Хьакка
Хьакка () — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштан эвла ю.

Шуьйтан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Географи 
Эвла ю ЧӀаьнта-Орга хина аьрро агӀона йистехь.

Уллера нах беха меттигаш ю: къилбаседехьа — Лакха-Варанда, къилба-малхбалехьа — Шуьйта, къилбехьа — Вашандара, малхбузехьа — Суьжа.

Истори 
Нохчийн тайп Хьаккой ду Шуотой тукхамна йукъа догӀуш. Дуккха а болу яздархоша яздарехь Хьаккой а Шуотой цхьаъ бу.
Хьаккой баха охьахоьвшина эзар шо хьалха Хьаккой мохк олучу латтана дозана тӀаьхь. Хьаккой тайпана ю цӀенна нохчийн тайпана хила хьакъ йолу билгалонаш — бӀоьвнаш, латта, ламан аре — Хьаккой лам. Ше бахаллехь бу Хьаккой лам Шуьйтара охьа Дочу-Борзе кхаччалца беха, шинна а агӀора ду охьадогӀуш хиш — ЧӀаьнта-Орга аьрру агӀонагахь ишта аьтту агӀонагахь Шара-Орга.

Дайшкара дийцарехь Хьаккой хилла Орстхой тукхамца тӀеман барт юккъахь, ишта олуш хилла цара Хьаккой баьхкана Шема олучу меттера схьа.

Хьаккой тайпана меттигаш ю Шуьйта гӀала а Хьакка а, Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштахь, ламанчоьнна йукъахь а йолуш.

Ламанчоь ю уггаре а еха туогӀе Кавказехь, иза ю Нохчийчоьнна юккъахь.

Ширчу заманахь хилла Ламанчоь йоккха некъан зӀе. Цу юккъола лелаш хилла дуккха а пачхьалкхашкара нах Гуьржи махка, Суьйлий махка, ишта ХӀири махка а.
Къаьстана Шуотой аре хилла, Дарялехь санна, некъан зӀе латташ Европера Азе ишта Оьрсичура Кавказ ара. Оьрсийн пачхьалкха хьадалчий ишта мах лело нах а лелаш хилла XVIII векехь тӀаьххьалца.

Шуотой хилла къаьсташ оьзда гӀиллакхца, къинхетамца, хьаша-да тӀеэцарца, шаьш делла дош лардарца а.

Вайнаха дайшкахь дуьйна Шуотойх олуш хилла Эли.

Кавказ тӀом чекхбала герга кхаьчначу хенахь, тӀеман юьхь бӀе шарашкахь карош а йоцучу заманчохь, къизаллин барам боцу гяур мостагӀ, массо а Дала чу са кхоьллина хӀума тарца а цӀарца а йийна дӀа йоккхуш, ишта хьаннаш а хьоькхуш кхаьчна Ламанчоьнна герга схьа.

Инглис пачхьалкха истори яздархочо Джон Фредерик Баддели ше книжки тӀаьхь «Оьрсаша Кавказ яккхар 1720—1860» аьлла нохчех лаьцна:

«Нохчийчоьнан дукхох йолу меттиг хилла юькъа хьун йолуш…
Хьун мел лаьтта, лаьттана Нохчи къар цалуш… Нохчаша духкуш цахилла мостагӀашна шай сий.»

Барам боцу Евдокимовн эскаро Ламанчоьн коьвне тӀом болийначу хенахь, Хьаккой тӀемалошна догӀуш дара инглис истори яздархочо аьлла дешнаш.

Язйина Ӏуьллучу истори тӀера схьа ишта «Нохчийчоь Кавказан тӀеман чаккхенгахь» цӀе йолу книжки тӀера:
«Дочу-Борзехь „Аргунское“ цӀе йолу саьнгар йина а ваьлла, Евдокимовн эскаро долийна шен тӀелатарш Ламанчоьн лакхенца. Оьрсаша схьа яккха Ӏалашо хоттийна меттиг хилла Кавказехь уггаре а халачех цхьаъ. Хьала ЧӀаьнта-Органца Ӏуьллуш хилла беркате Шуьйтан аре, и схьаяккхарца хилла доьзна Кавказан кхи дӀа долу тӀеман хьал. 4 июлехь 1858 шарахь уггаре а ницкъ болу пачхьалкхан цхьабӀе шовзткъе итт эзар сов долу оьрсийн эскарах къастийна тоба, шайна хьалха волуш Евдокимов, кхаьчна хӀинца Зонах эвла лаьттача схьа. Имаматан коьрта меттиг Ведана тӀелата гӀерташ санна сурт а хоттийна, 8 июлехь 1858 Евдокимовн эскаро болийна цӀеххьана къиза тӀом, яккхий тоьпаш а етташ. Шуотойх висна ца хилла шибӀе герга тӀемало а, доккхох долу тӀемалойн дакъа Имаман омраца Ведан агӀо дӀадигна хилла. Хьалха Оьрсаша Ӏаьнан заманашкахь бина ца хилла Кавкзехь ишта беха а хала а тӀом. Оьрсийн эскар эша герга кхаьчна хилла, амма Оьрсашка яккхий тоьпаш а керла йукъа евла массех патарма буьллуш йолу таьпаш а, ишта метр сов деха долу цхьмзаш а хилар бахьана долуш бевлла Шуотой юха. Оьрсаша сацош ца хилла Ламанчоьн лакхенца тӀелатрш, хьаннаш а хьоькхуш оьхуш хилла уьш хьала.

30 июлехь 1858 шарахь, массех дийнахь яккхий таьпаш а йитташ бехха тӀом а бина йаьккхина оьрсаша Хьакка гӀала схьа.»

9 августехь 1858 шарахь генерал-лейтенант Евдокимовс ян йолийна, оьрсийн эскаро схьайаьккхина Хьакка-гӀала лаьттинчохь, Шуьйта цӀе йолу саьнгар.

Бахархой

Суьрташ

Билгалдахарш

Литература

Оьрсийн маттахь

Нохчийн маттахь

Хьажоргаш 

Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш