Um (budizam)
Um (pali: citta ili mano) je temeljni pojam u budizmu, ono iz čega sve nastaje. Takođe, um (mano, latinski: mens) se smatra jednim od šest čula Budinoj psihologiji, odgovornim za registrovanje misli i osećaja.

Osnova Budinog učenja leži u vežbanju i ovladavanju umom. Ono što je bog za neke religije, to je na neki način um za budizam. Dok vernici svu pažnju okreću Bogu, središte pažnje budista je um. Sve moći, sposobnosti i prividna čuda koje vernici pripisuju Bogu, budisti smatraju rezultatom aktivnosti uma.

Buda je govorio da je neophodno čistiti prljavštine uma. Pročišćavanje uma je istrajan napor da se um oslobodi nečistoća, štetnih mentalnih stanja koja iskrivljuju mišljenje i postupke. Tri glavne nečistoće, koje je Buda označio “korenima lošeg”, su pohlepa, mržnja i obmana, a iz njih nastaju mnoge druge: bes i okrutnost, tvrdičluk i zavist, prevara i arogancija, licemerje i taština, mnoštvo pogrešnih stavova.

Dhammapada sažima praktikovanje Budinog učenja u tri jednostavna pravila: odustani od lošeg, razvijaj dobro i pročisti um. Oslobođenje uma je konačni cilj budističke prakse. Probuđenje se često opisuje kao oslobađanje uma uklanjanjem nečistoća, a uz pomoć mudrosti uvida.

Sama nirvana, cilj budističkog učenja, definiše se kao oslobođenost uma od pohlepe, mržnje i obmanutosti.

Etimologija 

Buda je za ono što zovemo umom koristio tri različita termina (pali: citta, mano ili viññāṇa). Svaki od ovih termina je ponekad korišten generički, a nekad u svom zasebnom preciznijem značenju. Termin viññāṇa se obično prevodi kao svest.

Budino učenje 

Pretežni deo Budinog učenja posvećen je opisivanju prirode uma, istraživanju različitih njegovih karakteristika i sposobnosti, kao i razradi načina na koji se on može menjati i osloboditi. On je tvrdio da um i telo zavise jedno od drugog, "na isti načina kao što dva otkosa u snopu stoje oslanjajući se jedan na drugi" (S.II,14).

Um kao izvor 

Prema Budinom učenju, sve nastaje iz uma:

Smatrao je da sve stvari, dobre i loše, um stvara:

Um kao čulo 

Um kao čulo (manāyatana) registruje jedno potpuno drugačije područje, nedostupno drugim čulima, a to su: misli, ideje, sudovi, pojmovi, sećanja, pla­novi, maštanja, tumačenja, teorije itd.

Ipak, funkcija uma je drugačija od ostalih čula, koja imaju svako svoj predmet. Oko vidi samo slike, ali ne i zvukove, uho registruje samo zvukove, ali ne i mirise i tako dalje. No, um raspoznaje predmete svih ostalih čula i pridaje im značenje. Um povezuje, upoređuje, tumači i uspostavlja odnose među predmetima raznih čula.

Na kraju, um je uslov za pojavu raznih stanja svesti.

Prljanje i čišćenje uma 

Takođe, um je izvor uprljanosti i pročišćenja bića:

Zatrovan um donosi patnju i najgora stanja, a pravilno korišćen um je prepun sreće:

Zbog toga je neodložna obaveza svakog podvižnika da čisti svoj um:

Oslobođenje uma 

Prema Budinom učenju, sva dobra stanja koje donosi čist um samo su koraci na putu. Krajnji cilj je potpuno oslobođenje uma:

Dogen je sveo budizam na praktikovanje zazena ili „sedeće meditacije“, gde se svesni tok sadržaja uma posmatra bez zaustavljanja na bilo kom pojedinačnom predmetu, sve dok se ne smiri i ne sabere, ne doživljavajući više nikakvo uplitanje. U ovom stanju je moguće doživeti probuđenje.

Um u zen budizmu 

Zen tradicija je poznata po svojim paradoksalnim objašnjenima prirode uma. Jedna zen priča prenosi dijalog učenika i zen učitelja Daijua o umu, nastao u osmom (ili devetom) stoljeću. Redovnik upita Daijua:

 "P: Jesu li riječi Um?"
 "O: Ne, riječi su izvanjske okolnosti; one nisu Um."
 "P: Osim u izvanjskim okolnostima, gdje treba tražiti Um?"
 "O: Ne postoji Um koji je neovisan o riječima. (to jest, Um je u riječima, ali se ne smije poistovjetiti s njima.)"
 "P: Ako nema Uma koji je neovisan 0 riječima, što je Um?"
 "O: Um je bez lika i oblika. Istina, Um nije ni neovisan ni ovisan o riječima. On je vječno miran i slobodan u svom djelovanju. Patrijarh kaže: 'Kad spoznaš da Um nije Um, tad razumiješ Um i njegovo djelovanje.'"

Još jedna zen priča govori o prirodi uma:

Zen majstor Basui je jednom svom učeniku na samrti napisao pismo u kojem mu objašnjava suštinu uma na sledeći način:

Literatura 
 D. T. Suzuki, Uvod u zen budizam, Zagreb, 1998.
 
 
 Kembridžova ilustrovana istorija religije, Stylos, Novi Sad. 2006. .

Izvori

Vidi još 
 Svest (budizam)
 Nečistoća (budizam)
 Budistička terminologija

Spoljašnje veze 
 Bhikkhu Bodhi, Pročišćenje uma

Budistički pojmovi
Filozofska terminologija
Psihologija