Bitka na Avali oktobra 1944.
Bitka na Avali između Vermahta, sa jedne strane, i jugoslovenskih partizana i Crvene armije, sa druge, trajala je od 17. oktobra do 20. oktobra 1944. godine, paralelno sa uličnim borbama za oslobođenje Beograda. Borbe na Avali vođene su danonoćno i karakterisale su se velikom upornošću i žestinom sa obje strane.

Pozadina 

Početkom oktobra 1944. godine, na ulicama Beograda su se vodile borbe za oslobođenje.

Proboj Nemaca iz Smedereva 

Velika nemačka grupacija, koju je vodio ozloglašeni general Valter Štetner, je uoči gubitka Smedereva, pod borbom započela nastupanje u pravcu Grocke i Beograda. Glavninu Korpusne grupe „Štetner” činila je 1. brdska divizija, elitna jedinici Vermahta, sa velikim borbenim iskustvom na mnogim evropskim ratištima. Komandant korpusne grupe, general Walter Stettner, ujedno je bio komandant 1. brdske divizije. Obično se navodi kako je grupacija „Štetner” brojala 20.000-30.000 vojnika.

Ova nemačka grupacija je po svaku cenu, ne žaleći gubitke, nastojala da prodre u Beograd, gde bi se spojila sa nemačkim snagama. Štetner je prvo pokušao proboj najbližim putem, preko Malog Mokrog Luga i Zvezdare, ali je nakon ogorčene borbe i uz velike gubitke odbijen. Jedna grupa nemačkih vojnika se bila probila čak do Studentskog doma. Peko Dapčević je kasnije cenio da je prodor glavnine Korpusne grupe Štetner od 16. oktobra 1944. predstavljao „najdramatičnije trenutke Beogradske operacije”.

General Štetner je, nakon silovite i uporne odbrane crvenoarmejaca i partizana u Beogradu, doneo odluku da njegovi vojnici ostave svo teško naoružanje i mehanizaciju na Smederevskom drumu, i samo sa pešadijskim naoružanjem krenu u proboj preko Avale. Nemci su nameravali da se preko Avale probiju ka Čukarici, odnosno ka Posavini i šabačkom mostobranu, u slučaju da proboj ka Čukarici bude neuspešan. General Štetner je 17. oktobra 1944. saopštio svoje namere generalu Felberu, komandantu Armijske grupe „Srbija”, što je bila njegova poslednja poruka.

Štetner je, da bi ostvario planirani proboj obruča, formirao tri borbene grupe. Grupa „Vitman”, pod komandom generala Augusta Vitmana (koji će preuzeti komandu nakon pogibije Štetnera) bila je određena za proboj glavnog pravca nastupanja. Grupe „Hilebrant” bila je zadužena za obezbeđivanje desnog boka iz pravca Beograda, a grupa „Langrok” za obezbeđivanje levog boka i pozadine. Nemačka grupa za proboj je krenula je uveče s položaja kod Boleča. Ona je nastupala u dva pravca: desnom kolonom u pravcu Zuca, a levom prema Vrčinu. Cilj im je bio da ovladaju planinom Avalom i obezbede proboj ostalih kolona ka zapadu.

Povlačenje partizana iz Beograda 

Partizanskim borcima je veoma teško palo naređenje o povlačenju iz borbi za Beograd. Milutin Vujović, politički komesar 12. krajiške brigade opisuje reakciju boraca kada im je 17. oktobra saopšteno da je brigadi naređeno da se izvuče iz borbi na Čukarici i ustremi ka nemačkim snagama koje su nadirale iz pravca Grocke:

Slično, borci 5. krajiške (kozaračke) brigade su nakon zauzimanja Banovog brda, sredinom 16. oktobra premeštene u rezervu, radi odmora boraca, u Žarkovo i Kneževac. Međutim, istog dana ovo naređenje je povučeno i izdato je novo u 17 časova, po kome je 5. brigada dobila zadatak da usiljenim maršem izvrši pokret u rejon sela Beli potok pod Avalom.

