Socolata
Socolata seu chocolata est potio e tostis Theobromatis nucleis facta. Socolata etiam dicitur alimentum solidum aut amarum aut dulce ex eisdem nucleis tostis et contritis compactum. Patria socolatae est America Media. Conquisitatores Hispani usum potionis in Mexico apud Aztecos saeculo sexto decimo animadverterunt et in Europam introduxerunt.

De nominibus 

Vocabulum "cacao" e lingua gentis Olmecae ortum esse, inde ad linguas Mayenses, inde ad Nahuatl pervenisse censetur. In Hispanicam Latinamque et alias linguas Europaeorum cito assumptum est post annum 1526 quo sectatores Cortesii mores Aztecorum observare et describere coeperunt. Latine sicut Hispanice "cacao" ab origine tam de potione quam de seminibus dicebatur, sed saeculo XVI exeunte verbum novum "chocolate" vel "chocolata", origine sine dubio Nahuatl sed etymologia haud certa, linguis Europaeis adhibita est ad potum denotandum.

Historia ante Mutezumam mortuum 

Botanici archaeologique plures, qui arborem Theobroma cacao millennio II a.C.n. exeunte in America media domesticatum esse censebant, recentius confiteri suadentur speciem in Amazonia occidentali neque alibi nativam esse; ibi prope limites Peruviae Brasiliaeque et Aequatoriae diversitatem suam geneticam maximam monstrare; ibidem ad usum humanum conversam esse. Frequentatores illius loci, quam archaeologi Santa Ana-La Florida appellant, in parte australissima Aequatoriae ad fundum vallis tributariae Amazonicae absconditi, a medio millennio III a.C.n. potum e fructibus cacai derivatum iam sumebant. Testimonia huius usus etiam e locis archaeologicis mediae Americae nonnullis referuntur, sed recentioribus, videlicet Puerto Escondido Honduriae et Paso de la Amada civitatis Chiapae in Mexico. Sed studia chemica fictilium, quibus theobrominum detegitur speciei T. cacao certe vestigium, de natura potionis pauca dicunt. His enimvero regionibus nostro tempore cicha seu potio alcoholica e suco fructuum cacai facta a populis indigenis consumi solet.

Cicha e cacao non est chocolata. Usus antiquissimus chocolatae verae (i.e. potionis stimulantis e seminibus cacai torrefactis et contusis factae) ibi quaeri potest, ubi vestigia seminum cacai molitorum aut testimonia consumptionis chocolatae calidae aëratae primum videntur: seminibus non molitis haec potio confici haud potest; sine calefactione et aëratione stimulatio aegre sentitur. Quae aëratio, ab Hispanis aliisque recentioribus cum molinillo effecta, simplici tranfusione e vase manu elevato in vas solo positum effecerunt Aztecae, sicut in Codice Tudela stilo Europaeo usum Mexicanum depingitur (f. 3r; vide imaginem). Ita iam antea effecerunt Olmecae, sicut Vas Princetonianum saeculi fere VIII p.C.n. in episodio mythologico monstrat (vide imaginem). Olmecorum metropolis ad locum archaeologicum San Lorenzo civitatis Verae Crucis in Mexico reperta est. Ibi in vasis vestigia theobromini reperta sunt. Mayae avide potionem socolatam sumere solebant, vasis certe cylindricis utentes, fortasse etiam vasis, quibus canales inserti sunt (quidam autem hanc usum negant). Nomen kakaw "cacao", si re vera apud Olmecos ortum sit, a Mayis certe usitatum est.

