Marcus Paulus Venetus
Marcus Paulus sive Polo, Venetus appellatus (Venetiis enim in urbe natus est anno circiter 1254; ibidem mortem obiit die 8 Ianuarii 1324), fuit mercator exploratorque praeclarus propter iter suum trans Asiam in Sinas factum. Praecipuus de eius vita fons est liber a Rusticiano Pisano "ad consolationem legentium" confectus, quo tempore ambo captivi Genuae in urbe iacebant, nobis in multis recensionibus servatus et sub titulis variis, interdum Descriptio mundi.

Vita 

Marcus Paulus filius fuit Nicolai Pauli, qui cum fratre Matthaeo a Venetiis Constantinopolim annis circiter 1250/1252 navigavit. Ibi ut videtur iam habitabat frater Marcus domumque mercatoriam gerebat. Fratres in ea urbe usque ad 1260/1261 manserunt, quo anno, res novas recte metuentes, Soldaiam trans Mare Euxinum profecti sunt. Inde Nicolaus et Matthaeus iter orientale fecerunt per Bocharam usque ad aulam imperatoris Mongolici Cobilae. Fratres ambo post aliquot annos, imperatoris ad curiam papalem legati, Europam rursus petiverunt. Nicolaus Venetiis anno 1269 reditus mulierem mortuam esse repperit, se autem filium genuisse nomine Marcum. Ob chronologicas huius historiae indiligentias annus nativitatis Marci incertus manet; saepius ad 1254 refertur.

Pater et patruus, legatione absoluta, epistulam papalem imperatori Cobilae remittendam desiderabant, sed frustra. Inter annos 1269 et 1271 pontificalis sedes vacabat. Nihilominus a Venetiis mense Iunio 1271 una cum Marco iuvene (annum fere septimum decimum agente) egressi sunt, illud iter incipientes quod annos viginti quattuor consumpsit et in libro De regionibus Orientalibus partim narratur (etenim nulli alii fontes de hac peregrinatione exstant). Acconem Palaestinae advecti sunt, ubi legatum apostolicum Theobaldum Placentinum inciderunt, qui ipse eis diebus papa Gregorius X creatus est.

Litteris igitur papalibus et oleo ex Sancto Sepulchro Hierosolymitano muniti (hoc enim Cobila postulaverat) inde Tauridem et trans Persiam fere omnem ad Carmaniam regionem Armysiamque portum inclitum iuxta oram Sinús Arabici iacentem iter fecerunt. Navigationem enim trans Mare Indicum ad partes orientales extremas et Sinas suscipiendam censuerant, sed, malum successum timentes, viam potius terrestrem septentrione tendentem elegerunt per Iraniam orientalem et Bactram (Balac) ad regionis Badaḫšān (Balacian) amoenitates, unde menses aliquot remanserunt. Mox urbem Cascar petiverunt unde viam Sericariam secuti sunt per urbes Yarkant (Yarcan), Hotan (Cotan), Qarqan (Ciarcian), Dunhuang (Saciu). Usque eo populos Mahometanos, Christianos Nestorianos, Manichaeos et Zoroastrianos necnon Buddhistas visitaverunt, sed iam regiones gentis Sinarum et religionis Buddhisticae transierunt per urbes Suzhou (Sukchu) et Ganzhou (Campiciu). Tandem in Shangdu (Clemeinfu, Ciandu) nova metropoli Mongolorum aestiva anno 1274 aut 1275 Cobilam ipsum incurrerunt, qui hoc adventu valde gavisus est. Eo tempore Marcus annum fere vigesimum et primum agebat.

Apud Cobilam annos sedecim vel septemdecim cum patre et patruo degens officia varia perpetravit. Linguis nonnullis loqui scivit, quattuor legere (fortasse Persice, Uigurice, Mongolice, Sinice). Urbs a Cobila refecta Pechinum (Cambaluc), hiemale imperii caput, bene cognovit et magna cura descripsit. Religionem Sinarum observavit, necnon temptavit: "[... ]"

Urbes et regiones varias visitavit, sed labores eius aegre enumerantur. Pro certo habetur iter imprimis factum esse ad partes Sinarum meridio-occidentales. Sic enim in versione libri Francogallica explicatur:

Cognoscite dominum [imperatorem] mandavisse nuntium, dominum Marcum Paulum qui haec omnia narravit, nuntium suum ad partes occidentis. Item decedit a Cambaluc iterque fecit dierum menses quattuor occidente versus. Omnia igitur quae in viis tam iens quam rediens viderit describem.

