Irisí agus Nuachtáin Gaeilge
Uasdátaithe: 20ú Iúil 2023

Is éard atá sa leathanach seo ná liostaí d'Irisí, Nuachtán nó tréimhseachán Gaeilge a scríobhadh nó atá fós á scríobh go fisiciúil nó ar líne. Tá iarracht déanta bliain eisiúna agus tréimhse eisthe a aimsiú do gach ceann acu. 

(Mura raibh an t-eolas thuas ar fáil go saoráideach breacadh síos bliain na cóipe ba luaithe agus ba dhéanaí a dtángthas orthu agus cuireadh arróg le comhartha ceiste roimhe nó ina dhiaidh (?< nó >?) chun léiriú nach eol dúinn an raibh cinn roimhe nó ina ndiaidh. Luaitear ainm eagarthóirí nuair atá sé ar eolas ach le roinnt irisí bhí an oiread sin eagarthóirí go mbeadh gá iad sin a liostáil in alt a bheadh bunaithe ar an iris áirithe sin).

Dímhaoiniú na nIrisí Gaeilge 

Sa bhliain 2014, ar chúis laghdaithe mhaoinithe ón státchiste, d'éirigh Foras na Gaeilge as maoiniú a chur ar fáil do 10 n-iris nó nuachtán Gaeilge. B'iad sin An Sagairt, An Timire, An tUltach, Beo.ie,  Feasta, Gaelscéal, Lá Nua, Saol, agus dhá iris a bhí ar shuíomh idirlíon Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge, Gaelport.com: Cogar agus As na Nuachtáin. Bhí deireadh tagtha le Goitse an bhliain roimh ré agus ní raibh FnaG dá maoiniú.  Roimh dheireadh na bliana agus théis babhta iarratasa chinn FnaG go maoineodh siad an nuachtán gréasáin úr Tuairisc.ie agus dhá iris Nós.ie agus Comhar.   

Sléacht ar earnáil iriseoireachta na Gaeilge a bhí sa dímhaoiniú agus theip ar mhisneach mórán des na scribhneoirí. Bhí ardán scríbhneoireachta á solathair ag na h-irisí seo agus lucht léithe farsaing acu uilg agus thar oíche múchadh é seo. Mhair dhá iris gan maoiniú, b'iad sin Feasta atá fós á mhaoiniú ag Conradh na Gaeilge agus an Timire atá á mhaoiniú as síntiúis.

Eisíodh céad eagrán Timire Chroidhe Naomhtha Íosa i 1911, agus mar gurb é an iris Ghaeilge is faide sa tsiúil é, bheartaigh an t-eagarthóir nach ldteipeadh air fén a stiúir. Mar sin chinn sé daoine a aimsiú a bheadh toilteannach síntús a ghlacadh, agus de bharr a h-iarrachtaí tá os cionn míle sintus anois ag an iris, sin 600 níos mó ná comhar.

Irisí agus nuachtáin átá fós á gcló nó á n-eisiúint ar líne  

In ainneon na dímhaoinithe, lean roinnt irisí dá gcló agus tháinig cinn nua chun cinn. Tá 22 iris/ nuachtán  Gaeilge á gcló ar pháipéir nó ar líne. a Siad sin Aneas [],  An Gael (as Meirceá), An Lúibín (ón Astráil),  Breac,  Domhan Níos Fearr [],  Eipic, Feasta, Iris Eoghanach, Iorras Aithneach, Irisleabhar Mhá Nuad, Mionlach, Nuacht Mhall,  Teanga Tí, Nuacht-PEIG.ie, Seachtain, Scríbhneoirí Cois Teorainn,  An Timire,  agus ceann nó dhó eile. Na cinn atá fós á mhaoiniú ag Foras na Gaeilge ná Tuaraisc.ie, Nós.ie, Comhar, Comhar Taighde agus Comhar Óg. 

Mar nach raibh na cíona lín spleách riamh ar FnaG aguslean siúd a bhí de mhisneach acu leo ar nós An Codú, IMúscraí, Cuaille

Foinsí Taighde 

Fuaireas an t-uafás teideal ó shuíomhanna gréasáin Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, World Cat, ISSUU, Ainm.ie, Taisceadán Cheoil Dúchais na hÉireann agus tré an focal 'iris' nó nuachtán nó irisleabhar a scríobh i mboscaí cuarda éagsúla. 

