Екатерина II
Екатери́на II (Екатери́на Алексе́евна; Екатери́на Сийлахьйерг; йинчу хенахь Софи́я Авгу́ста Фредери́ка А́нгальт-Це́рбстан (), православехь Екатерина Алексе́евна; , Штеттин, Прусси — , Ӏаьнан гӀала, Петарбух, Российн импери) — Йерригроссийн император-аьзни 1762 – 1796 шерашкахь.

Ангальт-Цербстан элин йоӀ, Екатерина Ӏедале йеира 1762 шеран гӀалин харцам бахьнехь, цуо Ӏарш тӀера вожийра шен нахана цавеза майра Пётр III-гӀа.

Екатеринин мур билгалбелира уггаре чӀогӀа ахархой гӀопалле берзорца а, элийн бакъо массо агӀора шорйира.

Екатерина Сийлахьйолчо Российн империн дозанаш хаъал дӀатеттира малхбузехьа (Речь Посполити йекъар) а, къилбехьа (Новоросси, ГӀирма, мелла а Кавказ тӀетуьйхира) а.

Екатерина ШолгӀа йолуш пачхьалкхан урхаллин система Пётр I-чун заманера дуьйна дуьххьара хийцира.

Биографи

Схьайалар 

София Фредерика Августа Ангальт-Цербстан йина  шарахь немцойн гӀалахь Штеттин — Померанин коьрта шахьрахь (хӀинца Щецин, Польша), Домштрассе () урамера № 791 йолчу цӀа чохь.

Да, Кристиан Август Ангальт-Цербстан, схьавалар дара цербст-дорнбурган гаранах Ангальтан цӀийнах, гӀуллакхехь вара пруссин паччахь волчохь, вара полкан баьчча, комендант, цул тӀаьхьа Штеттин гӀалин губернатор, хин йолу император-аьзни дуьнен тӀейелира, баллотировка йира курляндин герцоган, амма аьттонза, гӀуллакхера дӀавелира пруссин фельдмаршал волуш. Нана — Иоганна Елизавета, Готторпан долара цӀийнах, йара Пётр III-гӀачун  ненан шича. Иоганна Елизаветин сил-сила хьалайоьду Данин, Норвегин, Швецин паччахье Кристиан I-чуьнга, Шлезвиг-Гольштейнан хьалхара герцог а, ОльденбурггӀеран некъийн корта.

Ненан ваша Адольф-Фридрих 1743 шарахь хаьржира шведийн Ӏаршан когаметта, ткъа Ӏарш тӀе хиира 1751 шарахь Адольф Фредрик цӀарца. Ткъа кхин ненан ваша, Карл Эйтинан, Екатерина I-чун ойланца цуьнан йоьӀан Елизаветин майра хила везара, амма велира ловзаран кечам беш.

Бералла, дешар, кхиор 

Цербстан герцоган доьзалехь Екатеринин цӀера дешар делира. Ӏамийра ингалсан, французийн, италихойн мотт, хелхарш, музыка, истори, географи, делан дош. Иза кхиира аьрха, хӀуман балаболуш, хьарцахьара лелаш, марзделлера кӀенташна шен майралла гайта, иза ловзура Штеттинан урамашкахь. Да-нана реза дацара «кӀентех» йоӀ леларна, амма царна мегаш дара, Фредерика жимаха йолу йишега Августе хьаьжча. Бераллехь нанас цунах олура Фике йа Фикхен ( — схьайолу Frederica цӀарах, аьлча а «жима Фредерика»).

1743 шарахь российн император-аьзнин Елизавета Петровнин, шен когаметта хин волчу сийлахь элин Петр Фёдоровична (хин волчу оьрсийн императоран Петр III-гӀачун) нускал лохуш, дагадеира, ша леш шен нанас голштинан принцан, Елизаветин вешин Иоганнан, зуда хила аьлла весет дар. Тарло, иза бахьнехь хаьржина хила Фредерика; хьалха Елизаветас жигара гӀолецира шведийн Ӏарш тӀе цуьнан ненан ваша хаош. 1744 шарахь цербстан принцесса ненаца кхайкхира Россех Петр Фёдоровичца мах бан, шен маьхчийца. Дуьххьара шен хин волу майра цунна гира Эйтинан гӀап-гӀалахь 1739 шарахь.

