Capsicum (fructus)
Capsicum seu chilli est fructus plantarum florentium generis Capsici, in familia Solanacearum. Huic generi sunt quinque fere species, quarum cultivarietatibus homines pro cibo et medicamentis uti solent, videlicet Capsicum annuum, C. baccatum, C. chinense, C. frutescens, C. pubescens.

Illae C. annui varietates, quibus sapor non pungens sed dulcis sit, a productoribus comestoribusque nomine semper distinguuntur. Latine "capsicum dulce" appellantur.

Aves fructibus capsicorum pabulantur, animalia rarissime quod apud ea capsaicinum dolorem stimulat. Homines tantum se capsicis medent.

De nominibus 

Capsicum e verbo Graecitatis Byzantinae κάψικον derivatur, quod invicem e vocabulo Latino capsa mutuatur. Ioannes Actuarius, medicus Graecus saeculi XIII, κάψικον pluries, semel κάψικον Ἰνδικόν (i.e. "capsicum Indicum") in praeceptis medicamentorum scripsit, sine explicatione. Ioannes Ruellius, versionis Latinae Actuarii confector, "capsicum" et "capsicum Indicum" sine pluribus scripsit. Idem, auctor postea De natura stirpium, "cardamomum" hoc vocabulo Graeco intellegendum esse censuit, quem Carolus du Cange secutus est. Sed Casparus Bauhinus in Phytopinace, Actuario per editionem 1567 citato, idem vocabulum "capsicum/κάψικον" sicut synonymum "piperis Indici" intellegit, etymologiae falsae utens (non e vocabulo Latino capsa sed e Graeco κάπτω "haurio" deduci suasit) geographiamque et historiam deviam assumens: hoc enim genus, non in India sensu normali sed in Indis occidentalibus Americaque continente ortum, Actuarius scriptor saeculi XIII Europaeus cognoscere nequibat. Rubrica Bauhini "Capsicum seu Piper Indicum" nihilominus ab aliis botanistis accepta (praesertim a Gregorio de Regio qui de his fructibus mox utilissime disseruerit) omnes fere eruditi recentiores hoc nomen adhibent.

Ají, nomen origine Arawakense, Christophorus Columbus primus Europaeorum anno 1493 audivit: quod nomen ex Hispaniola in usum Hispanorum omnium Novi Mundi incolarum apprehensum est. Petrus Martyr ab Angleria (De orbe novo decades) hoc vocabulum ad Latinitatem suam anno 1530 accommodavit: "De pipere insulari continentique nunc parum ... dico piper quum non sit piper, quia piperis habeat vim et aroma ... vocant ipsi haxi ultima acuta".

Chilli fuit nomen apud Aztecos linguá Navatlacá usitatum. Ita iam rettulit conquisitator anonymus in Relatione anno circiter 1521 scripta.

Piper (ut qui ad aroma Piperis nigri alluderet) est nomen in linguis Europaeis iam ab anno 1493 saepissime adhibitum quia capsicum locum piperis in arte coquinaria Americanorum habuisse censebatur (ita iam Columbus et Petrus Martyr supra citati) atque mox in gastronomia Europaea talem usum usurpare incipiebat. Piper Indicum plures saeculo XVI scripserunt, ea ratione quod "Indiae occidentales" et "orientales" ab initio apud Europaeos haud distinguebantur; alii inter quos Carolus Clusius, ambiguitate huius nominis suasi, Piper Americanum scribere maluerunt.

Pigmentum (i.e. tinctura, conditura) est origo Latinus nominis in variis linguis hodiernis adhibiti sicut synonymum piperis vel speciarii.

Quiya atque recentius cayenne, nomina tam pulveris culinarii quam , e nuncupationibus in lingua Tupi capsicorum in Brasilia saeculo XVII cognitorum derivantur, sit quiyaqui, quiya-apua, quiya-cumati, quiya-carapo apud Bontium; quiya-apua, quiya-cumeri, quiya-uca; kyynha, varietates kyynhavi, kyynhai; quiya, quiynhá. Unde Anglice a principio kian, chian, chyan, kayan, cayan appellabatur, denuo ab anno 1783 cayenne pepper.<ref>"cayan-butter", "cayan-pepper" in 

Uchu est nomen in lingua Quechua adhibita. Hodie apud Peruanos varietates Peruvianas denotat, ají varietates Mexicanas et Caribicas.

