.4. HỘI CHỨNG CHUY ỂN HÓA VÀ TI ỂU ĐƯỜ NG 
Hội chứng chuyển hóa 
Tồn tại 3/5 tiêu chí sau đây:  
− Béo b ụng: vòng b ụng nam > 102 cm; n ữ > 88 cm. 
− Tăng huy ết áp (SP ≥ 130 và/ho ặc DP ≥ 85 mmHg). 
− Tăng Triglyceride máu ≥ 1,7 mmol/L ho ặc đang điều trị. 
− Giảm HDL: nam < 1 mmol/L; n ữ < 1,3 mmol/L ho ặc đang di ều trị. 
− Đường huy ết đói  > 5,5 mmol/L ho ặc đang điều trị. 
Tần suất hội chứng chuy ển hóa kho ảng trên 30%, ti ểu đường cùng là b ệnh th ường 
gặp và ảnh hưởng đến tiên l ượng. Ti ểu đường và BPTNMT v ẫn điều trị như thông th ường. 
Hội chứng chuy ển hóa là m ột phức hợp các b ất thường chuy ển hóa có liên quan 
với nhau, k ết hợp mạnh với tử vong s ớm do b ệnh lý tim m ạch. H ội chứng chuy ển hóa 
tăng nguy c ơ đái tháo đường týp 2 và kháng insulin. BPTNMT có nhi ều yếu tố nguy c ơ 
dẫn đến hội chứng chuy ển hóa và đái tháo đường nh ư: béo phì, xu h ướng ít ho ạt động, 
tăng các stress oxid hóa và viêm, và điều trị bằng corticoid. Đái tháo đường và h ội 
chứng chuy ển hóa ở người BPTNMT nhi ều hơn gấp 1,5 l ần so v ới dân s ố bình th ường. 
Điều trị hội chứng chuy ển hóa và đái tháo đường làm gi ảm nguy c ơ bệnh lý tim m ạch, 
giảm nhi ễm trùng ph ổi và gi ảm các đợt kịch phát. Đảo ng ược tình tr ạng đề kháng 
insulin làm gi ảm viêm và gi ảm suy s ụp cơ xương. 
Chiến lược điều trị gồm: v ận động, thay đổi về ăn uống, gi ảm cân, dùng thu ốc 
giảm lipid máu và gây đáp ứng insulin. 
 
 46 4.5. LOÃNG X ƯƠNG 
Hiện được xem là b ệnh đồng m ắc thường gặp, bệnh nhân th ường bị bỏ sót ch ẩn 
đoán và đi kèm v ới tình tr ạng sức khỏe và tiên l ượng xấu. 
Hay g ặp loãng x ương và gãy x ương trong BPTNMT, đi kèm v ới khí ph ế thũng, 
giảm BMI, gi ảm kh ối lượng cơ, tuổi cao, th ường xuyên dùng corticoid, và thi ếu vitamin D. 
Điều trị loãng x ương được điều trị như thông th ường theo h ướng dẫn, ch ủ yếu là gi ảm 
nguy c ơ gãy x ương gồm thay đổi lối sống và dinh d ưỡng, tăng cường calcium (1200-
1500 mg/ngày) và vitamin D (800-1000 đơn vị/ngày) cho các b ệnh nhân dùng corticoid. 
Ngoài ra c ần điều trị chống m ất xương bằng bisphosphonates cho b ệnh nhân có nguy c ơ 
gãy x ương th ấp đang dùng hàng ngày t ương đương ≥ 7,5 mg prednison m ỗi ngày, và 
cho b ệnh nhân có nguy c ơ gãy x ương trung bình ho ặc cao dùng corticoid ở bất kỳ liều 
nào. 
Corticoid dùng đường toàn thân t ăng nguy c ơ loãng x ương, nên tránh dùng nhi ều 
đợt liên ti ếp corticoid n ếu được. 
4.6. LO ÂU VÀ TR ẦM CẢM  
Lo âu và tr ầm cảm là nh ững bệnh đồng m ắc quan tr ọng trong BPTNMT, đi kèm 
với tiên l ượng xấu. Yếu tố nguy c ơ của lo âu tr ầm cảm là: ng ười trẻ tuổi, phái n ữ, hút 
thuốc lá, FEV 1 thấp, ho, điểm SGRQ cao, ti ền sử có b ệnh tim m ạch. Lo âu tr ầm cảm 
xảy ra trên BPTNMT, bên c ạnh điều trị BPTNMT c ần phối hợp điều trị chống trầm cảm 
giống nh ư các b ệnh nhân tr ầm cảm khác. 
Phục hồi chức năng có tác d ụng tốt trên tr ầm cảm. 
 
 47  CHƯƠNG V 
PHỤC HỒI CHỨC NĂNG HÔ H ẤP  
VÀ CHĂM SÓC GI ẢM NHẸ BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 
 
5.1. ĐẠI CƯƠNG 
5.1.1. Định nghĩa 
Theo H ội Lồng ng ực Hoa K ỳ/Hiệp Hội Hô h ấp châu Âu 2013 “PHCN hô h ấp là 
một can thi ệp toàn di ện dựa trên s ự lượng giá c ẩn thận ng ười bệnh ti ếp theo sau là 
chương trình điều trị phù h ợp với từng ng ười bệnh bao g ồm tập vận động, giáo d ục sức 
khỏe và thay đổi thái độ hành vi, được thiết kế nhằm cải thiện tình tr ạng th ể chất và tâm 
lý của người bệnh hô h ấp mạn tính và khuy ến khích tuân th ủ điều trị lâu dài”.  
5.1.2. Mục tiêu 
Giảm tri ệu chứng, c ải thiện chất lượng cu ộc sống và gia t ăng các ho ạt động th ể 
chất và xã h ội trong đời sống hàng ngày. Ch ương trình PHCN hô h ấp đã được chứng 
minh mang l ại nhiều lợi ích. (B ảng 5.1)  
Bảng 5.1.  Những lợi ích của chương trình PHCN hô h ấp 
Cải thiện khó thở, tình trạng sức khỏe và khả năng vận động ở bệnh 
nhân ổn định. Bằng chứng loại A 
Giảm nhập viện trong số bệnh nhân v ừa ra khỏi đợt cấp < 4 tuần. B ằng chứng loại B 
Giáo dục sức khỏe đơn thuần không đem lại hiệu quả. B ằng chứng loại C 
Tự quản lý bệnh kèm trao đổi với nhân viên y t ế cải thiện tình trạng 
sức khỏe, giảm nhập viện. Bằng chứng loại B 
5.1.3. Ch ỉ định và chống chỉ định 
Chỉ định: chương trình PHCN hô h ấp nên th ực hiện ở tất cả những b ệnh nhân 
BPTNMT ngay c ả ở giai đoạn sớm. Đặc biệt, PHCN hô h ấp cần thực hiện đối với các 
trường hợp sau dù đã được dùng thu ốc tối ưu:  
− Khó th ở và các tri ệu chứng hô h ấp mạn tính. 
− Chất lượng cu ộc sống kém, gi ảm tình tr ạng sức khỏe chung. 
− Khó kh ăn khi th ực hiện các sinh ho ạt hàng ngày. 
 48 − Lo âu, tr ầm cảm. 
− Suy dinh d ưỡng. 
− Tăng sử dụng d ịch vụ y tế (đợt cấp và nh ập viện nhi ều, th ăm khám nhi ều 
lần…). 
− Rối loạn trao đổi khí bao g ồm hạ oxy máu. 
Chống chỉ định 
− Có các v ấn đề về chỉnh hình ho ặc thần kinh có th ể làm h ạn chế khả năng đi lại 
hoặc phối hợp trong lúc t ập vận động. 
− Độ khó th ở mMRC >  4. 
− Có các b ệnh ph ối hợp như bệnh tâm th ần, bệnh tim m ạch không ổn định. 
5.2. CÁC THÀNH PH ẦN CỦA CHƯƠNG TRÌNH PHCN HÔ H ẤP 
Chương trình PHCN hô h ấp toàn di ện bao g ồm lượng giá b ệnh nhân, t ập vận động, 
tập cơ hô h ấp,  giáo d ục sức khỏe và t ự quản lý b ệnh. 
5.2.1. Lượng giá bệnh nhân 
Lượng giá: trước khi tham gia ch ương trình PHCN hô h ấp:  
− Đo CNTK và phân nhóm ABCD theo GOLD.  
− Đánh giá b ệnh đồng m ắc: tim m ạch, c ơ xương kh ớp, tâm th ần kinh. 
− Đánh giá kh ả năng gắng sức bằng các nghi ệm pháp đi bộ. 
− SpO 2 giảm > 4% sau g ắng sức là có nguy c ơ thiếu oxy máu khi g ắng sức. 
− Đánh giá s ức cơ của các c ơ hô h ấp và c ơ tứ đầu đùi.  
− Đánh giá dinh d ưỡng (cân n ặng, kh ối nạc, % m ỡ...). 
− Đánh giá lo âu, tr ầm cảm...  
5.2.2. Tập vận động 
Là thành ph ần chủ yếu và b ắt buộc của chương trình PHCN hô h ấp và là cách t ốt 
nhất để cải thiện hoạt động cơ xương ở bệnh nhân BPTNMT.  
Phương thức tập luyện bao g ồm tập sức bền (endurance), t ập sức cơ (strenght), 
các bài t ập căng giãn, t ập cơ hô h ấp. 
− Tập sức bền: tập chi d ưới nhằm làm kh ỏe các c ơ giúp đi lại và c ải thiện hoạt 
động tim ph ổi. Tập chi trên giúp gi ảm bớt khó th ở và gi ảm bớt nhu c ầu thông khí trong 
các ho ạt động dùng tay. 
Cách t ập: tập chi d ưới: dùng th ảm lăn (kh ởi đầu từ 800m/gi ờ, tăng dần cho đến 5 
km/gi ờ hoặc xe đạp lực kế (khởi đầu bằng 30 vòng/phút) ho ặc đi bộ trên m ặt phẳng. 
 49  Tập chi trên: dùng máy t ập tay c ơ công k ế (arm cycle ergometer), nâng t ạ tự do ho ặc 
bằng đàn hồi.  
− Tập sức cơ: lập đi lập lại nhiều lần cùng m ột động tác làm gia t ăng kh ối cơ và 
sức cơ tại chỗ, nên v ận động nh ịp nhàng, t ốc độ kiểm soát t ừ chậm đến trung bình, k ết 
hợp với hít vào khi giãn c ơ và th ở ra khi co c ơ. Các c ơ nên t ập: cơ tứ đầu đùi, cơ tam 
đầu, cơ nhị đầu, cơ Delta, c ơ ngực lớn… 
Cách t ập: chi d ưới: đạp xe, nâng chân, b ăng đàn hồi, bước bậc thang, bài t ập ngồi 
đứng…; chi trên: máy t ập (kh ởi đầu 50 vòng/phút không kháng l ực), nâng t ạ tự do (kh ởi 
đầu: 1/4 kg – 1 kg), b ăng đàn hồi, ném bóng… L ập lại 8 – 12 l ần/động tác x 1 – 3 
đợt/buổi tập x 2 - 3 ngày/tu ần.   
Các bài t ập căng giãn: c ải thiện các b ất thường v ề tư thế và dáng đứng có ảnh 
hưởng đến hoạt động hô h ấp như cứng cột sống, lệch cột sống, nhô vai, l ệch vai….; bao 
gồm cả chi trên l ẫn chi d ưới như bắp tay, b ắp chân, khoeo chân, c ổ, vai… 
− Tập cơ hô h ấp: tập vận động cơ hô h ấp có th ể được thêm vào bài t ập vận động, 
giúp t ăng cường ho ạt động của cơ hô h ấp và gi ảm bớt khó th ở trong sinh ho ạt hàng 
ngày. T ập cơ hô h ấp chỉ định cho nh ững bệnh nhân có b ằng ch ứng ho ặc nghi ng ờ yếu 
cơ hô h ấp. Dụng cụ tập cơ hô h ấp là d ụng cụ nhỏ gọn, giúp ng ười bệnh tăng kh ả năng 
hít vào. S ố lần tập trung bình: 30  lần/15 phút. 
Cường độ tập luyện: cần phù h ợp với độ nặng của bệnh, m ức độ hạn chế do tri ệu

