— Нәрсә турында сөйләгәнегезне аңлыйм. Билингвизмда шундый модель бар: ул билингваль интерактив модель дип атала. Сез сөйләгәндә, билингв икенче яки өченче телне барыбер баса — бу шул турыда. Әлеге басым күп факторларга бәйле: үзләштерү яше, белем дәрәҗәсе, телне куллану. Тел сезнең көндәлек тормышыгызның бер өлешенә әйләнгәч кенә, сезгә әлеге телдә сөйләшергә, тыңларга, укырга туры килә, һәм ул активлаша башлый. Русча сөйләшә башлагач, әйтик, бу иң төп тел, доминантрак тел бит, лексика эзли башлаганда, сез сүз табарга, менталь лексиконнан чыгарырга тырышасыз, сезнең башыгызга инглизчә, татарча сүзләр килә. Яки инглиз телендә әйтергә телисез, һәм ни өчендер инглиз телен түгел, ә татар телен искә төшерәсез, яки киресенчә. Бу әйберләрнең барысы да билингвларның ике-өч теле актив булуын күрсәтә, әмма барысы да әлеге параметрларга бәйле. Әлбәттә, әгәр тел соңрак үзләштерелгән булса, ул көн саен кулланылмый һәм башка телләр белән көндәшлек итми. Әгәр тел өлкәсе активлаша икән, конкуренция бара. Шуңа күрә монда әлеге модель билингвларның когнитив өстенлеге барлыгын күрсәтә, чөнки алар икенче бер телне басарга мәҗбүр. Алар аны аңсыз рәвештә басалар һәм ингибитор контроль, ягъни тотрыклылыкны контрольдә тоту, баш миенең психик зарядка үткәрүендә, күчүендә өстенлек бирә. Бу когнитив өстенлек кешенең гомер буе туплаган когнитив резервына китерә. Резерв төрле өлкәләрдән төзелә ала. Сез яңа эшчәнлек башлыйсыз, мәсәлән, шахмат уйныйсыз, чалыштырып чигәсез. Яңа белемнәр яңа синаптик бәйләнешләр барлыкка китерә, миегез күнегүләр ясый һәм икенче бер өлкәгә күчә. Билингвизм иң гади мисал дип санала, сезгә асылда яңа һөнәр үзләштерергә, өйрәнергә, көч куярга кирәкми, бары ике телдә аралашу да җитә. «Безне болай да аңлаячаклар, нигә мин аны кибеттәге сатучы яки подъезд янындагы әби белән кулланыйм, ул русча да аңлый бит» диясе урынга, башка тел файдасына сайлау. Ике телдә аралашып, сез миегезне күнектерәсез, әлеге вакытта ул башка телне баса, бу яхшы күнегү булып тора. Сез билингв буларак туплаган когнитив резерв фәндә Альцгеймерны кичектерүдә өстенлек бирә дип санала, ул аларда соңрак була. Гадәттә, авырса да, монолингв яшьтәшләренә караганда биш елга соңрак була. Бу бик мөһим момент һәм ми өчен төрле күчешләр бик файдалы.
— Понимаю, о чем вы говорите. В билингвизме есть такая модель, называется билингвальная интерактивная модель. Она о том, что при разговоре билингв в любом случае подавляет язык, второй или третий. При этом подавление зависит от многих факторов: возраста усвоения, уровня владения, использования языка. Как только язык становится частью вашей повседневной жизни, вам приходится на нем говорить, слушать, читать, то он начинает активироваться. Когда вы начинаете говорить по-русски, допустим, это же самый основной язык, более доминантный, в момент, когда у вас происходит лексический доступ — вы пытаетесь найти слово, вытащить из ментального лексикона — то вы сталкиваетесь с тем, что у вас в памяти всплывают слова английские, татарские. Или вам нужно сказать на английском и вы почему-то вспоминаете татарский, а не английский, или наоборот. Все эти вещи говорят о том, что у билингвов активны два-три языка, но все зависит от этих параметров. Естественно, если язык был поздно освоен, он не используется ежедневно, то он не конкурирует. Если сфера языка становится активной, то конкуренция происходит. Поэтому здесь эта модель говорит как раз о том, что у билингвов есть преимущество когнитивное, только потому, что они вынуждены подавлять язык. Неосознанно они его подавляют и ингибиторный контроль, то есть, контроль торможения, дает преимущество в том, что мозг проводит ментальную зарядку, он переключается. Это когнитивное преимущество приводит к некому когнитивному резерву, который копит человек на всем протяжении жизни. Резерв может складываться из разных областей: вы начинаете новую деятельность, шахматы, например, или начали вышивать крестиком… Новые знания образуют новые синаптические связи, ваш мозг тренируется и переключается. Билингвизм считается самым простым: вам не нужно ничего делать нового, учить, напрягаться — просто общаться на двух языках, делать выбор в пользу того, чтобы говорить на другом языке тоже, вместо того, когда мы можем сказать: «Ну нас и так поймут, зачем я буду использовать его с продавцом в магазине или с бабушкой около подъезда, она и по-русски поймет». Общаясь на двух языках, вы тренируете свой мозг: он в это время подавляет другой язык, это хорошая зарядка. Когнитивный резерв, который вы накапливаете как билингв, он, как считается в науке, дает преимущество в отсрочке болезни Альцгеймера, она происходит у билингвов позже. Как правило, если они и заболевают, то на пять лет позже, чем их сверстники-монолингвы. Это очень важный момент, и переключение очень полезно для мозга.