Déisi Tuaiscirt
Dream de chuid na nDéis ba ea Déise Tuaiscirt (Meán-Ghaeilge Déisi Tuaiscirt), lonnaithe i dtuaisceart na Mumhan.  Dál Chais ba ea phríomhchlann na treibhe, agus Uí Bhriain a rítheaghlach, a d'éirigh as bunúis bhochta ina cheannairí ríocht Tuamhan sa 10ú haois.

Teacht chun cinn 
Is amhlaidh go bhfuil cosúlacht ann idir teacht chun cinn Déise Tuaiscirt, agus a bpríomhchlann Dál Chais ach go háirithe, in ionad na nEoghanacht agus teacht chun cinn na nEoghanacht féin in ionad na nDáirine na céadta bliain roimhe sin.  D'fhéadfadh é gur spreag an smaoineamh seo éilimh Dhál Chais.

De réir smaoineamh a luaitear go minic le John V. Kelleher, is éard atá i gceist anseo ná seift polaitiúil de mhuintir Uí Néill, rítheaghlach is ceannasaí na hÉireann.  Molann sé gur chruthaigh siad ríocht Tuamhan sa 10ú haois chun cumhacht na nEoghanacht, scoilte cheana, a lagú níos mó.  Más fíor, chuaigh an plean in abar, óir gur tháinig chun cinn céilí comhraic láidre a   bhagair ar Theamhraigh chomh maith le Caiseal.  Thugadh na Déise Mumhan (Deiscirt) áfach a dtacaíocht fós leis na hEoghanachta le linn a gcuid staire.

An Chláir 
Níl aon fhianaise le fáil sna taifid conas nó cathain a lonnaigh na Déise Tuaiscirt i gContae an Chláir.  Deirtear go minic go bhfuil nasc ann le "hionghabháil" an cheantair as na Connachta isteach sa Mhumhain tar éis meath chumhacht Uí Fhiachrach Aidhne i ndeisceart na gConnacht.  Molann Byrne go dtéann seo siar go bua rí Chaisil, Faílbe Flann mac Áedo Duib, in éadan rí mór le rá na gConnacht, Guaire Aidhne mac Colmáin, i gCath Charn Fhearadaigh sa bhliain 627.

Cogad Gáedel re Gallaib 
Bréagstair mór le rá faoi theacht i gceannas Dál Chais is ea Cogad Gáedel re Gallaib den dóú haois déag.

Géineolaíocht 
Molann taighde le déanaí go bhfuil síniú géiniteach uathúil ag Dál Chais, ar a nglaoitear Cineál Éireannach III.  De chuid haplaghrúpa R1b (Y-ADN), tá an fochlád R1b1b2a1a1b4h, sainithe ag an marcóir R-L226/S168.

Féach freisin 
 Mairtine
 Dál gCais
 Uí Bhriain

Tagairtí