Cường độ tập luyện: cần phù h ợp với độ nặng của bệnh, m ức độ hạn chế do tri ệu 
chứng bệnh, b ệnh lý đi kèm và s ự năng động của từng ng ười bệnh. Th ường sử dụng các 
điểm tri ệu chứng để điều chỉnh và duy trì m ức độ vận động nh ư 
− Thang điểm Borg. Điểm Borg 4 – 6 là m ục tiêu thích h ợp khi luy ện tập. 
− Nhịp tim trong lúc t ập sao cho x ấp xỉ 75% nh ịp tim t ối đa (NTT Đ) theo công th ức:  
    NTT Đ = 220 – tu ổi. 
Các biện pháp h ỗ trợ: để việc tập vận động có th ể đạt hiệu quả tối ưu: 
− Thuốc giãn ph ế quản trước khi t ập vận động giúp c ải thiện khả năng gắng sức.   
− Thở oxy: đối với bệnh nhân gi ảm bão hòa oxy khi g ắng sức, oxy giúp t ăng kh ả 
năng gắng sức và gi ảm khó th ở. Đối với bệnh nhân không h ạ oxy máu khi g ắng sức, 
oxy giúp gia t ăng hi ệu quả tập sức bền. Đối với bệnh nhân đang th ở oxy dài h ạn tại nhà 
nên t ăng lưu lượng oxy khi v ận động.  
− Dụng cụ hỗ trợ đi lại: một số bệnh nhân nên s ử dụng các d ụng cụ như gậy, 
khung đẩy có bánh xe (wheeled walking aid) v ới tư thế chồm ng ười ra phía tr ước với 
điểm tựa ở hai tay giúp gi ảm bớt khó th ở và tăng kh ả năng gắng sức. 
5.2.3. Giáo d ục sức khỏe - kỹ năng tự xử trí bệnh 
Nội dung : các ch ủ đề giáo d ục sức khỏe được liệt kê ở bảng 5.2. 
 
 50 Bảng 5.2.  Các nội dung giáo d ục sức khỏe 
− Các ph ương pháp t ập thở: bao g ồm thở chúm môi, th ở ra ch ủ động, các t ư thế 
đối phó khó th ở và cách ph ối hợp giữa tập thở và các ho ạt động th ường ngày.  
− Các k ỹ thuật làm s ạch ph ế quản: bao g ồm ho h ữu hiệu, kỹ thuật thở ra m ạnh 
(forced expiratory technique  - FET, d ẫn lưu tư thế và v ỗ rung.   
Kỹ năng tự quản lý bệnh: người bệnh được khuy ến khích tham gia ch ủ động và 
hướng đến cuộc sống lành m ạnh, tích c ực với chất lượng cu ộc sống cao. H ướng dẫn 
bệnh nhân bi ết sử dụng bảng kế hoạch điều trị cá nhân hóa được xây d ựng tr ước đó để 
đối phó v ới các di ễn biến sớm của đợt cấp. Cần xây d ựng m ối giao ti ếp cởi mở, thân 
thiện và quan tâm, chú ý đến tâm t ư tình c ảm và nhu c ầu thật sự của người bệnh, phát 
hiện những vấn đề về tâm lý th ường gặp như lo âu, tr ầm cảm, m ất tự tin, ng ại giao ti ếp. 
5.3. XÂY D ỰNG CHƯƠNG TRÌNH PHCN HÔ H ẤP 
5.3.1.  PHCN hô h ấp giai đoạn ổn định 
PHCN hô h ấp có th ể tổ chức ngo ại trú, n ội trú ho ặc tại nhà. PHCN hô h ấp ngo ại 
trú được áp d ụng rộng rãi nh ất, hiệu quả, an toàn, và ti ện lợi, bao g ồm > 20 bu ổi tập hay 
kéo dài 6 – 8 tu ần với > 3 bu ổi tập mỗi tuần hoặc 2 bu ổi tại cơ sở y tế và 1 bu ổi tập tại 
nhà có giám sát. M ỗi buổi tập kho ảng 20 - 30 phút; n ếu bệnh nhân m ệt có th ể bố trí 
những kho ảng ngh ỉ ngắn xen k ẽ trong bu ổi tập. M ột ví d ụ thiết kế chương trình PHCN 
hô hấp kéo dài 8 tu ần được trình bày trong ph ụ lục 8. PHCN hô h ấp nội trú áp d ụng cho 
hỗ trợ nhóm, thi ếu sự phối hợp của các nhân viên y t ế từ nhiều lĩnh vực, dụng cụ tập 
luyện không đồng nh ất… 
 Giáo dục kiến thức 
- Sinh lý hô h ấp và sinh lý b ệnh học của BPTNMT. 
- Đối phó với bệnh phổi mạn tính và các chu ẩn bị cuối đời.  
- Du lịch, giải trí, tình d ục. 
- Dinh d ưỡng đúng cách. 
- Bảo toàn năng lượng và các cách đơn giản hóa công vi ệc. 
Giáo dục kỹ năng 
- Các ph ương pháp làm s ạch phế quản. 
- Ích lợi của vận động và duy trì các t ập luyện thể chất. 
- Các ph ương pháp t ập thở. 
- Sử dụng thuốc đúng cách, bao g ồm cả oxy. 
Giáo dục hành vi 
- Phòng ng ừa và chẩn đoán sớm đợt cấp BPTNMT. 
- Kiểm soát lo âu và s ợ hãi, bao g ồm cả phương pháp th ư giãn và x ử trí stress. 
- Cai thu ốc lá. 
 51  5.3.2. PHCN hô h ấp sau đợt cấp 
PHCN hô h ấp có th ể khởi đầu sớm ngay trong đợt cấp khi b ệnh nhân còn đang 
nằm vi ện. Kh ởi đầu PHCN hô h ấp sớm < 3 tu ần sau đợt cấp giúp c ải thiện khả năng 
gắng sức, giảm tri ệu chứng, tăng CLCS, gi ảm tử vong và gi ảm tỉ lệ tái nh ập viện. 
+ Nếu bệnh nhân n ặng, hôn mê, n ằm ở khoa h ồi sức/săn sóc đặc biệt: chỉ tập vận 
động th ụ động, c ử động kh ớp, kéo dãn c ơ, kích thích điện cơ – thần kinh. 
+ Nếu bệnh nhân t ỉnh táo: T ập di chuy ển trên gi ường  ngồi cạnh gi ường  ngồi 
ghế  đứng  bước đi trong phòng… 
5.4. CHĂM SÓC GI ẢM NHẸ Ở BỆNH NHÂN BPTNMT GIAI ĐOẠN CUỐI ĐỜI 
5.4.1. Hỗ trợ dinh dưỡng  
Đánh giá dinh d ưỡng 
− Dựa vào cân n ặng ho ặc BMI: suy dinh d ưỡng khi BMI < 21 kg/m2, hoặc sụt 
cân ngoài ý mu ốn > 1% cân n ặng trong 6 tháng g ần đây, ho ặc sụt cân ngoài ý mu ốn > 
5% cân n ặng trong 1 tháng g ần đây. 
− Dựa vào ch ỉ số khối không m ỡ FFMI (Fat free mass index): kh ối không m ỡ 
bao g ồm các c ơ quan, c ơ, xương và n ước, có th ể được ước tính b ằng đo bề dày n ếp gấp 
da, đo kháng tr ở điện sinh h ọc (bio – electric impedance). FFMI được tính b ởi công 
thức FFM / chi ều cao2; gọi là g ầy đét khi FFMI < 16kg/m2 ở nam và < 15kg/m2 ở nữ. 
Điều chỉnh suy dinh d ưỡng 
− Chế độ ăn: tính toán nhu c ầu năng lượng cơ bản (nam 24 kcal/kg/24h, n ữ 
22kcal/kg/24h), có hi ệu chỉnh các h ệ số hoạt động, m ức độ tắc ngh ẽn, phân b ố khẩu 
phần theo t ỉ lệ đạm 1g/kg/ngày; béo 20 – 30 % và carbohydrat: 40 – 50 % t ổng năng 
lượng hàng ngày. Nên dùng kh ẩu phần giàu ch ất béo ở những bệnh nhân BPTNMT có 
tăng thán khí trong máu v ới paCO 2 > 50mmHg. 
− Dùng thu ốc: dùng steroids đồng hóa k ết hợp với tập vận động, u ống ho ặc tiêm 
bắp, từ 2 - 6 tháng có th ể giúp t ăng kh ối không m ỡ mà không t ăng kh ối mỡ.  
5.4.2. Hỗ trợ tâm lý 
BPTNMT th ường kèm theo t ăng nguy c ơ lo âu, tr ầm cảm và các r ối loạn tâm th ần 
khác, nh ưng th ường không được nhận biết và điều trị đúng m ức. Các b ệnh lý tâm th ần 
kinh có s ẵn cũng th ường làm cho các r ối loạn tâm lý n ặng nề hơn. 
Tầm soát 
Đánh giá tình tr ạng tâm lý xã h ội bằng các b ảng câu h ỏi tầm soát (Hospital 
Anxiety and Depression Questionnaire hay Beck Depression Inventory)  và nh ận biết 
các tr ạng thái tâm lý đa dạng của bệnh nhân nh ư lo lắng, s ợ hãi, gi ận dữ, tội lỗi, bất 
chấp, oán gi ận, bu ồn phi ền, sầu khổ, vô d ụng, tự cô lập, thất vọng… 
 
