Gduńsk
Gduńsk, kv. Gdúnjsk (pòl. Gdańsk, łac. Gedania abò Dantiscum, miem. Danzig) - je nôwikszim gardã ë historëczną stolëcą Pòrénkòwi Pòmòrsczi ôs kaszëbsczi miészëznë. Je pòłożony na pôłniowim sztrądze Bôłtu, przë ùbiedze rzeczi Wisłë. Jegò pòrénkòwi part je na Zëławach ë Wislóny Sztremlëznie, a zôpadny na ùrzmach Kaszëbsczi Wëżawë. Òd 1999-gò rokù Gduńsk mô sztatus gardu na prawach krézu ë je stolëcą pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je Marszałkòwsczi Ùrząd Pòmòrsczégò Wòjewództwa.

Historëjô 

 VII wiek - pòmòrsczé plemiona przëcygłë nad pôłniowi sztrąd Bôłtu 
 X wiek - pòwstôł òbarny gard Pòmòrzanów
 970-980 - Mieszkò I òpanôwôł Pòrénkòwą Pòmòrską
 997 - prasczi biskùp Wòjcech zatrzimôł sã w gardze, z negò rokù pòchôdô pierszô zmiónka ò gardze Gyddanyzc w żëwòce swiãtégò Wòjcecha
 1013 
 Gduńsczé Pòmòrzé òstało przëłączoné do kùjawsczégò biskùpstwa
 Gduńsczé Pòmòrzé òdzwëskało samòbëtnosc òd Pòlsczi
 1047 - pòlsczi ksyżëc Kadzmiérz I Òdnowicél przëłączëł Pòrénkòwą Pòmòrską do swòjégò państwa
 1093 - pòlsczi ksyżëc Władisłôw I Herman wëdôł rozkôz spôleniô gardów w Gduńsczi Pòmòrsce
 1120 - Bòlesłôw Krzëwògãbi dobéł w wòjnie z Pòmòrzanama
 1236 - Lubecczé gardowé prawo
 1308 - Krzëżôcë zajãlë gard
 1361, 1378, 1411, 1416 - rëchawë procëm Krzëżôkom
 1454 - Gduńsk òdpòjãti przez pòwstańców Prësczi Zrzeszë
 1457 - Wiôldżé Privilegium pòlsczégo króla Kadzmierza ë miono Królewsczi Pòlsczi Gard Gduńsk
 15 séwnika 1463 - gduńskò-jelbiąskô flota (25 òkrãtów) pòbiła krzëżôcką flotã (44 òkrãtów) na Wislanim Zôlóju
 19 rujana 1466 - znôw w Pòlsce pò tornsczim spòkòju
 18 czerwińca 1568 - 13 frajbitrów z Gduńska napadło na kaszëbsczich lëdzy, a pòtemù bëło ùkôróné. W tim czasu mòcny béł tu mieszczónowi stón
 1807-1815 - Wòlny Gard Gduńsk Napòléòna
 1904 -  Gduńskô Pòlitechnika
 1920-1939 - Wòlny Gard Gduńsk
 1929 rokù bëłë m.jin. tu sarcësté mrozë (s. 4 Port gdański odcięty od komunikacji )
 1 séwnika 1939 - òbarna Westerplatte ë zôczątk II Swiatowi Wòjnë
 28 strëmiannika 1945 - przejãcé Gduńska przez pòlsczé ë sowiecczé wòjskò (gard znikwiony w 60 proc.)
 1970 - sztrajk robòtników w Gduńsku ë w całi Pòmòrsce (Gòdnik 1970)
 22 séwnika 1980 - w Gduńsczi Zdrzëtni Lenina pòwsta samòstójnô samòsprôwnô warkòwô zrzesz "Solidarnosc"
 2008 - òb lato cuchem "Transcassubia" przëjachelë do Gduńska Kaszëbi z rozmajitich strón