Пхийтта шо долу принцесса ненаца 1744 шеран 12 февралехь Россех йахара Ригехула, цигахь уьш севццачу цӀенна уллехь, сийлахь ха деш вара поручик барон фон Мюнхгаузен. Россех схьакхочушехь оьрсийн мотт, истори, православи, оьрсийн гӀиллакхаш, хӀунда аьлча йуьззина Росси Ӏамо гӀертара, шен керла даймохк а хеташ. Цуьнан хьехархошна йукъахь билгалбовлу динан хьехамча Тодорский Симон (православии хьехархо), хьалхара оьрсийн грамматикин автор Ададуров Василий (оьрсийн меттан хьехархо), балетмейстер Ланге (хелхарийн хьехархо). 

Шега ма-Ӏаммало сиха оьрсийн мотт Ӏамо гӀерташ, хин йолу император-аьзнис буса а болх бора, шийлачу хенахь кор а доьллий, коре а хуий. Дукха хан йалале иза цомгуш хилира пехашна хьу кхетта, цуьнан хьал гӀийла дара, нанас лютеранийн мозгӀар валаве а бохуш. Амма София реза ца хилира, Тодорский Симон вало бахийтира. Иза бахьнехь иза дукха йийзира оьрсийн паччахьан кертахь.  шарахь София Фредерика Августа лютераналлера православе дехьайелира, цӀе Екатерина Алексеевна тиллира (изза цӀе а, ден цӀе а, ненан Елизаветин санна — Екатерина I), ткъа шолгӀачу дийнахь мах бира хин волчу императорца.

София ненаца Петарбухехь хилар догӀура политикин ловзаршца, царна бехкен йерг цуьнан нана Цербстан сту йара. Иза Пруссин паччахь Фридрих II-гӀа везаш йара, ткъа тӀаьхьарчо сацам бира иза оьрсийн императоран кертахь хилар шен пайденна дерзо, Российн арахьара политикин шен Ӏаткъам хӀотторхьама. Цунна план хӀоттийнера, ловзаршца император-аьзнин Елизавета Петровнин Ӏаткъам а бина, пруссин дуьхьала политика лелош волу канцлер Бестужев гӀуллакхашна гена ваккха, иза Пруссин безамехь волу кхечу хьаькамца хийца. Амма Бестужевн аьтту белира Фридрих II-гӀачуьнга Цербстан стус йаздина кехаташ карадаийта а, уьш Елизавета Петровнин гайта а. Иза хиинчул тӀаьхьа, цуо дукха сиха шен цуьнца йолу йукъаметтиг хийцира, цунна оьгӀазло а йираргла опале. Амма тӀехула агӀора цуо, официалан оцу ловзаршкахь дакъа ца лаьцначу, Софийн шен хьолан Ӏаткъам ца бира.

Российн Ӏаршан тӀаьхьенах волчуьнца мах бар 

 шарахь йалхийтта шо долуш Екатеринин мах бира 17 шо долчу Петр Фёдоровичца. Цхьаьна бехачу хьалхара шерашкахь Пётран бала а бацара зудчуьнца, зудчунна а, майрачунна а йукъаметтигаш йан а йацара. Цунах лаьцна Екатеринас тӀаьхьа йаздийр ду:

Сунна чӀогӀа дика гора, сийлахь элан со йеза а ца йезий; ловзар хилла ши кӀира даьлча цуо соьга элира, шен император-аьзнин фрейлина Карр йеза аьлла. Цуо графе Дивьере, шен камергере элира, шена а, оцу йоьӀна а йукъахь дуста а ца оьшу аьлла. Дивьера дуьхьала дерг бахара, иза цунна оьгӀаза вахара; и сцена со чохь йолуш хилла ала мегар дара, сунна ган а гира и къовсам. Бакъдерг дийцича, аса сайга ала а элира, оцу стангца со ирсе хир йац, нагахь санна иза суна везалахь, пайденна хир дац.

Иштта со гӀертара со йезарна эмгаралла ца лелош со ца йеза стаг бахьнехь, ткъа иза ца лело кхин некъ бацара и ца везар бен. Нагахь цунна ша везийта лаахьара, иза сунна хала дацара: со Ӏаламера дуьйна сайн декхарш кхочуш дан Ӏемина йара, оцунна сунна оьшура могаш хьекъал долу майра, ткъа сайчунна иза дацара.