 52 Xử trí 
Những bệnh nhân r ối loạn tâm lý trung bình và n ặng nên được điều trị chuyên 
khoa. Các b ệnh nhân còn l ại nên được tư vấn hỗ trợ, hướng dẫn các k ỹ năng đối phó v ới 
stress: t ập thư giãn, th ả lỏng cơ, yoga… 
5.4.3. Điều trị giảm nhẹ khó thở  
Khó th ở kháng tr ị với điều trị thông th ường khá th ường gặp, chi ếm tỉ lệ 50% ở 
giai đoạn nặng, nh ất là nh ững năm cu ối đời, ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cu ộc 
sống và khi ến cho ng ười bệnh hầu như tàn ph ế. Ngoài các thu ốc giãn ph ế quản kinh 
điển, điều trị giảm nh ẹ hoặc xoa d ịu khó th ở bao g ồm cả biện pháp dùng thu ốc và không 
dùng thu ốc.  
Oxy liệu pháp 
Thở oxy liên t ục ở bệnh nhân BPTNMT n ặng có h ạ oxy máu lúc ngh ỉ giúp gi ảm 
khó th ở, giảm tử vong và c ải thiện chất lượng cu ộc sống; không có b ằng ch ứng th ở oxy 
giảm khó th ở ở bệnh nhân BPTNMT n ặng không có h ạ oxy máu.   
Thở máy không xâm nh ập 
Thở máy không xâm nh ập áp l ực dương tại nhà được chỉ định cho b ệnh nhân t ăng 
CO 2 máu m ạn tính (paCO 2 > 52 mmHg) có th ể giúp c ải thiện thời gian s ống còn.  
Dẫn xuất thuốc phiện 
Thường dùng Morphin d ạng viên u ống phóng thích ch ậm liều trung bình 20mg/ 
ngày, điều chỉnh li ều mỗi tuần trong 4 – 6 tu ần đầu (Bảng 5.3), l ưu ý d ạng Morphin 
phun khí dung không có hi ệu quả.  
Bảng 5.3.  Phác đồ điều trị khó thở bằng Morphin ở bệnh nhân BPTNMT  
giai đoạn cuối đời 
Phác đồ Li ều dùng  
Khởi đầu + Khởi đầu với Morphin u ống 0,5mg 2 l ần/ngày x 2 ngày, sau đó 
tăng lên 0,5mg u ống mỗi 4 giờ đến hết tuần 1. 
Tăng liều + Nếu dung nạp, tăng liều lên 1mg u ống mỗi 4 giờ trong tuần 2; sau 
đó tăng thêm 1mg/ tu ần cho đến khi đạt liều thấp nhất có hiệu quả 
giảm khó thở. 
+ Khi liều ổn định đã đạt được (vd: không thay đổi liều đáng kể trong 
2 tuần và giảm khó th ở), thay bằng Morphin d ạng phóng thích 
chậm với liều tương đương. 
Tác dụng phụ + Nếu bị nhiều tác dụng phụ của Morphin (nôn ói, lú l ẫn..), có th ể 
thay thế bằng Hydromorphin u ống với liều tương đương (1mg 
Hydromorphin = 5mg Morphin). 
+ Cho thuốc chống táo bón và thu ốc làm mềm phân để tránh táo bón 
do morphin . 
 
Các biện pháp không dùng thu ốc 
Các bi ện pháp có hi ệu quả giảm khó th ở bao g ồm vỗ rung thành ng ực, thở chúm 
môi...    
 53  TÀI LIỆU THAM KH ẢO 
1.   Nguyễn Thị Xuyên, Đinh Ngọc Sỹ, Nguyễn Viết Nhung và c ộng sự (2010). 
Nghiên c ứu tình hình d ịch tễ bệnh ph ổi phế quản tắc ngh ẽn mạn tính ở Việt Nam. 
Tạp chí Y học thực hành (704). S ố 2/2010.   
2.  Bartlett J.G, Sethi S, Sexton D.J, et al. (2017). Management of infection in 
exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease. UpToDate 
3. Bestall J.C , Paul EA, Garrod R,  et al (1999). Usefulness of the Medical Research 
Council (MRC) dyspnoea scale as a measure of disability in pa tients with chronic 
obstructive pulmonary disease. Thorax, 54 (7), 581 - 6.  
4.  Bộ Y tế (2014). H ướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh hô h ấp.

môi...    
4.  Bộ Y tế (2014). H ướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh hô h ấp. 
5.  Burge PS, Calverley PMA, Jones PW, Spencer S, Anderson JA, Maslen TK 
(2000), "Randomised, double blind, placebo controlled study of fluticasone 
propionate in patients with moderate to severe chronic obstructive pulmonar y 
disease: the ISOLDE trial ", Br Med J , 320, pp. 1297-1303.  
6.  Burge S; Wendzicha J.A.  (2003). COPD exacerbations: definitions and 
classifications. Eur Respir J Suppl, 41 46s-53s . 
7. Fragoso E; André S, Boleo-Tomé JP, et al ( 2016). Understanding COPD: A vision 
on phenotypes, comorbidities and treatment approach. Rev Port Pneumol .; 
22(2):101---111. S. 
8. Global strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chr onic 
Obstructive Pulmonary Disease:  Update 2018. http://ww.goldcopd.org  
9. American Thoracic Society, European Respiratory Society ATS/ERS 
statement (2013): Key concepts and Advances in Pulmonary Rehabilittion – Am J 
Respir Crit Care Med   Vol188, Iss 8, pp e13 – e64.  
10. American College of Chest Physicians, American Association o f 
Cardiovascular and Pulmonary Rehabilitation (2007). Pulmonary 
rehabilitation: Joint ACCP/AACVPR evidence-based practice guide lines; 
Chest ;131;4S-42S.  
11. Magadle R, McConnell AK, Beckerman M, Weiner P (2007). Inspiratory 
muscle training in pulmonary rehabilitation program in COPD patient s. Respir 
Med; 2:1500-5. 
12. O'Brien K, Geddes EL, Reid WD, Brooks D, Crowe J (2008). Inspiratory 
muscle training compared with other rehabilitation interventions in chr onic 
obstructive pulmonary disease: a systematic review update. J Cardiopulm Rehabil 
Prev ; 28:38-41. 
13. Wilkinson T, Donaldson G, Hurst J, Seemungal T, Wedzicha J (2004). Early 
therapy improves outcomes of exacerbations of chronic obstructive pulmona ry 
 54 disease. Am J Respir Crit Care Med ;169:398–1303. 
14. Guell R, Casan P, Belda J, Sangenis M, Morante F, Guyatt GH, Sanc his J 
(2000). Long-term effects of outpatient rehabilitation of COPD: a r andomized 
trial. Chest ;117:976–983. 
15. Markciniuk DD, Goodridge D, Hernandez P (2007). Managing dyspnea in 
patients with advanced COPD: A Canadian Thoracic Society clinica l practice 
guideline. Can Respir J ; 18(2): 69-78.  
16. Bianchi R, Gigliotti F, Romagnoli I, Lanini B, Castellani C, Gra zzini M, 
Scano G (2004). Chest wall kinematics and breathlessness during pursedlip 
breathing in patients with COPD. Chest ; 35:459–465. 
17. Ferreira IM, Brooks D, Lacasse Y, Goldstein RS.  (2000) – Nutritional support for 
individuals with COPD. Chest; 117:672 – 678. 
18. Schols AMWJ, Fredrix EW, Soeters PB,Westerterp KR, Wouters EFM 
(1991) . Resting energy expenditure in patients with chronic obstructive pulmonary 
disease. Am J Clin Nutr ; 5:983–987. 
19. Creutzberg EC, Wouters EF, Mostert R, Weling-Scheepers CA, Sc hols AM 
(2003). Efficacy of nutritional supplementation therapy in depleted pati ents with 
chronic obstructive pulmonary disease. Nutrition ; 19:120–127. 
20. Dowson CA, Cuijer RG, Mulder RT (2004). Anxiety and self management 
behavior in chronic pulmonary disease: what has been learned? Chron Respir Dis ; 
1:213–220. 
21. McCathie HC, Spence SH, Tate RL (2002). Adjustment to chronic obstructive 
pulmonary disease: the importance of psychological factors. Eur Respir J ; 19:47–53. 
22. Halil Ibrahim Yakan, Hakan Gunen, Erkan Pehlivan, Selma Aydogan (2017). 
The role of Tuberculosis in COPD. International Journal of COPD  2017:12 323-
329 
23. Jones, P , Harding G, Berry P,  et al (2009). Development and first validation of the 
COPD assessment test. Eur Respir J, 34(3), 648-54.   
24. Klaus F. Rabe, Bianca Beghé and Leonardo M. Fabbri (2017), Peripheral 
eosinophil count as a biomarker for the management of COPD: not ther e yet, Eur 
Respir J 2017; 50: 1702165. 
25. Miravitlles M, Vogelmeier C, Roche N , et all (2016), A review of national 
guidelines for management of COPD in Europe, Eur Respir J  2016; 47: 625–637. 
26. Miravitlles M, Soler-Cataluña JJ, Calle M, Soriano JB.  (2013), Treatment of 
COPD by clinical phenotypes: putting old evidence into clinical pract ice, 
European Respiratory Journal  41: 1252-1256. 
27. Plaza V, Álvarez F, Calle M , et al  (2017) “Consensus on the Asthma–COPD 
Overlap (ACO) Between the Spanish COPD Guidelines (GesEPOC) a nd the 
Spanish Guidelines on the Management of Asthma (GEMA)” Arch 
 55  Bronconeumol . 53(8):443–449. 
28. Martinez-Garcia MA, Miravitlles M. ( 2017), Bronchiectasis in COPD patients: 
more than a comorbidity? International Journal of COPD : 12 1401–1411. 
29. Divo M, Cote C, de Torres JP,  et al ( 2012), Comorbidities and Risk of Mortality 
in Patient with Chronic Obstructive Pulmonary Diseases. Am J respire Crit Care 
Med Vol 186(2), pp 155-161, Jul 15.  
30. Miravitlles M, Mayordomo C, Artés M, Sánchez-Agudo L, Nicolau F, Segú J L. 
(1999), "treatment of chronic obstructive pulmonary disease and its exac erbations 
in general practice", Respir Med J , 93, pp. 173-179. 
31. Ngô Quý Châu và CS (2017). B ản dịch GOLD ti ếng vi ệt– Nhà xuất bản Y học. 
32. Ngô Quý Châu và CS (2002), “Tình hình ch ẩn đoán và điều trị bệnh ph ổi tắc 
nghẽn mạn tính t ại Khoa Hô h ấp Bệnh vi ện Bạch Mai trong 5 n ăm 1996 - 2000”, 
Thông tin Y h ọc lâm sàng, NXB Y học, tr. 50 - 58. 
33. Mirza S, Benzo R, (2017), Chronic Obstructive Pulmonary Disease Phenotypes: 
Implications for Care, Mayo Clin Proc ; 92(7):1104-1112. 
34. Stoller J.K, Barnes P.J, Hollingsworth H (2017).  Management of exacerbations 
of chronic obstructive pulmonary disease. UpToDate 
35. Weiss S.T, Stoller J.K, Hollingsworth H (2017). Chronic obstructive pulmonary 
disease: Prognostic factors and comorbid conditions. UpToDate 
36. WHO (2013). Package of essential noncommunicable (PEN) disease interventions 
for primary health care in low-resource settings. 
37. Yingmeng Ni and Guochao Shi (2017), Phenotypes contribute to treatments, Eur 
Respir J ; 49: 1700054. 
 