Capsicum in America et Europa 

Primus Europaeorum Christophorus Columbus de capsico fructu in ephemeride primae navigationis sub die 15 Ianuarii 1493 refert: "Abundat etiam ají, videlicet piper huius gentis e quorum magis quam piper valeant, sine quo nullus unquam cenat, quod saluberrimum est; quo quinquaginta caravellae quotannis in hac Hispaniola onerari possunt." Ipse semina huius fructus ad reges Hispanicos statim reddidit, sicut ex epistula anno insequenti in insula Isabella scripta constat: "illius axí quod nos piper nuncupamus, de quo e prima navigatione ad Exc. vestr. adduximus, hinc recipietis quantum mandabitis; cuius semina in hortis serta crescuntur." Didacus Alvares Chanca etiam, particeps huius navigationis, in epistula anno 1494 scripta ait: "Tanquam speciem ad condimentum habent speciem agí appellatam, e qua tam pisces quam aves quantas capiant comeduntur; quae multis varietatibus prodit"  (sic nuncupatus) qui cum Cortesio Mexicopolim anno 1519 venit de "pipere" nundinis huius urbis venditato ait: "Habent varietatem piperis condimentarii, chil appellati, sine quo nullum cibum comedunt."

Seminibus a Columbo in Hispaniam remissis, cultus in hortis usque in Germaniam anno 1539 penetraverat, ubi Hieronymus Bock Spirae in urbe observans originem speciei nescivit: deutscher Pfeffer nuncupavit. E talibus observationibus Leonhartus Fuchsius anno 1542, nomina vernacularia indianischer et Calecutischer Pfeffer citans, speciebus a maioribus definitis "siliquastro" et "piperitide" frustra attribuere temptans, optimas imagines varietatum quattuor (inter quas fortasse Capsici chinensis) divulgavit. Quem sequens Guilielmus Turnerus anno 1548 capsica in hortis Angliae aliquibus coli relatus est (granis non albis sed flavis collectis) eisdemque nominibus usus est. Conradus Gesnerus anno 1561 e scientia horticultorum Germanorum "Aestiva est herba" recte ait "et nisi primo vere apud nos seratur, siliquas suas pulcherrime rubentes non perficit". Ergo Iohannes Gerardus, de Anglia anno 1597 loquens, has plantas e terris extraneis in Hispaniam Italiamque importatas "unde nos" ait "semina in nostros hortos Anglicos accepimus, cuius capsicum non iam ad illum splendidum colorem rubrum maturabat quem suá naturá possidet" causa adversitatis climaticae.

Interea Carolus Clusius, botanistarum saeculi XVI princeps, cultum capsicorum in Hispania et Portugallia rettulit tam ex itinere suo annis 1564 et 1565 suscepto, quam e descriptione Nicolai Monardes quam ipse e lingua Hispanica Latine verterit:
Nec praetermittendum est piper ex Indiis nostris missum, quandoquidem non modo in medicum usum receptum est, sed planta est excellentissima et totae Hispaniae notissima: nam nullus est hortus, in quo non seratur ob fructus pulchritudinem. Vidi aliquando in hac urbe ad arboris altitudinem excrescentem. Folio est viridi, ocymo latifolio simili, flore albo, ex quo pullulat fructus diversae formae, oblongus, rotundus, melope[po]nis forma aut ceraseorum, sed immaturius viridis est, maturus vero colore rubro gratissimo. Particulatim concisum et iusculo maceratum, meliorem saporem edulus conciliat, quam piper vulgare, ideoque eius usus est in omnibus, in quibus aromata ex Maluccis insulis et Calecutio delata commendantur, in eo solum differens, quod illa multis aureis emuntur, hoc sola satione adquiritur: nam in una planta colliguntur aromata in totius anni usum, minore dispendio et maiore commodo. Flatus discutit, utlie pectori et perfrictionibus, calefacitque et roborat partes internas. Caliditatis et siccitatis in quarto fere gradu particeps:
Litteris parvis addidit ipse Clusius: "Capsicum hoc seu piper Indicum (Americum potius) diligentissime colitur tota Castella cum ab hortulanis, tum a mulieribus in fenestris aedium suarum. Etenim eo utuntur per totum annum, cum virente tum sicco, pro condimento et pipere. Spectatur varia forma ... sed et haec omnia genera aliquando vidi colore flavescente, in Lusitania, monasterio quodam circa Olysiponem".