Екатерина кхин дӀа а шен дешар ойуш йара. Цуо доьшу историн а, философин а, юриспруденцин а жайнаш, боьшу Вольтеран а, Монтескьён а, Тацитан а, Бейлан а кхолламаш, йоьшу дуккха а кхин литератур. Цуьнан коьрта самукъадаккхар дара таллар, говрахь лелар, хелхарш, маскарадаш. Сийлахь элаца зудчун майрачун йукъаметтиг цахилар бахьнехь Екатеринин гучабевлира безаргаш. Оцу йуккъехула, император-аьзни Елизавета реза йацара церан бераш цахиларна.

ТӀаьххьара, шозза аьттонза берах хилла,  шарахь Екатеринас кӀант вира – Павел. Бер дар чӀогӀа хала хилира, бер ненера сихха схьадаьккхира паччахьалла лелош йолчу император-аьзнин Елизавета Петровнин лаамца, Екатеринин бер ца кхиадайтира, наггахь Павел ган бакъо йелира. Иштта сийлахь стун дуьххьара гира шен кӀант вина 40 де даьлчи. Цхьа могӀа хьосташа чӀагӀдо, Павелан да Екатеринин везар С. В. Салтыков ву бохуш (дуьххьал дӀа цунах лаьцна Екатерина II-гӀачун «Тептаршкахь» дац, амма цхьаболчара иштта туьду). Кхечара боху уьш бух болуш хӀуманаш дац, и сакхт дӀадоккхуш Петран операци йира. Да хиларх долчунна йукъаралла тӀаьхьайелира.

Павел винчул тӀаьхьа Петран а, Елизавета Петровнин а йукъаметтигаш чеккхенца телхира. Пётрас шен зудчух «резерван мадам» олура, къайлах а доцун йезарш гулбора, амма, изза лело Екатеринин новкъарло а ца йора, ткъа оцу муьрехь, ингалсан векал сэр Ханбери Уильямс Чарльз дика хьевзина, йукъаметтигаш йолайелира Понятовский Станиславца — Польшин хин волчу паччахьца.  шарахь Екатеринас йоӀ Анна йира, оцуо чӀогӀа реза ца вира Петр, цуо зуда берах йуй хиича элира: «Далла хаа, сан зуда йуха а берах стенна хилла! Со тешна вац, сох дуй теша и бер, тӀеэца дезий теша иза ша».

Ингалсан векал Чарльз Ханбери Уильямс оцу муьрехь уллера доттагӀ а, тешам белларг а вара Екатеринин. Цуо масийттаза делира цуьнга йуха лург даккхий ахчанаш: деккъа 1750 шарахь цунна делира 50 000 сом, цунах лаьцна шиъ куьг йаздина кехат дара; ткъа 1756 шеран ноябрехь цунна делира 44 000 сом. Иза бахьнехь дуьхьала векалан къайленаш гучуйохура — багахула а, кехаташца а, уьш цуо сих-сиха йаздора векале божарша йаздича санна (гучу ца йалийта). Масала, 1756 шо чекхдолу, Пруссица ВорӀ шеран тӀом болабелча (цуьнан бартхо Ингалс йара), Уильямсан, цуо ша дийцарехь, Екатеринас ладаме хаам белира тӀом бечу оьрсийн эскарех а, тӀелатаран планах, цуо иза Лондоне дӀайелира, кхин а Берлине пруссин паччахье Фридрих II-гӀачунна а. Уильямс дӀаваханчул тӀаьхьа цунна ахча лора цуьнан когаметта волчу Кейтас а. Екатеринас сих-сиха ингалсхошкара ахчанаш дахар историкаш кхетадо цуо иза дукха дайарца, цунна хазнера иза кхаба дӀахецначул дуккха а шорта. Шен цхьаьна Уильямсе йаздинчу кехатехь, цуо баркалла алархьама тӀелецира, «Росси Ингалсца доттагӀаллин, йерриг Европин а, кхин а чӀогӀа Российн оьшу, берте йало, цуьнгахьа озабезам а, гӀо а лаца, шайн йукъарчу мостагӀчуьнца, Францица, ткъа цуьнан сийлалла эхь ду Российна. Со Ӏемара йу дахарехь и синхаамаш дӀакхехьа, цунна тӀехь бух буьллур бу сайн сийлаллин, гойтур ду паччахьан, шун паччахьан, и синхаамаш чӀогӀа хилар».