 56 PHỤ LỤC 1. DANH M ỤC THUỐC THIẾT YẾU  
Tuyến y t ế cơ sở (Qu ận/Huy ện và tr ạm y t ế xã, ph ường): s ẽ thực hiện cấp phát 
thuốc và qu ản lý cho nh ững bệnh nhân đã được tuy ến trên ch ẩn đoán và ch ỉ định. 
Thuốc Li ều dùng 
Cường beta 2 tác d ụng ngắn 
 
Salbutamol Salbutamol, ống 0,5mg/ml; tiêm d ưới da hoặc truyền tĩnh mạch 
Salbutamol 5mg/5ml, truy ền tĩnh mạch  
Viên 4mg, u ống ngày 4 viên, chia 4 l ần, hoặc 
Nang khí dung 5mg, khí dung ngày 4 nang, chia 4 l ần, hoặc 
Ventolin x ịt 100mcg/l ần xịt, xịt ngày 4 lần, mỗi lần 2 nhát 
 
Terbutaline Bricanyl 0,5mg/ml, tiêm d ưới da hoặc truyền tĩnh mạch 
Viên 5mg, u ống ngày 4 viên, chia 4 l ần, hoặc 
Nang khí dung 5mg, khí dung ngày 4 nang, chia 4  l ần 
Cường beta 2 tác d ụng kéo dài 
Bambuterol D ạng viên, u ống 1-2 viên/ngày 
Indacaterol D ạng hít, 150mcg/l ần hít, ngày hít 1 l ần  
Kháng cholinergic 
Tiotropium  Dạng phun h ạt mịn, 2,5 mcg/l ần hít, ngày hít 2 hít/l ần 
vào buổi sáng 
Kết hợp cường beta 2 tác d ụng ngắn và kháng cholinergic 
 
Fenoterol/Ipratropium Dạng khí dung (1ml ch ứa Fenoterol 0,25 mg/Ipratropium 
0,5mg), khí dung  ngày 3 l ần, mỗi lần pha 1- 2ml Fenoterol/ 
Ipratropium v ới 3 ml natriclorua 0,9% 
Dạng xịt, liều 0,02 mg/ 0,05mg cho m ột liều xịt: xịt ngày 3 lần, 
mỗi lần 2 nhát 
Salbutamol/Ipratropium Nang 2,5ml  chứa Ipratropium bromide 0.5mg, salbutamol 
2,5mg. Khí dung ngày 3 nang, chia 3 l ần 
Kết hợp cường beta 2 và kháng cholinergic tác d ụng kéo dài 
Indacaterol/Glycopyrronium 
 Dạng hít, Nang ch ứa Indacaterol  110 mcg/ glycopyrronium 50 
mcg. Hít ngày 1 nang vào bu ổi sáng 
Olodaterol/tiotropium 
 Dạng hít. Liều 2,5mcg/2,5mcg cho m ột liều hít; hít 2 li ều vào 
buổi sáng 
 Dạng hít. Liều 62,5mcg/25mcg cho 1 li ều hít; hít 2 li ều vào buổi 
sáng 
Nhóm Methylxanthin 
Chú ý: t ổng liều (bao g ồm tất cả các thu ốc nhóm methylxanthin) không quá 10mg/kg/ngày. 
Không dùng kèm thu ốc nhóm macrolid vì nguy c ơ độc tính gây bi ến chứng tim m ạch. 
Aminophyllin  Ống 240mg. Pha truy ền tĩnh mạch ngày 2 ống. Pha 1 ống 
240mg với 100 ml glucose 5%, truy ền tĩnh mạch chậm trong 30 
 57  Thuốc Li ều dùng 
phút.  hoặc 
 Pha 1/2 ống với 10ml glucose 5%, tiêm t ĩnh mạch trong c ấp cứu 
cơn khó thở cấp. 
Theophylin phóng thích 
chậm (SR) Viên 0,1g ho ặc 0,3g. Liều 10mg/kg/ngày. U ống chia 2 l ần. 
Theophylin lo ại thường Viên 0,1g. Li ều uống 04 viên/ngày chia 4 l ần. 
Glucocorticosteroids d ạng phun hít 
Chú ý: c ần súc mi ệng sau s ử dụng các thu ốc dạng phun hít có ch ứa glucocorticosteroid 
Beclomethason D ạng xịt chứa 100mcg/li ều. Xịt ngày 4 li ều, chia 2 l ần 
 
Budesonid Nang khí dung 0,5mg. Khí dung ngày 2-4 nang, chia 2 -4 lần, 
hoặc 
Dạng hít, xịt, liều 200mcg/li ều. Dùng 2-4 li ều/ngày, chia 2 l ần. 
Fluticason Nang 5mg, khí dung ngày 2-4 nang, chia 2 -4 lần

phút.  hoặc 
 
hoặc 
Fluticason Nang 5mg, khí dung ngày 2-4 nang, chia 2 -4 lần 
Kết hợp cường beta 2 tác d ụng kéo dài và Glucocoticosteroids 
Formoterol/Budesonid D ạng ống hít. Liều 160mcg/4,5mcg cho 1 li ều hít. Dùng 2-4 
liều/ngày, chia 2 l ần 
Salmeterol/Fluticason D ạng xịt hoặc hít. Liều 50mcg/250mcg ho ặc 25mcg/250mcg 
cho 1 liều. Dùng ngày 2-4 li ều, chia 2 l ần. 
Fluticason/vilanterol D ạng ống hít. Liều 100mcg/25mcg ho ặc 200mcg/25mcg cho 1 
liều hít. Dùng 1 li ều/ngày 
Glucocorticosteroids đường toàn thân 
Prednisolon Viên 5mg. U ống ngày 6-8 viên, u ống 1 lần lúc 8h sau ăn 
sáng. 
Methylprednisolon Viên 4mg, 16mg. 
Lọ tiêm tĩnh mạch 40mg. Ngày tiêm 1-2 l ọ 
Chất ức chế Phosphodiesterase 4 
Chất ức chế Phospho- 
diesterase 4 Roflumilast 500mcg. U ống 1 viên/ngày 
Kháng sinh  Nhóm beta lactam/betalactam + clavulanic 
Nhóm Cephalosporin 
Nhóm Macrolide (erythromycin, azithromycin…) 
Nhóm Quinolone (levofloxacin, moxifloxacin…) 
 
 58 PHỤ LỤC 2. ĐÁNH GIÁ B ỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH  
VỚI BẢNG ĐIỂM CAT (COPD ASSESSMENT TEST) 
Thang điểm CAT g ồm 8 câu h ỏi, cho b ệnh nhân t ự đánh giá m ức độ từ nhẹ tới 
nặng, m ỗi câu đánh giá có 6 m ức độ, từ 0 -5, t ổng điểm từ 0 -> 40.  
Bác s ỹ hướng dẫn bệnh nhân t ự điền điểm phù h ợp vào ô t ương ứng. B ệnh nhân b ị ảnh 
hưởng bởi bệnh tương ứng với mức độ điểm nh ư sau: 40-31 điểm: ảnh hưởng rất nặng; 
30-21 điểm: ảnh hưởng nặng; 20-11 điểm: ảnh hưởng trung bình; ≤ 10 điểm: ít ảnh hưởng. 
Họ tên:  Ngày đánh giá: 
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính của ông/bà nh ư thế nào? 
Hãy sử dụng công c ụ đánh giá CAT 
Bộ câu h ỏi này s ẽ giúp ông/bà và các nhân viên y t ế đánh giá tác động của BPTNMT ảnh 
hưởng lên s ức khỏe và cu ộc sống hàng ngày c ủa ông/bà. Nhân viên y t ế sẽ sử dụng nh ững câu 
trả lời của ông/bà và k ết quả đánh giá để giúp h ọ nâng cao hi ệu qu ả điều trị BPTNMT c ủa 
ông/bà và giúp ông/bà được lợi ích nhi ều nhất từ việc điều trị. 
Đối với mỗi mục dưới đây, có các ô điểm số từ 0 đến 5, xin vui lòng đánh d ấu (X) vào mô 
tả đúng nh ất tình tr ạng hi ện tại của ông/bà. Ch ỉ chọn một phương án tr ả lời cho m ỗi câu.  
Ví dụ: Tôi rất hạnh phúc                                                                            Tôi r ất buồn 
Điểm 
Tôi hoàn toàn  
không ho  Tôi ho th ường xuyên  
 
Tôi không có chút 
đờm nào trong ph ổi  Trong ph ổi tôi có r ất 
nhiều đờm  
 
Tôi không có c ảm 
giác nặng ngực  Tôi có c ảm giác r ất 
nặng ngực  
 
Tôi không b ị khó thở 
khi lên d ốc hoặc lên 
một tầng lầu (gác)  Tôi rất khó th ở khi 
lên dốc hoặc lên một 
tầng lầu (gác)  
 
Tôi yên tâm ra kh ỏi 
nhà dù tôi có b ệnh 
phổi  Tôi không yên tâm 
chút nào khi ra kh ỏi 
nhà vì tôi có b ệnh phổi  
 
