ХӀусам
ХӀусам — ламастан, стаг ваха кечйина гӀишло йа Ӏаламан къайлаволийла. Практикан функци, йоцуш хӀусамо символан роль йу, арахьара хаосах лардеш адаман оьздангаллин аренашкахь структуран ойла кхочушйо, уьйр йо доьзалан йа тайпанан хьалхарчу чкъоьрашца. Иштта ойла йича хӀусам кхетайина ца Ӏа шен веха гӀишло, амма шуьйрачу маьӀнехь цӀа а, эвла а, мохк а кхетадо.

ХӀусам цӀарца кхетадо гуттаренна нах беха квартиран цӀенош, йукъара хӀусамаш болх бечу йа доьшучу хенахь беха, хьешан цӀенош йоцучу хенахь бахархьама. Квартиран цӀеношна йукъадоьду хьешан цӀийнан тайпана а, къанойн интернаташ.

ТӀехулара куц, пенийн а, чухулара а хӀусам йина гӀирс тайп-тайпана бу (иза хила тарло дечиг, гата, тӀулг, бетон, латта, кибирчиг, болат, аьнгали, даьӀахк, ло).

Истори 
Адамаша хӀусам лелайо хьалхалера бахаман йукъараллин хӀоттаман заманара дуьйна. Йуьхьанца уьш йара тайп-тайпана хьехаш. Ӏаламан хӀусамашка кхочуш ца далора ширачу адаман хьашташ, уьш тоян буьйлабелира. Бехачу майдане тӀулг била буьйлабелира (масала, шира хӀуттийла Ла Ферраси, Эль-Кастильо хьех), тӀулгийн керташ (ХӀуттийла Ильски Краснодаран махкахь) йан йолийра, йа тӀулгуш духкура кертан меттана (Волчи грот хьех ГӀирмахь). Аренашкара адамийн шира хӀусамаш хилла тоьланаш а, баннаш а.

Климат хийцайаларо, шелйаларо, дийзийтира адамийн тӀаьхь-тӀаьхьа жигара хӀусамаш йан. Йуьхьанца лерина белхан гӀирс боцуш, белхан гӀирс хилира дечиг а, дийнатийн даьӀахкаш а. Дуьненахь уггаре ширачех йина йолу хӀусаман 10 эзар шо ду, иза йина мамонтан даьӀахкех; карийна ССРС махкахь Межирич йуьртахь, Киевн гена йоццуш, хӀинцалерачу Украинехь. ХӀусам мамонтан цӀуканашца къевлина хилла хила тарло. ХӀусам карийна 1965 шарахь ахархочун 2 метр кӀоргехь, шен кертахь ларма йоккхуш.

ХӀусамаш таханлерачу кхетамца йан йолийра, схьагарехь, неолитат заманехь дуьйна, амма маьӀ-маьӀӀехь, тайп-тайпана оьздангаллашкахь хӀусамаш яр цхьаьна хенахь ца доладелла. Иштта, Ширчу Мисран уггаре хьалхара евза неолитан хӀусамаш йу , ткъа Грецехь карийна вайн эрал 6000 шо хьалха йинарш. Луьра Ӏаьнаш долчу къилбаседа регионашкара хӀусамаш, гоьрга йа деакӀуо чоь йу йуккъехь кхерчан меттиг а йолуш, лакхахь кӀура дӀабахийта Ӏуьрг а долуш. Наггахь ишттачу хӀусамехь адамаша буьйса йоккхура шайн хӀусаман дийнаташца. Болгарин гӀалахь Стара-Загора музей йу , цигахь гойту оцу муьрера хӀусаман бахамехь оьшу хӀуманаш: дуьххьарлера бепиг дотту пеш, куьйга хьовзо хьер, кхира пхьегӀаш, кхин а.