Clusius postea se "Ulyssipone Conimbricam" proficiscente hanc speciem "nonnullis Lusitaniae locis" vidisse meminit, "caule in cubitales ramos diviso, graciliores tamen quam in vulgari", fructu exiguo "tam acris et fervidi saporis, ut gullatum fauces incenderet". Quod ille piper Brasilianum appellabat, nos sub nomine Capsici baccati recognoscere possumus.

Idem Clusius primus omnium de cultu prope Hungariam hac annotatione relatus est: "Memini etiam videre anno Christi M.D.XXCV magná copiá cultum in suburbanis Brunnae celebris marchionatus Moraviae urbis hortis, e quo cultores non contemnendum quaestum faciebant; erat enim apud vulgus frequens eius usus". Hodie eadem fere regione tritura paprica nomine e varietatibus capsicorum admodum mitioribus producitur.

Garcias Lasus Inca primus omnium, in Hispania exsul saeculo XVII ineunte scribens, species tres Peruvianas cultas generis Capsici distinxit, videlicet rocot uchu (C. pubescens), chinchi uchu (C. chinense), tertiaque cuius nominis oblitus est, id est, kellu-uchu (C. baccatum var. pendulum). Los de mi tierra, ait, son tan amigos del uchu, que no comeron sin el, aunque non sea sino unas yervas crudas ("gens patriae meae capsicum tam amant ne ullus cibus sine illud comedatur etiamsi nihil nisi paucae herbae crudae").

Cultus capsicorum a scriptoribus saeculo XVIII describitur, generis "climatum calidissimorum Americae et Africae oriundi" cui tempus sationis in Europa ultima hebdomas mensis Februarii esse debet; solam plantam esse (fabis exceptis) asseveratur "cui rustici Provinciae Francicae Occitaniaeque curas minutiores volenter dabunt: promptiores mense Februario, alii Martio serunt". Saeculo XIX ineunte botanistae separatim species tres, videlicet annuam, frutescentem, baccatam recognoverunt, saepe et quartam fructibus dulcibus. Speciem C. chinense Nicolaus Iosephus Jacquin anno 1776 ex horto botanico imperiali Vindobonensi descripsit.

Capsicum in Asia et Africa 
Hanchei in urbe Sinarum iam anno 1591 ad hortos ornandos cultum est.

Capsicum "ubique" in Corea, secundum Yi Su-gwang, anno 1614 colebatur: "piper barbarorum meridianorum", i.e. Portugallensium, nuncupatum est; ab Iaponia in Coream introductum erat.

Usus 
Fructus capsaicinum, substantiam facile in pingue dissolventem (lipophilicam) continet, quod dolorem ingentem et acerbum per receptorium capsaicini (TrpV1) inurit.. Antagonista TrpV1 dolores mitigare queant.

Tali sensu statim agnito, diaetetici Europaei iam medio saeculo XVI capsicum calidum ad gradum tertium vel et quartum ordinabant. Usque in medium saeculum XVIII, sicut antea, auctores hoc aroma hominibus sub climate tripico habitantibus, neque aliis, utile esse aiunt: ita Vincentius La Chapelle, scriptor de re coquinaria Francicus, habitudines "Indicas", scilicet Indiarum occidentalium, explicavit: C'est la manière Indienne. Au lieu de safran ce sont des racines de safran dont ils se servent, et à la place de poivre, c'est du piment ("mos est Indorum: loco croci curcumam, loco piperis capsicum adhibent").

Eodem fere tempore horticultor quidam Anglus primus omnium utilitatem capsicorum aceto conditorum confessus est: The flower is inconsiderable, but the fruit is conspicuous in the highest degree ... it affords an excellent pickle ("Flos eius haud notabilis, fructus autem conspicuissimus condituram optimam praebet"). Distinctio saeculo XVIII exeunte inter provincias septentrionales mediasque Franciae relata est, capsicis hic ad comesum cottidianum et loco piperis, illic ad hortos ornandos cultis. Insuper provinciis meridianis capsica ad ientaculum loco cepae et allii consumebantur. Idem auctor condituram capsicorum sicut anguriorum refert atque (primus omnium) confectionem aceti e capsicis per iniectionem capsicorum in cupas acetarias "ut vim aceti maturescentis augetur". Illi autem, qui usus "Indorum" Caribicorum Hispanorumque et Lusitanorum descripserunt, alias confectiones varias enumeraverunt: capsica e saccharo condita; sorbitiones patinasque et elixa e capsicis accommodata; parationem butyri cayennae.

