Drugi krajiški partizanski odred
Drugi krajiški partizanski odred  ili Kozarski odred, kasnije odred „Dr. Mladen Stojanović“ , formiran je nakon novih vojno-političkih situacija na jugoslovenskom ratištu nastalih krajem 1941. godine. 

Odred je formiran u oktobru 1941. godine naredbom Glavnog štaba narodnooslobodilačkih partizanskih odreda za Bosnu i Hercegovinu.

Vojni sastav 
Štab odreda u vrijeme formiranja: komandant, Dr Mladen Stojanović; politički komesar, Osman Karabegović; Josip Mažar Šoša, zamjenik komandanta. Ovakvo kadrovsko rješenje Štaba Kozarskog odreda bilo je najcjelishodnije i po nacionalnoj zastupljenosti i ugledu koga su članovi Štaba uživali među borcima i narodom na Kozari, koga su poveli na oružanu borbu i stavili se na čelo te borbe.

U sastav odreda prilikom formiranja ušle su od ranije formirane tri partizanske čete, koje su 20. septembra 1941. godine na smotri u Sastavcima ispod Vitlovske, u Širokoj luci, položile svečanu partizansku zakletvu. Tekst prve partizanske zakletve napisao je publicista Nikica Pavlić. Zakletva je objavljena u listu „Gerilac“ od 7. avgusta 1941.

Do kraja januara 1942. odred je imao 14 četa raspoređenih u tri bataljona.

Kozarska proleterska četa 
Petnaesta po redu formiranja četa Drugog krajiškog-kozarskog narodnooslobodilačkog partizanskog odreda bila je Kozarska proleterska četa koja je ušla u sastav Krajiškog partizanskog proleterskog bataljona. Prema planu i naređenju Glavnog štaba narodnooslobodilačkih partizanskih odreda za Bosnu i Hercegovinu, proleterski bataljon je trebao da uđe u sastav Prve proleterske brigade narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije. Na svom putu prema Romanije bataljon je zbog danonoćnih  borbi ostao u srednjoj Bosni, i bio desetkovan. Nakon nekoliko mjeseci provedenih u Slavoniji preostali borci su se vratili u Bosansku krajinu.

Djelovanje odreda 
Akcija na neprijateljsku posadu u Gornjim Podgradcima izveden je 23. oktobra 1941, i bila je prva akcija snaga Drugog odreda. Bila je odgovor na ustašku propagandu koja je u svojim javnim glasilima javljala o uništenju partizanskih snaga („komunističkih odmetnika“) na Kozari. Imala je snažnog odraza na raspoloženje stanovništva Kozare, a posebno na dijelove neoslobođenog područja koje se masovno opredjeljivalo za narodnooslobodilačku borbu.

Akcije na objekte i željezničku prugu su najbrojniji vid djelovanja ovog odreda. Rušeni su mostovi, telefonski stubovi, kidana željeznička pruga i skretnice, rušene i paljene željezničke stanice, napadane neprijateljske posade koje su obezbjeđivale željezničku prugu.

Posebno je bila smjela akcije  „Oklopni voz“, u kojoj je učestvovala  grupa od 25 dobrovoljaca, sa komandantom Ivicom Marušićem Ratkom, kao rukovodiocem i organizatorom akcije.

Uplašeni od okruženja i uništenja, Nijemci su bili prisiljeni da svoj landesšicen bataljon povuku iz Prijedora, a samim tim i da napuste i odustanu od namjere daljeg korištenja i izvoza željezne rude iz Ljubije.

Partizanska avijacija 
Zahvaljujući dobroj organizaciji i međusobnoj povezanosti, Franjo Kluz spustio se sa avionom „Potez 25“, 23. maja 1942. godine, oko 11 časova, na aerodrom Urije kod Prijedora. Isti dan sletjeli su i Rudi Čajavec sa avio-mehaničarom Milovanom Jazbecom. To je bio početak stvaranja partizanskog vazduhoplovstva, i jedan od prvih primjera u svijetu da pokret otpora u okupiranoj zemlji raspolaže vlastitim zrakoplovstvom.

Bitka na Kozari 

Pred početak neprijateljske ofanzive na Kozaru, početkom juna 1942. godine, Drugi krajiški narodnooslobodilački partizanski odred „Mladen Stojanović“ imao je u svome sastavu 5 bataljona sa oko 3.500 boraca, naoružanih sa 3.000 pušaka, 150 puškomitraljeza, 20 teških mitraljeza, 4 minobacača 82 mm, 2 haubice 105 mm, 2 tenka marke „Hočkins“ u rejonu sela Garevaca i avion „potez 25“ u prvoj vazduhoplovnoj bazi „Knešpolje“ u Međuvođu.

Drugi krajiški narodnooslobodilački partizanski odred „Mladen Stojanović“ sa oko 80.000 civilnog stanovništva, opkoljen sa svih strana, pružao je snažan otpor, tukao i razbijao do uništenja neprijateljske snage i jedinice, sve dok nije iscrpio svoje fizičke snage i saznao namjere neprijatelja o planiranom uništenju. A tada je uslijedila odluka za proboj neprijateljskog obruča, kako bi se spasile snage odreda i stanovništvo od neprijateljskog uništenja.

Literatura 

 Vojna enciklopedija (knjiga sedma), Beograd 1974. godina.

Reference 

Partizanski odredi
Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije
Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi
Bosanska krajina u Narodnooslobodilačkoj borbi
Prijedor
Partizanski odredi iz Bosne i Hercegovine