Diana Budisavljević
Dijana Budisavljević rođena Obekser (; Inzbruk, 15. januar 1891 — Inzbruk, 20. avgust 1978) je bila humanitarka austrijskog porijekla, poznata po tome što je tokom Drugog svjetskog rata vodila akciju izvlačenja i zbrinjavanja dece iz ustaških logora u NDH. Djeca koju je udomljavala su bila uglavnom srpska i partizanska djeca sa Korduna, Kozare, hrvatskih i bosanskih sela.

Ova akcija je bila jedna od najtežih i po broju spasenih najobimnijih humanitarnih akcija vezanih za koncentracione logore u Drugom svjetskom ratu. Procenjuje se da je tokom rata iz raznih ustaških logora logora izvučeno više hiljada djece (12.623 ili 15.336). Umrlo je 3.254 djece, tokom spasavanja ili odmah po napuštanju logora, iscrpljeno torturom, glađu i bolešću, dok je više od 12.000 izbavljene dece preživelo rat.

Akcija je organizovana u ljeto 1942. godine, nakon masovnog odvođenja dece u logore posle bitke na Kozari.

Inicijatori i najistaknutiji organizatori ove humane akcije bili su Dijana Budisavljević, profesor Kamilo Bresler (visoki činovnik u Ministarstvu udružbe NDH), Jana Koh, Tatjana Marinić (zagrebačka komunistkinja), Dragica Habazin Majka, Vladimir Broz, Velimir Deželić (katolički socijalni radnik i visoki činovnik u Ministarstvu udružbe NDH), Ante Dumbović (aktivista Crvenog križa) i drugi. U akciji spašavanja djece iz ustaških logora je učestvovala široka mreža ljudi ljudi iz Zagreba, koji su time rizikovali sopstvene živote. Zahvaljujući požrtvovanju više od stotinu učesnika ove jedinstvene akcije, zdravstvenog osoblja, dobrovoljnih sestara Crvenog krsta i više stotina porodica iz Zagreba i okoline, učinjeno je sve da se zaustavi masovni pomor djece. Samo iz Stare Gradiške, Jablanca i Mlake izvučeno je više od 6.000 malih Kozarčana.

Da bi sačuvala podatke o djeci koju je zbrinjavala tokom rata, Diana Budisavljević je vodila kartoteku o njima, s nadom da bi jednoga dana mogla biti vraćena svojim biološkim porodicama.

Biografija 

Rodila se i školovala u Innsbrucku, Austrija. Nakon završene srednje škole udala se za dr. med. Julija Budisavljevića te se s njim 1919. preselila u Zagreb. Po osnutku Medicinskog fakulteta dr. Budisavljević je zasnovao Zavod za kirurgiju te je imenovan profesorom kirurgije Medicinskog fakulteta u Zagrebu. On je bio jedan od zagrebačkih Srba pošteđenih ubijanja, protjerivanja ili pljačke imovine za vrijeme NDH.

Saznavši za stradanje srpskih žena i djece u ustaškom logoru Loborgrad, u jesen 1941., Diana Budisavljević sa skupinom suradnika organizira akciju spasavanja.

Akcija zbrinjavanja djece 

Prema dnevniku koji je vodila za vrijeme rata, rad na pomoći i spasavanju srpskih žena i djece iz logora je započela u drugoj polovini oktobra 1941. kada je saznala za veliku akciju pomoći koju je Jevrejska opština u Zagrebu organizovala za svoje zatočene članove. Prema istom dnevniku, njena inicijativa u prvom trenutku nije naišla na pravi odziv, posebno iz straha od odmazde, ali se to kasnije promijenilo. Dijana se više puta obraćala tadašnjem duhovnom poglavaru katoličkih Hrvata nadbiskupu Alojziju Stepincu. Od njega je nekoliko puta tražila pomoć u spasavanja srpske djece iz ustaških koncentracionih logora, o čemu je zapisala  :

I pored mnogobrojnih teškoća na koje je nailazila, uspijevala je da pronađe ljude koji su činili što je bilo u njihovoj moći da prikupljena pomoć stigne u prave ruke  U radu je imala i saradnike kao što su profesor Kamilo Bresler, tada zaposlen u Ministarstvu socijalnog staranja NDH, sestra Crvenog krsta Dragica Habazin, arhitekta Marko Vidaković, Jana Koh i zagrebačka komunistkinja Tatjana Marinić. Kasnije joj je pomagao i nadbiskup Stepinac, kod koga se nalazila kartoteka spasene djece.

Da bi pomogla srpskoj djeci i sama je puno rizikovala u susretu sa ustaškim dužnosnicima:

Neke od Dijaninih saradnica nisu bile te sreće u susretu sa ustašama. Tako Tatjana Marinić nakon obilaska dece u logoru u Jaski 1942. godine i sama biva tamo zadržana.