Fructus capsicorum inter pabula salubriora gallinis dari solet. In medicina veterinaria aut capsaicinum aut "capsici fructus acer" (i.e. fructus siccus capsici cayennensis) aut Capsicum frutescens praescribitur ad  avium, praesertim gallinarum curandum. Fructus capsicorum praescribuntur a populo Aguaruna Peruviae ad diarrhoeam canium venatorum, sicut et hominum, medendam.

Varietates

Pulveres 
Hae triturae de fructibus capsicorum a coquis saepe adhibentur:
 Paprica
 Pulvis cayennae
 Pulvis capsici
 Pulvis caril (aromatum variorum tritura)

Notae

Bibliographia 
 Fontes antiquiores
 1493 : 
 1493-1503 : 
 1494 : 
 post 1519 : 
 1535 : 
 1530 : 
 c. 1536 : Bartholomaeus Casaus, Apologética historia sumaria cap. 10 (M. Serrano y Sanz, ed., Historiadores de Indias vol. 1 [Matriti: Bailly-Baillière, 1909] p. 27)
 1539 : 
 ante 1542 : Codex Mendoza (liber pictus, c. 1534/1542) f. 51v-52r etc.; cf. Frances Berdan, Patricia Anawalt, The Essential Codex Mendoza (Berkeleiae, 1997) pp. 132-133 etc.
 1542 : 
 1550 : Hieronymus Cardanus, De subtilitate pp. 197-198
 1554 : 
 1557 : Hans Staden, Warhaftige Historia und Beschreibung eyner Landtschafft der wilden, nacketen, grimmigen menschfresser Leuthen in der Newenwelt America gelegen lib. 2 cap. 11, cap. 38; p. 110, p. 132 versionis Latinae 1592
 1557 : Iulius Caesar Scaliger, Exotericarum exercitationum liber quintus decimus, de subtilitate, ad Hieronymum Cardanum 
 1561 : 
 1565 : Nicolaus Monardes, Dos libros. El uno trata de todas las cosas que traen de nuestras Indias Occidentales quaternion f 6
 ante 1566 : Bartolomé de las Casas, Apologética historia sumaria pp. 304-305 editionis 1876
 1573 : Petrus Andreas Matthiolus, I discorsi ... nelle sei libri di Pedacio Dioscoride Anazarbeo della materia medicinale (editio 1573) lib. 2 cap. 148 ; idem, Commentarii in libros sex Pedacii Dioscoridis Anazarbei de Materia Medica (editio 1574) lib. 2 cap. 153 pp. 434-437
 1574 : 
 ante 1581 : 
 ante 1584 : 
 ante 1585 : 
 1585 : 
 1590 : 
 1590 : 
 1591 : 
 1591 : Juan de Cárdenas, Primera parte de los problemas y secretos maravillosos de las Indias (Mexicopoli) pp. 113-115 editionis 1913
 ante 1595 : 
 1596 : 
 1597 : 
 1601 : 
 1609 : 
 1611 : 
 1614 : 
 1615 : 
 c. 1622 : Ioannes Smith, The Historye of the Bermudaes or Summer Islands (ed. J. Henry Lefroy. Londinii: Hakluyt Society, 1889 p. 277)
 1630 : Bartholomaeus Ambrosinus, De capsicorum varietate cum suis iconibus brevis historia. Bononiae
 1635 : 
 1640 : Ioannes Parkinsonus, Theatrum botanicum pp. 355-359 
 1640 : Basilius Besler, Hortus Eystettensis. 2a ed. Norimbergae classis autumnalis tabb. 6-13
 1642 : 
 1648 : Gulielmus Piso, Georgius Marcgravius, Historia naturalis Brasiliae. Lugduni Batavorum: apud Franciscum Hackium pars i (Piso) pp. 107-108, pars ii (Marcgravius) pp. 39-41
 1648 : Thomas Gage, The English-American his Travail by Sea and Land, or A new survey of the West India's. Londinii: John Sweeting pp. 98-101, 108-111, 140-143
 ante 1653 : Bernabé Cobo, Historia del Nuevo Mundo (1890-1893) (vol. 1 pp. 371-374; libri manu scripti ff. 228r-229v
 1658 : 