Tôi ngủ ngon giấc  Tôi không ng ủ ngon 
giấc vì tối có bệnh phổi  
 
Tôi cảm thấy rất 
khỏe  Tôi cảm thấy không 
còn chút s ức lực nào  
    
               T ổng điểm  0 1 2 4 5 
0 1 2 3 4 5 
0 1 2 3 4 5 
0 1 2 3 4 5 
0 1 2 3 4 5 
0 1 2 3 4 5 
0 1 2 3 4 5 0 1 2 3 4 5 
 59  PHỤ LỤC 3. ĐÁNH GIÁ B ỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH  
VỚI BẢNG ĐIỂM mMRC  
(MODIFIED MEDICAL RESEARCH COUNCIL) 
Bảng điểm đánh giá khó th ở mMRC Điểm 
Khó thở khi gắng sức mạnh 0 
Khó thở khi đi vội trên đường bằng hay đi lên dốc nhẹ 1 
Đi bộ chậm hơn người cùng tuổi vì khó th ở hoặc phải dừng lại để thở khi đi 
cùng tốc độ với người cùng tuổi trên đường bằng 2 
Phải dừng lại để thở khi đi bộ khoảng 100m hay vài phút trên đường bằng 3 
Khó thở nhiều đến nỗi không th ể ra khỏi nhà hoặc khó thở ngay cả khi thay 
quần áo 4 
 60 PHỤ LỤC 4. CÁCH S Ử DỤNG  
CÁC DỤNG CỤ PHÂN PH ỐI THUỐC 
1. Bình hít định liều (MDIs) 
Bình hít định li ều (MDIs) là thi ết bị phun hít c ầm tay dùng l ực đẩy để phân b ố 
thuốc. MDI có h ộp kim lo ại có áp l ực chứa thu ốc dạng b ột hoặc dung d ịch, ch ất 
surfactant, propellant, van định li ều. Hộp kim lo ại này được bọc bên ngoài b ằng ống 
nhựa, có ống ng ậm. 
− Ưu điểm của MDIs: d ễ mang theo, kh ả năng phân b ố đa liều, ít nguy c ơ nhiễm khu ẩn. 
− Nhược điểm: cần sự khởi động chính xác và ph ối hợp tốt giữa động tác thu ốc 
với hít vào. Ki ểm tra thu ốc trong bình còn hay h ết bằng cách: cho h ộp thu ốc vào trong 
một bát n ước, nếu hộp thu ốc nổi và n ằm ngang trên m ặt nước ngh ĩa là trong bình hoàn 
toàn h ết thuốc. 
− Kỹ thuật sử dụng MDI 
 
Hình 4.1p.  Hướng dẫn sử dụng bình hít định liều (MDIs) 
 61  2. Buồng đệm 
− Ưu điểm: 
+ Giúp c ải thiện phân b ố thuốc, gi ảm lượng thu ốc dính ở họng và m ất vào 
không khí. 
+ Hỗ trợ khi b ệnh nhân ph ối hợp kém ho ặc khó s ử dụng bình hít đơn thu ần. 
− Nhược điểm: dụng cụ cồng kềnh, di ện tiếp xúc v ới vi khu ẩn nhi ều hơn, do l ực 
tĩnh điện có th ể giảm phân b ố thuốc vào ph ổi. 
− Buồng đệm có van: cho phép thu ốc ở trong bu ồng đệm tới khi b ệnh nhân hít 
thuốc vào qua van m ột chiều, ng ăn bệnh nhân th ở ra vào bu ồng đệm, cải thiện việc hít 
thuốc và th ời gian kh ởi động. 
Kỹ thuật: gần tương tự như trên, ch ỉ khác là thay vào vi ệc ngậm trực tiếp vào đầu 
buồng đệm, bệnh nhi hít thu ốc qua m ặt nạ nối với buồng đệm.  
 
Hình 4.2p.  Buồng đệm có van và bu ồng đệm với mặt nạ 
 
Hình 4.3p.  Hướng dẫn sử dụng buồng đệm với bình hít định liều 
 
 62 3. Bình hít b ột khô Accuhaler 
Bình hít b ột khô (DPI) là thi ết bị được kích ho ạt bởi nhịp thở giúp phân b ố thuốc 
ở dạng các phân t ử chứa trong nang. Do không ch ứa chất đẩy nên ki ểu hít này yêu c ầu 
dòng th ở thích h ợp. Các DPI có kh ả năng phun thu ốc khác nhau tùy thu ộc sức kháng 
với lưu lượng th ở. 
Ưu điểm của DPI là được kích ho ạt bởi nhịp thở, không c ần buồng đệm, không 
cần giữ nhịp thở sau khi hít, d ễ mang theo, không ch ứa chất đẩy. Nh ược điểm là đòi hỏi 
lưu lượng th ở thích h ợp để phân b ố thuốc, có th ể lắng đọng thu ốc ở hầu họng và độ ẩm 
có th ể làm thu ốc vón c ục dẫn đến giảm phân b ố thuốc. Chú ý khi s ử dụng: gi ữ bình khô, 
không th ả vào n ước, lau ống ng ậm và làm khô ngay sau hít, không nu ốt viên nang dùng 
để hít. 
 
Hình 4.4p.  Hướng dẫn sử dụng Accuhaler 
 63  4. Bình hít b ột khô Turbuhaler 
Ống hít có b ộ đếm liều hiển thị chính xác l ượng thu ốc còn l ại. Nếu không có b ộ 
đếm liều, kiểm tra ch ỉ thị đỏ ở cửa sổ bên c ủa thiết bị, khi th ấy vạch đỏ là còn kho ảng 
20 liều.  
 
Hình 4.5p.  Hướng dẫn sử dụng Turbuhaler 
Bước 3: Vặn phần đáy dụng 
cụ sang phải cho đến khi nghe ti ếng 
click, sau đó vặn ngược lại vị trí ban 
đầu để nạp một liều thuốc 
 64 5.  Respimat 
Respimat là m ột dụng cụ phân ph ối thuốc mới với thiết kê đặc biệt giúp t ạo ra các 
hạt mịn dưới dạng phun s ương. 
 
Hình 4.6p.  Hướng dẫn sử dụng Respimat 
6.  Breezhaler   
Bộ Breezhaler g ồm: M ột ống hít Breezhaler; V ỉ thuốc chứa viên nang được sử 
dụng trong ống hít. Không s ử dụng viên nang c ủa dụng cụ Breezhaler v ới bất cứ ống hít 
 65  nào khác, không s ử dụng ống hít Breezhaler v ới bất cứ thuốc nang nào lo ại khác. Không 
nuốt viên nang. B ột chứa trong nang được sử dụng để hít. 
Hình 4.7p.  Hướng dẫn sử dụng Breehaler  
 
 66 7. Khí dung 
− Máy khí dung là thi ết bị chuyên dung d ịch thu ốc thành d ạng phun để tối ưu hóa 
sự lắng đọng thu ốc ở đường hô h ấp dưới. Các thu ốc có th ể sử dụng dưới dạng khí dung 
bao g ồm corticosteroid, thu ốc giãn ph ế quản, thu ốc kháng cholinergic, kháng sinh, 
thuốc làm loãng đờm. Có 2 d ạng máy khí dung là d ạng khí nén và siêu âm. 
− Ưu điểm: sử dụng cho b ệnh nhân y ếu hoặc không th ể sử dụng thu ốc dạng xịt, 
hít; b ệnh nhân không ph ối hợp động tác nh ấn xịt và hít đồng th ời, cho phép dùng li ều 
thuốc lớn hơn. Nh ược điểm: cồng kềnh, th ời gian cài đặt và s ử dụng lâu h ơn, giá thành 
cao h ơn, có th ể cần ngu ồn khí nén ho ặc oxy (v ới máy phun tia). 
− Các d ụng cụ bao g ồm: b ộ nén khí, ống đựng thu ốc, ống ng ậm ho ặc mask và 
dụng cụ đo liều thu ốc. 
 
Hình 4.8p . Máy khí dung và cách s ử dụng 
* Cách s ử dụng: 
− Đặt trên m ặt phẳng. 
− Lắp các b ộ phận của máy và c ắm ngu ồn điện. 
− Rửa tay. 
− Dùng ống nh ỏ giọt hoặc ống tiêm s ạch để lấy một lượng nước mu ối sinh lý 
0,9% (theo li ều lượng đã được bác s ĩ quy định) cho vào c ốc đựng thu ốc. Nếu dùng lo ại 
thuốc đã pha s ẵn thì không c ần dùng n ước mu ối. 
− Dùng ống nh ỏ giọt hoặc ống tiêm s ạch để lấy một lượng thu ốc (theo li ều lượng 
đã được bác s ĩ quy định) cho vào c ốc đựng thu ốc cùng v ới nước mu ối. Có th ể dùng lo ại 
đã phân s ẵn từng liều nhỏ trong ống nh ựa. 
− Đóng n ắp. 
− Gắn phần đầu của ống đựng thu ốc với ống ng ậm ho ặc mask. 
− Gắn phần cuối của ống đựng thu ốc với ống nối phần nén khí.

− Rửa tay. 
− Đóng n ắp. 
− Gắn phần cuối của ống đựng thu ốc với ống nối phần nén khí. 
 67  − Đặt mặt nạ lên m ặt và ch ỉnh dây cho m ặt nạ áp sát v ừa khít (ho ặc đưa ống 
ngậm vào mi ệng). 
− Bật máy và ki ểm tra xem thu ốc có được phun ra không. 
− Thở chậm và sâu b ằng mi ệng (hít vào sâu, ng ưng lại 1-2 giây r ồi thở ra) cho 
đến khi h ết thuốc trong c ốc đựng, kho ảng 10-20 phút. 
− Trong khi khí dung định kỳ theo dõi đáp ứng của bệnh nhân để kịp thời phát 
hiện các b ất thường. 
− Dừng máy ngay khi không th ấy khí phun ra. 
− Các tác d ụng ph ụ tại chỗ khi s ử dụng máy khí dung: ho, khàn gi ọng, nhi ễm 
nấm vùng h ầu họng, kích thích niêm m ạc hầu họng ho ặc kích thích da m ặt nếu sử dụng 
mặt nạ. Do đó khi s ử dụng mask c ần lắp vừa khít và sau khí dung nên súc mi ệng sạch. 
− Sau khi dùng: tháo m ặt nạ hay ống ng ậm, cốc đựng thu ốc ra kh ỏi ống dẫn nhựa. 
Rửa mặt nạ, ống ng ậm, cốc đựng thu ốc dưới vòi n ước, để khô. L ắp trở lại vào ống dẫn 
rồi mở công t ắc cho máy ch ạy kho ảng 10-20 giây để làm khô phía trong. B ầu khí dung, 
mặt nạ, ống ng ậm, dây n ối với máy khí dung là các d ụng cụ dùng riêng cho t ừng bệnh nhân. 
Không được dùng chung để tránh lây nhi ễm từ bệnh nhân này sang b ệnh nhân khác. 
 
