Хьалха-Марта
Хьалха-Марта, МартантIе  — Нохчийчоьнан гӀала, Хьалха-Мартанан кӀоштан административан центр. Таханлерачу дийнахь гӀала лоруш ю.  шарахь биначу талламо гойтина бахархой барам  стаг.

Географи 
Эвла ю Рошни-хи олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина къилб-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа Ӏалхан-Юрт эвла ю, къилбседа-малхбузехьа — ГихтӀа а, ШаӀми-Юрт а эвланаш ю, къилбседа-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю, къилба-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилба-малхбузехьа — Роьшни-Чу а, Гихчу а эвланаш ю.

Истори

1917 шо кхачале 

Хьалха-МартантӀехь нах беха 2500 шо герга хьан ю. Къилба агӀонехь Ани-Ирзо олуш археологически памятник йу. Цу чура Г. А. Вертеповс 1900-1901 шарахь борзан хьумнаш ехийра VI -IV бIешар заманар. 

Эвла кхоллаелла гергарчу хьесапехь XVIII бӀешарахь, и йиллина тайпанаш ду беной, гендаргной, белгӀатой, энганой кхий дерш а.

Шамилан имаматехь Хьалха-Марта Жима Нохчийчоьнан центр яра.

СССР йолучу хенахь Хьалха-Марта цӀарахчу кӀоштан центр яра.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Красноармейское аьлла хийцина.

1990 шарахь Хьалха-Мартан гӀала статус елира.

1810 шеран 3 майхь эвлан къилбаседехьа 10 километрехь Соьлжа хина йистехь, цунах Мартан хи кхеттачехь, Российн паччахьан эскаро Усть-Мартановский цӀе йолуш редут йина, маситта баттахь бен иза ца йитира.

XIX бӀешеран цхьалхачу юххьенца эвла маситтазза паччахьан эскаро йохийна 1822 шеран 1-5 февралехь Хьалха-Марта а, уллера ГӀойта а Греков, Николай Васильевич полковникас команда яларца йохийра. Эвланийн уллехь аманаташ схьаяьхира.

Бахархой

Тайпанаш 
Хьалха-Марта гӀалахь дехаш долу тайпанаш:
 беной,
 белгӀатой,
 чӀинхой,
 нашхой,
 гендаргной,
 нихалой,
 тӀерлой,
 шарой,
 пешхой,
 цӀонтарой,
 чӀаьнтий,
 хӀимой,
 зумсой
 ГӀордалой кхин.

ГӀарабевлла бахархой

ГӀалара схьабаьлларш 
 Закаев, Ахмед Халидович — Ичкерин инарла.

ГӀалахь бинарш 
 Бажаев, Зия Юсупович (1960 шеран 11 июль — 2000 шеран 9 март) — нохчийн бизнесмен, «Альянс» компани кхоьллинарг.
 Гучигов, Али Аюбович (1914 шо — 1957 шеран 29 сентябрь) — нохчийн XX бӀешеран хьалхаран эхан пачхьалкхан гӀуллакххо, Сийлахь-боккха даймехкан тӀеман декъашхо.
 Седаев, Мухади Мовладиевич (1962 шеран 8 сентябрь) — нохчийн штангист, масийттуза СССР чемпион а, СССР Кубок яккхинарг а.
 Димаев, Умар Димаевич (1908 шеран 1 октябрь, — 1972 шеран 26 декабрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист, вевзуш волу музыкантан а, композиторан а Али Димаеван да.
Билу-Хьаж (1852 шерахь,--1925шерахь)--- нохчийн дешан саг. 1921-1925 шершкахь нохчийн къам пархатдаккхаран т1емнаш юккъехь хьалхваьлла лелла декъашо.
Кхелхина Ростовехь набахтехь.
Тайпан гендаргно

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Нохчийчоь