Proelium apud Navas Tolosae
Proelium vel Pugna apud Navas Tolosae aut ad Navas Tolosanas (Hispanice: Batalla de las Navas de Tolosa; Arabice: Al-Uqab معركة العقاب) fuit maximum proelium in Mevio Aevo Hispanico, pugnatum die 16 Iulii anni 1212, in quo regna tria Christiana (Regnum Castellae, Regnum Aragoniae et Regnum Navarrae) in singulo exercitu Almohades superaverunt.

Historia 
Post Bellum Alarcuris anni 1195, in quo rex Castellae victus est a Almohadibus, archiepiscopus Toletanus Rodericus Ximenius auxilium petivit Papae Innocentio contra Mauros. Innocentius III tunc cruciatam proclamavit contra Mauros Hispaniae, et permulti equites ac milites Franciae ad Castellam profecti sunt.

In urbe Toletana copiae cruce signatorum congregaverunt, cum militibus regis Castellae. Tunc reges ipsi Navarrae Sanctius VII et Aragoniae Petrus II cum suis Toletum intraverunt. Exercitu creato, mense Iulio Alphonsus Castellae contra Mauros profectus est.

Copiae

Exercitus Christianorum 
Copiae exercitus Christiani erant:
 Milites Castellani, ex urbibus viginti conscripti, erant numero 50 000 virum, Alphonso rege et Didaco Lupi domino Biscaiae ducibus.
 Copiae Navarrorum et Aragoniae, regibus ducibus, numero 20 000 virum.
 Milites Christi, ordinis Sancti Iacobi, Calatravae, Milites Templi et Hospitalarii
 Milites Legionis atque Lusitaniae, sine regibus.
 Cruce signati Francici, qui in proelio non pugnaverunt, quod leges Castellae continenter violaverunt et domum rediverunt.

Exercitus Almohadum 
Copiae Califae Amiramamolini constabat 120 000 militum:
 Milites ac pedites Maurorum.
 Milites Andalusiae urbium.
 Equites almohadum.
 Mercenarii Turci, atque equites sagittariorum.
 Pedites Califae, qui cum catenis iugati erant.

Pugna 

In campo proelii, exercitus Christianorum in seriebus tribus locatus est. Prima et secunda series impetus fecerunt, sed victa sunt a Mauris, quod isti numerosissimi erant. Tunc, peditibus Christianis quasi fugentibus, reges tres impetum ultimum fecerunt. Nobis narratur Aldefonsum Castellae atque Rodericum Ximenium Archiepiscopum dixisse: 

Impetum regum trium cum omnibus equitibus tertiae seriis, copiae Almohadum tremulosae effugerunt. Rex Navarrus Sanctius cum paucis suis adversus Califam equitavit, et ipse eum vulneravit. Exercitu Almohade fugente, reges victoriam accipierunt.

De catenis 

Anno 1234 Rex Navarrae in monasterio offeravit catenas, quas in proelio cepit e collis maurorum. Ita catenae ostenduntur in signo Navarrae.

Nexus externi

Notae 

1212