Iacobus Quarterius
Iacobus Quarterius seu vulgo Jacques Cartier (Maclovii in Britannia Minore natus anno 1491; ibidem die 1 Septembris 1557 mortuus), explorator et navigator, flumen Canadense quod hodie Sancti Laurentii dicitur, mandatu regis Franciae tribus navigationibus exploravit annis 1534, 1535 et 1541 inceptis. Nomen Canadae primus adsignavit.

Iuventus 
Iacobum Quarterium aliquo die inter 7 Iunii et 23 Decembris anno 1491 natum esse constat. De ortu et familia pauca sciuntur. Parentes eius erant Jamet Cartier et Geffeline seu Geseline Jansart. Sororem suam Ioannam (Jehanne) in testamento diei 19 Maii 1541 nominavit baptismatisque suorum ex hac sorore nepotum trium sponsor adstitit (nam inter dies 21 Augusti 1510 et 17 Novembris 1555 baptismatorum Maclovii in urbe non minus quam 35 sponsor fuit, 23 insuper testis citatur). Libri manualis Les Loables Coustumes du pays & duche de Bretaigne ... avec les coustumes de la mer (1514) possessor ab anno 1518, crebro testis et iuratus in curia Macloviensi aderat. Uxorem anno 1520 Mariam Catharinam duxit, quae filia erat equitis Iacobi des Granches, eiusdem urbis constabuli (vel comes stabuli), et Franciscae Du Mast. Ex quo matrimonio aut nulli nati sunt aut qui ante matrem obierint; heres enim Catharinae anno fere 1575 mortuae nullus repertus est.

Prima navigatio 

Iacobus Quarterius iam eo anno quo uxorem duxit titulum meruerat "magistri piloti iuxta portum S. Maclovii". E fonte antiquiore nihil de rebus ante expeditionem eius factis legitur nisi quod Quarterius se ipse anno 1533 tamquam exploratorem terrarum occidentalium Philippo domino de Brion, regis Franciae Francisci I admirali proposuit, qui continuo regis consensum obtinuit. E recentioribus autem accipitur episcopum Macloviensem Ioannem Le Veneur Quarterium iam anno 1532 pilotum ad regem introduxisse, qui etiam antea navigationes ad oras Brasiliae et Terrae Novae perfecisset; unde videri potest quomodo maria Terrae Novae circumiacentia iam satis cognoverit quaque ratione comparationes inter indigenas Brasilienses Canadensesque in relationibus navigationum eorum saepe scriptae sint.
 
Quarterius ergo a Francisco rege commissus est ut "insulas et regiones inveniret ubi dicebatur magna copia auri aliarumque rerum pretiosarum reperiri posse". Duabus navibus homines 61 die 20 Aprilis 1534 a portu Macloviensi exierunt, die 10 Maii ad oras Terrae Novae advenerunt. Die 21 Maii ad insulam Avium ubi aves permultas ceperunt, die insequenti in  quae inter terram Novam terramque Laboratoriam extenditur, mox ad portum , die 27 Maii in  venerunt, cuius in penetralibus in stationem marinorum Britonum nomine Brest die 10 Iunii aquandi lignandique causa intraverunt. Usque eo locos Francicis et Britonibus iam cognitos visitantes, piscatoribus Rupellensibus portum Brest frustra petentibus nuper incursis, inde ad meridiem et occidentem progressi regiones novellas explorare coeperunt, videlicet  hodie Sancti Laurentii appellatum, oram Quebeci boreo-orientalem (ubi "neque ullam humi micam" viderunt et propter sterilitatem nomen "terrae a Deo ad Cain datae" imposuerunt),, ad hoc litus portum quendam "mundi optimum" quem appellaverunt "portum Iacobi Quarterii", insulas in eodem sinu sitas inter quas  ad honorem admiralis nominaverunt. Ad litora illius sinus meridiana terras observaverunt fertiles insulae Principis Eduardi et Novi Brunsvici, ubi arbores virentes fructusque varios admirati sunt. Deinde ad boream et occidentem versus  satis profundum exploraverunt, pervium ("passagium" - scilicet ad Asiam) nequiquam petentes.

