Yumfa
Rumfa (Mulki, 801 – 1808) ya kasan ce sarki ne a cikin kasar hausa na birnin Gobir a cikin kasar Najeriya. Ana tuna shi musamman saboda rikicin sa da na  neman kawo sauyi a addinin Musulunci, Usman dan Fodio.

Rayuwa 
Yunfa ya kasan ce yayi karatu a gurin shugaban addinin Fulani Usman dan Fodiyo, kuma  koyar dashi tun yana saurayi, Kodayake dan Fodio ya taimaka ma Yunfa ya gaji Nafata zuwa gadon sarauta a shekarar 1801, ba daɗewa ba su biyun suka shiga rikici game da garambawul na addini da dan Fodio ya gabatar. Tsoron karuwar  mabiyan dan Fodio da kuma tinanin karban sarauta ne yasa Yunfa ya kira shi ya yi yunkurin kashe shi da kansa; duk da haka, karamar bindiga ta Yunfa ta yi rauni ta kuma raunata shi a hannu. Bayan wannan gazawar, Yunfa ya ba dan Fodio da sahabbansa izinin tafiya.

Rikici 
A karshen shekarar 1803, Yunfa ya kama wasu Musulmai da aka kama a Gimbana, amma da masu garkuwar suka wuce garin dan Fodiyo na Dagel

sai

aki 
Dan Fodiyo da sannu ya ringa kira zuwa ga sauran kungiyoyin Fulani, yana neman taimako daga Yunfan su, da kuma ayyana kansa da liman na wani sabon Kha dayoanci a jihadi da Gobir. Ba da daɗewa ba yaɗuwar tawaye a fartao cikin ƙasar Hausa, kuma a shekara ta 1804, Yunfa ya yi kira ga sarakunan jihohin da ke makwabtaka da su, don agazawa. A watan Disamba na waccan shekarar, Yunfa ya sami gagarumar nasara a yakin Tsuntua, in da aka ce sojojin Dan Fodio sun yi asarar maza 2000, 200 daga cikinsu sun san Alkur'ani a zuci. 

Koyaya, dan Fodio ba da daɗewa ba ya ƙaddamar da kamfen mai nasara a kan Kebbi kuma ya kafa tushe na dindindin a Gwandu . A watan Oktoba 1808, masu jihadi suka kwace babban birnin Gobir na Alƙalawa suka kashe Yunfa.

Bibiliyo 

 "Uthman dan Fodio."  Encyclopædia Britannica Online, accessed October 1, 2005.
 Daniel, F. "Shehu dan Fodio." Journal of the Royal African Society 25.99 (Apr 1926): 278-283.

Manazarta 
Sarakuna
Hausawa
Sarakunan Habe