Jugoslovenska komunistička grupa
Jugoslovenska komunistička grupa, poznata i kao Jugoslavenska sekcija pri Ruskoj komunističkoj partiji (kasnije Komunistička partija (boljševika), Srba, Hrvala i Slovenaca) je bila zaverenička organizacija jugoslovenskih učesnika ruske revolucije, formirana u Moskvi, 1918. godine.

Članovi ove grupe će postati jezgra mladog komunističkog pokreta u Kraljevini SHS. Cilj grupe bio je širenje sovjetske revolucije na Balkan. Radilo se o konspirativnoj organizaciji sličnoj zavjereničkim, blankističkim organizacijama.

Članovi CK KP(b) SHS  su djelovali u Hrvatskoj (Primorje, Dalmacija, Slavonija), Bosni i Hercegovini, i Srbiji.

Osnivanje u Moskvi

Jugoslovenska komunistička grupa 

Jugoslovenska komunistička grupa pri RKP(b) je osnovana na Kongresu socijaldemokrata internacionalista (uglavnom bivših austrougarskih zarobljenika) 1918. u Moskvi. To je prvi kongres poslije oktobarske revolucije čiji je inicijator bio Lenjin. U pripremi kongresa najviše su bili angažovani od strane Mađara Bela Kun, a od strane Jugoslavena dr Vukašin Marković. Kongresu je prisustvovalo oko 500 ljudi. Vukašin Marković je govorio o potrebi stvaranja organizacije austrougarskih zarobljenika koji će, kada se vrate u svoju zemlju, biti sposobni da izvrše revolucionarne zadatke po uzoru na boljševike.

Kongres je donio rezoluciju o stvaranju Federacije inostranih grupa pri RKP(b), unutar koje je formirana i Jugoslavenska komunistička grupa. Njeno su rukovodstvo sačinjavali: dr Vukašin Marković, Dragutin Godina, Ivan Ferenčak, Ivan Matuzović, Franjo Drobny, Vladimir Ćopić, Lazo Vukičević, Lazo Manojlović, Nikola Grulović, Nikola Kovačević, Josip Sorić, Dragutin Vidnjević i Milan Brkić. Na sjednici JKG od 3. srpnja 1918, izabran je Vukašin Marković za predsjednika. Nakon njegovog odlaska na front, 15. kolovoza 1918 se Vladimir Čopić imenuje za pomoćnika sa ovlastima da rukovodi grupom.

Komitet buduće komunističke partije 

5. novembra 1918. godine organizirano je vodstvo buduće Komunističke partije Srba, Hrvata i Slovenaca u Moskvi. Tom prilikom je dogovoreno da se po povratku u Kraljevinu SHS organizira ilegalni revolucionarni rad. Predviđeno je da radom KP SHS upravlja uski krug ljudi, prvenstveno bivši sudionici oktobarske revolucije i ruskog građanskog rata.

Fedora Bikar kao članove Komiteta navodi:
 Lazar Vukičević iz Sombora, kao Predsednik Komiteta 
 Nikola Grulović iz Baške
 Franja Drobni iz Osijeka
 Lazar Manojlović iz Novog Sada
 Sava Lazić iz Lalića
 Spasoje Stejić iz Novog Kneževca
 Z. Petold iz Istre

Ivan Očak navodi da su članovi tajnog Komiteta bili još:
 Vladimir Ćopić
 Nikola Kovačević
 Ante Ciliga
 Lazar Vukičević

Program 

Inicijativni Komitet KP SHS je planirao revolucionarno preuzimanje vlasti. Neke od tačaka programa su predviđale:
 stvaranje ilegalnih partijskih ćelija i legalnih partijskih organizacije;
 širenje komunističke propagande u vojsci Kraljevine SHS;
 preuzimanje vlasti i uspostavljanje diktature proletarijata;
 obrana prve komunističke države u svijetu, Sovjetske Rusije;
 osuda izdajica, odnosno socijal-demokratskih vođa koji su podržali ratove svojih zemalja;
 vrbovanje pristalica socijal-demokratskih stranaka;

Sekretar Komiteta Nikola Kovačević u svojim sjećanjima navodi da su jugoslovenski komunisti još u Moskvi odlučili kod kuće stvoriti konspirativne partijske organizacije po uzoru ruskih boljševičkih za vrijeme carizma.

