Канберра
Канбе́рра (, олу йа ) — Австралин коьрта шахьар, мехкан уггаре йаккхийчех чоьхьара гӀала. Канберрин бахархой гӀала-спутникца Куинбианаца цхьаьна хуьлу  (2016). ГӀала  Австралин коьрта гӀалин мехкан административан йукъ йу, цунна йукъа йогӀу кхин а жима йуьртабахаман зона а, къоман Намаджи парк. Канберрин 250 км къилбаседа-малхбалехьа лаьтта Сидней, ткъа 450 км къилба-малхбузехьа — Мельбурн.

1908 шарахь хӀинцалера Канберрин мохк хаьржира Австалин Бертан хин йолу коьрта шахьар йогӀа, иза компромисс йара коьрта шахьран статус къуьйсучу шин гӀалин, Сиднейн а, Мельбурнан а йукъахь. ГӀишлошйаран бух буьллуш уггаре дика дизайнан дуьненайукъара къовсам дӀабаьхьанчул тӀаьхьа, иза болийра 1913 шарахь, схьаийцира Чикагора архитекторийн Гриффин Уолтера Берлин а, Гриффин Мэрион Махонин а план. Канберрин дизайнан бух хилира гӀала-бешан концепци, цуьнца Ӏалашо йара Ӏаламан ораматийн шуьйра зонаш йахкар, иза бахьнехь австралихоша коьрта шахьран цӀе тиллира «» (). ГӀала йоккха хиларна а, кхиарна а Дуьненан хьалхара тӀамо а Йоккха депрессино а новкъарло йина йолушехь, Дуьненан шолгӀа тӀамал тӀаьхьа Канберра къегина гӀала хила йолайелира.

Австралин правительствон резиденци а йолуш, Канберра — Австралин парламент, Лакхара суд, дуккха а министраллаш, агенталлаш лаьтта меттиг йу. ГӀалахь кхин а йу пачхьалкхан маьӀна долу йукъараллин а, оьздангаллин а урхаллаш, масала Австралин къоман галерей а, Австралин къоман музей а. Федералан правительство доккха дакъа лоцу гӀалин валови сурсаташна, иза йу уггаре йоккхачехь Канберрера белхан меттигаш латториг.

Этимологи 
«Canberra» дош схьадолу нгабри олучу меттигера тайпанан диалектера, иза йукъадоьду нгуннавал олучу доьзалан тобанна, ма-дарра аьлча — «Kanbarra» дашах, иза гочдан мега нгуннавалийн ширачу маттара, «гуламан меттиг» санна. И цӀе, гуш ду, лелайора корробори, йа австралин бухара бахархойн Ӏадатан гулам билгалбоккхуш, и гулам бора нгуннавал тайпин шеран заманан кхелха хан тӀекхаьчча, цигахь дуура  тайпана полларчийн нӀаьний, церан кхалхаран некъ иштта чекхболура хӀора бӀаьста оцу кӀоштахула.

Географи 

Канберро дӀалоцу 814,2 км² майда, лаьтта Бриндабелла () лаьмнашна гена йоццуш, Австралин малхбален бердйистан 150 км гергга. ГӀала лаьтта шунаш болчу аренашкахь 550 - 700 м лакхахь. Уггаре лекха меттиг — Маджура лам (, 888 м). Кхечу лаьмнех билгалдовлу Тейлор лаьмнаш (), Эйнсли лаьмнаш (), Магга-Магга лаьмнаш (), Блэк-Маунтин лаьмнаш (). Канберрин гуобаьккхина хьаннаш йу, цигахь ийна меттигаш йу эвкалиптийн саваннаш, бай-аренаш, хьаннийн кӀошташ, уьшалаш, йекъа эвкалиптийн хьаннаш.

