Mutanen Kibaku
Mutanen Kibaku na ɗaya daga cikin ƙabilun da suka fi ƙarfin hali a Afirka. A yanzu haka suna cikin ƙaramar hukumar Chibok wadda ke gabashin jihar Borno a Najeriya. Suna daya daga cikin kabilun Najeriya na karshe da Turawan Mulkin Mallaka na Ingila suka fatattake su.

Asali 
Kabilar Kibaku taro ne na kabilanci da al'adun Babir/Bura, Kanuri, Kilba, Margi, Shuwa, da Fulani. Sun yi hijira ne daga daular Kanem-Bornu zuwa tsaunin Chibok a lokacin da daular ke shirin rugujewa. Koyaya, jihadi na ƙarni na 19 da hare-haren bayi ya tilasta wa kabilu da yawa ƙaura zuwa tudu. Ƙabilu irin su Pulai/Warga waɗanda suka fito daga Viyu Kithla (yanzu Biu) da Kwanda waɗanda suka fito daga Konduga, Tstitihil daga Maiva, Karagu daga Birnin Ngazargamu da sauran wurare daga baya suka kafa kabilar Kibaku.

Nasarar Tarihi ta Turai 
Daular Borno ta fada cikin kwanciyar hankali a hannun Turawan Mulkin Mallaka na Ingila a shekarar 1904. Amma kuma akwai wasu kabilun da suka ki a yi musu mulkin mallaka. Daya daga cikin wadannan kabilun ita ce ’yan kabilar Kibaku da ke zaune a Kudu maso Gabashin Borno, kuma suka yi ta yin barna a tsarin tattalin arzikin gwamnatin Birtaniya ta hanyar toshe hanyar kasuwanci daga Maiduguri zuwa Yola. Saboda haka, a shekara ta 1906, gwamnatin Biritaniya ta yanke shawarar murkushe mutanen Kibaku.

Gwamnatin Burtaniya ta baiwa Laftanar Chapman da Chaytor aikin durkusar da al'ummar Kibaku. Nadin nasu ya biyo bayan nasarar da suka samu a tarihi a harin da Turawan Ingila suka kai wa Gujba a Borno da kuma mamayar da Birtaniya ta yi wa Kano a shekarar 1903. Kamar yadda aka yi zato, an ce mutanen biyu sun horas da mutane kusan 170 da suka hada da sojoji masu kafa da kuma hawa sojoji. Akwai kuma rahoton 'yan Afirka da suka yi amfani da bindigogi, alburusai da sauran kayayyaki masu daraja tare da su.

Sai dai al'ummar Kibaku da suka yi tsayin daka kan kutsawar Borno da Adamawa sun yi tsayin daka na tsawon kwanaki bakwai da sojojin Birtaniya. Hakan ya tilastawa gwamnatin Burtaniya kira gare su domin su amince da mulkin Birtaniya cikin lumana wanda kuma wani yunkuri ne na banza.

Daga karshe dai gwamnatin Birtaniya ta dauki ma’aikatan masu ba da labari su biyu aiki, Jatau da Mai Maina, wadanda su ma ‘yan asalin yankin Kibaku ne da mukaman siyasa a tsarin siyasar Birtaniya a lardin Borno. Jatau a matsayin shugaban jama'arsa da kuma Mai Maina shugaban Damboa. Kamar yadda aka yi tsammani, su biyun sun tona asirin mutanen Kibaku kuma an ci su a 1907.

Manazarta