Кхерстаран дахарера охьахевшина дахаре девлчи хӀусамаш кӀез-кӀезиг хийцало. ХӀусаман куц, барам, латтар къаьста яккхий башхаллашца, дозу регионан къоман а, оьздангаллин а башхаллех, цуьнан хӀусамден социалан хьолех. Екъачу хьаннаш йоцучу кӀошташкахь йора поппар чутоьхна, кибирчиган, буьда кибирчиган гӀишлош. Европера хьаннех ехаш йолчу кӀошташкахь а, Азехь а дора хьаннийн цӀенош. Йуьхьанца иштта цӀенош лаьттара цхьана чоьнах, тӀаьхьа йан йолийра гӀишлош, масех чоь йолуш, шен-шена лерина йолу: масала дуьйшу чоь, хӀума йуу чоь, хьешан чоь, кхин дӀа а.

Вайн эрал IX эзар шо хьалха йукъадовлу дуьххьарлера тӀулгийн цӀенош. Археологашна тӀулгийн дахаран гӀишлош карийна ширачу нах хевшинчу меттигашна йукъара йу Къилба-Малхбален Анатоли Чайоню а, Палестинера Иерихон а.

Борзан бӀешеран муьрехь Европехь уггаре йаьржина хӀусам лаьттах аьхкина тоьланаш хуьлу. Цаьрца цхьаьна ду латтан тӀехулара цӀенош, пенаш дуттура тӀулгех йа дора зӀарех тӀе поппар а тухий. Неолитан а, Борзанан бӀешеран а дозанехь йаьржа бӀогӀамийн хӀусам, кхин тӀе из алело область дикка шуьйра йу — италин террамар а,  Ӏаьмнаш тӀехь йина гӀишлош а тӀиера, Океанера бӀогӀаман гӀишлошка а, Калимантанера даякийн хӀусамашка а кхаччалц.

ТӀемаш даржар бахьнехь йан йолайо чӀагӀйина ярташ (нах хевшина меттиг Березняки, Ярославлан область, Тушемля гӀала, Смоленскан область).

Цхьайолу хӀусаман кепаш (масала гӀа́ланаш) билгалчу историн муьрашкахь, долахь хила таро йара, цуьнца догӀу социалан хьал долчеран (масала элий). Йуьхьанца, алсама лелориг йуьртабахам болуш, цӀенош дора кегийрачу тобанашца (ярташ, поселкаш, кӀотарш). ТӀаьхьа пхьоланаш кхиарца тӀаьхь-тӀаьхьа гӀаланаш кхиара.

Ширачу Мисран хӀусамаш 
Массо а кхечу меттигашкахь санна, Мисран махкара хьалхара хӀусамаш тоьланаш а, хьехаш а, тайп-тайпана дийнатийн цӀоканех дина рагӀуш а, йуьйцина конструкцеш лелош йина хӀусаман йара. ТӀаьхьа лело йолийра малхехь йакъийна кибирчиг. Уггаре яккхий а, шира а кибирчигах йина меттигех йу Меримде Бени-Салама, иза кхоллайелла некъел хьалхарчу муьрехь. Ишттачу кибирчигийн хӀусамаш овалан хуьлура, цӀенкъа латта хьаьккха, тхьов къовлура эрзаца. Оцу кепара хӀусамаш йисина тӀаьхьа а — Хьалхара паччахьаллин муьрехь а, тӀаьхьа а. Алсама таро йолу нах, масала, цӀуйн таро йара дукъошах хӀусам йан. ПирӀунийн гӀаланаш хила тарлора яккхий кибирчигийн гӀишлош.

Ширачу Грецин хӀусамаш 
Ширачу хӀусамех чӀогӀа кӀезиг археологин хаамаш бу. Цхьаьна декъех ширачу хӀусаман сурт хӀотталур ду гомеран поэмашкахь. ХӀусам ондда йихкина йара латталерца; цӀийнан коьрта дакъа керт хилла. Иштта цӀийнан комплекс йукъайан тарлора беш, хасбеш, бани, бассейн. Ша къастош йара зударийн агӀо (гинекей), иза хила тарлора шолгӀачу гӀат тӀехь.

