Birtaniya Kamaru
A karkashin mulkin mallaka, an yi mulkin Kamaru ne bisa tsarin mulkin kai tsaye wanda ya ba wa 'yan kasar damar aiwatar da hukuncin shari'a da zartarwa.  Kasar Kamaru ta Biritaniya ta yi amfani da mulkin kai tsaye domin hakan na nufin ‘yan kasar Kamaru za su bi da son rai maimakon tilasta musu yin biyayya.  Wannan yana da mahimmanci saboda ya ba wa 'yan ƙasar Kamaru 'yancin cin gashin kai kuma ya taimaka wajen kafa "mafi girma na cibiyoyin siyasa na cikin gida a yammacin Kamaru".  Duk da dokar kai tsaye da aka yi amfani da ita don ƙarfafa ruhin ƴan ƙasa, ’yan Birtaniyya sun gano cewa dole ne su “gabatar da shirye-shiryen ci gaba iri-iri” domin “ba a ƙara saka hannun jama’ar wurin wajen tsarawa da aiwatar da shirye-shiryen ci gaban al’umma ba.” 

A Kamarun Burtaniya, bakin haure na Turai suna bin dokokin kasarsu yayin da ’yan asalin Kamaru ke rike da dokar al’ada wacce akasarin hukumomin Burtaniya ke kula da su. 

Ana ci gaba da aiwatar da tsarin shari'a da aka kafa a lokacin mulkin mallaka, musamman,dokokin al'ada da kuma tsarin shari'a guda biyu.Yayin da shirye-shiryen ci gaban al'umma ke ƙaruwa, an sami babban jinkiri a ƙoƙarin ilimi saboda Burtaniyar Kamaru"...ba ta da makarantar sakandare a yankin.".Ilimin sakandare ya kasance aikin ’yan mishan kamar St.Joseph College wanda aka buɗe a Sasse,Buea,a 1939.

'Yanci 
Yayin da kasar Faransa Kamaru ta samu ‘yancin kai,kasar Kamarun na Birtaniya har yanzu tana karkashin mulkin Najeriya.  Kasar Kamaru ta samu ‘yancin kai,kamar Kamaru ko Kamaru, a ranar 1 ga watan Junairu,1960,kuma Najeriya ta shirya samun ‘yancin kai a wannan shekarar, lamarin da ya sanya ayar tambaya kan yadda za a yi da kasar Birtaniya. A matsayinsu na ‘yan mulkin mallaka na Nijeriya,Turawan mulkin mallaka sun so a hade su biyu.  Bayan wasu tattaunawa (wanda ke gudana tun 1959),an amince da taron Majalisar Dinkin Duniya da aka gudanar a ranar 11 ga Fabrairu 1961. Yankin Arewa da ke da rinjayen Musulmi ya zabi hadewa da Najeriya,kuma yankin Kudu ya zabi ya koma Kamaru. Ba a ba da wani zaɓi don 'yancin kai na Kamaru na Burtaniya ba.  Yunkurin hade gabas da kudancin Kamaru shine Ahmadou Ahidjo da jam'iyyar Kamerun National Democratic Party (KNDP)kasancewar Faransawa ba su damu ba saboda kudancin Kamaru bai dace da al'ummar Faransa da aka kafa ba. 

Bayan sake haduwa da Kamarun Faransa, 'yan Kamaru masu magana da harshen Ingilishi"kusan kashi 20% na al'ummar tarayya…

Arewacin Kamaru ya zama lardin Sardauna na Arewacin Najeriya a ranar 1 ga Yuni 1961,yayin da Kudancin Kamaru suka zama yammacin Kamaru, jiha ce ta Tarayyar Kamaru,daga baya a wannan shekarar a ranar 1 ga Oktoba 1961.

Sake haduwa 
A lokacin sake haɗewa,tsarin ilimin Anglophone ya fara canzawa yayin da malaman harshen Faransanci suka zo tsohuwar Kamaru ta Burtaniya.,saboda shingen harshe,malamai za su yi magana da Faransanci ko pidgin kawai wanda ya hana ci gaban ilimi na ɗalibai.A cikin wannan lokacin,an fara samun fifiko da mallake harshen Faransanci yayin  Ingilishi suka maye gurbinsu da takaddun Faransanci.

Duk da kasancewa da haɗin kai, Anglophones a Kamaru ba su jin suna da wakilci a siyasar gwamnati.A cikin 1993,Taron Duk Anglophone ya yi jayayya a taron su cewa"Yarjejeniyar Foumban ta 1961...Ba a samu wakilcin mafi rinjayen masu magana da harshen Faransanci ba waɗanda a ƙarshe suka soke Kundin Tsarin Mulki na Tarayya suka maye gurbinsa da Kundin Tsarin Mulki na bai ɗaya."..Yarjejeniyar Foumban"ita ce tushen tsarin mulkin Tarayyar Kamaru bayan samun 'yancin kai.".

Gwamnoni

Duba kuma 
 

 Tambarin aikawasiku da tarihin gidan waya na Kamarun Burtaniya
 Ambazoniya

Nassoshi

Hanyoyin haɗi na waje 

 Hanyar zuwa jamhuriyar Kamaru 1959-1972
 Takaitaccen tarihin bautar kasa na wani mai yi wa kasa hidima da ya yi hidima a kasar Kamarun Burtaniya a lokacin da aka kada kuri’ar shiga da Faransa Kamaru ko Najeriya.
 'Yan Kamaru a ƙarƙashin Takardun Amincewar Gwamnatin Burtaniya - Takardun Majalisar Dinkin Duniya: Majalisar Amintattu