Fuaireas an t-uafás eolas maidir le h-irisí na Sé Chontae ó thaispeántas a rinne Pobal i mBéal Feriste agus an leabhrán dar teideal Bolg an tSolair a d'eisigh siad sul má déanadh dímhaoiníodh orthusiúd. 

Bhí mórán teideal d'irisí éagsúla i leabhar Phillip O'Leary Gaelic Prose in the Irish Free State agus fuaireas neart eolas ó chuimhní m'athair Pádraig Ó Snodaigh a bhí páirteach i mórán irisí a eisiúint é fhéin agus fuaireas neart eolas ar theidil inmheánacha Shinn Féin ó mo dheartháir Aengus Ó Snodaigh. Tá Conradh na Gaeilge fós len a heolas faoin lear mór irisí agus nuachtáin a d'fhoilsigh siad is a gcraobhacha thar na blianta.

Cíona Lín / Blaganna 

Focal eile ar 'dialann' is ea 'cín lae'.  Ciall 'cín' ná 'leabhar, dá réir luíonn sé le ciall gur 'cín lae lín' nó'n ghiorrúchán 'Cín Lín' a bheadh ar Web log nó Blog. 'Blag' an sainfhocal a roghnaigh formhór siúd a bhí ag cur a gcuid scríbhinn ar an ngréasáin ach 'Cín lín Uí Choinmín' an cur síos atá ag An Coimíneach ar a iarrachtaí féin agus pléann Aonghus Ó hAlmhainn (duine des na Cin línteoirí is fada sa tsúil) an sainfhocal 'Cín Lín'  ina alt 'Cín Lín nó Blag' ach ag deireadh an ailt roghnaionn feidhm a bhaint as 'blag' de dheasca blagadóir nó blagálaí a bheth éasca a rá. Eachtranaigh le Gaeilge a thosaigh na céad cíona lín as Gaeilge, 

B'iad siúd Séamus (Poncán) Ó Neachtáin i 2002, Panu Höglund i 2003 agus Hillary Sweeney i 2004. Lean Aonghus Ó hAlmhain iad i 2005 agus Eoin Ó Riain leis An Codú i 2006. Lean lear mór eile iad go raibh ré órga ann idir 2009 agus 2013 nuair a bhí os cionn 50 cín lín gníomhach. B'ait nár mhair an tromlach i ndiaidh dí-mhaoiniú na n-irisí Gaeilge - cá bhfios ach gur chaith an dimhaoiniú scáth dorcha ar an earnail tré chéile agus gur bhailigh an slua isteach ón dtrá, nó an é go ndeachaigh daoine i muinín na meán sóisialta atá i bhfad níos gasta chun freagrai a fháil ar thuaraimí. 

Cibé fáth, níl ach dosaen cín línteoirí fós ag gabhailt den cheird agus tá'n dream is luaithe chuige Hilary Sweeney, Panu Petteri Höglund, Denis King, Aonghus Ó hAlmhain agus Eoin Ó Riain fós ina measc. Tá 150 sa liosta atá ar fáil fé bhun liostaí na n-irisí agus nuachtáin.

Liostaí na n-irisí ⁊ nuachtáin 
Fé 6 cholún lorgaíodh an t-eolas seo 1. Teideal  2. Cineál Foilseacháin  3. Blianta Eisithe  4. Buneolas  5. Eagarthóirí  6. Eolas Breise. Tá mórán bearnaí ann de thúisce easpa nó na foinsí eolais cuí. Féadfadh siúd le heolas cruinn é sin a líonadh isteach.

Maidir le líon na n-irisí - aimsíodh 380 i nGaeilge Amháin,  118 gcinn i nGaeilge agus Béarla, 9 gcinn i nGaeilge, Gaeidhlige agus Béarla, 10 gcinn Ilteanngach, 10 sraith Ghaeilge i nuachtáin Béarla (is cinnte go bhfuil breis ann),  87 gcinn le teideal Gaeilge le haltanna i mBéarla agus 2 cheann i mBéarla ag plé na Gaeilge.

I nGaeilge Amháin

Gaeilge ⁊ Béarla

Gaeilge, Gaidhlic ⁊ Béarla

Ilteangach

Sraith Gaeilge i nuachtáin Bhéarla

Teideal Gaeilge altanna uile i mBéarla

An Ghaeilge á phlé i mBéarla

Cíona Lín / Blaganna

Féach freisin 

 Stair iriseoireacht na Gaeilge

Tagairtí 

Irisí Gaeilge
Nuachtáin in Éirinn