Портехула чекхдолу Молонгло эрк, иза цхьаьна агӀора къевлина чӀинг йоьттина, Канберрин йуккъехь лаьтта Берли-Гриффин Ӏам чура хин тӀегӀа цхьаьнаэшшара латторхьама. Къилбаседа-малхбузен декъехь Молонгло кхета Маррамбиджи () эрках, иза охьадоьду къилбаседамалхбузен агӀора Керла Къилбан Уэльсера Ясс гӀалин агӀорхьа. Австралин коьрта гӀалин мехкан дозанехь Оукс-Истейт эвлана гена доццуш Молонгло эрках кхета Куеанбеян эрк (). Молонгло а, Маррамбиджи а эркех кхета масех шовда а, масала, Джеррабомберра () а, Ярралумла () а. Ши шовда, Джинниндерра () а, Таггеранонг () а, дӀакъевлина чӀингашца, цара кхуллу Ӏаьмнаш Джинниндерра () а, Таггеранонг (). Берли-Гриффин Ӏам баккхале Канберрин мохк гуттаренна а хи тӀедолуш бара.

Климат 

Канберрин климат континентан субтропикин йу, амма ламанан аматашца. Иза бахьнехь Канберрехь даиман температурин дийнан-бусан даккхий лестарш хуьлу, аьхке дукха хьолехь барам боцуш йекъа ца хуьлу.

Географин шоралла а, локхалла а, бердйистан гена хиларна Канберре дика къаьста шеран йиъ зама. Дукхаха болу австралин бердашца болчу мехкашкара, цигахь йу йерриг штатийн коьрта шахьарш, климат хӀордо кӀадйо. Канберрехь аьхке йовха а, йекъа а йу, Ӏаьнаш шийла а, дохк йолуш а, сих-сиха гӀоролаш йолуш а хуьлу. Лаьмнаш а, цхьацца меттигаш а къовлу лайно. ГӀалахь билгалйаьлла уггаре лакхара температура, 1968 шеран 1 февралехь, хилла 42,2 °C, уггаре лахара, билгалйаьккхина 1971 шеран 11 июлехь, — −10 °C. Ӏай гӀалахь наггахь ло а догӀу, амма иза сиха деша. Сентябрера март кхаччалц хуьлу йочанаш. Максимум догӀа догӀу бӀаьста а, аьхка а.

ГӀалин планировка 

Канберра йоьгӀна гӀалин планаца, иза кечйина америкин XX бӀешеран архитекторех уггаре говзачех цхьаъ волчу Гриффин Уолтер Бёрлис. ГӀалин йукъан йу радиалан а, хӀоьзнийн а урамийн система, декъна шина перпендикуляран семанна: хин сема, йоьду Бёрли-Гриффин Ӏомаца охьа, лаьттан сема, йоьду парламентан гӀишлонан тӀера АНЗАК-Парейд () урамца къилбаседа-малхбален агӀорхьа, Эйнсли ламанан кӀажошкара, Австралин тӀеман мемориалан тӀекхаччалц. Меттиг йевза, «парламентан кхосаберг» аьлча, йиллина кхаа семанца: хьалхарниг йахйелла, парламентан гӀишло йолчура, Кэпитал-Хилл тӀера схьа, ДоттагӀаллин авенюца нисса () гӀуллакхийн йукъ йолчу кхаччалц Сити-Хиллан гуонаха, шолгӀаниг — Конституцин авенюга нисса () Расселл-Хилл () тӀера Дифенс гуоне () кхаччалц, кхоалгӀаниг — Кингс авенюца нисса () Кэпитал-Хилле () кхаччалц.

Канберрин дисинчу декъан планировка йоьзна йу гӀалин гуонахьара кхаа лакхенах: лаьмнаш Эйнсли, Блэк-Маунтин, Бимбери.

