Phaseolus vulgaris
El fasoeù comùn (Phaseolus vulgaris L.) a l’è ‘na pianta annuál de la famiglia di lèmm, originaria de l'America centrál. L’è staà importàa, dòpo de la  scovèrta de l’America in Euròpa indoe gh’éren domà di fasoeù di speci del géner Vigna, de orìgin asiatica: i fasoeu del géner Phaseolus s’hinn spandùu in depertùtt e hann scavalcàa el grupp del mond antìgh, degià che s’hinn dimostràa pussée fàcil de vèss coltivàa e rènden pussée  (rispètt al Vigna la resa per èttaro l’è quasi doppia).

Tassonomia 
La primma descrizión botanica del fasoeu comùn, sòta el nòmm de Smilax hortensis , l’è stada attribuida ai botànich Hieronymus Bock e Leonhart Fuchs in del 1542.

In Species Plantarum del 1753, el Linné l’hà classificàa i fasoeu conossùu al sò temp in di géner Phaseolus e Dolichos cont el fa la lista de 11 speci de Phaseolus  di quàj 6 speci i éren coltivàa e 5 speci i éren selvàdegh. 

Dòpo divèrsi revisión tassonòmich, The Plant List l’ha mantagnùu trìi di speci del Linné:

 Phaseolus vulgaris , el fasoeu comùn,
 Phaseolus coccineus, el fasoeù spagnoeùl,
 Phaseolus lunatus , el fasoeù de Lima

e l’ha trattàa i àlter speci come minga accettàd, minga risòlt o classificàa de noeuv in di géner Vigna o Glycine.

Al dì d’incoeu, i fasoeu asiàtich ‘na vòlta attribuìi al géner Phaseolus hinn staà trasferìi in del géner Vigna, inscì che el géner Phaseolus incoeu el gh’hà denter domà di speci de orìgin americana .

Compàgn de la pupàrt di speci del géner, el genòma del fasoeu el gh’hà 11 cobbi de cromosòma (2n = 22). Con 625000 para de basi per genòma aplòid, a l’è el pussée pìccol de la famiglia di lèmm.

Descrizion 
ll fasoeù a l’è ona pianta erbàdega, annuál, cont on portamént divèrs a segonda de la varietà. 

A gh’è du grupp principáj: i faoseù rampegánt compágn del tipo originál, e i fasoeù drìtt e pussée ramificàa. 

El portamént de la pianta l’è determinàa soratùtt del sò genòma, ma i condizión ecológich in di vari fasi del svilùpp de la pianta pòden influenzàll. Per esémpi, ona temperadura elevada (30 °C) in del temp che la butta i primm foeuj la compòrta semper on portamént rampegánt .

El fasoeu el gh’hà 'na radìs principál minga dominanta che la ven integrada a la svèlta con di radìs de fianch. I radìs pòden rivà giò fina anca a la profondità de vun meter se el terrén l’è quèll giust. I radìs hinn in simbiosi cont i batter che fìssen l’azòto, soratùtt el Rhizobium etli e Rhizobium phaseoli. I condizión pussèe giust per el svilùpp de la simbiosi hinn ‘na temperadura compresa tra 25 e 30 ° C e ‘n pH de 6 a 7. La quantità de azòto fissada la pò raggiòng i 200 kg per èttaro.

I fust rampegánt hinn broccàa e circónden el sò sostègn in vèrs antiorari. Pòden rivà fina a 2-3 meter de altèzza. I cultivár piscinìnn gh’hànn pussée de ramm, hinn dritt e alt infra 40 e 60 cm e hinn pussée adàtt per la maccanizzazión di coltùr.

I foeuj madùr gh’hànn el  picóll e la stipola, e hinn miss voeuna a dèstra voeuna a sinistra e a forma de trifoeuj. I foeujètt gh’hànn ‘na forma ovál-guzza, quasi a forma de losanga e hinn infra i 6 e i 15 cm longh e largh infra i 3 e i 11 cm.

