Ijesha
Ijesha (ana rubuta shi da Ìjẹ̀ṣà a cikin littafin tarihin Yarbawa) ƙabila ce daga yaren Yarabawan Afirka ta Yamma. Ilesha ita ce birni mafi girma kuma cibiya ta al'adun mutanen Ijesha mai dadadden tarihi, kuma gari ce ga wata masarauta mai suna iri ɗaya, wadda wani Oba ke mulki kamar Owa Obokun Adimula. Owa Obokun na yanzu shine Oba Gabriel Adekunle Aromolaranfall|

Yanayin kasa 
Kasar Ijesha na bisa layukan latitud 8.92°N da Longitud 3.42°E. Tana cikin wani yanki mai dazuka a tsakiyar kasar Yarbawa a yammacin kogin Effon wanda ya raba kabilar Ijesha da Ekiti zuwa gabas, da mahadar tituna daga Ile-Ife, Oshogbo, Ado Ekiti da Akure. Yankin al'adun Ijesa a halin yanzu sun mamaye kananan hukumomi shida a cikin jihar Osun da Okemesi a halin yanzu hedkwatar Okemesi/Ido-ile LCDA a jihar Ekiti ta Najeriya .

Yankin Ijesha na da iyaka da Ekiti daga gabas, Igbomina a arewa, Ife daga kudu, da Oyo da Ibolo a yamma.

Shahararren magudanan ruwa na Olumirin, wanda aka fi sani da Erin-Ijesha Waterfalls na nan a cikin kasar Ijesha.

Kasar Ijesha tana da arzikin Zinariya tana da mafi girman ma'adanan zinare a Najeriya

Tarihi 
Kalmar Ìjèsà ta fito ne daga kalmar ijè òòsà, ma'ana abincin alloli. An ba da wannan suna ne saboda makwabtanta makiya da sukan kai farmaki a garuruwan Ijesha na musamman domin mutane su sadaukar da kansu ga Orisha. Watakila 'yan kabilar Ijesha sun yi hasarar wasu yankuna ga makwabtansu a lokacin tashe-tashen hankula da yaƙe-yaƙe na ƙarni na sha tara da waɗanda suka gabata. An ce mutanen Oke-Ako, Irele, Omuo-oke suna magana da yare irin na Ijesha.

Ilesa 
 
Birnin Ilesa ( Ile ti a sa, wanda ke nufin "ƙasar da muka zaɓa") ita ce hedikwatar gargajiya ta Ijesa. Owaluse ya kafa ta a c.1250, jikan Ajibogun Ajaka Owa Obokun Onida Arara, daya daga cikin manyan jikokin Oduduwa, mai sarauta na kabilar Yarbawa na Kudu maso yammacin Najeriya, Jamhuriyar Benin da Togo .  Rev. William Howard Clark a 1854 kamar yadda:Domin tsaftar ta, na yau da kullun a fadinsa da fadinsa, da kuma madaidaiciyar titunansa, tsohon birnin Ilesa ya zarce duk wani gari na asali da na gani a bakar fata Afirka .

Gidan sarautar Ijesha 
‘Yan kabilar Ijesha duk sun yi ikirarin cewa su jinin Sarki Oduduwa ne ta hanyar Ajibogun. Baya ga yin sarautar Ijesha, masarautar ta kuma bayar da gudunmawa wajen bunkasa wasu masarautu masu karfi a kasar Yarbawa. Gidajen da ke mulki a Masarautar Akure, alal misali, suna da'awar zuriyar Owa ta hanyar Gimbiya Owawejokun, 'yar Owa Atakunmosa.

Sarakunan Masarautar sun hada da:

Manazarta 

Kananan kabilun yarbawa