Ligustrum
{{Taxobox|color=lightgreen|name=Ligustrum|nom_popolar_occ=olivètta|nom_popolar_or=???|image=LigusterBlütenstand.jpg|image_width=200px|image_caption=Ligustrum vulgare|regnum=Plantae|divisio=Magnoliophyta|classis=Magnoliopsida|ordo=Scrophulariales|familia=Oleaceae|genus=Ligustrum|species='|binomial=|binomial_authority=L.}}
El Ligustrum L., 1753 a l’è on gener de piant arbustìv de la famiglia di Oleàcei.

 Etimologia 
El nòmm de quèll gener chì el deriva d’on nòmm antigh in  latìn, giamò dopràa del scricciàtt, ammirali e naturalista romàn Gaio Plinio Second (23 – 79])  e del poèta romàn  Virgilio (70 a.C. – 19 a.C.) , per i piant de sòlit ciamàa “olivètta” e “cabrosèll. El primm botanich che 'l hà dopràa el nòmm  "ligustrum" l’è stàa el Dioscoride (Anazarbe, 40 circa – 90 circa) ch'a l'era on medegh, botanico e speziée grèch antigh che l’è stàa 'drée a lavorà a Roma ai temp de l'imperador Nerón; inveci in di "temp modèrni" l’è stàa el botanich francés Joseph Pitton de Tournefort (Aix-en-Provence, 5 giugno 1656 – Parigi, 28 dicembre 1708) a doprà quèll tèrmin chì per indicà el géener. 

El nòmm scientifich l’è stàa definìi del  biologh e scicciàtt svedés Linné (1707 – 1778), anca conossùu come Carl von Linné, che l’è consideràa ‘me ‘l pader de la classificazion scientifica moderna di organismi vivent, con la soa pubblicazión "Species Plantarum - 1: 7. 1753" del 1753.

 Descrizion 
Chi piant chì pòden rivàgh a ‘n’altèzza de 20-30 meter. La forma biològica l'è fanerofita arbòrea (P scap), a hinn di piant de legn e gh’hànn 'n'aspètt arbòreo e di gèmm piazzàa a di altèzz del soeul maggior de 2 meter. Di alter form biològich hinn: la  nan-fanerofìta (NP) - piant de legn perpetùv con di gèmm che intravèrsen l’invèrna  piazzàa a on’altèzza del soeul infra i 30cm e i 2 meter - e la fanerofìta cespugliósa (P caesp) a seconda del tipo de créscita. Al fondament del fust pòden fàss divèrsi stolón, che, de già che vànn innanz per via vegetativa fan su di cespuli dens. Generalment chi piant chì hinn profumàa cont el tipich odór del lattice. ..

 Radis 
I radìs generalmént hinn fàa de legn.

 Fust 
La parte del fust foeura de la tèrra l’è cespugliosa e sbattuda-giò oppùr pròppi arbòrea ma la'n gh’hà semper tanti de ramm; generalment la scòrza, l'è de colór brunéngh-verdaster e sòlia. 

 Foeuja 
I foeuj hinn intrègh e lùster, verd in su tucc e dò i facc e in sul fust hinn dispòst vuna oppòsta de l’altra; fànn su di verticij a grupp de du e ciaschedùn di verticìj l’è miss a  90° rispètt a quèll de sòta. Generalment i foeuj hinn càduch (ancabén in di zòn cont on clima pussée cald compagn de mar Mediterrani hinn pu o men persistént in del cors de l’invèrna). I foeuj gh’hànn on piccóll e vegnen classificàa in foeuj fondamentàj (quèj di ramm pussée de bass) con tona làmina infra l’ovàl-guzz e l’ellìttich e quèj de la scima con di làmin lanzeolad. Tant el pìccol quant i venadur centràl pòden vèss rossaster. I stìpol gh’hinn nò.  

 Fiorescenza 
I fiorescenz hinn fàd si de leouv a la fenitiva a forma infra l’ovàl e la piràmid. I fior fànn su di grupp densi e generlment hinn sub-sèssil.

 Fior 

 I fior hinn ermafrodìtt, actinomòrfi, tetraciclich (o ben fàa su de 4 verticìlj: caliz– corònna – androcéo – ginecéo) e tetràmer (cioè ògni verticìl el gh’hà quatter element).
 Fórmola fioràl. Per la famiglia de sti piant chi la ven indicada quèlla fórmola fioral chì:* K (4), [C (4), A 2], G (2), super, borlin/capsula'.

