Lios Ruanach
Sráidbhaile i gContae Thiobraid Árann is ea Lios Ruanach. Tá 12.4 ciliméadar cearnach ann agus seacht mbaile fearainn ag baint leis: Carraig an Mhuilinn, Cathair Chloch, An Chill Mhóir, Lios Ruanach, An Mhóin Rua, Muileann an Fhraincigh, An Seanbhaile.
 
Is éard atá i “Ruanach” ná leagan díshamhlaithe (r-r- > r-n-) de Ruarach (< Ruadhrach), foirm ghinideach an ainm Ruaraí (< Ruadhraí). Ón bhliain 1493 atá an tagairt in *-n- is luaithe. Tá “Lisrodrach” (Lios Ruadhrach) luaite in 1260.

Gaeilge
Tá Lios Ruanach suite i mBarúntacht Uíbh Eoghain agus Uíbh Fhathaidh Thoir. Bhí an Ghaeilge láidir i gContae Thiobraid Árann san 18ú haois, ach bhí meath ag teacht uirthi sa 19ú haois, agus sa bharúntacht úd agus in áiteanna eile i ndeisceart an chontae ba láidre í. I nDaonáireamh 1851 dúirt 10,976 duine (28.2%) i mBarúntacht Uíbh Eoghain agus Uíbh Fhathaidh Thoir go raibh Gaeilge acu. In 1891 bhí Gaeilge ag 3,402 duine (15.9%) ann.

Stair
Tá daoine ina gcónaí i Lios Ruanach ó na luathmheánaoiseanna ar a laghad agus bhí sé i seilbh muintir de Burgh ó aimsir Anraoi II amach. Tá cáipéis uathúil ó 1333 ann, liosta tionóntaí mhainéar Lios Ruanach, agus cur síos ann ar thailte an tiarna, ar an gcíos a íocann tionóntaithe agus ar chearta mhuintir an tsráidbhaile. Thóg na Buitléaraigh caisleán sa sráidbhaile sa 16ú haois agus é ar marthain fós ina fhothrach. Tá stair múrach le feiceáil fós ann agus iarsmaí pholl an uafáis.

Faoi thús an 19ú haois bhí 981 duine ina gcónaí ann.

Nótaí

Naisc sheachtracha
 Suíomh Bhaile an Phaoraigh agus Lios Ruanach 

Bailte i dTiobraid Árann
Seandálaíocht na hÉireann
Contae Thiobraid Árann