 1699 : Robertus Morison, Plantarum historiae universalis Oxoniensis. Oxoniae  ("Solanum urens Capsicum dictum")
 1693 : 
 1699 : Lionel Wafer, A New Voyage and Description of the Isthmus of America. Londinii (George Parker Winship, ed., 1903 p. 107)
 1700 : Iosephus Pitton Tournefort, Institutiones rei herbariae pp. 152-153, tabula 66
 1678-1703 : Henricus van Rhede tot Draakestein, Horti Malabarici pars prima [... duodecima]. Amstelaedami: sumptibus Johannis van Someren, et Joannis van Dyck pars 2 tab. 56, p. 109; pars 9 tab. 35
 c. 1722 : Franciscus Ximénez de Quesada, Historia natural de la provincia de San Vicente de Chiapas y Guatemala (fide  p. 32)
 1723-1735 : Aerae Yongzheng Chorographia Shandong (山东通志): 秦椒，色红有子与花椒味俱辛 ("Pipera qin colore rubra, granis plena, tam calida quam zanthoxyli fructus")
 ante 1725 : Henry Barham, Hortus Americanus (Kingston Iamaicae, 1794) pp. 30-31
 1707-1725 : 
 1737 : Ioannes Burmannus, Thesaurus Zeylanicus. Amstelaedami: apud Janssonio-Waesbergios & Salomonem Schouten p. 53
 1737 : Carolus Linnaeus, Hortus Cliffortianus. Amstelodami pp. 59-60
 1747 :  vol. 5 pp. 247-252 et tab. 88; cf.  p. 462
 "Malaice Lada Tschili, ac tantummodo Tschili, unde multi crediderunt, hoc Piperis genus primum ex regno Chili fuisse translatum, quod cum vero non videtur convenire" (lib. 8, cap. 50).
 1752 : "Brasilien-Pfeffer" in Carl Günther Ludovici, Eröffnete Akademie der Kaufleute, oder vollständiges Kaufmanns-Lexicon vol. 1 (Lipsiae, 1752) 
 1753-1761 : Pehr Kalm, En resa til Norra America Textus (fide  p. 32)
 1756 : Patrick Browne, The Civil and Natural History of Jamaica. Londinii: White 
 1757 : 
 1768 : Philip Miller, The Gardener's Dictionary. 8a ed. Londinii s.v. "Capsicum"
 1789 : 
 1794 : , Beschreibung der Landschaft Sonora (fide  p. 33)
 1796 : Yuan Mei, Suiyuan shidan (Sean J. S. Chen, ed. et interpr., 喇虎醬 = Lahu Sauce)
 1807 : Grimod de la Reynière et al., Almanach des gourmands vol. 5 (1807) p. 183 ("piment ou poivre-long"); vol. 7 (1810) pp. 143-147, 185-186 ("piment enragé ou poivre de Guinée")
 1820 : John Crawfurd, History of the Indian Archipelago. Edinburgi 
 1826 : Whitelaw Ainslie, Materia Indica. Londinii: Longman vol. 1 pp. 306-308
 1828 : 
 1832 : Edwin Lankester, Vegetable Substances Used for the Food of Man pp. 313-314
 1852 : M. F. Dunal, "Solanaceae" in A. de Candolle, Prodromus systematis naturalis regni vegetabilis vol. 13 fasc. 1 (Lutetiae: Masson, 1852) p. 428
 1868 : "Pimenteira da terra" in Theodoro J. H. Langgaard, Novo formulario medico e pharmaceutico (1868) 
 1879 : Friedrich A. Flueckiger, Daniel Hanbury, Pharmacographia. 2a ed. Londinii, 1879  ("Fructus capsici")
 1883 : Alphonse de Candolle, Origine des plantes cultivées (Lutetiae: Baillière) pp. 229-230
 1885 : William Dymock, The Vegetable Materia Medica of Western India. Bombay 
 1889 : George Watt, A Dictionary Of The Economic Products Of India vol. 2 (Calcuttae) pp. 134-140
 1919 : E. L. Sturtevant; U. P. Hedrick, ed., Sturtevant's notes on edible plants (Report of the New York Agricultural Experiment Station, 1919, pars 2. Albaniae, 1919) pp. 134-140

