— Әйе, сез хәзер берничә дистә ел элек фән турында фикер йөрткән кешеләр кебек уйлыйсыз. Ике телне балачакта өйрәнгән кешене генә билингв дип атарга мөмкин дип саналган, ләкин мондый ситуацияләр күп түгел һәм кайвакыт кеше, башка илгә күчеп, чит телне өйрәнә башлый һәм ул аның өчен доминантка әверелә, чөнки бу эш теле, яңа дуслык бәйләнешләре. Андый кешене билингв дип санаргамы? Танылган социолог Питирим Сорокин моңа ачык мисал булып тора. Ул Коми Республикасыннан чыккан, ягъни туган теле коми булган, аннары ул мәктәптә рус телендә укыган, университетта алман, латин, француз телләрен үзләштергән, чөнки алар фән теле булган һәм әлеге телләрдә бик күп лекцияләр һәм мәкаләләр язылган. Октябрь революциясеннән соң, АКШка күченгәч, аңа инде 30 яшьтән артык була, һәм ул инглиз телен белми, аны миграциядә өйрәнә һәм бу аңа университетта инглиз телендә уңышлы укытырга мөмкинлек бирә. Китаплардагы барлык язмаларны да ул инглиз телендә язган, шул ук вакытта рус язмалары да булган. Бу бик кызыклы социолингвистик тикшеренү: аның өчен нинди тел доминант булган һәм инглиз телендә фәнни мәгълүматны эшкәрткәндә нинди телдә уйлаган ул? «Билингв — балачакта ике телне өйрәнгән кеше» дигән тезис дөрес түгел. Шуңа күрә, билингвизмны өйрәнүче Франсуа Грожан әйтүенчә, без көндәлек тормышта, ягъни көн саен диярлек ике телне кулланучыны билингв дип санарга тиешбез. Көн саен куллану кирәк димибез, көнаралаш яки атнага ике-өч тапкыр куллансагыз, бу очракта билингв дип санала алабызмы?.. Монда ниндидер катгый кысалар юк, ләкин сез ике телне көн саен кулланасыз икән, гаиләдәгеләр яки башка берәрсе белән бер телдә аралашасыз, ә эштә икенче бер телне кулланасыз, сез инде билингв дип санала аласыз һәм билингваль сыналучылар төркеменә дә керә аласыз. Тикшерүчеләр билингваль экспериментлар үткәргәндә, аларга икенче телне чит тел буларак өйрәнә башлаган кешеләр эләгә. Алар аны мәктәптә өйрәнә башлаганнар, бу гаилә теле яки ниндидер мохит теле түгел, ә нәкъ менә мәктәпнеке, ләкин алар да билингвлар буларак өйрәнеләләр. Кеше инглиз телле илгә магистратурага укырга китә ала һәм инглиз теле аның өчен белем алу һәм ул яшәгән мохит теле булып китә, хәтта ул аны соңрак өйрәнә башласа да, мәсәлән 8-12 яшендә, барыбер ул билингв дип саналачак.
— Да, вы сейчас рассуждаете так, как рассуждали в науке несколько десятилетий назад. Считалось, что билингвом можно считать только того, кто выучил два языка в детстве. Но таких ситуаций не так много и бывает так, что человек переезжает в другую страну и начинает осваивать другой язык. И он становится его доминантным, потому что это язык работы, новых дружеских связей. Считать ли нам такого человека билингвом? Яркий пример — Питирим Сорокин, известный социолог. Он был выходцем из Республики Коми, то есть родным языком был коми, затем он учился в школе на русском языке, в университете освоил немецкий, латынь, французский, потому что это был язык науки и очень много лекций и статей были написаны на этих языках. После Октябрьской революции, когда он эмигрировал в США, ему было уже за 30 лет и английский он не знал, выучил его в миграции и это позволило ему так же успешно преподавать в университете на английском языке. Все заметки в книгах он тоже делал на английском языке, но были и русские заметки. Это было очень интересное социолингвистическое исследование: какой язык был его доминирующим и на каком из них он думал, когда обрабатывал научную информацию на английском языке. Тезис о том, что билингв — это человек, который выучил два языка в детстве, не совсем верно. Поэтому, как говорит Франсуа Грожан, известный исследователь билингвизма, мы должны считать билингвом того, кто использует два языка в своей повседневной жизни, то есть, практически ежедневно. Мы не говорим чтобы буквально каждый день. Если вы его используете через день или два-три раза в неделю… Можем ли мы тогда считаться билингвом? Тут нет каких-то строгих рамок, но если вы используете два языка ежедневно: общаетесь с семьей или кем-то на одном языке, а на работе это другой язык — то вы уже можете считаться билингвом и в группу билингвальных испытуемых можете попасть. Когда исследователи проводят билингвальные эксперименты, в них попадают люди, которые начали изучать язык как второй иностранный. Они начали изучать его в школе, это не язык семьи или какой-то среды, а именно школы, но они тоже исследуются как билингвы. Человек может уехать учиться в магистратуру в англоязычную страну и английский становится его языком образования и среды, даже если он начал изучать его довольно поздно, например, в 8-12 лет, он все равно будет считаться билингвом.