Prima popina restaurativa
Prima omnium popinarum "restaurativarum", a "restauratoribus" conductarum qui sorbitiones restaurantes aliaque fercula venditabant, Lutetiae anno 1767 ineunte ad viam Gallinariarum (rue des Poulies) condita est. Titulus "primi restauratoris", eius scilicet qui ante alios popinam huius generis condiderit, sibi a Maturino Roze de Chantoiseau anno 1769 arrogatus est, fontibus aliis variatim discrepantibus.

Scriptores nonnulli fere coaevi originem popinarum restaurativarum descripserunt, inter quos Grimod de la Reynière in Almanach des gourmands et Brillat-Savarin in Physiologie du goût, nomine primi restauratoris ab ambobus omisso, etiamsi Brillat-Savarin verbis generosis perceptiones capitales huius inventoris enumeravit et laudavit: "ille" ait "primus restaurator fuit; ille munus novum creavit quo divitiae exercitori accrescunt si bona fide, recto ordine, arte habili agat".

Talem popinam Dionysius Diderotus mense Septembri anno 1767 ter, vel fortasse pluries, visitavit et in epistulis ad amicam Sophiam Volland descripsit: cuique cenatori hac in aede cenaculis separatis adsedenti, mirabiliter sed magno pretio omni hora fercula inlata esse; restauratrici (cuius venustas saepe laudata est), etiamsi pudibunda sit, confabulari licuisse. Diderotus nomen restauratricis formosae non dedit, sed pro certo habemus eum primam talem popinam visitavisse institutam: altera enim popina restaurativa, a mense Iulio 1767 florens, a Vacossin non ad viam Gallinariarum sed in vico Grenelle-Saint-Honoré condita est. Nomen "primi restauratoris" ab aliis scriptoribus variatim datur. Discrepantia fontium aegre explicatur.

Minet? Duchêne? 
In paginis hebdomadarii Parisiensis L'Avantcoureur diei 9 Martii 1767 nuntius novae cuiusdam popinae ad viam Gallinariarum institutae, aliquo modo melioribus coffeariis similis, divulgatus est: optima consummata et restaurantia semper calida ibi oblata esse, una cum bono butyro, ovis recentibus, cremores oryzae , confecturis Barrensibus; ibi in lacunari aphorismum Latinum praefixum esse:
Hic sapide titillant iuscula blanda palatum;
Hic datur effoetis pectoribusque salus.
Ab eodem hebdomadario post quattuor menses alter restaurator nuntiatus est, videlicet Vacossin, qui se imitare confessus est popinam ad viam Gallinariarum ab Duchêne conductam (non Minet).<ref>Le sieur Vacossin vient de former à l'instar de Londres, et à l'imitation de l'établissement fait par le sieur Duchêne rue des Poulies, une salle ...: </ref> Ratio huius novi nominis nescitur.

 Roze? Roze et Pontaillé? successore Deslauriers? 

Maturinus Roze de Chantoiseau, qui iam opera varia de rebus oeconomicis ediderat, anno 1769 almanacum vel directorium annuum mercatorum Parisiensium divulgare coepit in quo popinam a se conductam ter sub variis rubricis enumeravit: Roze (i.e. seipsum) "primum restauratorem", "conditorem primae aedis nomine 'domi sanitatis' cognitae" ad viam S. Honorati (antea ad viam Gallinariarum) bonas delicatasque cenas inferre ferculaque omni hora venditare modicis pretiis fixis, videlicet vera consummata quae restaurantia nuncupantur, potagia omnis generis, cremores oryzae et gruelli Bretonici pinguesque macrique, maccarones, ova recentia, capones sale sparsi, compositiones, naturalia vina Burgundica.

Roze postea novum nomen aut collaboratoris aut aemuli Pontaillé addidit. Originem enim popinarum restaurativarum in paginis supplementarii cuiusdam almanaci annis 1780 editi his fere verbis commemoravit: "Restauratores, cauponum genus novum, in hac urbe capitali anno 1767 a dominis Roze et Pontaillé creati sunt ut, conatum conditorum obsequentes,  e vermicellis et oryza necnon alios cibos salubres delicatosque modo excellenti praebeant. Habitudo harum aedium optime constitutarum minime cenationem 'ad mensam hospitii', potius omni hora diei praebere, pretio cuiusque ferculi fixo:" restauratores deinde enumeravit, inter quos "Deslauriers, ad viam S. Honorati, pincerna et successor primi restauratoris, hunc pulchrum aphorismum praefingit: 'Hic sapide [etc.]'"