Ab his ad Aztecos transmissum est necnon ad populos Americae Septentrionalis, inter quos homines Utam frequentantes socolatam a saeculo VIII, Anasazi a saeculo XI cognoverunt. Auctores plurimi de socolatae usu apud Aztecos scripserunt, quorum antiquissimi expeditionis in Mexicum Ferdinandi Cortesii participes erant, videlicet Bernardus Díaz del Castillo et ille qui, nomine ignoto, "conquisitor anonymus" (Conquistador Anónimo) nuncupatur. Huius narratio Italiane nobis servatur. "Vinum," ita enim nominat, "quod bibunt variis modis faciunt, sed primum nobilissimumque, quo utuntur, est potio cachanatle appellata de seminibus fructus arboris nuci Indico similis, e quibus grana magna extrahunt. Hae grana principalem monetam per illam regionem currentem constituere habentur". Díaz, eques Hispanus, iam ante Temistitlanam pervenerat usum socolatae brevibus verbis relatus est: "eis gallinas (i.e. gallopavones) intulerunt multumque cacaum paraverunt, potionem inter hos principalem" Idem auctor descriptionem classicam praebet de socolatae usu dum Mutezuma cenabat, ab Hispanis exploratoribus, non iam conquisitoribus, observatus:
De cuando en cuando, traían en unas como a manera de copas de oro fino con cierta bebida hecha del mismo cacao; decían que era para tener aceso con mujeres, y entonces no mirábamos en ello; mas lo que yo vi, que traían sobre cincuenta jarros grandes, hechos de buen cacao, con su espuma, y de aquello bebía, y las mujeres le servían al beber con gran acato. Y algunas veces, al tiempo de comer, estaban unos indios ... que le cantaban y bailaban, porque el Montezuma era aficionado a placeres y cantares. E aquellos mandaba dar los relieves y jarros del cacao
("Interdum in cyathis ut ita dicam aureis delicatis potionem aliquam ex eodem cacao factam inferebant antequam ad mulieres suas iret, neque tunc plura quaerebamus, sed plus quam quinquaginta scyphos boni cacai repletos ita parari illoque a mulieribus summo obsequio proferri vidi. Nonnumquam ad cenam adstabant Indi ... qui cantitabant saltitabantque [nam Mutezuma oblectationes et cantilenas diligebat] quibus ille reliquias cacai scyphosque dari iubebat"). Gundisalvus de Oviedo, primus auctorum de historia naturali Novi Mundi, anno 1526 confectionem potionis cacai extractionemque laboriosam butyri cacai descripsit. Potionis facultatem stimulantem curiose observavit admixturamque aceotis, qui color ruber ad similitudinem sanguinis humanae confert, relatus est. 

In socolatam potiones addebantur Bixa orellana, Bourreria huanita, Calocarpum mammosum, Ceiba fortasse pentandra, Chiranthodendron pentadactylon, Cymbopetalum penduliflorum, Magnolia mexicana, Piper amalago, Tagetes lucida, Vanilla planifolia, Zea mays Historia post Mutezumam mortuum 

Chocolata, quae ante adventum Hispanorum undique per Mexicum sumpta est, sub imperio Hispanorum tam ab Hispanis quam ab indigenis eligebatur. "Hic cacao," ait Toribius Motolinia rerum gestarum scriptor, "potio est valde generalis, quae contusa maizioque aliisque seminibus contusis mixta per omnem regionem bibita. Bona est potionemque nutritivissimam habetur". His verbis maizium, iam ab Oviedo aceote, mox ab Hieronymo Benzone capsicum inter admixturas chocolatae relatum est:
"Potum ex eo confecturi, in testa fictili ad focum exsiccant, mox lapidibus quibus pinsitur panis, contusum & commolitum, fusumque in pateras ... paulatim aquâ temperant, atque interdum paululo piper quali vulgò utuntur [axi intelligit, quod vulgò Piper Brasilianum appellant] condiunt ... Ea caelia, sapore aliquantum amaro, satiat et refrigerat corpus, minimè tamen inebriat".

Nomen chocolatae primum saeculo XVI exeunte legitur ab auctore Iosepho de Acosta, qui brevissimis verbis proprietatem libidinis stimulantem a mulieribus quaesitam primus omnium relatus est: Los Españoles y mas las Españolas hechas a la tierra se mueren por el negro chocolate ("Hispani atque potius Hispanae ibi educatae desiderio atrae chocolatae moriuntur").

