Ritus Byzantinus
Ritus Byzantinus, interdum etiam Ritus Constantinopolitanus dictus, est ritus liturgicus illarum ecclesiarum, quae ex ecclesia Imperii Romani Orientalis ortae sunt. Praecipue in terris Europae orientalis et meridiano-orientalis nec non Asiae occidentalis in usu est. Nomen Ritus Graeci in errorem ducit, cum idem ritus multis linguis celebretur.

Historia liturgica 
Ritus Byzantinus in Imperio Romano Orientali in urbe Constantinopoli ortus est et ad ritus Ecclesiarum Orientalium pertinet. Et Ecclesiae Orthodoxae et Ecclesiae Catholicae Orientales ritus byzantini liturgiam hac forma celebrant, non autem Ecclesiae orthodoxae orientales.

A saeculo quarto Constantinopoli, imprimis a clero Sanctae Sophiae ecclesiae, creatus, ritus byzantinus saeculis nono et decimo per apostolos Slavorum, sanctos Cyrillum et Methodium, inter gentes Slavorum (Bulgari, Russi, Serbi) late diffusus est. Etiam Patriarchatus Alexandrinus, Antiochenus et Hierosolymitanus a religione Islamica debilitati ritum byzantinum receperunt. Ab initio lingua vernacula adhibata est, postea lingua liturgica (ut puta Lingua Slavica Ecclesiastica) evoluta est. Variis mutatis vel additis tamen forma hodierna a saeculo octavo repetit.

Modus liturgiae maxime sollemnis veneratione imaginum iconicarum, usu turis, separatio presbyterii (sive "tribunalis") cum altari a navi ecclesiae per iconostasim et vestimenta festiva presbyterorum, diaconorum et ministrantium insignis est. Plurimae ecclesiae ritus byzantini Calendarium Iulianum sequuntur.

Eucharistia 
Quattuor formulae liturgicae in usu sunt:

Sacra ac Divina Liturgia Basilii Magni († 379) 
Anaphora Sancti Basilii Basilio Caesariensi ascribitur. Circiter usque ad annum 1000 fuit anaphora principalis, hodie - fortasse propter longitudinem - singulis annis tantum decies celebratur, scilicet diebus ante natalem Domini (die 25 Decembris) et in sollemnitate Epiphaniae Domini (die 6 Ianuarii), in festo Basilii Magni (die 1 Ianuarii), quinque primis diebus dominicis Quadragesimae (quae "Magna Ieunia" vocatur), die Cenae Domini ("Magna Feria Quinta") et Sabbato Sancto ("Magnum Sabbatum"). Solis orationibus canticisque, non autem caeremoniis a Liturgia Sancti Chrysostomi differt.

Sacra ac Divina Liturgia Ioannis Chrysostomi († 407) 
Anaphora Sancti Chrysostomi hodie in ecclesiis ritus byzantini est forma usitatissima.

Structura Liturgiae Sancti Chrysostomi 
I. Proscomidia (Offertorium): Proscomidia in occulto pone iconostasim clausam fit, ad mensam propositionis ("protheseos"). Annos vitae Iesu privatae significat.
1. Praeparatio interna celebrantis 
Oratio ante iconostasim
Ingressus in sanctuarium
2. Praeparatio externa celebrantis 
Vestimenta liturgica induuntur
Lavatio manuum
3. Praeparatio donorum oblatorum
Praeparatio panis
Praeparatio vini
Memoria sanctorum, vivorum et mortuorum
Dona velantur et suffumigantur
Oratio praeparationis
Missio
II. Liturgia Catechumenorum
1. Incipit liturgia publica 
Benedictio initialis (Doxologia minor)
Litania pacifica (sive ectenia magna), quae verbis „in pace Dominum precemur“ incipit; litaniae a diacono cantantur, si diaconus deest, a presbytero.
Oratio secreto, tum antiphona prima (vel typica, si est Dominica; antiphona prima Ps. 102 esse solet, in rubricis Graecis Ps. 91) cum responsorio (in rubricis Graecis) "Sanctissimae, intemeratae, super omnes benedictae, Dominae nostrae Deiparae et semper virginis Mariae cum omnibus sanctis memoriam agentes, nosmetispsos et mutuo, et totam vitam nostram Christo Deo consacremus."
Litania parva, oratio secreto, antiphona secunda (Ps. 145, in rubricis Graecis Ps. 92)
Christus-Hymnus incipiens verbis „Fili unigenite et verbum Dei“ 
Litania parva, oratio secreto, chorus cantat antiphonam tertiam vel tertium et sextum canticum matutinorum. Si vero sit Dominica, cantat beatitudines, et quod proprium est sancti illius diei.
Ingressus minor cum Evangeliario
2. Orationes 
Troparia et Kondakia (hymni, qui sanctos sive festa secundum calendarium liturgicum memorant)
Trishagion, i.e. hymnus ter sanctus
Caerimonia throni
3. Lectiones
Procimenon, i.e. Graduale 
Epistula
Alleluia
Evangelium 
Homilia
Vehemens Litania pro fidelibus
Litania pro mortuis
Litania pro catechumenis
Missio catechumenorum
III. Liturgia fidelium
1. Offertorium
Litania pro fidelibus
Litania pro toto orbe terrarum
Cherubicus Hymnus
Orationes praeparatoriae
Ingressus magnus cum donis divinis
Litania
Salutatio pacis
Symbolum Nicaenum Constantinopolitanum
2. Anaphora (i.e. Prex eucharistica sive canon missae) 
Dialogus introductorius et Praefatio 
Sanctus 
Verba institutionis
Memoria et praesentatio
Epiclesis 
Memoria totius ecclesiae
3. Ritus Communionis 
Litania
Oratio dominica 
Oratio inclinationis
Elevatio "agni"
Fractio panis, commixtio ac Zeon (additio aquae fervidae)
Orationes communionis
Communio celebrantium (presbyter et diaconus)
Communio fidelium
Grates post communionem
4. Finis liturgiae 
Litania finalis
Oratio post lectorium (Oratio super populo)
Purificatio vasorum
Benedictio et Antidoron (panis non consecratus, qui inter fideles distribuitur)
Grates privatae

