Capsicum e carne
Capsicum e carne, vulgo chile vel chilli con carne, est ferculum in Novo Mexico aut Mexico septentrionali aut Texia inventum. Recentius Mexicani minime aestimari originemque Mexicanum negare solent, Texani autem magna parte laudant ferculumque nationale censent. "Lady Bird" Johnson Texana, praesidis uxor, "mense Novembri ineunte" ait, "primo aquilone percutiente, caelo griseo, hora circiter undecima, meditare suadeor optima quali sapore 'capsicum' ad cenam nocturnam inferatur": ferculum enim illa, sicut alii plures, chili sine pluribus (ut qui "capsicum" diceret) nuncupavit. Asseveratur enimvero Robertum Allan Shivers, gubernatorem Texiae, capsicum e carne deprecatum esse hoc consilio culinario: "Ollam 'capsici' imo furno ad fervendum ponas. Ferveat semperque ferveat. Interdum bonum frustum bubulum torrefacias. Hoc comedas. Capsicum fervens semperque fervens obliviscaris." Shivers autem re vera capsicum e carne appetenter comedebat, quippe qui praeceptum culinarium capsici e cervina a se confectum divulgari permisisset.

Pulvis capsici (chilli powder) ad hoc ferculum singulo fere impenso temperandum anno circiter 1890 in Texia inventus est.

De origine multifario 

Iam ante annum 1585 amanuenses Bernardini Sahagun Navatlace scribentes "carnem e maizio capsicisque rubris lycopersicisque et contusis cucurbitarum granis coctam" necnon "carnem frictum ex iure capsicorum rubrorum lycopersicorumque et contusorum cucurbitae granorum" enumeraverunt. Haud dissimiliter post annos ducentos et sexaginta Gulielmus Bollaert iter per Texiam liberam anno circiter 1842 faciens "bubulam vel pullinam aliamque carnis speciem quoquomodo concoctam e cucurbita magnaque copia capsicorum rubrorum" descripsit, quod "inter fercula maxime exoptata" incolarum aestimavit.

Ferculum, cui impensa notabilia caro et capsicum tantum sunt, quod ope tamalium loco coclearii sumptum erit, primum anno 1828 in urbe S. Antonii Texiae ab incolis paratum rettulit peregrinator J. C. Clopper. Texia eo aevo provincia fuit Mexicana, incolis magna parte pauperibus Hispanice loquentibus:
Si apud macellum eis necesse sit carnem emere, perparva quantitas ad cibum omnis familiae suffici cogitur. Modo isicii consecari solet, quanta carne tantis fere capsicis, et in una concoquitur. Massae maizii paratae parvus pugillus extrahitur, manu battuitur ad tenuitatem lucunculi, in laminam ferream torretur: tales crispae loco coclearii ab indigenis adhibentur: quas in eadem patina carnis capsicique omnes simul mergunt, singula crispa duas buccellas ad maximum suppeditante, altera statim prehensa.

Rem persimilem (sed apud privatum iam effugum) Ioannes Duval miles anno 1842 in Mexico septentrionali vidit, sed ille, primus omnium nobis notorum, nomen ferculi dedit:
Duo tresve in domum aegre penetrantes mensam repperimus variis victualibus oneratam: capsico e carne, tortillis, etc., lagoenis pulque nonnullis, capsaque bonis sigaris Hispanicis repleta.

Post quattuor fere annos Compton Smith in eadem regione explorator ad mensam convocatus est ut socolatam sumeret, "potionem ab hac sola gente perfectissime paratam", cenamque generosam participaret e chile con carne, picadillo, frijoles, tortillas. Post aliquot menses ille commilitonesque, sicut iam Duval, ollas capsici cum carne prunis ferventes, comedentibus subito effugis, avide sentiverunt.

, iter imbelle in Novum Mexicum eodem anno faciens, prima ephemeridographorum hoc ferculum apud colonos admodum pauperes descripsit:
Dein cena: sex tortillae de , caseus, duae ollae fictiles quibus mixtura carnis, capsicorum viridum (chilly verde), ceparum bullita est. Nec cultella, nec furcillas, nec coclearia habuimus sed ut melius potuimus duplicem tortillae frustum quaque buccella prehendimus. Buccellae vero paucae sumptae sunt: ferculum tam forte palatoque meo inusitatum haud comedere potui.

His verbis nomen chile verde, quo Neomexicani hodierni ferculum nuncupare solent, apud eos e viridibus capsicis varietatum indigenarum factum, prima suggessit. Tale nomen capsicorum maturiorum (quae in Texia adhibita sunt), chili colorado, inter primos O. Henry mythistoricus contextu simili adduxerit. Ille enim, Antoniopoli saeculo XX ineunte habitans, heroem mythistoriae brevis incolam huius urbis finxit, locus videlicet ubi ante septuaginta annos J. C. Clopper capsicum e carne observaverat. Ibi praeter alias urbes hoc ferculum a coquis cauponisque origine Hispanis in plateis venditabatur:
Noctu saepe illis praesepibus versus vagans delectabile chili-con-carne gustabat, ferculum ingenio Mexicano evolutum, e delicatis carnibus cum herbis aromaticis pungentique capsico rubro (chili colorado) compositum, singulari sapore ardentique aculeo plenum a quo palatum hominis Meridiani placeretur.
Mythus urbanus "reginarum capsicorum", i.e. cauponarum pulchrarum Antoniopolitanarum capsicum e carne venditantium, eis annis (sed non e scriptis O. Henry) ortus est, locus classicus gastronomiae Texanae.