Adduntur piper nigrum, cinnamum, cardamomum, caryophyllum, anisum, amygdalae, saccharum, vanilla, aceote, maizium, nuces avellanae, capsicum, Piper amalago (mecaxochitl), Enterolobium cyclocarpum (huanacaxtle), rosa Alexandrina.

 Historia medicinalis 

 Prodest cordi, quia aequum facit sanguinis fluxum.
 Stimulat systema nervorum et cordis musculos.
 Affert quendam commoditatis sensum, quia serotoninam liberat.

 Origines et varietates 

Adiutores indigenae, qui ante annum 1585 ad Historiam generalem Bernardini de Sahagun collaborabant, sic arte rhetorica Navatlaca varietates chocolatae, in nundinis Aztecorum venditatas, enumeraverunt:Nononquah tlanamaca, tlaihipantilia nonquah, ciccan quinamaca;Yn chamavac in tepitztic, nonquauh yn patzavac yn cacaltic xamanqui yn xahxamqui;Nonquah yn cacavatlalli yn teuhtic.Nonquah yn tochtepecayutl yn chila cachtic,Nonquah yn anavacayutl, nonquah yn quauhtemaltecayotl, nonquah yn coatolcayotl xolotecayotl;Nonquah quinamaca yn çacaloltocayotl yn ticevac y xoxouhqui y xochicacavatl("Separatim quamque classem venditat, species consulto separat; hic grana pinguia, firma, istic rugosa, viscosa, fracta, fragmentata; illic pulverata, cacai pulvis. Hic cacao quod e Tochtepetl capsici grana simulat, istic quod ex Anáhuac, e Guatimalia, e Coatulco et Xoloteca venit, illic e Çacatollan quod candidum, quod viride, quod flos est cacai").

 De modis hodiernis 

Chocolata, quia artífices suis cuiusque utuntur fabricationis praeceptis, haud semper eundem habet ubique saporem aspectumque. Secundum diversa fabricandi praecepta, potest lacti, saccharo, fructibus et nucibus, piperi aliisve condimentis misceri. Chocolata solida secundum lactis et sacchari additionem colore distinguitur, atra, lactea, alba. Socolata atra vel amara, licet quadam temperetur condimentorum mixtura, est harum trium sincerissima. Socolata lactea, ut ipso indicatur nomine, magna parte e lacte fabricatur. Socolata alba non e pulvere sed e butyro cacai fabricatur saccharoque miscetur.

 Notae 

 Bibliographia 
 Fontes antiquiores de arbore fructuque cacao

 Fontes antiquiores de chocolata potione Americana
 post 1519 : 
 1535 : 
 circa 1540 : 
 circa 1540 : 
 ante 1542 : 
 1526/1557 : 
 1565 : 
 ante 1575 : 
 ante 1584 : 
 ante 1585 : 
 1590 : 
 ante 1598 : Hernando Alvarado Tezozómoc, Crónica Mexicana (Mexicopoli: Editorial Leyenda, 1944) Textus
 1605 : 
 1609 : Juan Barrios, Libro en el cual se trata del chocolate. Mexicopoli (de hoc libro vide  f. 120r; p. 70)
 1615 : Juan de Torquemada, Monarquía Indiana. Hispali  "chocolate")
 1648 : Thomas Gage, A New survey of the West India's: or, The English American his Travails by Sea and Land. Londinii: John Sweeting (ed. Thompson (1958) p. 145)
 1655 : Olaus Wormius, Museum Wormianum, cap. 24, p. 191 ("Sed usum potissimum in potu habet, quem ex illo conficiunt Chocolate dicto")
 1658 : Iacobus Bontius; Gulielmus Piso, ed., De Indiae utriusque re naturali et medica libri (Amstelaedami: apud Elzevirios) textus  ("De chocolata Inda; De arbore cacavifera")