Povratak revolucionara u Kraljevinu 

Povratnici iz Rusije širili su ideje oktobarske revolucije. Jugoslovenski komunisti povratnici su računali da je potrebna samo iskra da bukne revolucionarni požar koji će srušiti Kraljevstvo. Na tlu jugoslovenskih zemalja, u Labinu i Ptuju, osnovane su sovjetske republike, a u jugoistočnom Banatu proglašena je Kusićka sovjetska republika.

Među komunistima povratnicima, parola svjetske revolucije je bila veoma aktualna. Učesnici revolucije su se vraćali u Kraljevinu SHS kao prekaljeni borci, sa partijskim zadatkom da pripremaju revoluciju na Balkanu. Komunisti-povratnici osnivali su nakon povratka u domovinu pretežno ilegalne partijske organizacije.

Kao što je u Budimpešti dogovoreno, povratnike su dočekivali u Beogradu Dragiša Lapčević i drugovi, u Novom Sadu Mihajlo Vič, Gojko Vuković, Lorišić i dr. Sa Sarajevom i drugim gradovima također su uspostavljene dobre veze.

Rad Franje Drobnog 

Drobni je iz Rusije sa Matuzovićem stigao u Peštu, gde su se povezali sa vodećim komunističim revolucionarima:

Decembra 1918. godine, kao član CK Komunističke partije Srba, Hrvata i Slovenaca upućen je na partijski rad u Kraljevinu SHS. Uče­stvuje u ilegalnom pokretu vršeći poverljive kurirske i druge dužnosti. 5. prosinca 1918. dolazi u Zagreb, gdje zatiče republikanske prosvjede, koji su krvavo ugušeni intervencijom vojske novoproglašene Kraljevine SHS (vidi prosinačke žrtve). Drobni i Ciliga su pokušali da ubace sovjetske parole u povorku, ali su socijaldemokrati bili protiv:

14. XII 1918. rukovodioci Filip Filipović i Ivan Matuzović su iz Budimpešte izvestili Moskvu o delovanju Franje Drobnog:

Drobni je potom otišao za Osijeku, gdje je također je stvorena ilegalna organizacija. Iz policijskih se materijala vidi da je sastajalište te organizacije bilo kod nekog Kiša, da je ona imala skladište za ilegalnu literaturu i dobro razvijenu ilegalnu tehniku, pa i originalan službeni pečat za krivotvorenje putnih isprava.

Rad Ćopića i Kovačevića 

U prosincu 1918. stigli su u Zagreb rukovodioci KP SHS Vladimir Ćopić i Nikola Kovačević. Po povratku u Zagreb, počeli su vrbovati bivše socijaldemokrate i stvarati revolucionarnu organizaciju. Ubrzo je uspostavljena veza s vođama radničkog pokreta Slavkom Kaurićem, Svetozarom Delićem, Gabrijelom Kranjecom, Stjepanom Turkovičem, Antunom Božičevićem i drugima. Uspostavljena je i veza s istaknutim lijevičarima Augustom Cesarcem, Miroslavom Krležom, Simom Miljušem i Franjom Ljuštinom. Sa njima je usklađen stav prema najvažnijem pitanju radničkog pokreta, obrani Sovjetske Rusije.

U Zagrebu su odmah nađeni ilegalni stanovi, a već u prosincu 1918. je organizovana prva ilegalna grupa. Kovačević i Ćopić su potkraj prosinca 1918. poslali preko Beča u Moskvu pismeni izvještaj o organiziranju komunističkih grupa u Zagrebu.

Nakon stvaranja ilegalne ćelije u Zagrebu — verovatno u željezničkoj radionici  — Ćopić se uputio u Hrvatsko Primorje, gdje je posjetio Sušak, Rijeku, Crikvenicu, Kraljevicu i Bakar, te zatim prešao u Gorski kotar (Delnice) i Liku (Gospić i Otočac), a Kovačević prvo u Sarajevo i Mostar, a zatim Slavonsku Požegu i Slavonski Brod. Poslije ovoga trebalo je da se sastanu u Beogradu s srpskim socijalistom Filipom Filipovićem, koji je već organizovao boljševičku organizaciju.