Produzion

Varietà 

Varietà principàj ottegnùu de somenza:

 Bingo
 Blason de Biella
 Blu de la Valsasna
 Borlòtt Lengua de Foeugh e Borlòtt Lengua de Foeugh Nan
 Borlòtt Suprema nan
 Borlòtt de Vigévan nan
 Cannellin Scaramanzin negrée
 Cannellin o Lingot
 Fejuolo pacificus el drammoso cotenna
 Cantare
 Gialdìn de la Garfagnana
 Lamon
 Meraviglia de Venezia negher
 Romano Pole
 Fesciela lamón negrùcc fagiolós de Biella
 Castanée fejuolo marron's
 Sossai Extra Large (varietà proteggiuda)
 Stregonta e Stregonta nan
 Supèrb Miglioràa
 Elegant fasoeù
 Fasoeu maggiolìn
 Maggiòl fasoeulìn
 Fasoeu patrón

Varietà principàj "mangiatùtt" (cornin, piattón, etcètera.):

 Anellìn Giald e Vérd
 Beurre de Rocquencourt
 Bobis Biànch
 Bobis a Gran Biànco e Bobis a Gràno Negher
 Cornètt Largh Giàld e Cornètt Largh Vérd
 Nan Buttér mangiatùtt
 Negrina mangiatùtt
 Paguro fasolàa mangiatùtt
 Prelude nan mangiatùtt
 Slenderette mangiatùtt
 Superprèst mangiatùtt
 Triònfo Violètt mangiatùtt
 Wade mangiatùtt

Varietà tipich italian 

 Tasoeù tainés o fasoeù de Tiana . Prodòtt agroalimentár de tradizión de la Región Sardegna.
 Borlòtt nan de Levada Prodòtt agroalimentár de tradizión
 Cornin "Meraviglia de Venezia" Prodòtt agroalimentár de tradizión
 Fasoeu "Badda" de Polizzi Generosa (Pa), sit internazionál de Slow Food
 Fasoeù biànch de pigna
 Fasoeù de la Regina de Gorga
 Fasoeù de Atina
 Fasoeù de Carìa
 Fasouù de Mandia  , miss dent intra i prodòtt de tradizión del Cilento de la ragión Campania, vegnen coltivà in di terrén de Mandia de Ascea in del Parch Nazionál del Cilento.
 Fasoeù de Controne Prodòtt Agroalimentár de Tradizión
 Fasoeù de Lamon de la Vallada Bellunesa IGP
 Fasoeù de Negrùcc de Biella
 Fasoeù de Saluggia Prodòtt agroalimentár de tradizión
 Faspeù de Sarconi IGP
 Fasoeù de Sorana IGP
 Fasoeù Gialét Prodòtt agroalimentár de tradizión
 Fasoeù ross scrivùu del Pantàn de Pignola
 Fasoù Scalda Prodòtt agroalimentár de tradizión
 Fasoeù Tondìn de Villaricca (NA)
 Fasoeù zolferin
 Fasoeula de Venanzio
 Fasóla posenàta de Posina (var. fasoeù de Spagna) Prodòtt agroalimentár de tradizión
 Fasou de Brebbia 
 Fasoeù a erbión del Turán

Coltivazion 
Il fasoeù el ven coltivàa per la soa somenza, che la ven cattada su frèsca o sècca (fasoeù), oppùr per el sgusc intrégh da mangià frèsch (cornìtt o cornètt). I varietà a ciclo vegetatìv pussée longh, in di región temperàa vegnen somenàa de primavera, chi a ciclo pussée brév d’estaa. In del cas di fasoeù rampegánt a gh’è de besògn de piantà giò di sostègn.

Disgrazi 
I fung che infèscen el fasoeù hinn: l'antracnosi (Colletrotrichum lindemuthianum), la manna del fasoeù (Uromyces phaseoli), la peronòspera del fasoeù (Phytophthora phaseoli) e la marciura carboniosa (Macrophomina phaseolina). Intra i insètt nociv gh’è i mìrid Calocoris norvegicus e Lygus campestris, la piràlid di lèmm (Etiella zinckenella), la mosca grisa de la somenza (Delia platura) e ‘l tonchio del fasoeù (Acanthoscelides obtectus).

Averténz 
De spèss la somenza del fasoeù crùda e anca i frutt zèrb hinn ona càsoa de velenamént in di fiolìtt, degià che i reconóssen i fasoeù come ‘n mangià. La proteina velenosa (la Fitoemoagglutinina) la ven distrutta domà per mèzz d’ona longa cottura.

La fitoemoagglutinina a l’è presenta anca ind la sòja.

Riferiment 

Phaseoleae

nn:Baune