Pulvis cayennae
Pulvis cayennae seu piper cayennense est tritura de capsicorum varietatibus calidioribus.

De nomine 
Nomen Latinum quiya e nuncupationibus in lingua Tupi capsicorum in Brasilia saeculo XVII cognitorum derivatur, sit quiyaqui, quiya-apua, quiya-cumati, quiya-carapo apud Bontium; quiya-apua, quiya-cumeri, quiya-uca; kyynha, varietates kyynhavi, kyynhai; quiya, quiynhá: confer vocabulum Guaranicum hodiernum ky'ỹi. Unde Anglice a principio kian, chian, chyan, kayan, cayan-butter, cayan-pepper appellabatur, denuo ab anno 1783 cayenne pepper.

Synonymia horum nominum satis monstratur in praecepto testudinis "modo Indiarum Occidentalium" paratae quem ex opere 1755 aucto Annae Glasse ("adding a little Cayan pepper") anno 1792 Franciscus Collingwood et Ioannes Woollams mutationibus paucis deprehenserunt, "season it with chyan pepper and salt pretty high" imperantibus, quibus interpres Theodiscus Fridericus Gotthelf Baumgärtner anno 1794 "würzet es stark mit Cayenne-Pfeffer" respondit. Recentius ergo cum nomine urbis capitalis Guianae Francicae Caienna, saepe cum varietatibus Capsici annui, quibus appellatio "" datur, in rumoribus coniungitur: interdum pulverem ex urbe Caienna sive e Guiana Francica ortum, saepe e "varietate Cayenne" confectum esse dicitur. Primae citationes Theodiscae et Francogallicae (Cayennepfeffer; piment de Cayenne) e saeculo XVIII exeunte referuntur.

De origine et confectione 

Pulverem e varietatibus capsicorum Brasiliensibus, generaliter quiya nuncupatis, siccatis, contusis, sale mixtis, primus Iacobus Bontius saeculo XVII medio descripsit:
Indigenae, Lusitani, et nostrati, haec piperis genera omnia orientali piperi longe praeferre solent, eaque, tum recentia tum exsiccata concisa, cibo, imprimis piscibus, optimum saporem conciliant et sanitati conducunt ... Pulvis [huius piperis] apostemata frigida resolvit ... iucundius haec praestat si rite praeparatum ciborum obsonia ingrediatur, quod sit aceto, cui integrum piper immersum fuerit, tum quoque si in pulverem redigatur cum modico salis Brasiliensis.
Cuius pulveris parationem usumque culinarium saeculo XVIII ineunte Henricus Barham evolvit: "Alii capsici maturi, sole siccati, cum sale et pipere contusi, in ampullam inclusi, optimum pulmentum ad piscem carnemve condiendum sunt", appellatione Anglica kyan butter i.e. butyrum cayennae addito. Quem secutus Hans Sloane in sua generis capsicorum descriptione huic pulveri allusit: "cum sale contusus parvo spatio constituit condituram omni fere ferculo omnique gustui idoneam quando in iure sive aceto commiscatur ... Sale contuso conficitur illud condimentum Indiarum Occidentalium universale, a quibusdam cayenbutter nominatum". ... 

Sed anno 1756 Patricius Browne eodem pulvere nomen cayan pepper primus omnium rettulit.

Anno circiter 1819 constitutio pulveris cayennae, sicut in Britanniam importabatur, a chemico  pharmacologoque Andrea Duncan necnon coquo Gulielmo Kitchiner investigata est: pulverem e pluribus varietatibus Capsici generis provenisse, sed praecipue e varietate C. frutescentis omnium calidissima; cum sale interdumque plumbo adulterari; e fructibus nonnumquam putrescentibus productum esse. Nostro tempore venditores pulverem cayennae non iam e C. frutescente producto, neque sale neque Bixa orellana neque plumbo additis, sed e fructibus varietatis Cayenne speciei C. annui tantum provenire dicunt.