 Lexicographica
 "ají", "chile", "cumarí", "malagueta", "uchu" in 

 Eruditio recentior
 Heather Arndt Anderson, Chilli: a global history. Londinii: Reaktion Books, 2016. ISBN 978 1 78023 635 3
 
 Katherine L. Chiou, Christine A. Hastorf, "A Systematic Approach to Species-Level Identification of Chile Pepper (Capsicum spp.) Seeds: Establishing the Groundwork for Tracking the Domestication and Movement of Chile Peppers through the Americas and Beyond" in Economic Botany vol. 68 (2014) pp. 316-336 JSTOR
 D. J. Cotter, A Review of Studies on Chile. NMSU Cooperative Extension Service and Agricultural Experiment Station, 1980
 
 
 David C. Haak et al., "Why are not all chilies hot? A trade-off limits pungency" in Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences vol. 279 (2011/2012)
 
 
 Joshua Tewksbury et al., "Where did the Chili Get its Spice? Biogeography of Capsaicinoid Production in Ancestral Wild Chili Species" in Journal of Chemical Ecology vol. 32 (2006) pp. 547-564

 De origine et historia
 Araceli Aguilar-Meléndez et al., "Genetic diversity and structure in semiwild and domesticated chiles (Capsicum Annuum; Solanaceae) from Mexico" in American Journal of Botany vol. 96 (2009) pp. 1190-1202
 Jean Andrews, "Diffusion of Mesoamerican Food Complex to Southeastern Europe" in Geographical Review (1993) pp. 194–204
 Jean Andrews, "The Peripatetic Chilli Pepper: diffusion of the domesticated capsicums since Columbus" in Nelson Foster, Linda S. Cordell, edd., Chilies to Chocolate: Food the Americas Gave the World (Tucson: University of Arizona Press, 1992) pp. 81-94  Exemplar mutuabile
 Cecil H. Brown et al., "The Paleobiolinguistics of Domesticated Chili Pepper (Capsicum spp.)" in Ethnobiology Letters vol. 4 (2013) pp. 1-11 JSTOR
 
 
 Charles R. Clement, Michelly de Cristo-Araújo, Geo Coppens d’Eeckenbrugge, Alessandro Alves Pereira, Doriane Picanço-Rodrigues, "Origin and Domestication of Native Amazonian Crops" in Diversity vol. 2 (2010) pp. 72-106
 Sophie D. Coe, America's First Cuisines (Austinopoli: University of Texas Press, 1994) pp. 60-65
 
 Marie-Christine Daunay, Henri Laterrot, Jules Janick, "Iconography and History of Solanaceae: Antiquity to the XVIIth Century', in: Jules Janick, Horticultural Reviews, vol. 34 (2007), pp. 1-112 
 Marie-Christine Daunay, Henri Laterrot, Jules Janick, "Iconography of the Solanaceae from Antiquity to the XVIIth Century: a Rich Source of Information on Genetic Diversity and Uses" in Acta Hort. no. 745 (2007) pp. 59-88
 