Nôstarszi kaszëbsczé knédżi: Szymona Krofeja z 1586 rokù, jak téż Michôła Pontanusa z rokù 1643 bëłë wëdóné w Gduńskù. Bernard Zëchta m. jin. tu gôdôł z Kaszëbama zanim napisôł swój: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Tu zaczãła dzejac "Solidarnosc”, a to stało sã pierszą kùglą lawinë nikwiący kòmùnizm w Eùropie, téż tu je stolëca eùropejsczégò miészëznowégò jãzëka - kaszëbsczégò. W strumiannikù 2011 rokù przë drogach do Gdùńska mógł pòtkac nôpis: „Gduńsk – stolëca Kaszëb wito”. W gduńsczich szkòłach téż mòże sã ùczëc kaszëbsczégò. W 2013 r. w szesc spòdlecznëch szkòłach ùczëło sã kaszëbsczégò jãzëka 143 dzecy. Òd dłëgszégò czasu (2017) tu są bilietë ZTM z kòmùnikatã w kaszëbsczim jãzëkù.

Ekònomijô 
 Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): 1.157.854.849 zł
 Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): 1.097.405.739 zł

Gduńsk je nôwikszim mòrsczim pòrtã w Pòlsczi, hewò je téż wiôldżé latawiskò (Port lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy - kòd IATA: GDN, kòd ICAO: EPGD).

Słôwny lëdze 
 Sambòr I
 Mscëwòj I
 ksyżã Swiãtopôłk II Wiôldżi
 ksyżã Mscëwòj II
 biskùp Moritz Ferber
 malownik Vredemann de Fries (1527-1606)
 pisôrz, teoreta lëteraturë Marcën Opitz (1597-1639)
 architekta Ôbram van dem Block
 architekta Antón van Obbergen
 bòtanik, kùpc Jakùb Breyne (Jacobus Breynius Gedanensis ùr. 1609 – ùm.1657)
 astronóma Jan Heweliusz (1611-1687)
 fizyk Gabriel Fahrenheit (1686-1736)
 pisôrka Luiza Gottschedin (1713-1750?)
 malownik Daniel Chodowiecki (1726-1801)
 pisôrka Johanna Schopenhauer (1766-1838)
 filozófa Artur Schopenhauer (1788-1860)
 kòlekcjonéra dokôzów kùńsztu Lesser Giełdziński (1830-1910)
 gazétnik, apartnik Fric Jaenicke (Poguttke) (1885-1945)
 pisôrz, noblista Günter Grass (1927-2015)
 pòlitikôrz, noblista Lech Wałęsa (1943)
 pòlitikôrz, dzejopisôrz Donald Tusk (1957)
 wërzinôrz Jan de Weryha-Wysoczański (1950)
 first lady Jolanta Kwasniewska (1955)
 teatrownik Krzysztof Kolberger (1950-2011)
 szportówca Dariusz Michalczewski (1968)
 pisôrz, dzejopisôrz Jerzy Samp (1951)
 òkrãtownik Ludwik Prądzyński (1956)

Stôrodôwnotë ë turistné atrakcëje

Przédny Gard

Stôri Gard 
<table> Kòscół swiãti Katarzënë
 Kòscół swiãti Brigidë
 Kòscół swiãtégò Bartłominia
 Kòscół swiãtégò Jakùba Kòscół swiãti Jelżbiétë
 Rôtësz Starégò Gardu
 Wiôldżi Młin</tr></table>

Stôré Przedmiescé 
<table> kòscół swiãti Trójcë ë klôsztor pòfrancyszkańsczi
 kòscół swiãtégò Piotra ë Pawła
 Małô Kùstrzëca</tr></table>

Òlëwô 
<table> Palast Òpatów
 pòcystersczi klôsztór z kòscołã Swiãti Trójcë, NMP ë swiãtégò Bernata - Archikatédra gduńskô
 kùzniô</tr></table>

Gardowé brómë

Jiné 
 Minda
 Fôrwôter
 Nowô Bënowô Nierzejô

Przësłowié: Nié òd razu Kraków zbùdowalë, ale Gduńsk òd razu zbùrzëlë.