Inde exeuntes in  die 14 Iulii intraverunt. Iam antea indigenas ter vel quater observaverant, imprimis nationis fortasse Beothuk ad litus Quebecense venatores phocarum peregrinos qui in lintribus betulinis navigabant. Illis die fere 13 Iunii incurrerunt. Mense Iunio exeunte indigenas viderunt ad oras insulae Principis Eduardi, hominem singulum die 1 Iulii, rursus iuxta sinum Calorum die 7 Iulii homines nationis fortasse Micmac, signis et saltationibus amicitiam petentes. Denuo autem ad sinum Gaspé indigenis viris, mulieribus, pueris fere 200 incurrerunt lintribus fere 40, lingua alia loquentibus, Iroquesis Laurentianis, maizum comedentibus, qui ibi ad piscatum annualem scombrorum conveniebant. Cum eis, donis rite datis, Quarterius foedera concludit feriis saltationibusque celebrata.

Eodem loco die 24 Iulii 1534 in promontorio crucem ligneam 30 pedes (9 metra) altam errigendam curavit, inscriptione "Vivat rex Francorum" ut terram pro rege Francico flagitaret, indigenis dubitantibus. Quorum "capitanus" seu princeps Donnacona pelle ursi nigri indutus, eam structuram in terra sua positam vituperare incipiens, ad cenam in nave volens nolens convitatus, ad concordiam redditus est, crucem ad navigationem facilius reddere factam esse ei suasum. Etiam duos suos filios Domagaya et Taignoagny cum navibus ad Franciam misit.

Francici inde ad boream navigantes oras insulae Anticosti exploraverunt sed per freta circumiacentia, quae ostia fluvii Sancti Laurentii constituunt, pergere recusaverunt propter procellas autumnales quas exspectabant. Ita  die 15 Augusti relictis per  Oceanum attingentes ad Maclovium die 5 Septembris 1534 redierunt. Exploratio regi nuntiata est, qui continuo mense Octobri navigationem novam fieri iussit libris argenti 3 000 promissis.

Altera navigatio 

Secundam navigationem, die 19 Maii 1535 inceptam, tribus navibus homines fere 110 inceperunt, inter quos navis Grande Hermine capitanus ipse Quarterius, magister Thomas Fromont; navis Petite Hermine magister Gulielmus Le Marié, capitanus Macé Jalobert; navis Émérillon capitanus Gulielmus Le Breton Bastille, magister Iacobus Maingart. Iacobus Noël nepos Iacobi Quarterii, Iroquesique duo, filii Donnacona, iam Francogallice loquentes, hanc navigationem participaverunt. Die 7 Iulii ad insulam Avium iuxta oram Terrae Novae (ubi sicut anno superiore aves multas ceperunt) atque die 15 Iulii ad portum  in  advenerunt, cuius litus boreale ad occidentem versus secuti sunt usque ad diem 13 Augusti 1535. Inde, dirigentibus Iroquesis Domagaya et Taignoagny, in fluvium hodie Sancti Laurentii dictum intraverunt, ripis graduatim restrictioribus. Quod iter fluviale Iroquesi "initium magni fluvii Hochelagae et viam Canadae" appellare docuerunt, aquis dulcibus, fonte longissime distante et a nemine indigenarum, quorum sciebant, visitato; nullo alio "passagio", nisi lintribus, cognito. Ad dextram partem die 1 Septembris ostia viderunt fluminis profundi et rapidi, "viae ad regnum Saguenay" nuncupati. De divitiis illius regni indigenas multa promisisse Quarterius refert.

Quarterius die 6 Septembris ad  venit, quam ita nominavit propter fecunditas speciei nuciferae Coryli americanae. Die insequenti ad  hodie Aurelianensem appellatam pergit. Ibi ad oppidum piscatorum descendit cum Domagaya et Taignoagny, qui ab incolis magno gaudio recipiuntur, patri subiectis. Cras enim Donnacona ipse eo advenit, lintribus duodecim coeuntibus, "dominus Canadae" in textu Brevis recitationis nuncupatus. Inde ad ostia  hodie "Sancti Caroli" appellati navigavit, haud longe ab oppido principis Donnaconae capitali Stadacona distantia, quod oppidum ad extremitatem eiusdem insulae occidentalem iacebat, arboribus virentibus et fructiferis circumdatum. Nautae insulam omnem propter uvas silvaticas ibi florentes "insulam Bacchi" appellaverunt.

