Vucalizazion e De-vucalizazion Cunsunantega
In funulugia, la vucalizazion (o sunurizazion) e la de-vucalizazion i henn di prucediment per via di quaj una cunsunanta la cambia la so vus da surda a sunora o vice versa, per via de l'inflüenza d'un quaj òlter element funulogich che'l se tröva int el so cuntest. De suvent la devucalizazion l'è un tipu de assimilazion che l'è pruvucada dal son arent, ma la pö süced anca per via de la pusizion int la parola (cume presempi la devucalizazion finala), o per via del cuntat cun certi tipi de vucal.

Vucalizazion iniziala
La vucalizazion iniziala l'è un prucediment diacronegh che 'l mena a la trasfurmazion d'una cunsunanta da surda a sunora in cuntest pre-vucalich. Presempi, int el tudesch mudern del Nord la parola sagen l'è parnunziada [zaːɡn̩], ma la furma urtugrafega la indica che ai temp indree la fricativa l'eva la surda [s].

Devucalizazion finala
Quest chì l'è el prucediment che 'l forza i cunsunant custringent a perd la vus quand che i se tröven in fin de parola. La devucalizazion finala l'è ativa int i püssee tant dialet del lumbard, cume anca in ólter lenguv rumanz ucidentaj, int i lenguv germanich e in quij slavich:

Lumbard
I püssee tant dialet del lumbard, sia uriental che ucidental, i mustren un prucediment de devucalizazion final che l'è ativ per tüt i cunsunant custritiv. De suvent, stu prucediment chì el causa di divergenz int i sistema urtugrafich, a seconda se vön el decid de mantegn i representazion funemich o quij püssee funetich.

la[g]ee > la[k]
bu[dʒ]ià > bö[tʃ]
cru[z]ón > cru[s]
vi[v]üü > vi[f]

Ingles

L'ingles el gh'aveva un prucediment de vucalizazion int i murfema che i finiven cun una cunsunanta fricativa. 'Stu prucediment chì l'è pü ativ int l'ingles mudern, ma l'ha lassaa di esempi che i se tröven anmò incö in certi cubi de parol (nom-verb):

Int la furmazion del plüral e del passaa, la devucalizazion l'è anmò prudütiva al dì d'incö:

Lista di lenguv cun la devucalizazion finala di custringent

 Afrikaans
 Armenian (dumà int i plosiv)
 Bülgar
 Catalan
 Lengua Ceca
 Ulandes
 ingles antigh (dumà per i fricativ)
 Estunian (dumà per i plusiv)
 Farués
 Franzes antigh (mantegnüü in certi desinenz del franzes mudern, cume presempi -if vs. -ive)
 Geurgian
 Tudesch
 Grech Mudern (prima del Katharevousa, al dì d'incö el dipend dai variant)
 Islandes
 Curean
 Limbürghes (dumà per [z], [g] e [v])
 Lumbard
 Lüssembürghes
 Macédun
 Maltes
 Mòngul
 Ucitan
 Pulach
 Rüss
 Surbian
 Türch (dumà per i plusiv)

Fonologia