Sacra ac Divina Liturgia Sancti Patris Iacobi 
Liturgia tralaticia est Hierosolymorum et Palaestinae necnon Patriarchatus Antioncheni et a Sancto Iacobo Maiore repetitur. Postea, imprimis saeculo vicesimo in ecclesias byzantinas introducta est, sed tantum raris occasionibus celebratur, cum etiam in patria sua (Hierosolymis) a formulis liturgicis supra memoratis demota sit. Patriarchatus Hierosolymitanus eam saeculo vicesimo interdum in festo Sancti Iacobi Maioris (die 30 Aprilis calendarii antiqui). Sunt, qui hodie hanc formulam adhibeant, ut liturgiam ante iconostasim vultibus populo adversis celebrent.

Liturgia Praesanctificatorum 
Eam liturgiam quidam, falso tamen, a papa Gregorio Magno (mortuus 604, ab Orthodoxis plerumque Gregorios Dialogos vocatus) creatam esse volunt. Liturgia Praesanctificatorum est Ἑσπερινός (Vesperae), cum celebratione Communionis coniunctus. Consecratio panis ac vini omittitur, quod dona liturgia anteriore consecrata distribuuntur. Haec forma liturgica initium duxisse videtur ex desiderio, ut fideles etiam feriis ieiuniorum paschalium Communionem accipere possent. Nimirum usque ad hunc diem in ecclesiis Ritus Byzantini vetitum est his feriis liturgiam sollemnem celebrare (excepto festo Annuntiationis). Liturgia Praesanctificatorum in praesentia feria quarta et sexta primarum sex hebdomadum ieiuniorum paschalium, feria quinta hebdomadis quintae et feria secunda, tertia quartaque Hebdomadae Sanctae celebratur. 

In ritu Latino Ecclesiae Catholicae Romanae congruunt:
(a) Sacra Communio in actione liturgica feriae sextae Hebdomadae Sanctae
(b) Distributio communionis extra missam liturgiam verbi sequens (Celebratio communionis). 

Prioribus temporibus Liturgia Praesanctificatorum in Ritu Byzantino saepius celebrata est, ut puta in imperatore Romano coronando vel celebratione matrimonii.

 Tatiana I. Afanaseva: Славянская литургия Преждеосвященных Даров XII-XV вв.: текстология и язык. Petropoli 2004. ISBN 5-288-03381-1
 S. Alexopoulos: The Presanctified Liturgy in the Byzantine Rite. A Comparative Analysis of its Origins, Evolution, and Structural Components (Liturgia Condenda 21). Peeters, Lovanii 2009. ISBN 978-90-429-2109-2
 Stephanus Parenti: L'attribuzione a s. Gregorio „Dialogos‟ papa di Roma della liturgia bizantina dei doni presanctificati. In: idem, A Oriente e occidente di Costantinopoli. Temi e problemi liturgici di ieri e di oggi. Civitas Vaticana: Libreria Editrice Vaticana 2010. 75-87.

Liturgia Hispanica seu ritus mozarabicus
Ecclesia Latina
Ritus Romanus
Ritus Alexandrinus
Ritus Antiochenus
Ecclesiae Orthodoxae

Nexus externi 
 Juan Mateos: The Evolution of the Byzantine Liturgy. Primo editum in: John XXIII Lectures. Vol. I. 1965. 
 Divina Liturgia Ioannis Chrysostomi lingua Theodisca (PDF-Datei; 3,75 MB)
 Divina Liturgia Ioannis Chrysostomi lingua Graeca, Romae 1950 
 Photographemata Liturgiae S. Iacobi ex ecclesia S. Atanasii Graecorum, Romae

Notae

Ecclesiae Orientales
Ritus Christiani
Oriens Christianus