Классикан муьран гӀалин хӀусамаш билгалйохура гӀалин планан структурица. ГӀала еакӀуо куьпашна йекъаро, иштта йеакӀуо гӀишлош йойтура, кхин тӀе массо гӀишло тера барам болуш а йара. Йовха климат хиларна коьрта чоьнаш цӀийнан къилбаседан агӀора хуьлура. Кораш а, неӀарш а арайовлура чоьхьарчу керта, циггахь тӀегӀанаш а йара шолгӀачу гӀот тӀевала. Чоьнаш йоькъура функцица: андрон (божарийн чоь) лерина йара тойнашна, ойкос (кхерч болу чоь), кхин а. ГӀишлош йуттура яттанза йолчу кибирчигех, тхов бора дечиган, бедан тӀе гераг йуьллура йа латта тосура.

Эллинистийн муьрехь хӀусамаш кхиаран Ӏаткъам бора бахамашца нах къастар. Алсамо таро йолчу наха дора ах куп дӀалаьцна йа сов цӀенош. ХӀусаман коьрта тайпа хуьлу перистилан цӀа, иза дукхахьа нисло йухадина пастадан цӀа.

Ширачу Руман хӀусамаш 
Къаьстина социалан декъадаларо Руман имперехь йийкъира хӀусамаш тайп-тайпана социалан тобанийн кепашка. ГӀалан бахархой тӀекхетар бахьнехь, алсама долу дакъа миска нах хуьлура, тӀаккха йукъайелира инсула тайпана хӀусам. Инсула дуккха а гӀоташ йолу цӀа дара, цунна чуьра чоьнаш мехах чубуьтуш йара. Дукха хьолахь хӀусам баккхал йа цхьа пхьолгӀа йара, тӀехула кхин тӀе йина вахаран гӀат а йолуш. Иштта тӀехула хӀусам йан таро хилира имперера гӀишлошйаран техника кхиарна, масала, руман бетон йукъайалар, дика тодар нартолан къовламийн техника. Амма ша конструкцин дикалла дукха хьолахь лахара хуьлура, цундела уьш чуоьгура. Инсулашкахь хи а, канализаци а яцара. Локхалла инсулийн хила тарлора 5-6 гӀат.

Алсама хьал долчу румхойн хӀусам йара атриуман-перистилан цӀенош (домусаш). Гуттаренна а модификаци еш, кхин тӀе гӀоташ еш, бух бира йуккъехь чоьхьара керт йолу дуккха квартиран цӀенош-гӀунаш тӀаьхьа йукъадовларан. Атриуман-перистилан цӀеношна чохь, атриум а, перистиль а йоцуш, дуккха чоьнаш йара тайп-тайпана функци йолуш, цхьа низам доцуш тӀеечу хӀусамаш цхьаццанхьа дийна цхьа хӀусам йуй теша олий хаттар а хӀотталора.

Ша-кепара хӀусамаш хилла императорийн резиденцеш. Йуьхьанца, хила тарло, уьш домус тайпана хилар, ткъа тӀаьхьа царех шортта корпусаш йолу ансамблаш хилла. Царна йукъайогӀура шеш гӀаланаш, Ӏаршан залаш, базилика, бассейнаш, стадиумаш, ларарий, бахаран корпусаш, кхин гӀишлош.

Руман элийн кхин цхьа тайп хӀусаман хилла . Вилла гӀалин арахьара дахаран хӀусам хилла. Калориферан йовхо йукъайаларо таро йира церан дерриг шарахь веха хӀусам хила. Виллаш тайп-тайпана йара, цхьаьна гулахь гӀишло а хила тарлора, шен функцешца екъна гӀишлош а хила тарлора. Дукха хьолахь гӀайренаш тӀехь йа бухташкахь лаьтта, виллашна йукъабогӀура кема соцу причал а. Уггаре яккхий вилланаш йара шуьйра архитектурин-ландшафтан композицеш цхьаьна ойланца дина.

ХӀусамаш Русехь 

Ширачу Русан заманахь, феодалийн йукъаметтигаш кхиарца, хийцаяла йолало тайпана кӀотарш яккхий йукъарчу хьолашца йолу ярташца, иза хилира бахам цхьаьна доьзало лело буьйлабалар бахьнехь. Адамийн хӀусамаш оцу муьрехь шен хьалха хилла кеп лелайора — иза латтан тӀехулара йа цхьа дакъа лаьттах доьллина цӀа, тоьла. Къилбаседехь пенаш даран коьрта гӀирс дукъош хилла, къилбехахь даьржина дара каркасан конструкцеш чу поппар а тоьхна. ЦӀенош дара цхьаьна чоьнах лаьтташ, кхерч латтара дукха хьолахь тӀехьарчу пенаца, цӀенкъа охкийн бахаман сурсаташ ор чу йохкура.

