Gingén'na
La Gingén'na (Numida meleagris (Linnaeus, 1758)), l'é'n osél ed la famija di Numididi c'al spol catär al stät salvadég praticamént ätor che in-t-l'Africa séténtrionäla. L'é l'unica sòrta'd béstia dal genòr Numida. L'é conosuda par la bontè dil sò cärni e –anca par còl– l'é städa importèda in-t-l'Evropa, in-t-al Médi Oriént e in-t-ij Americhi, in do l'é städa intròdòta c'mé béstia da alevameént.

In pramsân la paròla gingén l'as pol dovèr anca par déscrivór 'na parson'na c'la s'da un muć d'ârij, al mótiv l'è in-t-al fat che la fèmna d'la gingén'na la fa 'n vèrs particolèr e la pära c'la disa "póvrètt, póvrètt, póvrètt, póvrètt" a chi la gà davanti.

Déscrision 

L'è n'osél ed taija media-granda, lóng pù o meno 55 o 60 bòr; pr'al portamènt la pol ricordèr bombén la galén'na nostrana mo la ga paréć caratór difarént. Al pèni, pr'ésémpi, i én nigri o d'un bel griz carégh, tuti puntégèdi ed bianc, con anca dil sfumaduri violètì in t'al stomégh. Al pèni d'i äli pò i én difarénti: i téndén al marón con dil striaduri biânchi. A ghé anca d'il variétè difarénti ed la stèsa sòrta (i én sémpór Numida meleagris) chi polén isor bianchi, bizi ćeèri, rosiólén'ni o anca maronseén'ni. La sò carataristica pù évidénta l'é la présénza, in cò, ed'na sòrta'd corén cal ricòrda un capél da vèscòv (la mitra in italjan, e di fati, sémpor in italjan, l'é ćiamèda pù précisamént "faraona mitrata"); la gingén'na l'a ga anca dò bavisi ròsì ed fianc al bèc che'd sòlit i én un pò pù evidénti e groòsi in-t-al masć, che però, in-t-al compléss al risulta pù alseér e picén.

Distribucion e habitat 
La zòna d'origin d'la famija di Numidi l'éra limitèda a l'Africa (tutà, compréz anca al Madagascar) e, a partir bélé da l'antichitè, i én stè importè in Evropa. In témp pù résént i en stè importè anca in-t-ij Americhi in do i s'en catädi talment tant bén ch'i s'polén catär anca al stät sélvadég c'me i pît.

Alévamént 
Alévèr una gingén'na l'é, a la fén di coónt,  cómpaign ad alévèr una galén'na nostrana, fòrsi anca pù fâćil. Il râzi pù difusi par l'alévamént i en culì grizi e la cärna la risulta pù bon'na quanda i én lasèdi libri ed magnèr col chi caton in gir pr'i prè. I oóv i én pù pićén ed culì dil galén'ni però i contènòn tri vòlti tant ed vitamén'na A. A ghé da fär un pò d'atensión a mètarià dentor a 'na polèra insèm'ma a'dj ètri beésti parché i pólén dvintér agrésiv e i póntén anca a j oć quanda a s'ghe va a tór su i oóv. 

Il gingén'ni una vòlta chi van fóra dal pólèr dificilmént i tornén in drè e i van a dórmir in sim'ma'l bròchi dil pianti intórn'a cà. Par fèria tornär indrè a s'pol mettreg insem'ma una fèmna ed pît e a pol sućèdór chi g'vaghen a drè quanda la torna in-t-la polèra.

Biólógia 

Éd sòlit is catén in famiji o in ciòp putòst pićén, con su par sò un masć par quatór o cincóv fèmni. I masć i fan di ni par térà, dentor a dil busi imbotidi con un pò'd pèni e un pò'd col chi catén in gir, un pò a la manéra di fasàn. Par cóvèda il fèmni i én bón'ni'd fär anca òt oóv, béi dur, lustar e con un cólor c'al va dal bianc al gialdén spòrc. I pólén covèr sia i masć ch'il fèmni, a turén.

Râzi 
A ghé diférénti râzi d'la sòrta Numida meleagris:
 Bianca éd sélésion tòdèsca
 Azzurra Ghigi
 Bluetta 
 Camosciata
 Fulvetta 
 Grigia comune
 Lilla 
 Paonata 
 Bianca albina 
 Grigia dissimile
 Isabella
 Mosaico
 Pezzata

A ghé anca na béstia éd'n ätra sòrta, adiritura éd 'n ätòr gènòr, c'la s'pol confóndar con còsta: l'é la Volturina (Acryllum vulturinum) una béstia originèria éd la Sómâlia.

Ibrìdasión 
La gingén'na la's pól ibridär col pavón, e col ca g'véna fora al s'ćiama Numida meleagris × Pavo cristatus.

Cusén'na 

La gingén'na in gènar la vén còta in-t-al forén (mo miga nećesariamént) con di pòmm da tèrà e socuanti dròghi c'me l'âj, al pévar, al rósmarén e col c'a g'ni vóija. Par n'färla miga schèr troòp le cónsiliabil mèttróg su un pò ed butér, un gòss ed vén o, c'mé primà, col c'a g'ni vóija.

Nòti 

ANIMALI