Канберрин гӀаланан декъан зонийн структура йу: цунна чохь билгалдовлу гуонаш, гӀалин йаккъаш, гӀалин йисташ, промышленностан кӀошташ, эвланаш. ГӀала йекъна ворхӀ гуоне, хӀора а царех йекъало кӀошташка, йу шен коммерцин а, йукъараллин а йукъ. Гуонашка охьахевшира лахарчу рогӀехь:
 Къилбаседа Канберра (): гуоне охьахевшина 1920—1930-гӀа шерашкахь, тӀаьхьа шорйелира 1960-гӀа шераш кхаччалц. ХӀинца 14 кӀошт йу.
 Къилба Канберра (): охьахишина 1920 - 1960-гӀа шерашкахь. Лаьтта 12 кӀоштах.
 Уоден-Велли (Woden Valley): дуьххьара охьахевшина 1963 шарахь. 12 кӀошт.
 Белконнен (): дуьххьара охьахевшина 1967 шарахьу. 25 кӀошт.
 Уэстон-Крик (): охьахевшина 1969 шарахь. 8 кӀошт.
 Таггеранонг (): охьахевшина 1974 шарахь. 19 кӀошт.
 Гангалин (): охьахевшина 1990-гӀа шерашкахь. ХӀинца 7 кӀошт йу, шорйан план йу.

Къилбаседа а, Къилба а Канберра гуонаш доккхаха долу дакъа йина Гриффин Уолтер Берлин планан бух тӀехь. 1967 шарахь къоман коьрта шахьар кхиоран комиссис «Y-план» олу сацам бира, Канберрин махлелоран а, коммерцин а меттигийн тӀаьхьа кхиоран план, уьш йевза «гӀалин йаккъаш» санна, шайна йукъахь уьй йу чехка автонекъашца, церан латтаро Y элп дагадоуьйту: Y бух биллина Таггеранонг гуоно, ткъа чеккхенашкахь — Белконнен а, Гангалин а. Канберра кхиар, цунна йукъахь, гӀалин план хӀоттор, латталелор, правительствон йуьззина тергонехь ду. Австралин коьрта шахьран мехкан дерриг латта 99 шарна аренде эцна къоман правительствегара.

ГӀалин дукхаха йолчу кӀошташкахь йу долара туьканаш, цуьнца цхьаьна, лаьтта йаккхий махлелоран йаккъашна гергахь, ткъа цара хьашташ кхочуш до масех вовшашца доза долу гӀалин кӀоштийн. Коммуналан гӀуллакхаш а, ишколаш а дукха хьолехь лаьтта меттигера туьканашна йа махлелоран йаккъашна гергахь. Канберрин дукхаха йолу кӀоштана цӀераш техкина хьалха хилла Австралин премьер-министрийн а, мехкан гӀарабевлла гражданийн а, хьалха охьахевшинчеран а лерам беш йа австралин меттигерачу меттанех йевлла цӀераш тохку.

Даффи () кӀоштахь — австралин ваьлнийн а, чӀингийн а. Кхечу пачхьалкхийн дипломатин миссеш коьртаниг лаьтта Ярраламла (), Дикин (), О’Малли () кӀошташкахь. ГӀалин промышленностан кхо кӀошт йу  Фишуик (), Митчелл (), Хьюм ().

Истори

Европахой бахкале болу мур 
Европахой бахкале хӀинцалера Канберрин махкахь шеран замане хьаьжжина дехара австралин бухара нехан тайпанаш — нгуннавал а валгалу а. ГӀалин къилба-малхбалехьара латтанаш тӀехь дехара нгариго тайпа, къилбаседехьа — гундунгурра, бердашца — юин, малхбузехьа — виратюри. Археологин хаамашца, хӀинцалера Канберрин кӀошта адам охьахиина  гергга хьалха.

Инфраструктура

Могушалла Ӏалашйар 

Канберрехь болх беш ду шиъ пачхьалкхан дарбанан цӀа: 600 меттиг болу Канберрин дарбанан цӀа (хьалха Уоден-Велли дарбанан цӀа), лаьтта Гэррен () кӀоштахь, 174 меттиг болу Кэлвери дарбанан цӀа, лаьтта Брюс кӀоштахь. Ший а дарбанан цӀа цхьаьна хенахь дуб азин дарбанан цӀа, царна чохь хин болу медицинин белхалой Ӏамабо. Уггаре даккхийчех долара дарбанан цӀа ду Джеймс Джонан () цӀа. Кхечу доларчу дарбанан цӀийнех билгала долу Кэлверин долара дарбанан цӀа () а, Къоман коьрта шахьран долара дарбанан цӀа Хелтскоуп (). Хьалха Эктон ахгӀайренан тӀехь кхин а лаьттара дарбанан цӀа, Канберрин паччахьан дарбанан цӀа (), амма 1991 шеран 27 ноябрехь из адӀакъевлира, ткъа 1997 шарахь эккхийтира, Австралин Къоман музей йиллархьама.