Элий бехачу эвланашкахь хуьлура гӀишлойн дифференциаци шен Ӏалашонца: билгалйовлу килсаш, лайшан къаьстина хӀусамаш, дааран сурсаташ Ӏалашде хӀусамаш. Уггаре чолхе структура йара элийн хӀусамийн — хоромийн. Хоромаш, дукхах ерг, хьаькхна вовшех хиттина дукъойх йина йара, уьш кхаа декъах лаьттара: сени, йовха чоь, шийла бахаман чоь.

Интерьеран а, план хӀотторан а истори 
Хьалхалерачу хӀусамех а, церан интерьерех а кӀезиг хаа, амма аьтту болу церан историн тӀаьхьа терго йан уггаре атта лочкъийлашка кхаччалц. Шира Руман архитектора Витрувийс тардолуьйтура, хьалхара архитектурин гӀишло тӀе поппар хьаькхна геннех йина бун хилар, — . ТӀаьхьуо Филипп Табора (Philip Tabor) билгалдоккхура, XVII бӀешеран голландин цӀенош бух хилар таханлерачу архитектурин:

Дахаран хӀусамах вай ма-кхеттара, хӀусамийн а хӀусам йу — Нидерландаш. XVII бӀешеран деаннах хьалхарчу кхаа декъехь и ойла чагӀйелира. Нисса оцу хенахь голландхойн хилла кхечера йоцу вовшахкхетта таро, церан таро йара меттиг беркате тоян.

Йукъара чоьнаш 

Йуккъера бӀешерашкахь дукхаха йолу капиталан хӀусамаш йара керташкахь, цигахь цхьацца белхаш а дора, тайп-тайпана хиламаш а хуьлура. Оцу хӀусамашкахь дехара дукха адам, царна йукъахь доьзал, гергара нах, белхалой, ялхой, хьеший. Церан дахар дара дукхаха дерг коммуналан, хӀусаман чоьнаш цуьнца йогӀуш а йара.  дукхаха дерг массара цхьаьна хӀума яара, гуламаш бора, ткъа йоккха сирла чоь йукъара дуьйшу чоь йара.

Чучча чоьнаш 
Чучча чоьнаш йолу хӀусамаш йан йолийна италин гӀаланашкахь XV а, XVI бӀешерашкахь, архитектурин ЮхаметтахӀотторан муьрехь. Кертара хӀусамех къаьстина, гӀалан дукхаха йолу чоьнаш стенна хьажийна йу билгала хууш дацара, амма хӀоранна а церан луларчу чоьнаш чу йоьдуш масех неӀ хуьлура.  йуьйцура иштта план «шаьшша лаьтта, амма дика вовшахтесна палатийн матрица» санна. Цуо таро лора гӀалан бахархошна ерриг гӀишло чухула паргӀата лела чучча чу а оьхуш, цкъаццӀа къайленийн дозанаш дохош. «Чухула лела чучча чухула бен таро а яцара. Ламеш а, сени чоьнаш а, нагахь уьш елахь а, цхьаьна чу йоьдура, цигара кхечу чоьне, цкъан а ца бора „йукъара некъ“. ХӀусаман пенаш чоьнаш къастаяхь а, хӀусаман йиллина план йара. Йиллинчу плано бахархой лаахь а ца лаахь а социалалле а, уьйране а буьгура.