De fama Europaea 
Pulvis, qui ita ab auctoribus itinerum descripta erat, in Anglia et Nova Anglia circa annum 1800 iam propter facultatem calidam celebrabatur, sicut e similitudinibus metaphorisque litterariis constat. Georgius Colman auctor scaenicus Londiniensis ad adventum saporum exoticorum in Angliam anno 1782 allusit:
Her Indian host, or guest, of this night's feast,
Is just imported, neat as from the East;
His temper hot as Kayan, taste uncouth,
But full of Honour, Honesty, and Truth!
("Hospes eius sive advena cenae nocturnae repente ab Oriente ingressus est, humore ut cayenna calido, gustu inculto, at honestate candiditate veritate plenus"). Tali modo Georgius dominus de Byron ad humores ope cayennae calefactos allusit:
Now there is nothing gives a man such spirits,
Leavening his blood as cayenne doth a curry,
As going at full speed — no matter where its
Direction be, so 't is but in a hurry
("Nihil viro animum tantum confert sanguinemque temperat (quomodo cayenna carilem) nisi ad equitatum rapidissimum quaqualibet directione urgeatur"). Haud alia sententia historicus popularis Washington Irving effectum calamitatum criminumque in narratione "sicut cayenna in arte coquinaria" incitationem lectorum esse praedixit.

De usu coquinario 
Usus coquinarius pulveris cayennae in insulis Caribaeis, praecipue Iamaicae, a saeculo XVIII in fontibus pluribus relatus est, quorum aliqui iam supra citantur. Anglice de gastronomia Bryan Edwards eiusdem insulae colonus anno 1793, enumeratione holerum praeposita, "mixtura harum" ait "cum pisce salso seu carne salsa cuisque speciei, fortiter e pulvere cayenna temperata, dilectissimum potagium est inter nigricolores".

Eodem aevo exploratores usum huius pulveris inter populos Africae occidentalis aut reppererunt aut e relationibus aliorum recitaverunt. J. P. Schotte de quodam regno Senegaliae orientalis hodiernae verbis censoriis "mihi refertur" ait "principes  victualia immoderatissime e pulvere cayenna temperata sumere; insuper scio opulentiores Mandingorum eundem abusum factitare, propter facultatem forsan excitantem", quam facultatem curiose descripsit.

Apud coquos Britannos saeculo XVIII chyan, kayan, cayenne, i.e. pulvis cayennae, praecipue ad fercula exotica paranda adhibitum est sicut caril iuxta gastronomiam Indicam, iusculum testudinum modo Indiarum Occidentalium. Eundem usum ab annis fere 1790 in Francia et Germania observare possumus. Insuper loco piperis nigri et inter condimenta cottidiana apud plures acceptum est; Maria Eaton libro coquinario suo anno 1822 edito locis fere septuaginta usum cayennae mandavit.

Apud medicos Europaeos eodem fere aevo "tinctura piperis cayennae" sicut "tinctura capsici annui" usitabatur. Praecepta talium confectionum ad usum popularem tam gastronomicum quam medicum divulgabantur, videlicet essentia vel tinctura cayennae, vinum cayennae, sal cayennae, acetum cayennae.

Notae

Bibliographia 
 Fontes antiquiores
 1658 : 
 1707-1725 : 
 1756 : 
 1819 : 
 1820 : 
 1828 : 
 1898 : , "A revision of the genus Capsicum, with especial reference to garden varieties" in Missouri Botanical Garden Annual Report (1898) pp. 53-110, vide p. 59 "Cayenne Pepper is one of the important products, consisting mainly of the fruit of the small pungent varieties reduced to a fine powder"

 Recentiora
 "Cayenne1" apud ATILF: Trésor de la Langue Française informatisé
 Andrew Dalby, "Biogastronomica III: De capsicis. The wild chillies of Texas; The name and nature of cayenne" in Petits propos culinaires no. 124 (2022) pp. 101-109 
 "Cayenne pepper" in Alan Davidson, The Oxford Companion to Food (Oxonii: Oxford University Press, 1999. ISBN 0-19-211579-0) p. 148
 "cayenne" in 

 Praecepta
 1768 : Philip Miller, The Gardener's Dictionary. 8a ed. Londinii s.v. "Capsicum" ad finem ("Cayan butter, or what the inhabitants of America call Pepper-pots")
 1817 : 
 1822 : 
 1822 : 
 1845 : 
 1861 : 
 1893 : 
 1900 : 

Paprica

Nexus externi 
 "Hot Stuff: Nineteenth Century Chili Recipes" apud The Old Foodie

Alimenta e capsicis
Ars coquinaria Caribica
Capsicum
Triturae