Hoc itinere per urbes Zhuoxian (Ginguy), Taiyuan (Taianfu), Chiehsien (Caycuy), Tongguan (Caciauf), Xian (Guengyanfu), Chengdu (Sardanfu), Xichang (Gaindu), Kunming (Iacyn), Dali (Caraian), et per regiones montanas usque ad Birmaniam. Civitates adiacentes Thibeti et Bengaliae describuntur quas se visitavisse non praetendit. Iter secundum curiose in libro describitur ad meridiem tendens, quo itinere urbs magnifica Hangzhou (Quinsai) visitatur:

Qui tres dies equitaverit reperiet urbem Quinsai nobilem, id quod Francogallice "urbs caelestis" significat ... Nobilitates urbis describemus sicut regina huius regni ad Baianum, provinciae conquisitorem, in litteris misit ut ad Magnum Chaganum rursus mitteret ut sciret ille magnam perfectionem huius urbis neque despoliare neque vastare mandaret. Eam describem secundum veritatem et sicut dictus dominus Paulus postea vidit et scivit.

Ab imperatore anno 1290/1292 decedit. Iuxta aulam principissae Kököchin (Cocacin) missus est Hangzhou et ultra ad portum Quanzhou (Çaiton, Sartam) et inde per iter maritimum difficile ad Persiam. Primum ad regnum Campa (Chamba) in Indosina orientali florens descendit. In insula Sumatra (Java Minor) quattuor fere menses ventos secundos attendit: ibi sex regna se visitavisse adseverat. Principissa ab initio Arġun Ḫān desponsata est; quo dum navigant mortuo, nepoti Ġazan Ḫān anno circiter 1293 nupsit.

Ex Persia ad ora Ponti Euxini Marcus cum patre et patruo divites redierunt, ad Trapezuntem imperii Christiani caput. Ibi autem despoliati sunt, sicut e testamento patrui Matthaei Pauli, anno 1310 facto, constat. Per Constantinopolim Venetias anno 1295 porrexerunt.

Anno ut videtur 1296 in proelio quodam inter Venetos et Genuenses (an fuerit iuxta Elaeussam sive alibi haud liquet) captus annos aliquot Genuae incarceratus est, ubi (sicut liber adseverat) Rusticiano Pisano peregrinationes observationesque suas enarravit. Mox liberatus Venetiis senex habitavit ubi anno 1324 mortuus est. Moriens, a confessore mendacia narrationis suae retractare suasus, respondit se neque dimidiam veritatis partem dixisse. In testamento Matthaei Pauli tres tabulae aureae a Magnifico Tartarorum Chaano datae enumerantur; talis tabula iam in itinere fratrum primo data est.

Fontes 
Fons principalis de vita Marci Pauli est liber a Rusticiano Pisano confectus, nobis in variis linguis et recensionibus servatus, quem (sicut confitetur auctor) "ad consolationem legentium" ex narratione Marci Pauli exscripsit quo tempore ambo captivi Genuae in urbe iacebant. Liber autem titulos geographicos gerere solet, interdum Descriptio mundi, saepe De mirabilibus mundi, multo tardius Itinerarium Marci Pauli. Marcus ipse exempla libri sui bis dono dedit, Theobaldo de Cepoy principis Caroli Vallensis socio, quem Venetiis cognovit, et legato quodam Francico qui Constantinopolim properabat ad expeditionem sacram parandam.

Ille liber difficiliter a nobis adhibetur ad vitam viatoris conficiendam: res enim multas ibi descriptas ille nec vidit nec vidisse praetendit. Insuper necesse est inter recensiones distinguere. Paucae enim res, quas a Marco Paulo gestas esse in aliquibus libri versionibus praetenduntur, falsae sunt, sed in aliis nihil falsi reperitur. Interdum enim praetenditur eum tres annos gubernatorem urbis Yangzhou meruisse, quamquam in indice gubernatorum Sinensi non reperitur. Etiam praetenditur eum milites Mongolos ad obsidionem Xiangyang adiuvisse, quamquam urbs capta est antequam Marcus Paulus apud Sinas advenerat). Nonnullae res, vitae conscriptori utiles, nullibi reperiuntur nisi in editione a Ioanni Baptista Ramusio parata et post eius mortem ab aliis divulgata. Hic exempli gratia reperitur anecdoton de meretricibus urbis Quinsai:

In aliis viis se prostituunt mulieres publicae, quae tanti numeri sunt quantum non audeo dicere ... Insolentissime magno aromate multisque ancillis stant et domibus adornatis. Quae mulieres ingeniosae et exercitatae sunt in scientia blanditiarum et amplexuum, allocutionibus promptis et cuique hominum speciei idoneis, ita ut advenae, qui earum semel gustat, mens apud eas manet: tanto captatur ab earum dulcedine atque lepore ut oblivisci non potest. Quo modo fit quemque domum revenientem se in Quinsai (ut qui diceret 'in urbe caelesti') fuisse confiteri, tempusque reditús impatienter exspectare.