Екатерина нахарташ а, банкноташ а тӀехь 

 1992 шеран 24 ноябрехь Российн банко арахецна, «Дешаран мур. XVIII бӀешо: Екатерина II. Законашкхоллархо» серера, тӀехь император-аьзнин сурт долу, 25 сом мах болу, палладийн иэсан нахарт.
2011 шеран 13 декабрехь Российн банко арахецна российн хьалхара страхови хьукматан 225 шо кхачарна лерина реверс детин йолу 100 сом.
2015 шеран 2 март. 1000 сом мах болу дешин нахарт. «РОССИЙН БАНК. ЙИЛЛИНА 1860 ШАРАХЬ». Реверс тӀехь гайтина Екатерина II-гӀачун суьртаца банкнотин дакъа.

Иэс 

1778 шарахь Екатеринас хӀоттийра шена забарен эпитафи (гоч. фр.):

 Кхузахь дӀайоьллина
 Екатерина ШолгӀа, Штеттинехь йина
 1729 шарахь 21 апрелехь.
 Цуо Россехь 34 шо даьккхира, йахара
 Цигахь Петр III-гӀачуьнга маре.
 Дейтта шо кхаьчначу хенахь
 Цуо хӀоттийна кхаалха проект — хазахетийтар
 Майрачунна, Елизавета I-чунна, халкъана.
 Цуо хӀуъаа дора оцунна тӀаьхь кхиамаш баха.
 Берийтта шеран сингаттамо а, ша йисаро а дукха жайнаш дешийтира.
 Оьрсийн Ӏарш тӀейаьлла, иза гӀиртира дикане,
 Лаара шен куьйгакӀела болчарна ирс, маршо, долара бахам бала.
 Иза атта къинтӀера йалара, цхьаьнцце хьагӀ йацара.
 ХӀума могуьйтуш, дахарехь нуьцкъала хӀума ца дезаш, Ӏаламера схьа самукъане, синца республикахочун
 Дикачу дагца — цуьнан доттагӀий бара.
 Къинхьегам цунна байн бара,
 Йукъараллехь а, дешан Ӏилманашкахь а цуьнан
 Самукъа далара.

Билгалдахарш

Литература 

 Ассебург А. Ф. фон дер. Записка о воцарении Екатерины Второй / Пер. и предисл. Л. Н. Майкова // Русский архив, 1879. — Кн. 1. — Вып. 3. — С. 362—369.
 
