Бернар, Сара
Сара Бернар (; Бакъ цӀе Генриетт Розин Бернар, ; 1844 шеран 22 октябрь, Париж, Франци — 1923 шеран 26 март, Париж) — французийн актриса йу. XX бӀешо долалуш цунах олура «исторехь массарелла гӀарйалла актриса». Дуьххьара дӀа цуьнан цӀе йагӀара Европехь 1870-гӀу шерашкахь. Цул тӀаьхьа цуьнан гастролеш триумфаца дӀайагӀара Америкехь. Цо дукхахьолехь ловзийра ладаме драматически ролеш.

Биографи а, кхолларалла а 
Сара Бернар йина 1844 шеран 22 октябрехь Парижехь. Цуьна нена цӀе Юдифь (тӀаьхьа Юлия) йара. Юдифь да жуьгти коммивояжер Мориц Барух Бернардт вара, нана Сара Гирш (1797—1876) йара.

1835 шо дуьйна Юдифь а, цуьна йиъ йиша а, ваша а кхиина Сара Кинсберген цӀе йолу дестес (1809—1878). Цуьнан да мила хилла хууш дац. Цхьаболчара цуьна да Поль Морель хилла боху, французан флотан эпсар (цхьадолчу кехаташ тӀехь иштта йаздина ду). Вукхара боху цуьна да къона адвокат Эдуард Бернар хилла.

Франце кхаччалца Юдифьс модистка болхбина, амма Парижехь иза куртизанка хилла. Хаза йухьасибаташ а, кечйала хаар а бахьнехь иза дика йехаш йара хьалдолу божари чоьтех. Цуьнан йоӀ сакъоьруш лела новкъа йара цунна. Цундела Юдифьс иза Ингалсе дӀахьажинера. Хьалакхиалц цигахь йиса мегаш йара Сара. Амма дола да цхьа а уллехь воцуш хенахь иза пешахь йогучу цӀеран дукха улле йагӀанера. Цуьнан кучах цӀе йелира. ТӀе нисбелча лулахойша кӀелхьара йаьккхира иза. Нанас Европера хьаеана шеца Париже дӀайигира Сара. Амма дукха хан йалале йуха а дӀайахара иза, шен йоӀ кхоьчу наьнца а йитина.

ЦӀахь сингаттаме хилара бахьнехь Сара азйеллера, дог аьшна йара. Цхьана динахь охьайожна цо ког а, куьг а кагдира. Таккха нанас иза йуха а ша йолчу дӀайигира.

Сара йазда а, деша а, дагарда а хууш йацара. Иза дӀайелира мадам Фрессардан школе. Цигахь цо шина шарах дийшира. Доьшуш хенахь цо дуьххьара спектаклехь дакъалецира. Школехь цкъа спектакль дӀайодучу хенахь цуьнан нана чуйеара ше йоӀе хьажа. Эццехь холчу хӀоттина Сарина шен роль йицйелира. Цу хенахь дуьйна сценех кхоьруш йусу иза.

1853 шарахь Сара деша дӀало Грандшамп цӀе йолу гӀоли йина долахь йолу школе. Иза цига дӀанисйеш гӀодинарг вара герцог Морни.

Жима йолуш Сара чӀогӀа оза йара, даимма йовхарш йаттара цо. Лоьраш олура иза кестта туберкулез бахьнехь лийра йу. И бахьнехь цунна дагар йалар дӀацадолура.

Цхьана дийнахь Сара «Комеди Франсэз» спектакле йоду. Эццахь цуьнан театрехь болх ба дог-ойла хилира.

Театран киса меллиша хьаладаханчул тӀаьхьа а суна хааделира кхетам а дӀаболуш санна. Ала мегирду, оцу минотехь сан дахаран киса хьаладахара.

13 шо долуш Сара Драмин исбаьхьаллин лаккхара къоман консерватори драмин классе деша йахара. Цига деша йодуш экзамен дӀайала йезара. Экзаменан кечам бан цо дикци урокаш оьцу. Коьрта хьехархо оцу хенахь вара Александ Дюма-да. Цо Ӏамайо Сара озаца а, ишарца а сценин тӀехь амал дӀагайта. Экзаменехь цо массо а цецвоккхий, деша дӀахӀутту. Шен берриг ницкъ цо дешарна дӀало. 1862 шарахь иза дешна йолу. Экзаменехь цо шоллагӀа совгӀат даьккхира.