Spasena djeca su bila smještena na razne načine. Dio njih je bio smješten po raznim hrvatskim porodicama, dio po objektima katoličke crkve, a dio po objektima koji su bili malo bolji od koncentracionih logora iz kojih su spasena. Zbog opstrukcije i otvorenog negodovanja vlasti NDH, hrana i smještaj su dobrim dijelom obezbijeđeni privatnim dobrovoljnim prilozima građana. Poglavnik NDH Ante Pavelić je dozvoljavao da Zagrepčani udomljavaju logorašku decu samo pod uslovom da budu vaspitana u hrvatskom i ustaškom duhu, usled čega su djeca pokrštavana. Mnoga djeca odrasla su sa promijenjenim identitetom i nikada nisu saznala istinu o svom porijeklu, vjeri ili identitetu.

Obilazeći logore zarazila se bolestima koje su harale i ubijale mališane. Preležala je tifus i doživjela tri nervna sloma.

Poslijeratni period 

Po završetku rata, Ministarstvo socijalne politike je preuzelo njenu datoteku sa imenima i slikama djece zbrinute tokom rata, o čemu joj je izdata potvrda. To je zapravo bila kopija kartoteke, pohranjene kod nadbiskupa Alojzija Stepinca. Na potvrdi koju je dobila od države stoji da su od nje preuzeti sljedeći materijali:

 Ormarić sa 25 ladica sa kartotekom  
 5 knjiga za traženje nepoznate djece  
 1 registar fotografija djece  
 1 knjigu (teku) registar djece sa oznakama  
 Potvrda o predaji 5 sv. fotografije djece.

Dijana je predaju kartoteke teško podnela, obzirom da u dnevnik unosi kako je bila "očajno uvrijeđena", jer je njoj i njezinim saradnicima uskraćen dalji rad, čime je onemogućen nastavak identificiranja nepoznate djece, te njihovog spajanja sa svojim porodicama nakon završetka rata. Poslije rata vratila se da živi u rodnom Inzbruku, u Austriji. Više nije govorila o svom radu za vrijeme rata i do smrti se nije oporavila od posljedica obilaska logora.

Časopis Arena iz Zagreba je niz godina vodio akciju za povezivanje sada već odraslih ljudi sa svojim porodicama. Među spasenom djecom bio je i dr Milutin Vučkovac, kasnije član Senata Republike Srpske.

Dnevnik 

„Dnevnik Dijane Budisavljević“, originalno napisan na njemačkom, izdat je u samo 700 primjeraka. Pokriva period od 23. oktobra 1941. do 13. avgusta 1945. Na hrvatskom je izdat u Zagrebu 2003, pod imenom „Dnevnik Diane Budisavljević 1941–1945“, priredila za štampu Silvija Szabo, Hrvatski državni arhiv, Spomen-područje Jasenovac. U njemu je opisivala situaciju, uslove u kojima su se nalazila djeca logoraši, njihova mučenja, stradanja i umiranja, strepnju za njih, za sebe, kao i susrete i razgovore sa nekima od dužnosnika NDH. Dnevnik je objavljen 2003. godine u Zagrebu „Dnevnik Diane Budisavljević 1941-1945“, sačinjen od 388 zapisa prevedenih sa njemačkog. Od tada je započelo značajnije istoriografsko interesovanje za njene podvige.

Priznanja 
Dijana Budisavljević posthumno je odlikovana:
 U rodnom Inzbruku 2011. joj je dodijeljen Orden II reda. 
 Zlatna medalja za hrabrost joj je dodeljena za ispoljenu hrabrost i djela ličnog herojstva, povodom Dana državnosti Republike Srbije 2012. godine, a uručena je njenom praunuku Leonardu Rašici 23. oktobra 2013. godine.
 Prvi je nosilac novoustanovljenog odlikovanja Srpske pravoslavne crkve „Carica Milica“, za plemenitost i humanitarni rad. Orden je uručen 18. oktobra 2013. godine njenom praunuku, piscu Leonardu Rašici.

U Beogradu, Kozarskoj Dubici i Gradišci dobila je ulice. Pored toga, srpska kulturna javnost joj je odala priznanje kroz više dela. Književnik Boško Lomović napisao je delo „Knjiga o Dijani Budisavljević". Snimljen je dokumentarni film „Dianina djeca”.

Vidi još 
 Tatjana Marinić
 Dečji logor u Sisku
 Logor Stara Gradiška

Izvori

Literatura 
 
 
 
 Akcija „Diana Budisavljević“, Milan Koljanin, Tokovi istorije (Časopis Instituta za noviju istoriju Srbije), broj 3 / 2007, stranice 191­-207 ,

Vanjske veze 
 Dragoje Lukic: RAT I DJECA KOZARE

Humanitarci
Biografije, Austrija
Nezavisna Država Hrvatska
Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu
Žene u ratu