Ad portum Sancti Crucis, ubi hodie urbs Quebecum eminet, Quarterius stationem navium elaborare coepit, indigenis deprecantibus. Quibus iam ad inimicitiam suasis ille nihilominus per viam fluvialem pergens ad oppidum Ochelay sive Achelaci alii principis advenit cum quo foedera concludit, inde ad , inde die 2 Octobris ad oppidum munitum Hochelagam pervenit, ubi collis eminebat quam nomine "Montis Regii" appellavit. Inde etiam usque ad cataractas (Francogallice huius aevi saults) pergit, sed non ultra. Unde regressus ad ostia  die 7 Octobris atque mox ad Stadaconam revenit. Contra quam castra Francici ad portum Sanctae Crucis posuerunt, ubi indigenis iam inimicis factis hiemem longam et saevissimam passi sunt, fluminibus congelatis, nive 4 pedes (1,20 metra) alta, scrofula fere omnes graviter affecti quorum non minus quam 25 obierunt: cui morbo infusum corticis "arboris vitae" (Thuja occidentalis) tamquam medicamentum, a Domagaya propositum, multi bono successu sumpserunt. Quarterius interdum de rebus geographicis et ethnicis quaerebat. Vere calente, principe Donnacona captivo, aliis Iroquesiis fere duodecim comitantibus, ad orientem versus navigare coepit duabus tantum navibus, Petite Hermine ob paucitatem nautarum relicta. E sinu S. Laurentii per  ad oceanum Atlanticum rediens usque ad Maclovium die 16 Iulii 1536 venit. Regi patrono de regionibus novis patefactis, de flumine magno a se reperto, de via usque ad Asiam apertura relationem submisit principemque Donnacona tamquam testem introduxit. Qui sicut alii indigenae omnes, filia una excepta, in Francia mortuus erit.

Tertia navigatio 

Rex autem Franciscus, bello contra Carolum V imperatorem saeviente, non ante diem 17 Octobris 1540 commissionem ad tertiam navigationem faciendam rescripsit, Quarterio "capitano generali" nominato, expeditione "ad Canadam et Ochelagam et usque ad Saguenay" missa, colonis "omnium qualitatum, artium, industriarum" adsequentibus inter quos 50 e carcere liberandis. Qua commissione mox revocata, rex die 15 Ianuarii 1541  "locum tenentem generalem" colonizationis creavit cui Iacobus Quarterius navigator oboedire iussus est. Roberval nondum parato, Quarterius huius expeditionis sicut anteriorum duarum dux, navibus quinque die 23 Maii a portu Macloviensi conductis, die 23 Augusti ad Stadaconam iterum venit, ubi castris Sanctae Crucis relictis arcem nomine  aedificari iussit, arboribus vitae eo loco virentibus e quibus medicamenta contra scrofulam nautae conficere possent. Die 2 Septembris 1541 iussu Quarterii naves duas, commendatoribus Macé Jalobert et Stephano Noël, ad Franciam misit. Eorum qui manserunt per hiemem fere 35 aut aegrotantes aut ab indigenis vulnerati mortui sunt; alii omnes mense Iunio 1542 Franciam petiverunt. Ad portum Sancti Ioannis Terrae Novae domino de Roberval incurrerunt, qui Quarterium secum ad Saguenay redire iussit: ille nihilominus clam nocte abiens Oceano transvecto ad Franciam revenit, se aurum et adamantem Canadenses ferre praetendens (re vera pyritem ferri et quarzum).

Annis insequentibus, novis expeditionibus nullis commissus, Iacobus Quarterius se ad negotia Macloviensia et praedia sua  dicavit, ubi die 1 Septembris 1557 mortuus est.

De fama 
Quarterius ergo primus Europaeorum fretum flumenque hodie Sancti Laurentii appellata invenit. Coniunctiones inter regem Franciae nationemque Iroquesiorum Laurentianorum magna parte pacificas instituit. Locos a Francicis mox visitandos et habitandos primus exploravit et nominavit.

De fontibus 
De prima navigatione exstat narratio manu scripta apud bibliothecam nationalem Francicam (fonds Moreau 841 fol. 52 ff.), incipit "Apres que missire Charles de Mouy", cui titulus "Voiage de Jacques Cartier" a manu recentiori additus est. Quam narrationem aliqui ab ipso Quarterio scriptam esse censerunt: regem tam a scriptis ipsius quam a relationibus aliorum de exploratione certiorem factum; nepotem Iacobi Quarterii in epistola de scriptis avunculi amissis ploravisse. Hunc autem librum, Quarterio persona tertia relato, scriptura insuper a fol. 64 mutata, sive editum seu rescriptum esse constat ab aliis duobus expeditionis participibus, aut dictitante Quarterio, aut huius auctoritate. Exstat etiam editio Rothomagensis anno 1598 divulgata, titulo Discours du voyage fait par le capitaine Jaques Cartier, versionesque Italica a Ioanne Baptista Ramusio et Anglica a Ricardo Hakluyt editae, quae editiones non e manuscripto nobis servato sed ex aliis deperditis factas esse censentur.