 W. H. Eshbaugh, "Peppers: history and exploitation of a serendipitous new crop discovery" in Jules Janick, J. E. Simon, edd., New crops (Novi Eboraci: Wiley, 1993) pp. 132–139
 Carlos A. García-González, Cristina Silvar, "Phytochemical Assessment of Native Ecuadorian Peppers (Capsicum spp.) and Correlation Analysis to Fruit Phenomics" in Plants vol. 9 viii no. 986 (4 Augusti 2020)
 Zoltán Halász, Hungarian Paprika Through the Ages. Budapestini, 1968
 Charles B. Heiser, Jr., Barbara Pickersgill, "Names for the Cultivated Capsicum Species (Solanaceae)" in Taxon vol. 18 (1969) pp. 277-283 JSTOR
 Charles B. Heiser, Jr., Paul G. Smith, "The Cultivated Capsicum Peppers" in Economic Botany vol. 7 (1953) pp. 214-227 JSTOR
 V. P. Ibiza et al., "Taxonomy and genetic diversity of domesticated Capsicum species in the Andean region" in Genetics Resources and Crop Evolution vol. 59 (2011) pp. 1077–1088
 Angela Jianu, Violeta Barbu, edd., Earthly Delights: Economies and cultures of food in Ottoman and Danubian Europe, c. 1500-1900 (Leiden: Brill, 2018) pp. 107-108, 162-163
 Seungill Kim et al., "Genome sequence of the hot pepper provides insights into the evolution of pungency in Capsicum species" in Nature Genetics vol. 46 (2014) pp. 270–278
 Rachel Laudan, Jeffrey M. Pilcher, "Chiles, Chocolate, and Race in New Spain: Glancing Backward to Spain or Looking Forward to Mexico?" in Eighteenth-Century Life vol. 23 ii (Maio 1999) pp. 59-70 Pars extracta
 Janet Long-Solís, Capsicum y cultura: la historia del chilli. 2a ed. Mexicopoli: Fondo de Cultura Económica, 1998
 Janet Long, "Orígenes, rutas y evolución del Capsicum" in Artes de México no. 126 (2017) pp. 8-17 JSTOR
 E. A. Moscone et al., "The evolution of chili peppers (Capsicum–Solanaceae): a cytogenetic perspective" in Acta Horticulturae vol. 745 (2007) pp. 137–169
 Linda Perry et al., "Starch Fossils and the Domestication and Dispersal of Chili Peppers (Capsicum spp. L.) in the Americas" in Science vol. 315 (2007) pp. 986-988
 Barbara Pickersgill, "Relationships Between Weedy and Cultivated Forms in Some Species of Chili Peppers (Genus capsicum)" in Evolution vol. 25 (1971) pp. 683-691 JSTOR
 Barbara Pickersgill, "Migration of chili peppers, Capsicum spp., in the Americas" in D. Stone, ed., Pre-Columbian plant migration (Papers of the Peabody Museum of Archeology and Ethnology vol. 76. Cantabrigiae Massachusettensium: Harvard University Press, 1984) pp. 105-123
 Divya Schäfer, "Exotic Tastes, Familiar Flavours. Transcultural Culinary Interactions in Early Modern India" in Rafael Klöber, Manju Ludwig, edd., HerStory: Historical Scholarship between South Asia and Europe. Festschrift in Honour of Gita Dharampal-Frick (Heidelbergae: CrossAsia eBooks, 2018. ISBN 978-3-946742-44-9) pp. 43-64
 Frederick J. Simoons, Food in China: A Cultural and Historical Inquiry (CRC Press, 1991) pp. 385-386 
 Vito Teti, Storia del peperoncino: un protagonista delle culture mediterranee. Romae: Donzelli, 2007
 Pasquale Tripodi et al., "Global range expansion history of pepper (Capsicum spp.) revealed by over 10,000 genebank accessions" in Proceedings of the National Academy of Sciences vol. 118 (34) e2104315118 (16 Augusti 2021)
 Maarten van Zonneveld et al., "Screening Genetic Resources of Capsicum Peppers in Their Primary Center of Diversity in Bolivia and Peru" in PLoS One vol. 10 ix (2015) no. e0134663
 Clifford A. Wright, "The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile" in Gastronomica vol. 7 no. 2 (2007) pp. 35-43 JSTOR

 De cultu et cultivarietatibus
 
 
 
 A. T. Erwin, "The peppers of America" in Iowa Agricultural Experiment Station: Bulletin no. 293 (1932) pp. 121–152
 
 Anelise Macedo, "Pimentas Capsicum: uma história de sucesso na cadeia produtiva de hortaliças" in Hortaliças em revista vol. 4 no. 18 (2015)
 Sven W. Meckelmann et al., "Compositional Characterization of Native Peruvian Chili Peppers (Capsicum spp.)" in Journal of Agricultural and Food Chemistry vol. 61 no. 10 (2013) pp. 2530–2537
 Mario Parisi, Daniela Alioto, Pasquale Tripodi, "Overview of Biotic Stresses in Pepper (Capsicum spp.): Sources of Genetic Resistance, Molecular Breeding and Genomics" in International Journal of Molecular Sciences vol. 21 vii no. 2587 (8 Aprilis 2020)
 Catherine Parry et al., "Reproductive compatibility in Capsicum is not necessarily reflected in genetic or phenotypic similarity between species complexes" in PLoS One (24 Martii 2021)
 