1862 шеран 1 сентябрехь Сарас коьрта роль ловзийра «Комеди Франсэз» театрехь хилла йолу Жан Расинc йазйина «Ифигения» спектаклехь. Критикаш реза ца хилира цунна. Цуьнан цӀе афишаш тӀера меллаш дӀайера йу моьттара массарна а. Кестта театрехь дов даьлла Сара цигара дӀайелира. Итт шо даьлча бен йугӀа ца еара иза цига.

Театрера дӀайаханчул тӀехьа хала зама еара цуьна. Цул тӀехьа деа шарах лаьцна хууш дукха хӀума дац. 1864 шеран 22 декабрехь цо кӀант вира. Шени, шен кӀантани рицкъ даккха йезаш йолу дела иза балха дӀахутту «Одеон» цӀе йолу театре. Цо левзина масийтта роль хьовсархойша тидам боцуш йитира. ТӀаьххьара критикаш хасти цуьна Кодели роль «Король Лир» спектаклехь. Цул тӀаьхьа хилла «Кин» боху спектакль нахана чогӀа хазахеташ тӀеийцира.

1869 шарахь иза йара Франсуа Коппес йазйина йолчу «ТӀаьхволург» аьлла спекталехь дакъа лоцуш. Гуттар чӀогӀа аьтто белира цуьна 1872 шарахь хилла Виктор Гюгос йазйина «Рюи Блаз» спектаклехь, Зуда-Паччахь роль левзира.

Сарас болхбира «Комеди Франсез», «Жимниз», «Порт-Сен-Мартен», «Одеон» театрашкахь. 1893 шарахь цо ийцира «Ренессанс» боху театр, 1898 шарахь — «Насьон» театр. Оцу театран наха «Сара Бернар театр» аьлла цӀе тиллира.

Станиславскийс олура Сара Бернар кхолларалла ду кхачамалла кеп. Кхоьчу бевзаш болчу заманхоша олура Бернарах похӀма дац. Цуьнан кхиамийн бахьанаш царна гора газеташ иза кхайкхайарехь, цуьна цӀера хӀумнаш дийцарехь.

Цуьнан тоьлла ролеш йара: донья Соль («Эрнани» Гюго), Маргарита Готье («Камелиш йолу зуда» Дюма-кӀант), Теодора (иштта цӀе йолу Сардус йазйина пьеса), принцесса Грёза, герцог Рейхштадтский (иштта цӀе йолу пьесехь а, «Аьрзун кӀорни» а Ростанс йазйина), Гамлет (иштта цӀе йолу Шекспирс йазйина трагеди), Лорензаччо (иштта цӀе йолу Мюссес йазйина пьеса). 1880-гӀа шерашкахь цуьна гастролаш хиллера Европина а, Америкина а дукха пачхьалкхашкахь, Россиехь а (1881, 1892, 1908—1909).

1905 шарахь Рио-де-Жанейро гастролехь йолуш Сарас аьтто ког лазийра. 1915 шарахь и ког дӀабаккха бийзира. Амма цо шен болх ца битира. Хьалхара Дуьненна тӀом болу хенахь иза фронтехь хуьлу спектаклашкахь дакъа лоцуш йара. 1914 шарахь цунна йелира Сийлллийн легион орден. 1922 шарахь цо театр йитира.

Иза йелира Парижехь 1923 шеран 23 мартехь жимашийн цамгар бахьнехь. Лечу хенахь иза йара 78 шо кхаьчна. Пер-Лашез кешнашкахь дӀайоллина Сара Бернар.

Самукъане хилларш 
 Пионех массарелла хаза а, тамехь хьожа а йолу сортан Сара Бернар аьлла цӀе тиллина.
 Д. Мареллс «Лангусти йелар» пьеса йазйина Сара Бернарах лаьцна.
 70 шо кхаьчча Сара Бернарас 13 шо долу Джульеттин роль ловзина.
 Сара Бернар сий деш Голливудехь йолу «Силаллийн аллейехь» биллина седа бу кинематограф кхиаман бинчу балхан.