Alii fontes de vita Marci Pauli pauci sunt, de profectione et de annis quos in Sinis habitabat fere nulli. De itinere maritimo quo in partes occidentales redit documenta utilia nobis servantur Sinensia necnon Persica, sed in his documentis nomina Paulorum non reperiuntur.

Fortuna 
Libri manu scripti operis a Rusticiano conscripti fere centum et quinquaginta exstant, inter quos unus Latine versus satis antiquus, Toleti absconditus, primum a J. H. Herriott eruditis indicatus, mox ab A. C. Moule et Paulo Pelliot editus.

Recensiones Latinae libri quo itinera eius describuntur titulo De regionibus Orientalibus editae sunt. Exstant recensiones mediaevales Italiane, Latine, Francogallice scriptae. Latine etiam nuncupantur Descriptio mundi et De consuetudinibus et conditionibus Orientalium regionum; Italiane, Il milione; Francogallice, Description du monde et Devisement du monde et Livre des merveilles.

Notae

Citationes in sermonem Latinum conversae

Bibliographia 
Bibliographica
 Shinobu Iwamura, "Manuscripts and Printed Editions of Marco Polo's Travels" in Shinobu Iwamura, ed., Marco Polo: Itinerarium, Antwerpiae, 1485. Facsimile reproduction (Tocii: National Diet Library, 1949) pp. 1-24. 
 Hiroshi Watanabe, Marco Polo Bibliography 1477-1983. Tocii, 1986. 

Generalia et biographica
 Rodolfo Gallo, "Marco Polo, la sua famiglia e il suo libro" in Nel VII centenario della nascita di Marco Polo (Venetiis, 1954) pp. 87-95. 
 Jacques Heers, Marco Polo. Lutetiae, 1983. 
 Peter Jackson, "Marco Polo and His 'Travels'" in Bulletin of the School of Oriental and African Studies vol. 61 (1998) pp. 82-101. 
 M. H. Laurent, "Grégoire X et Marco Polo (1269-1271)" in Mélanges d'historie et d'archéologie de l'Ecole Française de Rome vol. 58 (1941/1946) pp. 132-144. 
 A. C. Moule, "Marco Polo" in Journal of the Royal Asiatic Society (1932) pp. 603-625. 
 Valeria Bertolucci Pizzorusso, "A propos de Marco Polo et de son livre: quelques suggestions de travail" in Essor et fortune de la chanson de geste dans l'Europe et l'Orient latin: actes du IXe Congrès International de la Société Roncesvals pour l'étude des épopées romanes, Padoue-Venise, 1982 (Mutinae, 1984) vol. 2. 
 E. Denison Ross, "Marco Polo and his Book" in Proceedings of the British Academy vol. 20 (1934) 
 Ugo Tucci, "Marco Polo, mercante" in Lionello Lanciotti, ed., Venezia e l'Oriente (Florentiae, 1987) pp. 323-337. 

De itinere

 Thomas Allsen, "Mongolian Princes and Their Merchant Partners" in Asia Major vol. 2 (1989) pp. 83-125. 
 Laurence Bergreen, Marco Polo: From Venice to Xanadu. Novi Eboraci: Alfred J. Knopf, 2007. 
 Francis Woodman Cleaves, "A Chinese Source Bearing on Marco Polo's Departure from China and a Persian Source on his Arrival in Persia" in Harvard Journal of Asiatic Studies vol. 36 (1976) pp. 181-203. 
 Herbert Franke, "Sino-Western Contacts under the Mongol Empire" in Journal of the Hong Kong Branch of the Royal Asiatic Society vol. 6 (1966). 
 Alfons Gabriel, Marco Polo in Persien. Vindobonae, 1963. 
 Carl Theodor Gossen, "Marco Polo und Rustichello da Pisa" in Manfred Bambeck, Hans Helmut Christmann, edd., Philologica Romanica Erhard Lommatzsch gewidmet (Monaci, 1975) pp. 133-143. 
 John W. Haeger, "Marco Polo in China? Problems with internal evidence" in Bulletin of Sung-Yuan Studies vol. 14 (1978) pp. 22-30. 
 Stephen G. Haw, Marco Polo's China: a Venetian in the realm of Khubilai Khan. Londinii: Routledge, 2006. ISBN 978-1-134-27542-7  .
 Colin Jack-Hinton, "Marco Polo in South-East Asia: a preliminary essay in reconstruction" in Journal of Southeast Asian History vol. 5 no. 2 (Sep. 1964) pp. 43-103. 
 Wolfgang Lentz, "War Marco Polo auf dem Pamir?" in Zeitschrift der Deutschen Mongenländischen Gesellschaft nova ser. vol. 11 (1933) pp. 1-32. 
 A. C. Moule, Quinsai, with other notes on Marco Polo. Cantabrigiae, 1957. 
 Leonardo Olschki, L'Asia di Marco Polo: introduzione alla lettura e allo studio del Milione. Venetiis, 1957. 
 Luciano Petech, "Les marchands italiens dans l'empire mongol" in Journal asiatique vol. 250 (1972) pp. 549-574. 
 Igor de Rachewiltz, "Marco Polo Went to China" in Zentralasiatische Studien vol. 27 (1997) pp. 34-92. 
 Frances Wood, Did Marco Polo Go to China? Londinii: Secker & Warburg, 1995. 