 A. Terpó, "Kritische Revision der wildwachsenden Arten und der kultivierten Sorten der Gattung Capsicum L." in Feddes repertorium vol. 72 (1966) pp. 155-191

 De re medica et diaetetica
 Gaber El-Saber Batiha et al., "Biological Properties, Bioactive Constituents, and Pharmacokinetics of Some Capsicum spp. and Capsaicinoids" in International Journal of Molecular Sciences vol. 21 xv no. 5179 (22 Iulii 2020)
 Mustafa Chopan, Benjamin Littenberg, "The Association of Hot Red Chili Pepper Consumption and Mortality: A Large Population-Based Cohort Study" in PLoS One vol. 12 i no. e0169876 (9 Ianuarii 2017)
 Narda Gavilán Guillen, Richard Tito, Norma Gamarra Mendoza, "Capsaicinoids and pungency in Capsicum chinense and Capsicum baccatum fruits" in Pesq. Agropec. Trop., Goiânia vol. 48 (2018) pp. 237-244
 Morrine A. Omolo et al., "Antimicrobial Properties of Chili Peppers" in Journal of Infectious Diseases & Therapy vol. 2 (2014)
 
 Paul Rozin, Deborah Schiller, "The nature and acquisition of a preference for chili pepper by humans" in Motivation and Emotion vol. 4 (1980) pp. 77–101
 Paul Rozin, Lauri Ebert, Jonathan Schull, "Some Like It Hot: a temporal analysis of hedonic responses to chili pepper" in Appetite vol. 3 (1982) pp. 13-22
 Paul Rozin, K. Kennel, "Acquired preferences for piquant foods by chimpanzees" in Appetite vol. 4 (1983) pp. 69-77
 Paul Rozin, "Getting to like the burn of chili pepper: Biological, psychological and cultural perspectives" in B. G. Green, J. R. Mason, M. R. Kare, edd., Chemical senses, Volume 2: Irritation (Novi Eboraci: Marcel Dekker, 1990) pp. 231-269 pars 1 pars 2

 De gastronomia
 James D. Campbell, Mr Chilehead: adventures in the taste of pain. Toronti, 2003
 Kurt Michael Friese, Kraig Kraft, Gary Paul Nabhan, Chasing Chiles: Hot Spots Along the Pepper Trail. White River Junction, 2011
 "The Chiles of Oaxaca" in Diana Kennedy, Oaxaca al gusto: an infinite gastronomy (Austinopoli: University of Texas Press, 2010) pp. xix-xxii
 Jay M. Lillywhite, Jennifer E. Simonsen, Mark E. Uchanski, "Spicy Pepper Consumption and Preferences in the United States" in HortTechnology vol. 23 (2013) pp. 868–876
 Amal Naj, Peppers: A Story of Hot Pursuits. Novi Eboraci, 1992
 Sota Yamamoto, Eiji Nawata, "Use of Capsicum frutescens L. by the Indigenous Peoples of Taiwan and the Batanes Islands" in Economic Botany vol. 63 (2009) pp. 43-59 JSTOR

 Praecepta culinaria
 1898 : Encarnación Pinedo, El cocinero español. Franciscopoli (Dan Strehl, Victor Valle, edd., Encarnación’s kitchen : Mexican recipes from nineteenth-century California [Berkeleiae: University of California Press, 2003] pp. 120-128)

 Capsicum e carne
 Restula
 Sambal

Nexus externi 

 De chili (historia, botanica etc.)
 "Capsicum and Chillies: Commercial Cultivation" apud DPI&F Queensland, Australia
 "Capsicum pepper factsheet" apud Purdue Guide to Medicinal and Aromatic Plants
 "Capsicums: Innovative Uses of an Ancient Crop: History, Botany, Breeding, and Pungency"
 "Descriptors for Capsicum (Capsicum spp.)" apud Bioversity International
 "Chile" apud Gernot Katzer's Spice Pages
 Dave Bliss, Adoption and Use of the Tomato and Pepper in England through the Industrial Revolution (dissertatio universitatis Leicestriensis)

Pinacotheca 

Aromata
!
Condimenta