Arteria
Arteria  (Graece ) est vas sanguineum, quod sanguinem e corde aufert, arteriis coronariis exceptis. Partes apparatus circulatorii pleraeque arteriae sanguinem oxygenio abundantem transferunt, eae partes circuli sanguinis maioris sunt; at arteriae pulmonariae circuli pulmonaris sanguinem pauperem oxygenii vehunt ad pulmones, unde oxygenium accepit. Maxima corporis humani arteriarum aorta est.

In anatomia arteriae inter magnas, medias, parvas et praecapillares (arteriolas) distinguuntur. Arteriola est vas minus (diametri < 2mm) ex aliqua arteria oriens denique in vasa capillaria ducens. Praeterea secundum structuram microscopicam dividitur arteriae etiam inter elastotypicae et myotypicae. 

Morbi arteriarum, arteriopathiae, sunt inflammationis (arteriitis), duritiei (arteriosclerosis), angustiarum (atherosclerosis), latitudinis (aneurysma) rupturae (dissectio), at vulnerum aliorum. Disciplinae medicae, quae morbos vasorum (angiopathias) investigant tratantque sunt praecipue angiologia, chirurgia. Macroangiopathiae saepe ad arterias magnas, microangiopathiae ad parvas respiciunt.

De origine vocabuli 
"Arteria" de verbo Graeco ἀρτηρία, tuba, ductus, emanavit. Olim enim Graecus Erasistratus medicus valvis cordis inspectis halitum per arterias currere coniecit, et conexionem inter arterias et tracheam (quem τραχεῖαν ἀρτηρίαν appellavit) suspicatus est.

Anatomia 

Arteria ex tunicis tribus composita est:
 Tunica interna vel intima cum endothelio et membrana elastica interna
 Tunica media vel muscularis cum fibris musculorum levium, in vasis maioribus cum membrana elastica externa
 Tunica externa vel adventitia cum textu conexivo
Inter varias arterias tamen diversitas tunicarum observatur. In aorta tunica media crassior est, tenuior in arteriis minoribus, at in vasis terminalibus capillariis tenuissima. Hac de causa divisio typorum est: arteriae igitur elastotypicae, myotypicae, mixtotypicae, vel convoluae designatae sunt.

Tunica interna (Intima) 
Tunicae internae endothelium e cellulis endothelialibus compositum est. Iuxta tunicam mediam, ut in venis, stratum subendotheliale format, in arteriis sane densior membrana elastica interna apparet. In arteriosclerose hic primo accumulatio striarum pinguosarum dictarum atque inflammatio, interdum iam a pueritia, et actiones immunologicae observantur.

Cellulae endotheliales 
Cellulae endotheliales (CE) sunt partes constituentes arteriarum et nexus potens ad systema immunitatis. Praeterea CE extravasatione leucocytorum inflammationem localem initiant, mediatores vasodilatatorias (latius faciens) generant et angiogenesem (nova vasa faciens) incitant .

Tunica media (Muscularis) 
Constat tunica media ex fibris musculorum levium. Haec fibrae imprimis contractione ad tensionem vasorum adimplent. In arteriosclerose hyperplasia fibrarum muscularium levium observatur.

Tunica externa (Adventitia) 
Adventitiae munera mechanica sunt. Composita est tunica haec ex textu conexivo. In adventitia arteriarum maiorum vasa vasorum textum perterebrant.

Arteriarum typi 
Ut supra scriptum distributio tunicarum in arteriis non uniformiter videtur. Bene ita vult, ut munera arteriae, per exemplum aortae ab coronariis, diversa sunt. Distinguito:
 Arteriae elastotypicae - arteriae minorae, procul a corde
 Arteriae myotypicae - arteriae magnae et maiores, prope cor
 Arteriae mixtotypicae - inter elastotypicas et myotypicas
 Arteriae convolutae - hae consulto physiologico factum sanguinis fluxum per musculos leves vel obstruere possunt

Physiologia 
Munera arteriarum sunt: 
 Vectura sanguinis oxygenio onerati (sanguinis oxygenati) a corde per circulum sanguinis maiorem in organa
 Pressionem sanguinis tenere et gubernare

Pressio sanguinis 

Intra circulum sanguinis pressio vecturae perpetua necessis est. Altitudo pressionis intra vasa arteriosa imprimis toni vasalis ope variat: Musculorum levium contractio cum diametri diminutione tensionem et pressionem auget, dilatatio autem minuit.

Dilatatio et hypotensio arterialis 

Si musculi leves tunicae muscularis relaxant, dilatatio diametri et pressionis intravasalis minuti (versus hypotensionem) sequitur. Substantia acidum epoxyeicosatrienoicum (EET) canalium BK (Kca1.1) ope musculorum levium hyperpolarisationis et dilatationis vasis momentum habere videtur.

Arteriopathiae (morbi arteriarum) 
 Arteriopathia est morbus arteriae, vasculopathia autem vasis sanguinei in genere.
 Arteriitis - inflammatio arteriae; vasculitis inflammationem vasis sanguinei in genere (arteriae vel venae) describit.
 Arteriosclerosis - arteriopathia cum parietibus crassioribus post impositione nimis cholesteroli causa
 Atherosclerosis - arteriosclerosis forma tardior cum angustiis atheromate, necrosi cellularum spumosarum
 Dissectio arteriosa - ruptura vel spontanea vel traumatica
 Macroangiopathia - malum arteriarum maiorum
 Microangiopathia - malum arteriarum minimarum

Praecipuae arteriae

Arteriae capitis 
 Arteria basilaris
 Arteria carotis communis
 Arteria ophthalmica
 Arteria meningica media
 Arteria vertebralis

Arteriae trunci 
 Arteria mesenterica inferior
 Arteria mesenterica superior
 Arteria ovarica
 Arteria renalis
 Arteria spinalis anterior
 Arteria testicularis

Arteriae membrorum superiorum 
 Arteria axillaris
 Arteria brachialis
 Arteria profunda brachii
 Arteria radialis
 Arteria subclavia
 Arteria ulnaris

Arteriae membrorum inferiorum 
 Arteria femoralis
 Arteria iliaca communis
 Arteria iliaca externa
 Arteria iliaca interna
 Arteria iliolumbaris

Notae

Bibliographia 
 Lane Fox, Robin (2006) The classical world. An epic history from Homer to Hadrian. Novi Eboraci: Basic Books.

 Angiosoma
 Vena

Nexus externus  
 Descriptio arteriarum cum imaginis 

Vasa sanguinea
!
Angiologia

cs:Céva#Tepny