Сени чоь 
Сени чоь йукъайаларан уггаре хьалхарчех масала карадо Бофор-Хаузехь (), иза дина 1597 шарахь лондонан Челсихь ингалсан архитекторан  проектаца, цуо шен чертежаш тӀехь йаздина: «Ехха дехьаволийла массарна йуккъехула» (). Оцу хӀусамера хӀора чуьра аравалалора урам тӀе йукъарчу сенин чухула а, йукъара чу-ара волу неӀархула а, чучча чухула а ца лелаш. Оцу хенан иштта архитектурин болх боккха хийцам бара. Ингалсан архитектора  йаздина, «йуккъехула чекхволу цӀийна дохаллехь йукъара чоь хиларо, таро йора адамашна вовшен са ца гатдайта чучча чухула лелаш». XVII бӀешарахь йукъаралла йекъайелла, адамашна йукъара харцо совъйаьлла, йукъараллин классаш а, чкъоьраш а кхин а чӀогӀа къаьстина. Оцуо архитектурин Ӏаткъам ца бича ца болура. Ехаш йолчу хӀусамехь дукха луьра йоькъу чоьнаш ялхошна а, лахара классашна а; ялхочун бакъо яцара тоьхначу дозанал аравала, хӀусамден хьеший болуш йа хира нах болуш муххале а. Оцу къечарна а, хьал долучарна а социалан декъадаларо дира, XIX бӀешарахь дукхаха долу британин гӀалан цӀенош сени чоьнаш йолуш, чучча чоьнаш дӀа а йохуш.

Социолога  билгалдаьккхира, оцу хенахь «хӀусам йекъайелира дийнан а, буьйсенан а чоьнашна, формалан а, формалан йоцу а меттигашна». Оцу хенара чоьнийн йара цхьа неӀ йукъара сени чу йоьдуш, цунах чеккхенца хилира йукъарчух, долара башха чоьнаш.

Болх цӀийнах къастабар 

Ширачу заманахь а, Йуккъера БӀешерашкахь а дукхаха долу адамаш болх бора шеш дехачохь: шайн цӀахь, йа цӀийнан гергахь: лаьттан декъа тӀехь, даьхьанан кертахь, пхьолгӀехь йа баккхал чохь. XVII бӀешеран Голландехь долийра тӀехь-тӀехьа алсама болх, пхьоланаш йа бизнес, хӀусамах къасто, иза доьзна дара промышленностан революцица, яккхий фабрикаш яхкарца, кегийра пхьераш арататтарца.

Ингалсан Ренессансан яккхийра хӀусамех къаьсташ, Голландехь «дешийн» XVII бӀешарахь хӀусамаш йора дикка жима майда йолуш, хӀоранна а чохь вехара максимум виъ-пхиъ стаг. Оцу заманан голландхой шайна бен тӀе ца товжура, шайн ницкъех бен ца тешара, кхин а хӀусамехь ялхой ца лелабора. Цундела хӀусамаш кегийра йора: цӀа цунна чохь беха доьзалан ницкъашца леладалийта. Оцу заманан Голландийн беха хӀусамех хилира дегӀана аьхна бен, хӀусаман Ӏалашо йара садаӀийтар, доьзале а, гергара накъосташка а. Шена хилар иштта ладаме дара; цундела, голландийн цӀийнан компакталле хьаьжна ца Ӏаш, цунна чохь чучча чоьнаш а ца йеш, йора йукъара сени. XVII бӀешо чекхдолуш, голландийн хӀусамийн таханлерачу кепах тера йолу трансформацин процесс чекхйелира.

ХӀусаман эволюци XIX—XX бӀешерашкахь 
 Промышленностан революцис гӀаланашкара хӀусамийн мах цӀеххьана хьалабаьккхира: мехах чубуьтура бедан тӀе, тоьли чу, божалаш чу, ларми чу.
 
Британи|Йоккха Британехь]] заводашкара а, фабрикашкара а дукха белхалошна ийшира хӀусамаш. Иза бахьнехь, гӀишлошйар сихдан а, дораха дан а, буьйлабелира массашкахь тӀегӀан тайпана дукха дакъош долу блокех цӀенош дан. Ингалсан гӀаланийн урамаш дуьзира ирча кибирчигийн шина тӀегӀан цӀенойн могӀанаш — лахахь кухни кӀоран пеш йолуш, урам тӀе а, жимачу беша а араволийла, лакхахь — еккъа цхьа чоь массарна а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Жилище в БСЭ
 Самые удивительные дома мира 
 Комфортное и безопасное строительство, системы Умный дом 
 Необычные дома. Нестандартная архитектура 
 Строим дом из дерева
 
 Жилище — одно из основных материальных условий существования человека 

Архитектура