Транспорт 

Канберрехь дӀасалеларан коьрта гӀирс бу автомобиль. Хьалха лелийна гӀалайилларан политико дика болх бина йолчу некъийн системина, иза къастало некъан чкъоьран лакхара дикаллица. Канберрин гуонаш вовшахтесна дикачу некъашца, леларан сихаллин доза тоьхна 80—100 км/сахьт. Гуонийн дукхаха йолу кӀошташ йихкина тӀедогӀучу некъашца.

Пачхьалкхан адам дӀасалелоран автобус Канберрехь йу «Australian Capital Territory Internal Omnibus Network» компани. Шен долара транспортца адам гӀалахула а, луларчу Керла Къилба Уэльсан кӀошташкахула дӀасалелориг йу «Transborder Express» а, «Deane’s Buslines» а. ТӀаккха а автобусан хаам меттигера бахархоша кӀезиг лелабо: оцу тайпана транспорт тӀехь дӀаса ца лела 4,6 % Канберрин бахархой бен. 5,5 % гӀоле хета балха баха гӀаш йа вилиспет тӀехь. Долара автобусаша Канберрин уьйр латтайо гергахь лаьттачу Керла Къилба Уэльсера гӀаланашца. ГӀалахь такси а йу (коьрта компанеш — «Aerial Consolidated Transport» а, «Cabxpress» а).

2015 шарахь Канберрехь бан болийра бай цӀерпоштнекъ. Дуьххьара дӀайеллар билгалдаьккхина 2019 шарна.

ГӀалин цӀерпоштнекъашца уьйр йу Австралин кхечу гӀаланашца. Канберрин цӀерпоштнекъан станци лаьтта Кингстонан кӀоштахь. 1920 а, 1922 а шерашна цукъахь цӀерпоштнекъан га дехьаделира Молонгло эркана, тӀаккха дӀахьаьдира къилбаседехьа, амма хи хьаьддачул тӀаьхьа из адӀакъевлира, кхин цкъа а то ца дира.

Канберрехь кхиина вилиспедан некъийн маша бу, цуо уьйр латтайо дерриг гӀалин гуонашна йукъахь, кхин а вилиспортхошна лерина цхьа могӀа башха ламанан некъаш ду.

Канберра лаьтта Сиднейн автомобилан тӀехь федералан новкъа вахча кхо сахьт генахь (Къоман 23 шоссе, ), цуьнан уьйр йу Къоман 25 шоссеца, ткъа Мельбурнера схьа Къоман 25 шоссен тӀехула ворхӀ сахьтехь.

2016 шо кхачале Канберрин аэропорто чухула болх бен ца бора, дукхаха дерг, Сидней, Мельбурне, Брисбене, Аделаиде, Перте лелара авиакомпаниеш Qantas а, Virgin Australia. 2016 шеран 21 сентябрехь хьалха Singapore Airlines авиакомпанис дӀайиллира дуьххьарлера дуьненайукъара рейс , ткъа 2016 шеран ноябрехь Qatar Airways авиакомпани йолайелира Канберрера дуьненайукъара рейсаш йан.

ГӀаланаш-вежарий 
Канберра гӀала-ваша йу лахарчу гӀаланийн:
  Нара, Япон
  Пекин, Цийчоь (2000 14 сентябрь)

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 The ACT Government webpage
 
 Туристическая информация о Канберре
  — Tourism Australia
 

 
Океанин коьрта гӀаланаш
Австралин гӀаланаш
Австралин коьрта гӀалин мехкан нах беха меттигаш

Билгалдахарш