 El caliz, gamosépal, l’è piscinìn a forma de campana troncàda e ‘l finis con quatter lòbi o dent.
 La corònna l’è gamopétala l’e birlada, e la gh’hà ‘na forma infra quèlla d’on còno e quèlla d’on pedrioeu. La finìss con 4 lòbi a forma compagna d’ona valva che sporgen del fust a 90°; la part tubolàr l’è men longa de la part lobada, ma pussée longa de quèlla del caliz. El colór de la corònna l’è bianch-latt, di vòlt bianch-rossaster.
 L'androcéo l’è fàa su de 2 Stamm inclùs (o sporgènt) e adnàa a la corònna (a la boca del tubo). I antér, che gh’hànn di form bislóngh, hinn fàa su de dò tech con deiscentza longitudinàl. El colór di antér l’è giald o vioeula. La polverinna la gh’hà trée avertùr in forma de solch.
 El ginecéo l’è bicarpèllàa (sincarpich – fàa su de l’unión de dò carpèj) e ‘l gh’hà on ovari sùper , a  du lòcul con 2 òvul pendent per ciaschedùn di  lòcul. I òvul gh’hànn domà on tegumént e hinn tenuinucellàa (o ben gh’hànn la nosèlla, che l’è el stadi iniàl de l’òvul, fada su de pòch de cèllul). La placentazion l’è àssil. El stilàa, pussèe curt di stamm, l’è ùnegh e ‘l finis cont on stigma  divìs in du. El nettà l’è manda foeura di ovér.

 Frutt 
El frutt l’è ‘n borlìn subsferich con endocarp membranos o de carta, rarament l’è ‘na drupa oppur l’è lucolìcid. I somenz hinn infra 1 e 4 cont on endospèrma carnós e ‘na radìs curta e piscinina vèrs l’alt. El colór del frutt, generalment l’è negher luster che ‘l tend al ross scur; i borlìtt hinn velenós.

 Riproduzion 

 El mètt la polverina: la polverinna la ven misa pèr mèzz di insètt (manera entomogama) o del vent (mamera anemogama).
 Riproduzion: la fecondazion la ven trada innanz cont el mèttegh la polverinna ai fior (varda de sora).
 Spantegada: la somenza come che la borla già al soeul (dòpo de ‘vègh percors on quaj meter per via del vent – spantegada anemòcora) la ven  spantagada soratùtt di insètt compagn di formigh (spantegada mirmecoria).

 Distribuzion e habitat 
L'àrea de orìgin di speci de quèll géner chì l’è sia européa (Euròpa center-meridionàl e Africa settentrionàl) che de l’Asia orientàl (Cina, Corea e Giappon) domà indoe gh'è l'habitat temperàa. Al stat spontani el cress in di bosch e  in di sces. In Euròpa l’è sorattutt naturalizzada (come anca in del'America del nòrd).

 Distribuzion di speci alpin 
Di cinch speci che gh’hinn in sul territòri italian s'en treouven domà dò in su l’arch alpin. Quèlla tabèll  chì la fa vedé domà on quaj dàa relòativ a l’habitat, al substrato e a la distribuzión di speci alpin.

 Tassonomia 
La famiglia a la quàl quèll gener chì ghe partén (Oleaceae) la gh’hà dent 25 géner e circa 600 speci (29 géner e 600 speci second di alter autór. oppùr 24 géner con 615 speci) spantegàa infra i region tropicàj e quèj temperàd. Quèll géner chì l’è comprés denter ind la sòtt-tribù di Ligustrinae (tribù Oleeae); grupp botànich caratterizzàa de la presenza di flavón glicosìd, di ovari con 2 òvuj che penden per ògni lòcul, di vas multipli e di fiber a forma de liber in del legn.

I coltivadór e giardinée dividen i speci del géner Ligustrum in du grupp (e peou di alter división anmò): 

 speci a ramm e foeuj pelàd (persistent o semi-persistent);
 speci con fiorescenza pubescenta (L. ovalifolium);
 specie con fiorescenza pelada;
 la làmina de la foeuja a l’è guzza (L. japonicum);
 la lamina de la foeuja a l’è ottusa (L. lucidum);
 speci a ramm giovin, foeuj o fiorescenz pubescént;
 speci sempervérd e fojàmm dur (L. delavayanum e L. strongylophyllum);
 el tubo de la corònna l’è pussée curt di lòbi (L. compactum var. velutinum, L. sinense, L. vulgare e L. quihoui);
 il tubo de la corònna l’è 2-3 vòlt pussée longh di lòbi.
 la lamina di foeuj l’è lineà de bon (L. lindleyi);
 la lamina di foeuj la gh’hà di form ovàl oppùr lanceolàd;
 i pedicèj e i caliz hinn pelàa  (L. henryi);
 i pedicèj e i caliz hinn pu o men vellutàa (L. obtusifolium e L. ibota).

El numer di cromosoma de quèlla specie chì l’è: 2n = 46 (48).