De praeceptis variis 

Capsicum e carne, pluribus locis evolutum, variis modis conficitur: apud Mexicanos spretum, a Neomexicanis appetenter sumptum, a Texanis usque ad invidiam amatur: sunt enimvero qui praecepta Texana, neque alia, recipienda suadent.  musicus "nihil est," ait, "nisi jazz, quod spiritum animumque magis sublevet quam bona patera capsici: Congressus legem ferat ut popina, capsicum offerens, praeceptis Texanis tantum conficiat".

Inter Texanos aegre diiudicatur. Capsicum e carne a coquis apud popinas Lang's chili olim optime inferri dicitur, aut a bubulcis Texanis ad contubernales pascendos paratum. Praeceptum a coqua Zephyr Wright in usum praesidis Lyndon Baines Johnson adhibitum laudabatur, quod uxor huius sub titulo Pedernales River chili divulgaverit (ex appellatione cuiusdam latifundii ad familiam Johnson pertinentis). Praecepta Neomexicana chile verde haud multo a Texanis differunt nisi quod capsica viridia aliter ad coquendum parantur.

Elisabetha Taylor actrix ferculum apud popinam occidentalissimam Chasen's, Ruscisilvae in California florentem, tanto appetivit ut, Romae morans, arcam capsici e carne Ruscisilvani sibi cursu aërio mitti mandavit. Plurimi per orbem terrarum his diebus capsicum e carne aut congelatum (brick chili nuncupatum) aut in capsis metallicis missum in tabernis emunt.
 
E descriptionibus antiquiores satis liquet capsicum coctum esse ex omni fere carne quam comedentes (saepius aut pauperes aut iter facientes) habere potebant. Texani Neomexicanique recentes certe bubulam praeferunt, cui nonnumquam baconis frustula pauca addunt. Si autem caro venationis provenit, praesertim ex Odocoileo virginiano, minime recusant: praecepta venison chili varia reperiuntur, quorum unum a gubernatore Texiae Roberto Allan Shivers propositum est. Capsicum e carne virginis humanae, quoquo mense ante lunam plenam sumendum, nullibi nisi in mythistoria phantastica O. Henry describitur.

Notae

Bibliographia 

 Fontes antiquiores
 1828 : 
 c. 1842 : 
 1846 : 
 1857 : 
 1870 : 
 1898 : , "A revision of the genus Capsicum, with especial reference to garden varieties" in Missouri Botanical Garden Annual Report (1898) pp. 53-110, vide p. 59 "Chilli con carne consists of the small pungent peppers finely ground and mixed with meat. It is much used in the Southern United States"
 1904 : 

 Eruditio
 John G. Bourke, "The Folk-Foods of the Rio Grande Valley and of Northern Mexico" in Journal of American Folklore vol. 8 (1895) pp. 41-71, vide pp. 60-61 et 68
 
 Gregory McNamee, Tortillas, Tiswin and T-bones: a food history of the southwest (Albuquerque: University of New Mexico Press, 2017) pp. 70-71, 151, 187
 Keith J. Guenther, "The Development of the Mexican-American Cuisine" in * Alan Davidson, ed., National and Regional Styles of Cookery: Proceedings: Oxford Symposium 1981 (Londinii: Prospect Books, 1981) 
 Jeffrey M. Pilcher, Planet Taco: a global history of Mexican food (Novi Eboraci: Oxford University Press, 2012) pp. 66-67
 Jeffrey M. Pilcher, Donna R. Gabaccia, "‘Chili Queens’ and Checkered Tablecloths: Public Dining Cultures of Italians in New York City and Mexicans in San Antonio, Texas, 1870s–1940s" in Radical History Review no. 110 (2011) pp. 109–126
 
 
 

 Praecepta culinaria
 1877/1890 : The Recipe Book of Lillie Hitchcock Coit (editio Berkeleiae: Friends of the Bancroft Library, 1998)
 1953 : 
 1965 : Mary Faulk Koock, The Texas Cookbook (Denton Texiae: University of North Texas Press) p. 49 editionis 2001 (Venison Chili)
 1986 : Joanne Smith, Texas Highways Cookbook (Austinopoli: University of Texas Press) p. 47 (Venison Chili)

 Gastronomia Antoniopolitana

Nexus externi 
 Chili Appreciation Society International
 
 

Fercula e capsicis
Fercula e carnibus
Cibus promptus
Gastronomia Texana
Ars coquinaria Mexicana
Gastronomia Neomexicana