 68 PHỤ LỤC 5. THỞ MÁY KHÔNG XÂM NH ẬP Ở BỆNH NHÂN 
BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 
1. Tóm tắt các điểm chính  
− Thở máy không xâm nh ập trong b ệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính được sử dụng 
nhằm 2 m ục đích: 
+ Thở hỗ trợ trong các tr ường hợp có suy hô h ấp mạn tính. 
+ Điều trị suy hô h ấp cấp ho ặc hỗ trợ điều trị đợt cấp bệnh ph ổi tắc ngh ẽn  
mạn tính. 
− Thở máy không xâm nh ập có nhi ều ưu điểm nh ư tiện lợi, an toàn, d ễ chịu, dễ 
sử dụng, giá thành th ấp, tránh được đặt nội khí qu ản, giảm biến chứng nhi ễm khu ẩn hô 
hấp và gi ảm được ngày n ằm viện điều trị.  
2. Chỉ định của thông khí nhân t ạo không xâm nh ập (BiPAP) ở bệnh nhân 
BPTNMT  
− Trong đợt cấp khi có ít nh ất 2 tiêu chu ẩn sau: 
+ Khó th ở vừa tới nặng có co kéo c ơ hô h ấp phụ và hô h ấp ngh ịch th ường. 
− Trường hợp bệnh nhân có suy hô h ấp mạn: có ít nh ất 1 trong 3 tiêu chu ẩn sau: 
+  PaCO 2 ban ngày ≥ 52 mmHg 
+  50 mmHg < PaCO 2 ngày < 52 mmHg và có > 2 l ần nhập viện/năm do suy hô 
hấp có t ăng CO 2 máu 
+  50 mmHg < PaCO 2 ngày < 52 mmHg và SaO 2 ban đêm < 88% trong ít nh ất 5 
phút v ới O2 ≥ 2l/ph. 
3. Chống chỉ định thông khí nhân t ạo không xâm nh ập    
− Toàn tr ạng:   
+ Không h ợp tác, b ệnh nhân trong tình tr ạng kích thích.  
+ Có rối loạn ý th ức.  
+ Mệt cơ hô h ấp.  
− Tuần hoàn:  
+ Tình tr ạng sốc hoặc rối loạn nhịp tim n ặng.  
+ Sau c ấp cứu ngừng tu ần hoàn. 
 69  − Hô h ấp:  
+ Tràn khí màng ph ổi chưa được dẫn lưu, chấn thương lồng ng ực gây suy hô h ấp nặng.  
+ Tắc ngh ẽn đường hô h ấp trên. 
+ Ứ đọng đờm nhi ều, ho kh ạc kém.  
− Nôn, r ối loạn nuốt, Xu ất huy ết tiêu hoá cao, không có khá n ăng bảo vệ đường th ở. 
− Bệnh lý th ần kinh c ơ cấp tính. 
−  Mới phẫu thu ật răng hàm m ặt hoặc mổ dạ dày. 
−  Bỏng, ch ấn thương đầu, mặt, béo phì quá nhi ều. 
4. Các bước tiến hành 
− Phương tiện: 
+ Máy th ở không xâm nh ập BiPAP  
+ Mặt nạ mũi, mặt nạ mũi miệng. 
− Người bệnh: được giải thích và h ướng dẫn về cách th ở máy BiPAP. 
− Nhân viên y t ế: bác s ỹ và điều dưỡng được đào tạo và có kinh nghi ệm trong 
điều trị thở máy không xâm nh ập. 
− Các b ước tiến hành  
+ Xem l ại chỉ định, ch ống ch ỉ định của thở máy không xâm nh ập. 
+ Đặt các thông s ố máy th ở ban đầu 
• Đặt FiO 2 để duy trì FiO 2 ≥ 92%. 
• IPAP 8-12 cmH 2O. 
• EPAP 0-5 cmH 2O. 
• Áp l ực hỗ trợ (PS) = IPAP-EPAP; Áp l ực chênh l ệch gi ữa IPAP và 
EPAP nên duy trì kho ảng 5cmH 2O, BiPAP th ường bắt đầu IPAP/EPAP 
là 8/3 cmH 2O ho ặc 10/5 cmH 2O. 
+ Đặt các m ức giới hạn báo động: mức đặt tùy theo tình tr ạng bệnh lý c ụ thể của 
mỗi bệnh nhân.  
+ Nối máy th ở với bệnh nhân.  Giữ và c ố định m ặt nạ cho b ệnh nhân quen d ần 
trong vòng 5-10 phút sau đó cố định m ặt nạ sao cho đủ khít đảm bảo không rò khí 
nhưng không được quá ch ặt. 
+ Theo dõi SpO 2, mạch, huy ết áp, nh ịp thở. Làm xét nghi ệm khí máu sau  
30 phút đến 60 phút th ở máy.  
+ Mục tiêu c ần đạt được: 
 70 • SpO 2 > 92%, PaO 2 > 60 mmHg. 
• PaCO 2, pH bình th ường ho ặc ở mức chấp nhận được. 
• Nhịp thở ≤ 30 lần/phút. 
+ Điều chỉnh thông s ố máy th ở 
 PaO 2 giảm 
•  Tăng FiO 2 mỗi 10% để đạt SpO 2 > 92%. 
•  Tăng IPAP và EPAP m ỗi lần 2cmH 2O, có th ể tăng IPAP đến 20cmH 2O     
      và EPAP t ăng đến 10-12cmH 2O. 
 PaO 2 tăng: giảm FiO 2 mỗi 10% để đạt SpO 2 > 92%. 
 PaCO 2 tăng (pH < 7,3): t ăng IPAP và EPAP m ỗi lần 2cmH 2O, có th ể 
tăng IPAP đến 20cmH 2O và EPAP t ăng đến 10-12cmH 2O. 
 PaCO 2 giảm (pH > 7,45): gi ảm IPAP và EPAP m ỗi lần 2cmH 2O. 
5. Theo dõi 
− Hoạt động của máy th ở, các áp l ực đường th ở, báo động. 
− Tình tr ạng ch ống máy: xem b ệnh nhân có h ợp tác v ới máy th ở không. N ếu 
bệnh nhân không h ợp tác gi ải thích động viên h ướng dẫn cho b ệnh nhân h ợp tác v ới 
máy th ở.  
− Theo dõi th ường xuyên: m ạch, huy ết áp, điện tim (trên máy theo dõi), SpO 2,  
ý thức. 
− Xét nghi ệm khí trong máu: 12 - 24 gi ờ/lần - tùy theo tình tr ạng bệnh nhân, làm 
cấp cứu khi có di ễn biến bất thường. 
− X-quang ph ổi: chụp 1 - 2 ngày/l ần, ch ụp cấp cứu khi có di ễn biến bất thường. 
6. Tai biến và xử trí 
− Ý thức: cần theo dõi ý th ức xem b ệnh nhân có t ỉnh không (hôn mê: nguyên 
nhân toan hô h ấp, suy hô h ấp tiến triển nặng lên...), n ếu bệnh nhân hôn mê, x ử trí đặt 
nội khí qu ản thở máy xâm nh ập. 
− Tụt huy ết áp 
+ Theo dõi huy ết áp. 
+ Xử trí tụt huy ết áp: truy ền dịch, dùng thu ốc vận mạch nếu cần. 
− Tràn khí màng ph ổi 
+ Biểu hiện: bệnh nhân ch ống máy, SpO 2 tụt, tràn khí d ưới da, khám ph ổi có d ấu 
hiệu tràn khí màng ph ổi. 
+ Xử trí: đặt dẫn lưu màng ph ổi cấp cứu. 
 71  − Nhiễm khu ẩn liên quan th ở máy: c ần tuân th ủ triệt để các nguyên t ắc vô khu ẩn 
bệnh vi ện để dự phòng. Điều trị kháng sinh s ớm và theo nguyên t ắc xuống thang khi 
xuất hiện nhi ễm khu ẩn. 
− Loét/xu ất huy ết tiêu hóa do stress: d ự phòng b ằng thu ốc ức chế bơm proton. 
− Theo dõi b ệnh nhân 
Nếu bệnh nhân dung n ạp tốt, các triệu chứng cải thiện: 
+ Tần số thở < 30 CK/ph. 
+ Tần số tim < 120 CK/ph. 
+ Không lo ạn nhịp tim. 
+ Không còn c ảm giác khó th ở, không co kéo c ơ hô h ấp phụ. 
+ Nếu SpO 2 > 90%, duy trì các thông s ố, điều chỉnh m ức FiO 2 thấp nhất có th ể được. 
Nếu bệnh nhân dung n ạp máy không t ốt, SpO 2 < 90%: 
+ Tăng EPAP 2-3, ch ỉnh Fi02 gi ữ SpO 2 > 90%. 
+ Đánh giá l ại Mask, thay hay điều chỉnh nếu cần. 
+ Nếu có bi ểu hiện yếu cơ, tăng IPAP 2-3 cmH 2O. 
+ Nếu SpO 2 < 90 %: t ăng IPAP, EPAP lên 3 cmH 2O. 
 Đánh giá hi ệu quả thở máy không xâm nh ập 
Theo dõi b ệnh nhân, ý th ức, các ch ỉ số sống, ch ỉ số SpO 2. 
− Hiệu quả tốt: bệnh nhân ra kh ỏi tình tr ạng suy hô h ấp và không còn ch ỉ định th ở 
máy.  
− Thông khí không xâm nh ập không hi ệu quả: sau 60 phút TKNTKXN, các thông s ố 
PaCO 2 tiếp tục tăng và PaO 2 tiếp tục giảm ho ặc các tri ệu chứng lâm sàng ti ếp tục xấu đi. 
+ Xuất hiện chống ch ỉ định. 
+ Bệnh nhân khó ch ịu, không dung n ạp. 
+ Tình tr ạng suy hô h ấp không được cải thiện khi đó cần kịp thời chỉ định đặt 
ống nội khí qu ản và ti ến hành thông khí nhân t ạo xâm nh ập. 
 Biến chứng 
− Chướng bụng do khí l ọt vào d ạ dày. 
− Sặc vào ph ổi. 
− Ù tai. 
− Hở quanh m ặt nạ, viêm k ết mạc do khí th ổi nhiều vào m ắt bệnh nhân. 
− Bệnh nhân s ợ khoảng kín và không thích nghi v ới mask. 
− Loét, ho ại tử sống m ũi do áp l ực. 
− Khô đờm do không làm ẩm. 
− Chấn thương áp l ực: tràn khí màng ph ổi. 
− Giảm cung l ượng tim do gi ảm tuần hoàn tr ở về.  
 72 PHỤ LỤC 6. KẾ HOẠCH HÀNH ĐỘNG CỦA BỆNH NHÂN  
Ngày  ....   tháng .....  n ăm 
Họ và tên b ệnh nhân: ……………........      Gi ới: ..............    Tu ổi:...............  
Đia ch ỉ:  .................................................       Điện tho ại: ............................... 
Chỉ số FEV1:  
Bác s ỹ điều trị:                   Điện tho ại liên h ệ:  
 
SỨC KHỎE TỐT – THỞ BÌNH TH ƯỜNG 
Cảm thấy tho ải  mái 
Không đau đầu, chóng m ặt 
Ngủ ngon Tràn đầy năng lượng 
Sử dụng thu ốc bình th ường 
Lượng đờm bình th ường 
Thuốc thường dùng Liều dùng Cách dùng 
   
ĐỢT CẤP NHẸ  - KHÓ TH Ở HƠN 
SỬ DỤNG THU ỐC TĂNG CƯỜNG - CẦN ĐI KHÁM BÁC S Ỹ 
Ho nhi ều hơn 
Đờm nhi ều, đặc hơn bình th ường 
Mầu sắc đờm thay đổi 
Thở ngắn, không th ể đi bộ xa Sử dụng thu ốc nhi ều hơn bình th ường 
Ăn không ngon mi ệng 
Ngủ không ngon gi ấc 
Mệt mỏi 
Thuốc tăng cường Liều dùng Cách dùng 
   