 Борзаковский П. К. Императрица Екатерина Вторая Великая. — : Панорама, 1991. — 48 с.
 Брикнер А. Г. История Екатерины II. — : Современник, 1991.
 Грибовский А. М. Записки о императрице Екатерине Великой: репринтное воспроизведение издания 1864 года. — М.: Прометей, 1989. — 96 с.
 Грот Я. К. Воспитание Екатерины II  // Древняя и новая Россия, 1875. — Т. 1. — № 2. — С. 110—125.
 Екатерина II и её время: Современный взгляд / Философский век, альманах. № 11. — , 1999. (ideashistory.org.ru)
 Екатерина: Путь к власти / Я. Штелин, Мизере, Т. Димсдейл и др. — 2-е изд. — М.: Фонд Сергея Дубова, 2012. — 384 с. — (История и России и Дома Романовых в мемуарах современников. XVII—XX вв.). — 700 экз., ISBN 978-5-94177-013-7
 Журнал Адмиралтейств-коллегии 1766 г. (Извлечение) // Русская старина, 1896. — Т. 88. — № 11. — С. 434—435. — В ст.: Бильбасов В. А. Походы Екатерины II по Волге и Днепру (1767 и 1787 гг.).
 Журнал высочайшего путешествия её величества государыни императрицы Екатерины II, самодержицы Всероссийской, в полуденные страны России в 1787 году.  — М.: В универс. тип., 1787. — 137 с.
 Заичкин И. А., Почкаев И. Н. Русская история: От Екатерины Великой до Александра II. — : Мысль, 1994.
 Записка современника, грузинского архиерея, о вступлении на престол императрицы Екатерины II  // Чтения в Императорском Обществе истории и древностей российских, 1900. — Кн. 4 (195). — Отд. 4. — С. 17-24.
 Зорин А. Русская ода конца 1760-х — начала 1770-х годов, Вольтер и «греческий проект» Екатерины II
 Иоанна-Елизавета Ангальт-Цербстская. Известия, писанные княгиней Иоанной-Елизаветой Ангальт-Цербстской, матерью императрицы Екатерины, о прибытии её с дочерью в Россию и о торжествах по случаю присоединения к православию и бракосочетания последней. 1744—1745 годы  // Сборник Российского исторического общества, 1871. — Т. 7. — С. 7-67.
 Исабель де Мадариага. Россия в эпоху Екатерины Великой . — , 2002. — 976 с. — ISBN 5-86793-182-X
 Исторические материалы, хранящиеся в Библиотеке дворца города Павловска.  // Русская старина, 1873. — Т. 8. — № 11. — С. 649—690; № 12. — С. 853—884; 1874. — Т. 9. — № 1. — С. 37-56; № 2. — С. 277—300; № 3. — С. 465—512; № 4. — С. 667—684; Т. 10. — № 5. — С. 60-70; № 6. — С. 309—320; № 7. — С. 549—560; № 8. — С. 735—742.
 История России: В 2 т. Т. 1: С древнейших времён до конца XVIII в. / А. Н. Сахаров, Л. Е. Морозова, М. А. Рахматуллин и др.; Под редакцией А. Н. Сахарова. — : ООО «Издательство АСТ»: ЗАО НПП «Ермак»: ООО «Издательство Астрель», 2003. — 943 с.
 Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич. Очерк внутренней политики императрицы Екатерины II. — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1898.— 65 с.
 Казовский Михаил. «Екатерина: мудрость и любовь» — «Подвиг», 2010.
 Петрова М. А. Екатерина II и Иосиф II: Формирование российско-австрийского союза: 1780—1790. — М.: Наука, 2011. — 419 с., 1000 экз., ISBN 978-5-02-036720-3
 Каменский А. Б. «Под сению Екатерины…»: Вторая половина XVIII века. — , 1992.
 Каменский А. Б. Жизнь и судьба императрицы Екатерины Великой. — , 1997.
 
 Кирьяк Т. П. Письмо к И. М. Долгорукову от 9 ноября 1796 г. / Сообщ. Л. И. Долгоруков  // Русский архив, 1867. — Вып. 10. — Стб. 1266—1275. — Под загл.: Частное письмо в Москву о кончине Екатерины II-й.
 Ключевский В. О. Курс Русской истории, часть V. — : Государственное Социально-Экономическое Издательство, 1937.
 Лангер К. О пределах и важнейших представителях политической науки: Торжественное слово по случаю празднования Августейшей и Могущественной Всероссийской императрицы и самодержицы Екатерины II Великой, 1771 г., апреля 22 дня / Сост. А. В. Топычканова. — М.: Издательство Московского университета, 2011. — 128 с., 1000 экз., ISBN 978-5-211-06220-7
 Колюпанов Н. Очерк внутреннего управления в России при императрице Екатерине II  // Русская мысль, 1883. — Кн. 2. — февраль. — С. 63-99.
 Омельченко О. А. «Законная монархия» Екатерины Второй. — , 1993.
 Описание коронации, миропомазания и причащения императрицы Екатерины II-й // Русская старина, 1893. — Т. 80. — № 12. — С. 487—496. — В ст.: Труворов А. Коронация императрицы Екатерины Второй.
 Массон К. Мемуары Массона о России. / Извлечения / Пер. П. Степановой // Голос минувшего, 1916. — № 4. — С. 157—171., № 5-6. — С. 157—180., № 7-8. — С. 341—354., № 10. — С. 23-44.
 
