Азов-хӀорд
Азо́в-хӀорд  (, ) — Европин малхбалера Атлантикин Ӏапказан ахкъевлина хӀорд, бердашца ю Украина а, Росси а. Дуьненахь уггаре гомха хӀорд: 13,5 метр бен йац кӀоргалла, кӀоргаллин юккъера барам 7,5 м (цхьацца мах хадорца — 6,8 - 8 м). Атлантикин Ӏапказца уьйр ю хидоькъен а, хӀордийн а еха зӀенца: Керчан хидоькъе — Ӏаьржа хӀорд — Босфор-хидоькъе — Мармаран хӀорд — Дарданеллан хидоькъе — Эгейн хӀорд — Лаьттайуккъера хӀорд — Гибралтаран хидоькъе. Ӏапказан гена хиларца Азов-хӀорд бу дуьненахь уггаре генара континентан хӀорд.

Ширачу заманахь Азов-хӀорд бацара, ткъа Дон кхетара хӀинца Керчан хидоькъе йолчу меттигехь Ӏаьржа хӀордах. Тардолуьйту, Азов-хӀордан акватори юьзина хилар вайн эрал 5600 шо хьалха (хьажа Ӏаьржа хӀордан хи хьадаран теори).

Таманан ахгӀайренан къилбаседа бердаца ю хьалхара палеолитан шира адам лаьттан меттиг Кермек.

Этимологи 
Антикан заманахь Азов-хӀордах желтой Меотийн Ӏам () олура, румхоша Palus Maeotis («Меотийн уьшал»), скифаш Каргалук, меоташ Темеринда (гочдича «хӀордан нана»), Ӏаьрбаша — Бахьр аль-Азуф, туркоша — Бахьр эль-Ассак я Бахьр-ы Ассак (ТаьӀна-сийна хӀорд; хӀинца ), ткъа иштта — Балысыра (Balisira), генуэзхоша, Венецихой — Mare delle Zabacche.

ХӀордан цӀе масийттаза хийцина (Самакуш, Салакар, Майутис, иштта кхин а). XIII бӀешо долалуш чӀагӀло Саксин хӀорд цӀе. ГӀезалойн-монголийн тӀемлоша юьзира Азов-хӀордан цӀерийн коллекци: Балык-денгиз (ЧӀерийн хӀорд), Чабак-денгиз (Чабакхан хӀорд). Кхечу хаамашца азак — тюркийн билгалдош, гочдича – лоха, лахара хуьлу, кхечу хаамашца, азак – тюркийн эркан хикхоче ю, хийцаелла Азау, ткъа цул тӀаьхьа оьрсийн Азов хилла. Хьалха йийцина цӀерашна йукъахь кхин а цӀераш хилла: Бар-эль-Азов (ТаьӀна-сийна эрк); Франкийн хӀорд (франкаш цӀарца кхетабора генуэзхой а, венецихой а); Сурожан (Судакан) хӀорд (Сурож олуш хила тарло хӀинцалерачу Мариуполь гӀаланах); Каффан хӀорд (Каффа — ГӀирмара Феодоси гӀала лаьттачохь хилла италин колони); Киммерийн хӀорд (схьадаьлла киммерийхойх); Акдениз (туркойн, КӀайн хӀорд бохург ду). Уггаре бакъдерг, хӀинцалера хӀордан цӀе схьаялар Азов гӀаланах.

Ӏаморан истори 

Азов-хӀорд Ӏаморан исторехь билгалбоккху кхоъ мур:
 Шира (географин) — Геродотан заманера, XIX бӀешерал хьалхара.
 Геологин-географин — XIX бӀешо — 40-гӀа шераш XX бӀешеран.
 Комплексан — XX бӀешеран юккъера тахане кхаччалц.

Географи

Йукъара хаамаш 

Азов-хӀордан йисттера меттигаш лаьтта 45°12′30″ а, 47°17′30″ а къилбаседа шораллашна тӀехь а, 33°38′ (Сиваш Ӏам) а, 39°18′ а малхбуза йохаллин а тӀехь. Уггаре беха болчохь 380 км, ткъа шуьйрачохь – 200 км; бердан асан йохалла 1472 км; хӀордан майда —  (оцу майдана йукъа ца йогӀу гӀайренаш а, асанаш а, цара дӀалоцу 107,9 км²).

Морфологин хьесапашца иза чӀапа хӀорд бу, чохь кӀезиг хи долу Ӏам бу лоха бердаш а долуш.

Ӏаьнан заманахь тарло берриг я цхьа дакъа гӀуоро, цу тӀе ша арабоккху Ӏаьржа хӀорд чу Керчан хидоькъе чухула. Дукха хьолехь ша бо январехь, амма шийлачу шерашкахь цхьа бутт хьалха бан а тарло.

Билгалдахарш

Литература 
 
 Незнамов П. А. Карта Азовского моря 1699 года // Труды Гос. ист. музея. — 1941. — Вып. 14. — С. 73-81, репр. карты.
 Велокурова Н. И. Гидрометеорологическая характеристика Азовского моря / Н. И. Велокурова, Д. К. Старов. — Москва-Ленинград: Гидрометеоиздат, 1947. — 116 с.
  (обл.)
 Энциклопедия Таганрога. — Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0.
 Бродяной А. В. Названия Азовского моря. — Врадиевка: Издательство Коваленко А. Г., 2008. — 48 с. — ISBN 978-966-2035-01-8.

Хьажоргаш 
 
 
  в книге: А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин. Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
  в книге: В. И. Борисов, Е. И. Капитонов ККИ, 1973 Извлечения.
  на сайте NOAA
 
 Администрация морских портов Азовского моря РФ 
 

ХӀордаш

Херсонан областан географи
Запорожьен областан географи
Донецкан областан географи
ГӀирман географи
Ростовн областан хин объекташ
Краснодаран мехкан хин объекташ
Атлантикин Ӏапказан хӀордаш