 Speci spontani in Italia 
In Italia hinn presént chi speci chì (pù o men naturalizzàd):.

 Ligustrum japonicum Thunb., 1780: a l’è on arbust de 1 - 4 meter semprevérd; el cress spontani domà in del Friuli-Venezia Giulia.
 Ligustrum lucidum Aiton, 1810: el pò vèss alt pussée de 10 meter; el se troeuva in manera de continua in su tucc el territòti italian.
 Ligustrum ovalifolium Hassk., 1844: l’è originari del Giappon; l’è alt 1 - 2 meter; eòl se troeuva selavadegh domà al nòrd.
 Ligustrum sinense Lour., 1790: al stat spontani el se troeuva domà in del Friuli-Venezia Giulia.
 Ligustrum vulgare L., 1753: a l’è on arbùst alt tuttalpù 2-3 meter; a l’è la specie naturalizzada mèj in sul territòri italian.

 Elench complètt di speci 
El gener ligustrum el gh’hà dent chi speci chì:Ligustrum angustum B.M.Miao, 1985Ligustrum australianum F.Muell., 1865Ligustrum compactum (Wall. ex G.Don) Hook.f. & Thomson ex Brandis, 1874Ligustrum confusum Decne., 1879Ligustrum cumingianum Decne., 1879Ligustrum delavayanum Har., 1900Ligustrum expansum Rehder, 1916Ligustrum gamblei Ramamoorthy, 1976Ligustrum glomeratum Blume, 1851Ligustrum gracile Rehder, 1916Ligustrum henryi Hemsl., 1889Ligustrum ibota Siebold, 1846Ligustrum japonicum Thunb., 1780Ligustrum leucanthum (S.Moore) P.S.Green, 1995Ligustrum lianum P.S.Hsu, 1966Ligustrum lindleyi (Wall. ex G.Don) P.S.Green, 1995Ligustrum liukiuense Koidz., 1916Ligustrum lucidum W.T.Aiton, 1810Ligustrum micranthum Zucc., 1846Ligustrum morrisonense Kaneh. & Sasaki, 1931Ligustrum myrsinites Decne., 1879Ligustrum nepalense Wall., 1820Ligustrum novoguineense Lingelsh., 1927Ligustrum obovatilimbum B.M.Miao, 1985Ligustrum obtusifolium Siebold & Zucc., 1846Ligustrum ovalifolium Hassk., 1844Ligustrum perrottetii A.DC., 1844Ligustrum pricei Hayata, 1915Ligustrum punctifolium M.C.Chang, 1985Ligustrum quihoui Carrière, 1869Ligustrum retusum Merr., 1935Ligustrum robustum (Roxb.) Blume, 1851Ligustrum salicinum Nakai, 1918Ligustrum sempervirens (Franch.) Lingelsh., 1920Ligustrum sinense Lour., 1790Ligustrum stenophyllum Quisumb. & Merr., 1928Ligustrum strongylophyllum Hemsl., 1889Ligustrum tamakii Hatus., 1977Ligustrum tenuipes M.C.Chang, 1985Ligustrum tschonoskii Decne., 1879Ligustrum undulatum Blume, 1851Ligustrum vulgare L., 1753Ligustrum xingrenense D.J.Liu, 1988

 Galleria d’immagin d’ona quaj specie 

 Sinònim 
Quèll gèner chì l’è stàa ciamàa in divèrsi manér in del cors del temp. Chi chì hinn i sinònim pussée frequent:

 Esquirolia H. Lév.
 Faulia  Raf.
 Ligustridium  Spach
 Parasyringa  W. W. Sm.
 Phlyarodoxa  S. Moore
 Visiania''  DC.

Utilizzazion 
Quèll géner chì l’è fàa su arbùst e alber piscinìtt semperverd o caducifoeuj che grazie a  la soa resistenza despèss hinn utilizzàa in di giardìn a fa su di barrér ver o di sces.

Di borlìtt a se tra foeura, per mèzz del trattamenént con l’acqua distallada bojenta, ona sostanza colaranta che l’è doprada ‘me on indicadór chimìch de pH: la ligulina, che la gh’hà i proprietà de voltà al colór ross in ambient àcid (pH infra 6 e 0), e de voltà al verd in ambient basich (pH infra 8 e 14), la fa ancasì segnàl de la presenza di acqui ricch de calcar cont el voltà de l’acqua medesima vèrs el colór azur.

Riferiment

Bibliografia

Ligamm de foeura 

 Ligustrum IPNI Database
 Ligustrum The Plant List - Checklist Database
 Ligustrum EURO MED - PlantBase Checklist Database
 Ligustrum eFloras Database

Oleaceae
Botànica