Miona gardu w zdrojach 
Jinsze miona gardu to téż: Gdańskò, Gdańsk, Gdôńsk, Gdąńskò. We zdrojach: Gyddanyzc 1000; Kdanzc 1148; Danzko 1180; Gdanzc 1188; Gdantz 1198 (kòpijô z XIII w.); Danzk, Gdanensis
(adj.) 1209; Danzk 1209 (kòpijô z XIII w.), Danzc 1209 (kòpijô z XIII w.); Gdanizc kòl 1220; Dancek 1224, Danczk 1224, Gdanensis (adj.) 1224; Gedanensis (adj.) 1235, Gdancz 1235 (fals. z XIV w.); Gdansk 1235; Gdanzc 1238; Danzeke 1248; Danzk 1263; Danceke 1263; Gdanzke 1267; Dantzik 1268, Gedanck (3x) 1268; Gdansk 1268; Gedanensis (adj.) 1271; Danzceke (2x) 1272; Danczk 1279, Danense (adj.) 1279; Dancezc 1281; Gdanchek 1283 (kòpijô z XIII w.), Gdanchez 1283 (kòpijô z XIII w.); Danceke 1285; Gdanzeke 1285; Gedanensis (adj.) 1289, Gdancz 1289; Dantzk 1290, Gedanensis (adj.) 1290; Gdanzech 1291; Danzke 1292 (kòpijô z XVI w.), Dantzke 1292 (kòpijô z XVI w.), Danzig 1292 (kòpijô z XVI w.), Dantzig 1292 (kòpijô z XVI w.); Danzich 1294, Gdanensis (adj.) 1294; Gdantzik 1295; Gedansk 1298, Gdanensis (adj.) 1298; Dansk 1298; Gedanensy (adj.) 1298; Gedanensi (adj.) 1301; Gedani 1303; Gdansco 1310; Danzik 1310, Danzich 1310; Dancz 1323; Gdantczk 1325 (kòpijô z XV w.); Danth 1326–7; Gdans 1334 (kòpijô); Danzk 1342 (falsyfikat?); Danczc (1342, kòpijô z XV w.), Gdanczk (1342, kòpijô z XV w.), Gdanczc (1342, kòpijô z XV w.); zu Dantzke 1351 (kòpijô z XVII w.); zu Dantzigke 1357 (kòpijô), Dantzke 1357 (kòpijô); Danck kòl 1360; Danske 1387; Gdanczk 1434; Gdansk 1435; Gdansko 1457; Dantzigk 1471; w gdanszkv 1480; Gdana 1483; Gdanysk 1483; Gdanum 1510–29 ; Gdańsk 1565; do Gdańska 1565; Gedanum 1570; do Gdańska 1615; pode Gdańskiem 1615; Gedanensi (adj.) 1624; do Gdańska 1664; Danzig kòl 1790; Gdańsk, niem. Danzig 1881; Gdańsk, niem. Danzig 1951; Gdansk 1980; Gdąnsk, pòrébacku Gdunsk (Cenôwa); Gdônsk (Ramułt), Gdąnsk (Ramułt), Gdąńsk (Lorentz), Gdąńskò (Lorentz), Gdańsk (Lorentz), Gdańskò (Lorentz); Gduńskò (Rospond) 1984; Gdińsk (Zëchta), Gduńsk (Zëchta), Gdunsk (Zëchta), Gdóńsk (Zëchta).

Òbaczë téż 

 Gdiniô
 Sopòt

Lëteratura 
L. Krzyżanowski: Gdańsk, Sopot, Gdynia. Przewodnik ("Sport i Turystyka", Warszawa 1970)
John Brown Mason, The Danzig Dilemma; a Study in Peacemaking by Compromise, 1946 
G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 289
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. XI

Bùtnowé lënczi 
 Kaszëbskòjãzëkòwô domôcô starna gardu
 Gdańsk - miasto

Kaszëbë
Pòmòrsczé gardë
Pòmòrsczé wòjewództwò
Gardë w Pòlsce