ĐỢT CẤP NẶNG – KHÓ TH Ở NẶNG

72 PHỤ LỤC 6. KẾ HOẠCH HÀNH ĐỘNG CỦA BỆNH NHÂN  
 
Mệt mỏi 
   
ĐỢT CẤP NẶNG – KHÓ TH Ở NẶNG  
CẦN KHÁM C ẤP CỨU 
Khó th ở ngay c ả khi ngh ỉ ngơi 
Buồn ngủ 
Ho ra máu 
Tức, nặng ng ực Lo lắng, s ợ hãi 
Dễ bị tỉnh gi ấc 
Phù chân 
Lú lẫn, nói ng ọng 
KHÁM C ẤP CỨU 
ĐẢM BẢO HÔ HẤP, DUY TRÌ ĐỘ BÃO HÒA OXY 88 - 92%  
 
 73  PHỤ LỤC 7. XÂY D ỰNG CHƯƠNG TRÌNH PHCN HÔ H ẤP 
8 TUẦN 
Xây dựng chương trình PHCN Hô h ấp 8 tuần 
Tư vấn tham gia ch ương trình 
Khám lượng giá ban đầu  
Bảng câu hỏi CAT, nghi ệm pháp đi bộ  
  GÍAO D ỤC SỨC KHOẺ Bu ổi 1 Bu ổi 2 Bu ổi 3 (Tại BV 
hoặc tại nhà) 
Tuần 1 Kiến thức chung v ề 
BPTNMT Thở chúm môi  
BT căng giãn 
Sức bền: xe đạp 
lực kế, thảm lăn, 
đi bộ… 
Sức cơ: băng 
đàn hồi Thở chúm môi  
đi bộ… 
đi bộ… 
đàn hồi 
Tuần 2 Cách s ử dụng các d ụng 
cụ hít Thở chúm môi  
đi bộ… 
Sức cơ: nâng tạ Thở chúm môi  
đi bộ… 
đi bộ… 
Sức cơ: nâng tạ 
Tuần 3 Tập vận động trong điều 
trị BPTNMT Thở cơ hoành 
đi bộ… 
Sức cơ: ném 
bóng Thở cơ hoành 
đi bộ… 
Sức cơ: ném 
đi bộ… 
Sức cơ: ném 
bóng 
Tuần 4 Tập thở và các ph ương 
pháp thông đàm Thở cơ hoành  
đi bộ… 
Sức cơ: BT ngồi 
đứng Thở cơ hoành 
đi bộ… 
đi bộ… 
đứng 
Tuần 5 Dinh d ưỡng trong 
BPTNMT Thở cơ hoành 
đi bộ… 
Sức cơ: đi cầu 
thang Thở cơ hoành 
đi bộ… 
đi bộ… 
thang 
 74 Tuần 6 Nhận biết và phòng tránh 
đợt cấp Ho hữu hiệu - 
FET 
đi bộ… 
Sức cơ: máy tập 
đa năng cơ  tay Ho hữu hiệu - 
FET 
đi bộ… 
FET 
đi bộ… 
đứng 
Tuần 7 Sống chung v ới BPTNMT Ho h ữu hiệu - 
FET 
đi bộ… 
đa năng cơ chân Ho hữu hiệu - 
FET 
đi bộ… 
FET 
đi bộ… 
thang 
Tuần 8 Điều trị oxy tại nhà ở 
bệnh nhân BPTNMT Ho hữu hiệu - 
FET 
đi bộ… 
Sức cơ: tập cơ 
hô hấp Ho hữu hiệu - 
FET 
đi bộ… 
FET 
đi bộ… 
hô hấp 
Lượng giá sau ph ục hồi  
CAT, nghi ệm pháp đi bộ 
Tư vấn duy trì t ập luyện tại nhà, tự quản lý bệnh 
Các phương tiện liên lạc, tư vấn từ xa, lịch tái khám 
Viết tắt: 
BT: bài tập 
FET: k ỹ thuật thở ra m ạnh (forced expiratory technique ) 
 
 75  PHỤ LỤC 8. NGHI ỆM PHÁP ĐI BỘ 6 PHÚT 
1. Mở đầu 
Các nghi ệm pháp đi bộ là các nghi ệm pháp g ắng sức nhằm đo lường tr ạng thái 
chức năng hay kh ả năng của người bệnh, ch ủ yếu là kh ả năng liên quan đến việc thực 
hiện các ho ạt động th ường ngày, nh ằm đánh giá đáp ứng của sự phối hợp chung c ủa tất 
cả các h ệ cơ quan có liên quan đến gắng sức như hệ hô h ấp, hệ thống tu ần hoàn, chuy ển 
hóa c ơ và h ệ thần kinh c ơ. Nghi ệm pháp đi bộ 6 phút d ễ thực hiện, dễ dung n ạp và ph ản 
ánh t ốt nhất các sinh ho ạt hàng ngày nên được chọn lựa áp d ụng nhi ều nh ất cho các 
bệnh nhân có b ệnh lý tim – ph ổi.  
2. Chỉ định (Theo ATS 2002)  
Nghi ệm pháp đi bộ 6 phút th ường được sử dụng trong các tr ường hợp sau 
So sánh tr ước và sau điều trị 
- Ghép ph ổi 
- Phẫu thuật cắt phổi 
- Phẫu thuật cắt giảm thể tích phổi 
- Phục hồi chức năng hô hấp 
- BPTNMT  
- Cao áp động mạch phổi 
- Suy tim 
Trạng thái ch ức năng (Đo 1 lần) 
- BPTNMT  
- Bệnh xơ nang 
- Suy tim  
- Bệnh mạch máu ngo ại biên. 
- Bệnh xơ cơ 
- Người già  
Dự đoán bệnh suất và tử vong 
- Suy tim 
- BPTNMT  
- Cao áp động mạch phổi nguyên phát 
 76 3. Chống chỉ định 
3.1. Chống chỉ định tuyệt đối 
- Đau ng ực không ổn định trong m ột tháng tr ước đây. 
- Nhồi máu c ơ tim trong m ột tháng tr ước đây. 
3.2. Chống chỉ định tương đối 
- Nhịp tim lúc ngh ỉ > 120 l ần/phút . 
- Huy ết áp tâm thu >  180 mmHg.  
- Huy ết áp tâm tr ương > 100mmHg. 
Các tr ường hợp có ch ống ch ỉ định tương đối nên được xem xét l ại bởi BS ch ỉ định 
nghiệm pháp và nên được khám và x ử trí b ởi BS chuyên khoa tim m ạch. Điện tâm đồ 
thực hiện trong 6 tháng g ần đây nên được xem xét.  
4. Phương tiện – Dụng cụ 
4.1. Địa điểm 
Hành lang th ẳng có mái che, ít gió, ít ng ười qua l ại, nền gạch bằng ph ẳng dễ đi, 
chiều dài t ối thiểu 30m. Nên có b ờ tường dọc hai bên l ối đi và v ị trí thu ận tiện để đến 
phòng c ấp cứu gần nhất. Đầu và cu ối đoạn đường có đặt cột mốc đánh d ấu. Điểm kh ởi 
hành, ch ỗ vòng l ại và đi tiếp đều được đánh d ấu rõ trên m ặt sàn. Đoạn đường đi được 
đánh d ấu mỗi 3 mét. 
Lưu ý: tùy điều kiện cơ sở vật chất, có th ể chấp nhận kho ảng đường đi 20 – 50 m 
(thay vì 30m)  
Không s ử dụng th ảm lăn thay cho m ặt sàn trong nghi ệm pháp này. 
4.2. Các dụng cụ cần thiết 
- Đồng hồ đếm ng ược. 
- Dụng cụ đếm vòng (n ếu có). 
- Cột mốc đánh d ấu điểm đầu và cu ối đoạn đường đi. 
- Ghế ngồi có th ể di chuy ển theo l ối đi bộ. 
- Hồ sơ ghi chép (bao g ồm thang điểm Borg v ề mệt và khó th ở). 
- Ngu ồn oxy. 
- Máy đo huy ết áp.  
- Máy đo SpO 2 (nếu cần). 
- Điện tho ại hoặc các ph ương tiện di chuy ển đến phòng c ấp cứu. 
- Máy phá rung. 
 77  Thuốc cấp cứu: Nitrat ng ậm dưới lưỡi, Nifedipin 10mg ng ậm dưới lưỡi, thu ốc 
giãn ph ế quản cắt cơn Salbutamol d ạng hít ho ặc khí dung.     
5. Tiến hành 
5.1. Chuẩn bị bệnh nhân 
- Người bệnh được hướng dẫn trước để mặc quần áo thích h ợp. 
- Sử dụng giày ho ặc dép thu ận tiện và quen thu ộc (có th ể không mang giày dép 
nếu thích). 
- Có th ể sử dụng gậy chống ho ặc xe đi vốn đã quen thu ộc. 
- Sử dụng thu ốc men nh ư thường lệ nếu có. 
- Có th ể ăn nhẹ trước khi th ực hiện nghi ệm pháp. 
- Không v ận động m ạnh ho ặc gắng sức trong vòng 2 gi ờ trước nghi ệm pháp. 
5.2. Thực hiện nghiệm pháp  
- Người bệnh không c ần khởi động trước khi th ực hiện nghi ệm pháp. 
- Người bệnh ng ồi ngh ỉ trên gh ế gần điểm kh ởi hành ít nh ất 10 phút. Trong lúc đó, 
đo mạch, huy ết áp, SpO 2, kiểm tra l ại các ch ống ch ỉ định và xem l ại quần áo giày dép 
bệnh nhân có thích h ợp không. Cho b ệnh nhân đứng và t ự ghi nh ận điểm khó th ở và 
mệt theo thang Borg.  
- Hướng dẫn người bệnh về cách ti ến hành nghi ệm pháp: cách đi dọc theo quãng 
đường đánh d ấu, vòng l ại ở đoạn đầu và cu ối quãng đường không do d ự, dừng lại ngay 
khi có ti ếng chuông báo hi ệu đã hết thời gian 6 phút. C ần nhấn mạnh các điểm sau: 
+ Ng ười bệnh cần đi nhanh đến mức có thể được nhưng không được chạy.  
+ Trong khi đi nếu cảm thấy mệt, khó th ở có th ể đi chậm lại hoặc dừng lại, đứng 
dựa tường ngh ỉ mệt và có th ể tiếp tục đi ngay khi có th ể. 
+ Kỹ thuật viên nên đi thử một đoạn đường cho ng ười bệnh quan sát. 
- Cho ng ười bệnh đứng tại điểm kh ởi hành. V ặn đồng hồ đếm ng ược 6 phút, v ặn 
dụng cụ đếm vòng (n ếu có) v ề số 0 ngay lúc ng ười bệnh bắt đầu đi. Lưu ý k ỹ thuật viên 
không đi cùng v ới người bệnh, quan sát c ẩn thận và b ấm vào d ụng cụ đếm vòng ho ặc 
đánh d ấu vào h ồ sơ mỗi vòng ng ười bệnh đi được. Ch ỉ được dùng gi ọng nói đều đều để 
hướng dẫn và thông báo cho ng ười bệnh sau m ỗi phút ng ười bệnh đi được, tránh không 
khuy ến khích động viên ng ười bệnh bằng gi ọng nói ho ặc bằng động tác hình th ể trong 
lúc đi. 
- Thông báo cho ng ười bệnh bi ết khi còn 15 giây cu ối cùng, hô to đứng lại khi 
đồng hồ reo và đánh d ấu vị trí ng ười bệnh đứng. Đưa ghế lại cho ng ười bệnh ng ồi ngh ỉ 
nếu ng ười bệnh có v ẻ mệt. Đo SpO 2, nhịp tim và điểm Borg v ề mệt và khó th ở sau 
nghiệm pháp. 
 78 - Nếu ng ười bệnh cảm th ấy mệt và d ừng lại, cho ng ười bệnh bi ết có th ể dựa 
vào t ường để nghỉ và có th ể tiếp tục đi nếu bớt mệt. Không t ắt đồng hồ trong lúc ng ười 
bệnh ngh ỉ.