 Fortuna
 John Critchley, Marco Polo's Book. Aldershot: Variorum, 1992. 
 Jacques Heers, "De Marco Polo à Christophe Colomb: comment lire le Divisement du monde?" in Journal of Medieval History vol. 10 (1984) pp. 125-143. 
 Jacques Heers, recensio operis J. Critchley, Marco Polo's Book in Revue historique vol. 289 fasc. 1 (Ian.-Mar. 1993) pp. 217-220. 
 John Larner, Marco Polo and the Discovery of the World. New Haven: Yale University Press, 1999. 
 R. Wittkower, "Marco Polo and the Pictorial Tradition of the Marvels of the East" in Oriente Poliano: studi e conferenze tenute all'IsMEO in occasione del VII centenario della nascità di Marco Polo (1254-1954) (Romae, 1957) pp. 155-172. 

 Editiones et versiones supra citatae

 Ioannes Baptista Ramusius, ed., Secondo volume delle navigationi e viaggi, nel quale se contengono l'historia delle cose de Tartari, & diversi fatti de loro imperatori, descritta da M. Marco Polo gentilhuomo Venetiano ... Venetiis: Giunti, 1559 Textus apud archive.org
 Andreas Müllerus, interpr., Marci Pauli Veneti, historici fidelissimi juxta ac praestantissimi, De regionibus orientalibus libri III .... Coloniae Brandenburgicae: ex officina Georgii Schulzii, 1671  
 Henry Yule, interpr., The Travels of Ser Marco Polo. 2 voll. Londinii: John Murray, 1903  Vol. 1 vol. 2 apud gutenberg.org Vol. 1 vol. 2 apud archive.org
 Henri Cordier, ed., Ser Marco Polo; notes and addenda to Sir Henry Yule's edition, containing the results of recent research and discovery. Londinii: John Murray, 1920 Textus apud gutenberg.org Textus apud archive.org 
 A. C. Moule, Paul Pelliot, edd., Marco Polo: The Description of the World. Voll. 1-2 [editio nunquam confecta, sed vide opus quod sequitur]. Londinii: Routledge, 1938  Vol. 1 apud archive.org
 Paul Pelliot; Louis Hambis, ed., Notes sur Marco Polo. 3 voll. Lutetiae: Maisonneuve, 1959-1973 Textus apud Toyo Bunko
 Shinobu Iwamura, ed., Marco Polo: Itinerarium, Antwerpiae, 1485. Facsimile reproduction. Tocii: National Diet Library, 1949 
 Theodor A. Kunst, Marco Polo: Von Venedig nach China. Die grösste Reise des 13. Jahrhunderts, neu herausgegeben und kommentiert. Stutgardiae: K. Tienemanns Verlag, 1983 
 Valeria Bertolucci Pizzorusso, ed., Marco Polo: Milione. Versione toscana del trecento. Mediolani: Adelphi, 1975 
 Pierre-Yves Badel, ed. et interpr., Marco Polo: La description du monde. Lutetiae: Livre de Poche, 1998 

 Aliae encyclopaediae
 "Marco Polo" in Encyclopaedia Britannica Online
 Michele Bernardini, "Polo, Marco" in Encyclopaedia Iranica Online (2008)

Nexus externi 

 Exemplum imperfectum versionis H. Yule (1903/1920) apud Vicifontem Anglicum
 Exemplum imperfectum versionis Italianae apud Vicifontem Italianum
 Exemplum imperfectum versionis saec. XIV Venetae apud Vicifontem Venetum
 Marco Polo apud arlima.net

Nati saeculo 13
Mortui 1324
Exploratores Asiae
Exploratores Asiae Mediae
Exploratores Italici
Incolae rei publicae Venetae
!
Mercatores
Gregorius X