 Fontes antiquiores de chocolata apud Europaeos sumpta
 1582 : 
 1618 : Bartolomé Marradón, Diálogos del uso del tabaco y los daños que causa ... y del chocolate y otras bebidas. Sevilla: Gabriel Ramos Versio Francogallica imperfecta, 1643
 1624 : Santiago Valverde Turices, Un Discurso del chocolate. Seville (citatio verificanda)
 1631 : 
 1636 : 
 1652 : James Wadsworth, Chocolate: or, An Indian Drinke. Londinii: John Dakins, 1652
 1661 : Simon Paulli (titulus verificandus); Robert James, interpr., A Treatise on Tobacco, Coffee, Tea, and Chocolate. Londinii: T. Osborne, 1746
 1662 : Henry Stubbe, The Indian Nectar, or a Discourse Concerning Chocolata. Londinii Textus
 1664 : Cardinalis Brancatii De chocolatis potu diatribe (vide etiam duo poemata in fine libri, e.g. "In laudem potionis chocolaticae")
 1671 : Philippe Sylvestre Dufour, De l'Usage du caphé, du thé, et du chocolate. Lugduni: J. Girin, B. Riviere ; John Chamberlayne, interpr., The Manner of Making Coffee, Tea, and Chocolate, as it is Used in Most Parts of Europe, Asia, Africa, and America. Londinii: Christopher Wilkinson, 1685
 1672 : William Hughes, The American Physitian, or, A Treatise of the Roots, Plants, Trees, Shrubs, Fruit, Herbs, &c. Growing in the English Plantations in America. Londinii: William Crook
 1682 : John Chamberlayne, The Natural History of Coffee, Thee', Chocolate, Tobacco. Londinii: Christopher Wilkinson
 1685 : Philippe Sylvestre Dufour, Traitez nouveaux et curieux du café, du thé et du chocolate. Lugduni: J. Girin, B. Riviere Textus Editio 1693
 1687 : Nicolas de Blegny, Le Bon Usage du thé, du caffé, et du chocolat. Lugduni: T. Amaulry Textus
 1689 : Strozae carmen "De mentis potu, sive De cocolatis opificio" in libro Poemata varia (Cŏcŏlātes -is m., cacaum -i n.)
 1704 : Ioannes Iacobus Mangetus, Bibliotheca Pharmaceutico-Medica ("Allata ex America in Europam Chocolata, usus illius in Hispania ita invaluit, ut carere extrema putetur miseria)
 1722 : Ioannes Franciscus Ulpius, "De Chocolata" (Haec ad delicias nostrisque ad gaudia gustus / venit ab occiduis usque petita plagis. / Ut patuit primum coepit Chocolata vocari / Et simili semper nomine gaudet adhuc.)
 1804-1810 : Grimod de la Reynière et al., Almanach des gourmands vol. 2 (2a ed. 1804) pp. 46-48; vol. 5 (1807) pp. 335-337; vol. 7 (1810) pp. 135-142

 De domesticatione

 De historia ante Mutezumam
 
 Sophie D. Coe, Michael D. Coe, The True History of Chocolate. Londinii: Thames and Hudson, 1996. ISBN 0-500-01693-3
 
 Meredith L. Dreiss, Sharon Greenhill. 2008. Chocolate: Pathway to the Gods. University of Arizona Press. ISBN 9780816524648 
 
 Maricel Presilla, The New Taste of Chocolate: a natural and cultural history of chocolate with recipes. Berkeleiae: Ten Speed Press, 2001.
 Allen M. Young, The Chocolate Tree: A Natural History of Cacao. University Press of Florida. 2007. ISBN 978-0-8130-3044-9

 De historia post Mutezumam
 Steve Almond, Candyfreak: A Journey Through the Chocolate Underbelly of America. Algonquin Books, 2004. ISBN 1-56512-421-9
 Edmund Valentine Campos, "Thomas Gage and the English Colonial Encounter with Chocolate" in Journal of Medieval and Early Modern Studies vol. 39 (2009) pp. 183–200
 Louis E. Grivetti, Howard-Yana Shapiro, edd., Chocolate: History, Culture, and Heritage. Hoboken: Wiley, 2009
 Rachel Laudan, Jeffrey M. Pilcher, "Chiles, Chocolate, and Race in New Spain: Glancing Backward to Spain or Looking Forward to Mexico?" in Eighteenth-Century Life vol. 23 ii (Maio 1999) pp. 59-70 Pars extracta
 Marcy Norton, Sacred Gifts, Profane Pleasures: A History of Tobacco and Chocolate in the Atlantic World. Ithacae Novi Eboraci: Cornell University Press, 2008
 Mort Rosenblum, Chocolate: A Bittersweet Saga of Dark and Light. Novi Eboraci: North Point Press, 2006. ISBN 978-0-86547-730-8