 Нассау-Зиген К.-Г. Императрица Екатерина II в Крыму. 1787 г. Отрывки из дневника и переписки  / Перевод и публ. В. В. Т. // Русская старина, 1893. — Т. 80. — № 11. — С. 283—299.
 Нассау-Зиген К.-Г. Рассказ очевидца о путешествии Екатерины II в Крым. Извлечение  // Исторический вестник, 1893. — Т. 53. — № 9. — С. 819—821.
 Павленко Н. И. Екатерина Великая. — : Молодая гвардия, 2000.
 Пайпс Р. Истоки гражданских прав в России — год 1785. — М. — Московская школа политических исследований — 2010
 Переворот 1762 года. — М.: Московское Книгоиздательское Товарищество «Образование», 1909.— 160 с.
 Похождение известных петербургских действ / Публ. А. Лазаревского  // Осьмнадцатый век. — Кн. 2. — М.: В типографии Т. Рис, 1868. — С. 631—633.
 Протасьев Н. Пребывание Екатерины Второй в 1767 году в Костроме  / Публ. А. Н. Протасьевой // Русский вестник (журнал), 1810. — Ч. 9. — № 2. — С. 74-99.
 Россия и Романовы: Россия под скипетром Романовых. Очерки из русской истории за время с 1613 по 1913 год / под.ред. П. Н. Жуковича. — : Россия; Ростов-на-Дону: Танаис, 1992.
 Ростопчин Ф. В. Последний день жизни императрицы Екатерины II-й и первый день царствования императора Павла I-го  // Архив князя Воронцова. — Кн. 8. — М., 1876. — С. 158—174.
 Рунич П. С. Заметки Рунича о царствовании Екатерины II // Русская старина, 1870. — Т. 2. — Изд. 3-е. — Спб., 1875. — С. 163—174.
 Де Санглен, Яков Иванович Записки Якова Ивановича де-Санглена. 1776—1831 гг. / Сообщ. М. И. Богданович  // Русская старина, 1882. — Т. 36. — № 12. — С. 443—498.
 Сподвижники Екатерины II. Материалы / Публ. и примеч. Я. К. Грота, А. Ф. Бычкова, А. П. Пятковского, Э. К. Гуттен-Чапского, Н. К. Богушевского // Русская старина, 1873. — Т. 8. — № 11. — С. 691—733; № 12. — С. 885—909.
 Трофимович Р. С. Запись современника о кончине Екатерины Великой // Русский архив, 1909. — Кн. 3. — Вып. 11. — С. 202—203.
 Тургенев А. М. Рассказы А. М. Тургенева об императрице Екатерине II. // Русская старина, 1897. — Т. 89. — № 1. — С. 171—176.
 Улюра А. А. Исторические драмы Екатерины II «в подражание Шекспиру»
 
 Юрезанский В. Т. Исчезнувшее село. Исторический роман о казаках во времена Екатерины II. Москва, ЗИФ, 1930. Также переиздания: М.: Гослитиздат,` 1939 г. 264 с.; М.: Советский писатель, 1956 г., 288 с.; там же, 1958 г. 287 с.; там же, 1969 г., 280 с.
 Экстракт из журнала плавания её императорского величества на галерах по реке Волге, от Твери до Симбирска, в 1767 году // Русская старина, 1896. — Т. 88. — № 11. — С. 436—441. — В ст.: Бильбасов В. А. Походы Екатерины II по Волге и Днепру (1767 и 1787 гг.).

Хьажоргаш 

 Брикнер А. Г. История Екатерины Второй (в 3 томах) на сайте Руниверс.
 Бильбасов В. А. История Екатерины Второй (в 2 томах) на сайте Руниверс
 
 Мемуары Екатерины II
 Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. СПб. — 1906

АсканигӀар
Оьрсийн император-аьзнеш зударий
Урхаллехь хилла оьрсийн император-аьзнеш
ГӀалин харцамца Ӏарш тӀехевшина Российн императорш
XVIII бӀешеран Российн йаздархой
Российн империн драматургаш
Российн империн либреттохой
Российн империн мемуархой
XVIII бӀешеран коллекцигулйархой
Говзаллин коллекцигулйархой
Российн империн коллекцигулйархой
Полковникаш (Российн импери)
Дошлойн гвардихой
Пруссийн Ӏилманийн академин декъашхой
Инсультах белларш
ДӀабоьхкинарш Петропавловски килсехь