lúc đi. 
bệnh ngh ỉ. 
- Chỉ định ng ưng nghi ệm pháp ngay l ập tức nếu bệnh nhân có m ột hay h ơn các 
triệu chứng sau : 
+ Đau ng ực. 
+ Khó th ở nhiều và không c ải thiện sau khi d ừng lại vài phút. 
+ Đau chân ki ểu co th ắt. 
+ Choáng váng, l ảo đảo. 
+ Vã m ồ hôi. 
+ Nh ợt nhạt hoặc tái mét. 
- Nếu người bệnh dừng lại và t ừ chối đi tiếp trước khi hoàn t ất 6 phút, ho ặc có ch ỉ 
định ng ưng nghi ệm pháp, đưa ghế đến cho b ệnh nhân ng ồi, ghi vào h ồ sơ khoảng đường 
đi được, thời điểm và lý do ng ưng nghi ệm pháp.  
- Nếu người bệnh đang th ở oxy dài h ạn và c ần phải sử dụng oxy trong lúc th ực 
hiện nghi ệm pháp, c ần ghi rõ vào h ồ sơ 
+ Liều oxy th ường ngày và li ều oxy lúc đi bộ (nếu khác nhau). 
+ Lo ại dụng cụ cung c ấp oxy. 
+ Cách b ệnh nhân mang theo d ụng cụ cung c ấp oxy khi th ực hiện nghi ệm pháp. 
- Ghi nh ận kho ảng cách đi bộ 6 phút b ằng cách đếm số vòng đi được nhân v ới 60 
mét r ồi cộng với quãng đường cu ối cùng. 
- Ghi k ết quả vào m ẫu báo cáo k ết quả nghi ệm pháp đi bộ 6 phút. 
Thang điểm khó th ở và mệt mỏi Borg 
0 Không khó th ở chút nào 
0,5 Khó th ở rất, rất nhẹ (mới cảm thấy) 
1 Khó th ở rất nhẹ 
2 Khó th ở nhẹ 
3 Khó th ở trung bình 
4 Khó th ở hơi nặng 
5 Khó th ở nặng 
6  
7 Khó th ở rất nặng 
8  
9 Khó th ở rất nặng, gần như hết mức 
10 Khó th ở hết mức (tối đa) 
 79  MẪU KẾT QUẢ NGHIỆM PHÁP ĐI BỘ 6 PHÚT 
 
Tên b ệnh nhân:………………………………………….Mã s ố……………………….. 
Giới:………….Ch ủng tộc:…………..…Chi ều cao…………Cân n ặng…….…………. 
Huyết áp:………/…………. 
Thuốc dùng tr ước khi th ực hiện nghi ệm pháp (li ều dùng, cách dùng)…………………. 
Oxy li ệu pháp trong nghi ệm pháp: Không ____ Có _______,l ưu lượng …..…….lít/phút 
Loại dụng cụ cung c ấp oxy…………………………………………………………… 
Cách b ệnh nhân mang theo………………………………………………………….. 
Các thông s ố lúc k ết thúc nghi ệm pháp  
Giờ bắt đầu………………. gi ờ kết thúc…………….. 
Nhịp tim:……………………… 
Điểm khó th ở Borg……………. 
Điểm mệt mỏi Borg……………. 
SpO 2: Bắt đầu…………….….%, k ết thúc……..……….% 
Ngưng ho ặc tạm dừng trước 6 phút: Không _____ Có ____, lý do:…….…………….. 
Các tri ệu chứng xu ất hiện trong nghi ệm pháp: đau ng ực ______, chóng m ặt _____ 
Đau ở hông, chân, b ắp chân ________________, khác …………………………….. 
Số vòng đi được:…………………. kho ảng đường cu ối cùng:………………………… 
Khoảng cách đi bộ 6 phút: (S ố vòng x 60m) + Kho ảng đường cu ối cùng = 
……………………………………………………………………………m 
Khoảng cách ước tính………………….m; % ước tính:…………………………%  
Nhận xét:…………………………………………………………………………… 
 
 80 PHỤ LỤC 9: TIÊU CHU ẨN CỦA ĐƠN VỊ QUẢN LÝ BPTNMT 
1. Chức năng, nhiệm vụ của đơn vị quản lý BPTNMT 
1.1. Chẩn đoán, điều trị và quản lý BPTNMT 
− Chẩn đoán xác định và điều trị bệnh nhân m ắc bệnh ph ổi mạn tính  
− Thực hiện quản lý, nghiên c ứu, báo cáo BPTNMT:  
+ Quản lý b ệnh nhân theo tuy ến. 
+ Lưu trữ hồ sơ của bệnh nhân (d ạng gi ấy và ph ần mềm) 
+ Thống kê s ố lượng bệnh qu ản lý ngo ại trú, nh ập viện, cấp cứu, điều trị tích c ực, 
số lượng bệnh nhân t ử vong, s ố lượng bệnh nhân chuy ển tuy ến điều trị hàng n ăm. 
1.2. Đảm bảo đủ máy móc, trang thi ết bị phục vụ chẩn đoán và các thu ốc thiết yếu 
điều trị bệnh phổi mạn tính theo h ướng dẫn của Bộ Y tế 
1.3. Thực hiện các chức năng khác khi điều kiện cho phép 
− Thực hiện việc cai thu ốc lá, thu ốc lào. 
− Phục hồi chức năng hô h ấp. 
− Thực hiện truy ền thông v ề bệnh ph ổi mạn tính: tuyên truy ền về ảnh hưởng của 
bệnh ph ổi mạn tính, các bi ện pháp phòng ng ừa và điều trị; tuyên truy ền về tác h ại của 
thuốc lá, l ợi ích cai thu ốc lá và các ph ương pháp cai thu ốc. Tổ chức truy ền thông nhân 
ngày b ệnh ph ổi tắc ngh ẽn mạn tính toàn c ầu, tu ần lễ phòng ch ống tác h ại thu ốc lá  
thế giới. 
− Hỗ trợ các đơn vị quản lý b ệnh ph ổi mạn tính tuy ến dưới triển khai ho ạt động. 
− Xây d ựng và phát tri ển các câu l ạc bộ bệnh nhân b ệnh ph ổi mạn tính để nâng 
cao hi ểu biết của bệnh nhân, giúp b ệnh nhân t ự quản lý b ệnh tốt hơn. 
− Thực hiện các ho ạt động nghiên c ứu khoa h ọc: lưu trữ các d ữ liệu quản lý b ệnh 
nhân, t ập hợp báo cáo s ố liệu và ph ối hợp triển khai nghiên c ứu khoa h ọc. 
2. Tiêu chí c ủa đơn vị quản lý BPTNMT 
Đơn vị quản lý BPTNMT nên đặt tại khoa khám b ệnh, có th ể riêng bi ệt hoặc 
chung v ới phòng khám đa khoa. 
2.1. Nhân s ự  
− Ít nhất 01 bác s ĩ được đào tạo về chẩn đoán, điều trị hen, BPTNMT.  
− Ít nhất 01 điều dưỡng/kỹ thuật viên được đào tạo về đo chức năng hô h ấp. 
2.2. Trang thi ết bị  
2.2.1. Trang thi ết bị thiết yếu cho phòng khám qu ản lý bệnh phổi mạn tính 
 81  − Phương tiện khám lâm sàng c ơ bản. 
+ Bàn gh ế khám b ệnh, th ước đo chi ều cao, cân, nhi ệt kế, máy đo huy ết áp, ống nghe. 
+ Đèn đọc phim, đèn cực tím, t ủ lưu hồ sơ. 
− Máy đo chức năng hô h ấp 
+ Máy đo CNHH in được 3 đường tr ước thử thuốc, 3 đường sau th ử thuốc, tách 
rời nhau. 
+ Filter l ọc khu ẩn. 
+ Thuốc (Salbutamol MDI) và bu ồng đệm để làm test h ồi phục phế quản. 
− Máy khí dung thu ốc cấp cứu. 
2.2.2. Thu ốc thiết yếu  
 
Salbutamol Viên 4mg, u ống ngày 4 viên, chia 4 l ần, hoặc 
 
Terbutaline Viên 5mg, u ống ngày 4 viên, chia 4 l ần, hoặc 
Formoterol D ạng hít 4,5mcg/l ần hít. Hít ngày 2 l ần, mỗi lần 2 hít 
Salmeterol D ạng xịt, 25mcg/l ần xịt, Xịt ngày 2 lần, mỗi  lần 2 nhát 
Indacaterol D ạng hít, 150mcg/l ần hít, ngày hít 1 l ần một hít 
Tiotropium  Dạng xịt hạt mịn, 2,5 mcg/l ần hít, ngày hít 2 hít l ần vào 
buổi sáng 
 
Indacaterol/Glycopyrroniu
m Dạng hít, Nang ch ứa Indacaterol  110 mcg/ glycopyrronium 50 
 82 Thuốc Li ều dùng 
 
buổi sáng 
sáng 
phút.  hoặc 
Beclomethasone D ạng xịt chứa 100mcg/li ều. Xịt ngày 4 li ều, chia 2 l ần 
 
Budesonid Nang khí dung 0,5mg. Khí dung ngày 2-4 nang, chia 2  lần, 
hoặc 
Fluticason Nang 5mg, khí dung ngày 2-4 nang, chia 2  lần 
sáng. 
 83   
 
 84 
 
 85

sáng. 
 83   
 
 84 
 
 85  