Театрех левзина хаьржина ролеш 

 1862: Расин, Ифигения
 1862: Эжен Скриб, Valérie
 1862: Мольер, Дешна зудари
 1864: Эжен Лабиш & Деланд, Un mari qui lance sa femme
 1866: T & Г Коньар, La Biche aux Bois
 1866: Расин, Федра
 1866: Мариво, Безаман а, нисделлучан а ловзар
 1867: Мольер, Дешна зудари
 1867: Жорж Санд, Маркиз де Вильмер
 1867: Жорж Санд, Карина Франсуа
 1868: Дюма да, Кин — похӀма а, лартӀахь цахилар а
 1869: Коппе, ТӀехволург (трубадур Дзанетто); хьалхара йоккху кхиаме роль
 1870: Жорж Санд, L’Autre
 1871: Андре Терье, Жанна-Maрия
 1871: Коппe, Fais ce que dois
 1871: Фуссье и Эдмон, Баронесса
 1872: Буйе, Mademoiselle Aïssé
 1872: Виктор Гюго, Рюи Блаз
 1872: Дюма отец, Mademoiselle de Belle-Isle
 1872: Расин, Британик
 1872: Бомарше, Фигарос зудайалор
 1872: Сандо, Mademoiselle de la Seiglière
 1873: Фейе, Далила
 1873: Феррие, Адвокат волчохь
 1873: Расин, Андромаха
 1873: Расин, Федра
 1873: Фейе, Сфинкс
 1874: Вольтер, Заира
 1874: Расин, Федра
 1875: Борнье, La Fille de Roland
 Дюма кӀант, L'Étrangère
 Пароди, Rome Vaincue
 1877: Виктор Гюго, Эрнани
 1879: Расин, Федра
 1880: Ожье, Авантюристка
 1880: Легуве & Эжен Скриб, Адриана Лекуврёр
 1880: Мельяк & Галеви, Фруфру
 1880: Дюма кӀант, Камелиш йолу зуда
 1882: Сарду, Феодора
 Сарду, Феодора
 1887: Cарду, Тоска
 Дюма кӀант, Принцесса Жорж
 1890: Сарду, Клеопатра
 1893: Леметр, Паччахьаш
 1894: Сарду, Жисмонда
 1895: Мольер, Амфитрион
 1895: Mагда (пер. с нем. Зудермана Heimat)
 1896: Камелиш йолу зуда
 1896: Мюссе, Лорендзачио
 1897: Сарду, Спиритизм
 1897: Ростан Самаритянка
 1897: Мирбо, Les Mauvais bergers
 1898: Катюль Мендес Meдея
 1898: Камелиш йолу зуда
 Огюст Барбье, Жанна д’Арк
 Moран & Сильвестр, Izéïl
 Шекспир, Лир Паччахь
 1899: Шекспир, Гамлет
 Шекспир, Антоний а, Клеопатра а
 Шекспир, Mакбет
 Ришпен, Pierrot Assassin
 1900: Ростан, Аьрзун кӀорни
 1903: Сарду, La Sorcière
 1904: Метерлинк, Пелеас и Мелисанда
 1906: Ибсен, ХӀорд йистера зуда
 1906: К. Мендес, La Vierge d’Avila
 1911: Mоро, Les Amours de la reine Élisabeth
 1913: Тристан Бернар, Jeanne Doré

Суьрташ

Билгалдахарш

Литература 
 Seller G., Sarah Bernhardt, P., [s. a.];
 
 
 Gold, Arthur and Robert Fitzdale. The Divine Sarah: A Life of Sarah Bernhardt. New York: Alfred A. Knopf, 1991.
 Léturgie, Jean and Xavier Fauche: Sarah Bernhardt, Lucky Luke (49). Dupuis, 1982.
 Lorcey, Jacques. Sarah Bernhardt, l’art et la vie, Paris : Éditions Séguier, 2005. 160 pages. Avec une préface d’Alain Feydeau. ISBN 2-84049-417-5.
 Menefee, David W. Sarah Bernhardt in the Theater of Films and Sound Recordings. North Carolina: McFarland, 2003.
 Menefee, David W. The First Female Stars: Women of the Silent Era. Connecticut: Praeger, 2004.
 Ockmann, Carol and Kenneth E. Silver. Sarah Bernhardt: The Art of High Drama New York: Yale University Press, 2005
 Skinner, Cornelia Otis. Madame Sarah. Paragon House, 1966.
 Snel, Harmen. «The ancestry of Sarah Bernhardt; a myth unravelled», Amsterdam, Joods Historisch Museum, 2007, ISBN 978-90-802029-3-1
 Gottlieb, Robert «Sarah: The Life of Sarah Bernhardt» New Haven, Yale University Press, 2010

Хьажоргаш 
 Le Paris des gens célèbres: Sarah Bernhardt
 The Sarah Bernhardt Pages
 The «La Samaritaine» controversy and other performances in London
 Performances in Theatre Archive University of Bristol
 Sarah Bernhardt cylinder recordings
 Sarah Bernhardt Collection 
 Bernhardt’s sculpture
 Bibliography
 Sarah Bernhardt photo gallery series 1 New York Public Library (NYPL)
 Sarah Bernhardt  photo gallery series 2 NYPL

Французийн артисташ