Narratio secundae navigationis e tribus libris manuscriptis nobis cognoscitur, quorum unus, titulo praefixo Seconde navigation faicte par le commandement et vouloir du très chrestien roy Françoys ... faicte par Jacques Cartier ... en l'an mil cinq cens trante six, illud exemplar esse censetur quod regi ipso oblatum est. His additur editio titulo Brief recit & succincte narration anno 1545 divulgata et narratio a Marco Lescarbot in opere suo Histoire de la Nouvelle France anno 1609 incorporata: hic autem ex exemplari regio textum suum dempsisse confitetur. Auctorem participem tam primae quam secundae expeditionis fuisse scimus, promontorio quodam iam eo ex superiore navigatione cognito. Sunt etiam versiones Italica a Ramusio et Anglica ab Hakluyt editae.

De tertia navigatione pauciora scimus. Exstant narratio imperfecta et epistola haud inutilis a Iacobo Noël nepote Iacobi Quarterii scripta. Textus ambo Anglice tantum ab Hakluyt editi servantur. An tabulam geographicam Quarterius sua manu fecerit, fide huius epistolae accipere possumus, sed nobis deperdita est.

 Fontes primae navigationis
 
 
 
 
 

 Fontes secundae navigationis
 
 
 
 
 

 Fontes tertiae navigationis

Notae

Bibliographia 
 Editiones fontium
 
 
 Ramsay Cook, ed., The Voyages of Jacques Cartier and the Documents Related to Jacques Cartier and the Sieur de Roberval. Toronto: University of Toronto Press, 1993. ISBN 0-8020-5015-8
 
 Richard Hakluyt, The Principal Navigations, Voiages, Traffiques and Discoveries of the English Nation. 2a ed. 3 voll. Londinii: George Bishop, Ralph Newberie, Robert Barker, 1598–1600 Voll. 1-2 vol. 3 Rcensio interretialis
 
 
 
 
 Giovanni Battista Ramusio, Navigationi et viaggi (Venetiis, 1555-1559) vol. 3 Textus editionis 1606 apud Internet Archive

 De vita et explorationibus
 Jean F. Blashfield, Cartier: Jacques Cartier in search of the Northwest Passage. Compass Point Books, 2002. ISBN 0-7565-0122-9
 Fernand Braudel, ed., Le monde de Jacques Cartier. L'aventure au XVIe siècle. Monte Regio: Éditions Libre Expression, 1984
 
 
 
 Meg Greene, Jacques Cartier: Navigating the St. Lawrence River. Rosen Central, 2004. ISBN 0-8239-3624-4
 Michèle Guitard, Jacques Cartier in Canada. Ottawa: National Library of Canada, 1984. ISBN 0-662-52832-8 
 Yves Jacob, Jacques Cartier. Éditions l'Ancre de marine, 2000. ISBN 2-84141-145-1 
 Samuel Eliot Morison, The European Discovery of America: The Northern Voyages A.D. 500-1600 (Novi Eboraci: Oxford University Press, 1971) pp. 339-463
 Marcel Trudel, Histoire de la Nouvelle-France, Vol. 1: Les vaines tentatives, 1524-1603. Monte Regio: Fides, 1963

 De fontibus et fama
 Marius Barbeau, "Cartier inspired Rabelais" in Canadian Geographic vol. 9 (1934) pp. 113–125
 
 Alan Gordon, The Hero and the Historians: Historiography and the Uses of Jacques Cartier. UBC Press, 2010 
 

 Aliae encyclopaediae
 
 "Jacques Cartier" in Encyclopaedia Britannica Online

Nexus externi 

 "Exploration — Jacques Cartier" apud The Historica Dominion Institute
 "The Explorers: Jacques Cartier" apud Museum historicum Canadense
 "Jacques Cartier" apud Geschichte Kanadas 
 Claude Bélanger, "Études et documents sur Jacques Cartier" apud Marianopolis College: Quebec History

Exploratores Canadae
Exploratores Francici