Moretum
Haec pagina spectat ad ferculum nomine moretum. Si carmen huius tituli, Vergilio attributum, petis, inspice s.v. Moretum (carmen)

Moretum est ferculum quod constat ex caseo, herbis variis, oleo, et nonnumquam aliis impensis, mortario contritis, et in globum contractis.

Moretum Romanum

Pseudovergilianum 
Moretum, secundum carmen Moretum, fit ex caseo duro, sale, foliis apii, rutae, coriandri, et allio multo (fortasse iam virenti),<ref>Grocock et Grainger, "Moretum – a Peasant Lunch Revisited", p. 98, apud Oxford Symposium 2002: The Meal"</ref> oleo et aceto infusis. Videtur esse ferculum omnino rusticum, quod cum pane editur.

 Ovidianum 
Ovidius usum moreti in cultu Magnae Matris commemorat, sed singula non narrat. Hoc moretum fieri debet ex "lacte mero" (hoc est "candido caseo") et herbis sponte crescentibus tritis. Cibus priscus esse dicitur.

 Apicianum Apicius "moretum" numquam, "moretaria" autem (aut potius "mortaria") saepe dicit. Alii credunt hoc verbum esse synonymum cum moreto, alii id credunt significare herbas moreto aptos. Utcumque, Apicii moretaria constant ex menta, ruta, coriandro, feniculo, omnibus viridibus, dein ligustici semine, pipere, melle, liquamine, et (si opus fuerit) aceto. Num haec caseo (et fortasse praeterea allio) addenda sint non patet, sed saepe aliis ferculis quasi impensum in se adduntur.

 Columellianum 
Columella quina praecepta moreti dat:
 Ex satureia, menta, ruta, coriandro, apio, porro sectivo aut viridi cepa, lactuca, eruca, thymo viridi vel nepeta, tum viridi puleio, et caseo recenti et salso, permixto aceto piperato, superfuso oleo.
 Item, sed cum iuglandibus tritis loco casei.
 Item, sed cum sesamo torrefacto et trito loco casei.
 Item, sed cum caseo Gallico minutatim conciso, nucleis pineis (aut nucibus avellanis torrefactis vel amygdalis)
 Ex herbis aridis, puleio, vel thymo, vel origano, vel satureia, cum caseo contrito, adiectis aceto piperato et oleo.
Non videtur ipse Columella usus esse nomine moreti, quod quidem in manuscriptorum rubricis datur.

 Suevianum 
Suevius poeta etiam carmen titulo Moretum inscriptum pepigit, cuius autem textus nihil nunc restat nisi parvum fragmentum, quod citat Macrobius. Huius moreti contenta sciscitari non possunt nisi quod molluscae insint (quid sit mollusca haud perspicuum, ne Romanis quidem: Macrobius proposuit molluscam esse persicam, Andreas Dalby pistacium). Hoc moretum ab hortulano fit.

 Moretum Graecum seu Myttotos 
Ferculum simile et Graecum fuit μυττωτός (myttōtos). Fertur Parthenius, qui Vergilium linguam Graecam docuit, ipse carmen nomine ὁ Μυττωτός scripsisse, quem aemulaverit Vergilius, sed haec sententia non videtur esse bene testata. Myttotos autem ferculum modo leviter simile moreto esse videtur.

 Aristophaneum 
In scaena quadam fabulae scaenicae Aristophanis cuius titulus est Pax, Bellum personatum myttoton parat qui totius Graeciae obtritionem repraesentat. Impensa varia in mortario ponit, quorum quodcumque signum figurativum est civitatis alicuius Graecae, nempe:
 Porri (=Prasiae)
 Allium (=Megara)
 Caseus (=Sicilia)
 Mel Atticum (=Athenae)
Sed feliciter, Bellum non potest pilum suum ad moretum hoc (totam nempe Graeciam) conterendum invenire.

Aristophanes sane non ferculi singula accurate describere in animo habet, sed comoediam et allegoriam politicam pangere. Ergo difficile est scire quo usque huic loco confidendum sit.

Praeter illum locum, Aristophanes nonnumquam commemorat moretum in similitudinibus: est quasi proverbiale exemplum rei contusae. Scholia in Aristophanem nonnumquam myttoton finire. Secundum unum tale scholion, myttotos potest ova continere.

 Aliis Fontibus 
Ex aliis fontibus Graecis, haec de myttoto sciri possunt:
 Paene omnes fontes eum dicunt esse "trimma" vel "hypotrimma" (hoc est ius) ex allio et caseo.
 Galenus autem ait fieri posse etiam ex cepa.
 Secundum Dioscoridem, fiebat ex "nigro" oleo, et edendus erat contra haemorrhoides.
 Secundum Ananium, tunnus in myttoto apponendus est, unde fortasse scire licet myttotum sat liquidum fuisse, magis quam Romanum moretum.

 Aevis Medio et Novo 
Aetates posterae non semper sensum verbi quod est "moretum" bene intellexisse videntur. Et quidem, usque ad aetatem ipsam nostram, pleraque lexica Latina-Anglica moretum verbo Anglico salad (quod acetaria significat) reddunt. 

Apud Platinam, scriptorem de re coquinaria qui saeculo 15 vixit, moretum significare videtur "ius condimentarium et sapidum." Voci Italicae respondet quae est sapore. Hoc quasi exemplum moreti Platiniani esto:

Nonnulli autem conati sunt sensum antiquum reperire. Exempli causa, Iulius Hadrianus, anno 1606 scribens, moretum esse fartum ferculo Italico nomine raviolo simile, ex caseo, herbis, vino, lacte confectum, exposuit:

Plurimis autem harum aetatum fontibus, vox moretum potius pro morato, potionis genus ex vino et moris dilutis confectae, stat. Fuit etiam panni subfusci species nomine moretum.

 Moretum Italicum, sive Pistum 

Condimentum praesertim Italicum quod vulgo pesto (hoc est "pistum" a pinsendo) pronepos videtur esse moreto antiquo. Iam Columella moreta et ex caseo et ex nucleis proposuerat, sed nulla praecepta antiqua poscunt ocimum, quod herba rarissimo in usu coquinario erat apud Romanos.

 Versiones 
 Pistum Genuense: ex ocimo, allio, sale, nucleis pineis, caseo Parmensi-Regino, et si opus fuerit Pecorino Sardo.
 Pistum Sicilum: cum lycopersica in loco ocimi.
 Pistum Provinciale (pistou): ex oleo, ocimo, allio tantum. Caseus nonnumquam additur, sed nuclei nucesve paene numquam.
 Pistum Germanicum: ex ramusiis in loco ocimi.
 Pistum Peruanum (tallarin'', fortasse "taliarinum" Latine): ex spinaciis, cum tuberosolanis et carne bubula apponi solet.
Aliae versiones addunt: iuglandes (vel cassuvia) in loco nucleorum, caseos varios, erucam (aut cum ocimo, aut in loco eius), olivas nigras, corium citri, coriandrum, boletos.

Notae

Nexus externus 

Fercula ex holeribus
Ars coquinaria Romana
Paginae mensis
Embammata