Auctor gastronomicus Grimod de la Reynière originem popinarum restaurativarum in Almanach des gourmands descripsit sed nomen primi restauratoris nullibi rettulit. Anno autem 1803 mortem nuper obitam domini Roze, "illustris", "diu inter meliores famosissimosque restauratores nostros celebris", commemoravit, nihil de successore Deslauriers dicto. Lector e verbis contextuque Grimod intellegit ipsum Roze usque in annum fere 1802 popinam suam conduxisse, ad viam neque Gallinariarum neque S. Honorati sed novo loco ad boulevard des Italiens institutam. Quam rem confirmavit liber Anglicus anno 1803 divulgatus A Practical Guide during a Journey from London to Paris: ibi enumeratus est inter restauratores vel caupones Rose, Boulevard Italien.

 Lamy? Boulanger? 
Historici prisci rerum cibariarum, qui fortasse fontes coaevos documentarios non inspexerant, loco nominum quattuor iam citatorum duo alia praebent. Marchio de Cussy, Napoleoni magister hospitii, anecdota gastronomiae Francicae anno fere 1815 conscripsit. "Restauratores Parisienses" ait "ante annos fere quinquaginta, neque plures, instituebantur, quorum primus fuit Lamy quidam. Domos suas in semitis strictis obscurisque olim Palatio Regio circumiacentibus aperuit, societate cauponum vano contradicente." Fortasse Cussy erravit, sed re vera obsonator nomine Lami ab Roze in almanaco suo supplementario annis 1780 divulgato enumeratus est ut qui cenas pretio modesto venditaverit domumque separatum mulieribus praebuerit, id quod etiam Vacossin, "alter restaurator", fecisse fertur; Roze se cenas mulieribus obtulisse praetendit in almanaco anno 1773 edito.

Opus historici rerum familiarium Le Grand d'Aussy, anno 1782 divulgatum, eruditis recentioribus bene cognitum est. Hac ratione nomen primi restauratoris ab illo datum a multis usque in nostram aetatem accipitur etiamsi Rebecca Spang prioritatem Maturini Roze e fontibus melioribus proposuerit. Le Grand d'Aussy his fere verbis rem narravit:
E restaurantibus restauratores orti sunt, qui anno fere 1765 se constituere coeperunt ex imaginatione cuiusdam Boulanger incolae vici Gallinariarum. Super portam suam aphorismum praeposuerat, locutione libri reverendissimi irreverenter utens:
"Venite ad me omnes qui stomacho laboratis et ego vos restaurabo".
Sorbitiones vel iuscula venditabat. Apud eum et comedere licebat etiamsi obsonator non erat ferculaque confecta proponere non potebat: sed gallinas sale sparsas ovaque recentia praebens omnia limpide inferri curavit, mensulis marmoreis talibus quae in coffeariis videntur. Cui imitantes alii restauratores mox se constituerunt.
Postea alii scriptores nonnulli "Boulanger" primum restauratorem fuisse adseverabant. Hi autem omnes easdem res, quas Le Grand d'Aussy, sine plura repetibant. Ita per exemplum sub rubrica "Restaurateurs" scripsit anno 1803 F. W. Blagdon Anglus in libro Paris as it was and as it is. Nullus inter hos auctores se popinam Boulanger visitavisse confessus est. Recentissime Paulus Levy ad tabulam a Thoma Shotter Boys anno 1831 pictam animadvertit in quo videtur caupona ad compitum aliquem haud longe a vico Gallinariarum distantem, nomine "[...]t Boulanger" praefixo.

 Notae 

 Bibliographia 
 Fontes fere coaevi
 1767 : 
 1767 : 
 1767 : 
 1769 : 
 1773 : 
 1782/1792? : 
 1782 : 
 1803 : 
 1803 : 
 1803 : 
 1825/1826 : 
 1843 : 

 Eruditio hodierna
 
 
 
 Nathalie Louisgrand, "Comment sont nés les premiers restaurants?" (27 Iunii 2021) apud Slate Patrick Rambourg, "La restauration, une avancée révolutionnaire" in Historia no. 88 (Augusto 2012)
 
 
 

 Nexus externi 
 "Boulanger: le premier restaurant du monde" apud Le Coeur au Ventre''
 
 
 
 
 "Naissance du restaurant"

Popinae Parisienses
Constituta 1765
Dionysius Diderotus
Gastronomia Parisiensis