Tok bitke 

Partizanska komanda je kao prioritet nametnula zaposedanje vrha Avale i zaprečenje pravaca mogućeg prodora u podnožju ove planine. Napad nemačkih vojnika bio je silovit, hrabar i bezglav.

Borbe kod Vrčina 

17. oktobra uveče, na visovima severno od Vrčina došlo je do susreta boraca 1. krajiške brigade 5. krajiške udarne divizije NOVJ, koji su se kretali u pravcu odakle su nastupale nemačke snage, neznajući da ih čeka susret sa nemačkim kolonama. Došlo je do borbe prsa u prsa, koja je vođena celu noć, jer su se pojedini partizanski bataljoni izmešali sa Nemcima.

Nijemci su rano izjutra 18. oktobra nastavili napad na pravcu Vrčin-Zuce i kod Vrčina uspjeli potisnuti snage 1. krajiške brigade.

Borbe u Zucama 

Istovremeno, desna kolona nemačke grupe za proboj, koja je napadala iz pravca Boleča ka vrhu Avale, bila je u toku noći kod Zuca zadržana snažnom vatrom 5. i 12. krajiške brigade 11. krajiške divizije.

Probojem kolone Nemaca ka Avali su ugroženi pozadina i bok 12. krajiške brigade, i prijetila je opasnost da Nijemci izbiju na vrh Avale. Zbog toga je glavnina 12. krajiške brigade hitno povučena na Avalu (1. i 2. bataljon) i na istočnu ivicu Belog Potoka (3. bataljon), dok je 4. bataljon ostao na položajima u selu Zuce.

Borbe za Avalu 

5. krajiška (kozaračka) brigada je na sektor Avale stigla u noći 16-17. oktobra i odmah posjela položaj: vrh Avale (k. 511) – Šuplji kamen (k. 295) – Ripanj – Ciganski gaj (k. 312) – Ljuta strana.

U ranim jutarnjim časovima 18. oktobra, pre svanuća, iscrpljeni borci 12. krajiške brigade su nastojali su da se probiju do vrha Avale, pre Nemaca:

U borbi na brdu Ljuta strana, nedaleko od Ripnja, u jutarnjim časovima 18. oktobra, poginuo je politički komesar 5. krajiške brigade Mahmut Ibrahimpašić.

Gubici 

Prema podacima Štaba 11. krajiške divizije (25. oktobar 1944), 12. krajiška brigada je u borbama na sektoru Avale i u podavalskim selima, kao i u gonjenju neprijatelja u Posavini, 18-20. oktobra, ubila 438, a zarobila 586 nemačkih vojnika. Brigada je imala gubitke od 25 poginulih, 38 ranjenih i tri nestala vojnika.

Posledice 

Milutin Vujović je u svoj partizanski dnevnik zapisao jednu vrlo karakterističnu rečenici nakon okončanja borbe na Avali: 

Uništenje, odnosno nanošenje teških gubitaka korpusnoj grupi Štetner, uz oslobođenje Beograda, predstavlja najznačajniji uspeh NOVJ i Crvene armije u Beogradskoj operaciji.

Literatura 
 Milorad Gončin, Stevo Rauš, Prva krajiška udarna proleterska brigada, Beograd, 1981.
 Savo Drljević, Beogradska operacija – najveći domet snage i umijeća NOVJ
 Milutin Vujović, Borbe za oslobođenje Beograda
 Peko Dapčević, Za Beograd, Beograd, 1984.
 Joco Marjanović i dr., Dvanaesta krajiška NOU brigada, Beograd, 1986.
 Milan Radanović, OSLOBOĐENJE Beograd, oktobar 1944., Beograd, 2014.

Izvori

Vidi još 
 Beogradska operacija
 Walter Stettner

Bitke Drugog svetskog rata na jugoslovenskom ratištu
Narodnooslobodilačka borba
NOB u 1944.
Borbe između NOVJ i Nemaca