Rad Vukićevića i Grulovića 

U veljači 1919. stigli su u Novi Sad kao posljednji članovi rukovodstva KP(b) SHS Lazar Vukićević i Nikola Grulović. Prema sjećanjima Vukićevića, on se pred odlazak iz Rusije sreo s Lenjinom koji mu je savjetovao da se balkanski komunisti ujedine, jer će samo jedinstvo osigurati uspjeh u borbi i pomoć mladoj sovjetskoj republici. Po povratku, vojvođanska grupa je počela djelovati neovisno, neznajući za djelovanje Ćopićeve grupe u Hrvatskoj i drugim krajevima.

U Vojvodini su također počeli osnivati ilegalne partijske organizacije i grupe. To se vidi iz njihova izvještaja koji su 15. ožujka 1919. poslali budimpeštanskoj grupi RKP (b), u kom kažu da su »po mnogim mjestima organizirali Komunističke kružoke«.

U Bečkereku (Zrenjanin) je ilegalna organizacija vrlo brzo rasla. Na početku ožujka već brojila oko 200 članova, koji su ilegalno sakupljali oružje radi »ostvarenja socijalističke republike«.

Policijska saznanja 

Ilegalna komunistička aktivnost nije prošla neopaženo. Policija je pažljivo pratila aktivnosti Nikole Kovačevića u Sarajevu. Već 2. siječnja 1919. predsjednik vlade Bosne i Hercegovine V. Šola javio je ministru unutrašnjih poslova S. Pribićeviću da se »boljševik Kovačević nalazi u Sarajevu« i da je on »najsposobniji i najopasniji boljševik«.

Ministar unutrašnjih poslova Kraljevine SHS Svetozar Pribićević istog dana je izvestio hrvatskog bana Antuna Mihalovića kako ima saznanja da su iz Moskve poslani ljudi "da u našim krajevima šire boljševizam":

Pribićević od hrvatskog bana zahtjeva da spomenute osobe »treba strogo kontrolirati«. Policija je 4. siječnja javila da Nikola Kovačević nije zaregistriran i da još nije uhapšen. Pribićević je 14. siječnja u telegramu zemaljskoj vladi javio da je Kovačević »jedan od glavnih vođa jugoslavenskih boljševika«.

Hapšenje Ćopića 

Obzirom da su u primorju postojale socijal-demokratske organizacije čiji su članovi pristajali uz ljevicu, Ćopić je predložio da se siječnja 1919. u Sušaku ili Rijeci održi ilegalna konferencija u cilju ujedinjenja lijevih snaga u tom kraju. Konferencija je održena sredinom siječnja. Istovremeno, vojna policija hapsi Ćopića u Zagrebu, a pušta ga nakon mesec dana pritvora.

Veza sa Moskvom 

Jugoslovenski komunisti koji su ostali u Moskvi logistički su pomagali mladi komunistički pokret u Jugoslaviji. Filip Filipović u pismu Moskvi opisuje napredovanje komunista u zemlji, i govori o pomoći koju očekuje od Jugoslavenske ko­munističke grupe pri RKP (b):

Spor oko metoda borbe 

Članovi Komiteta KP SHS su tražili da se organizuje ilegalna komunistička partija, no levi socijaldemokrati su bili protiv toga, uvereni da će zadobiti većinu članstva postojećih radničkih partija. Komuniste-povratnike su prije svega napadali "desni" socijalisti, a njihovu propagandu oktobarske revolucije smatrali su »opasnom po radnički pokret i demokratski razvoj«.

Izvori

Vidi još 
 Jugosloveni učesnici Oktobarske revolucije
 Jugoslovenski komunistički revolucionarni savez Pelagić
 Afera Diamantstein

Rana istorija KPJ
Historija Jugoslavije
Afera Diamantstein
Komunističke partije
Jugoslovenska politička emigracija u SSSR