 De commercio et usu
 Carol Off, Bitter Chocolate: The Dark Side of the World's Most Seductive Sweet. New Press, 2008. ISBN 978-1-59558-330-7
 Órla Ryan, Chocolate Nations: Living and Dying for Cocoa in West Africa. Zed Books, 2011. ISBN 978-1-84813-005-0

 De nutritione et medicina
 Deyar Asmaro, Mario Liotti, "High-Caloric and Chocolate Stimuli Processing in Healthy Humans: An Integration of Functional Imaging and Electrophysiological Findings" in Nutrients vol. 6 (2014) pp. 319-341
 Rafael Franco, Ainhoa Oñatibia-Astibia, Eva Martínez-Pinilla, "Health Benefits of Methylxanthines in Cacao and Chocolate" in Nutrients vol. 5 (2013) pp. 4159-4173
 Nasiruddin Khan et al., "Cocoa Polyphenols and Inflammatory Markers of Cardiovascular Disease" in Nutrients vol. 6 (2014) pp. 844-880
 Donatella Lippi, "Chocolate in History: Food, Medicine, Medi-Food" in Nutrients vol. 5 (2013) pp. 1573-1584
 Franz H. Messerli, "Chocolate Consumption, Cognitive Function, and Nobel Laureates" in New England Journal of Medicine (10 Octobris 2012)
 Astrid Nehlig, "The neuroprotective effects of cocoa flavanol and its influence on cognitive performance" in British Journal of Clinical Pharmacology vol. 75 (2013) pp. 716–727
 Gordon Parker et al., "Mood state effects of chocolate" in Journal of Affective Disorders (2006)
 Deanna L. Pucciarelli, "Cocoa and Heart Health: A Historical Review of the Science" in Nutrients vol. 5 (2013) pp. 3854-3870
 Siavash Soltanahmadi, Michael Bryant, Anwesha Sarkar, "Insights into the Multiscale Lubrication Mechanism of Edible Phase Change Materials" in ACS Applied Materials & Interfaces (12 Ianuarii 2023)
 Ronald Ross Watson, Victor R. Preedy, Sherma Zibadi, Chocolate in Health and Nutrition. Novi Eboraci: Humana Press, 2012 
 S. Y. Wong, P. L. Lua, "Effects of Dark Chocolate Consumption on Anxiety, Depressive Symptoms and Health-related Quality of Life Status among Cancer Patients" in Health and the Environment Journal vol. 3 (2012) pp. 27-35

 Aliae encyclopaediae
 Sophie Coe, Andrew Dalby, Laura Mason, "Chocolate" in Alan Davidson, The Oxford Companion to Food (Oxoniae: Oxford University Press, 1999. ISBN 0-19-211579-0) pp. 176-181
 Alexandra Leaf, "Chocolate, post-Columbian" in Darra Goldstein, ed., The Oxford Companion to Sugar and Sweets (Oxonii: Oxford University Press, 2015) pp. 144-147
 Maricel E. Presilla, "Chocolate, pre-Columbian" in Darra Goldstein, ed., The Oxford Companion to Sugar and Sweets (Oxonii: Oxford University Press, 2015) pp. 147-152

 Colles Socolatei
 Martius panis
 Pila socolatae
 Potio Guaxacana
 Socolata cum encytis

 Nexus externi 

 "Early editions 1550-1800" apud Cacaosophy "Chocolate as Medicine: Spanish Physicians Approve the Food of the Gods" apud Chocolate Class''
 
 
 

 
Saturea cibaria