Բաբերդ
Բաբերդ, (նաև՝ Բաբերձ, Բաբերտ, Բայբերդ, Բայբերդոն, Բայբերտոն, Բայբուրդ, Բայբուրդի, Բայբուրթ, Բայբուրտ, Բայտբերդ, Պայպերթ, Պայպութ, Պայպուրթ, Պայպուրտ), քաղաք (գյուղ, ավան, բերդ, բերդաքաղաք գյուղաքաղաք) Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Սպեր գավառում (երբեմն հիշատակվում Է Խաղտիքում), որն այժմ քաղաք է Թուրքիայի հյուսիս-արևելքում։

Աշխարհագրություն 
Գտնվում էր Ճորոխի ձախ ափին, Կարինից 121 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Երեք կողմից շրջապատված է ցածրադիր լեռներով, իսկ գարավային մասի հարթավայրով կապված էր Կարինի հետ։ Ունի գեղեցիկ համայնապատկեր։ Ճորոխ գետը քաղաքը բաժանում է երկու մասի, որոնք իրար հետ կապված են 5 քարաշեն կամուրջներով։

Պատմություն 
Դեռևս մ․ թ․ ա․ III դարում եղել է նշանավոր բերդաքաղաք (ամրոցի ավերակները պահպանվել են մինչև այժմ)։ Առաջին անգամ Բաբերդն հիշատակել է Մովսես Խորենացին։ Երվանդունիների, Արտաշեսյանների և Արշակունիների օրոք պատկանել է Բագրատունիներին։

Հայաստանի 387 թ.-ի բաժանման ժամանակ Բաբերդն անցել է Բյուզանդիային։ VI դարում Հուստինիանոս I կայսրը ամրացրել է քաղաքը, կառուցել նոր բերդ։ 1071 թ.-ին սելջուկները գրավել են Բաբերդը, կոտորել բնակիչներին։ XIII—XIV դարերում Բաբերդը գտնվել է Ռումի սուլթանության, XIV—XV դդ․՝ Ջելայիրյան և Ակ-Կոյունլու ցեղերի տիրապետության տակ։

1271 թ.-ին, Չինաստան ուղևորվելիս Բաբերդnվ անցել է Մարկո Պոլոն (նա հիշատակում է քաղաքի հս-արմ․ կողմի արծաթահանքերը)։ 1474 թ.-ին Բաբերդով անցել է իտալացի մեկ այլ ճանապարհորդ՝ Հ․ Բարբարոն, որը, գովասանքով խոսելով քաղաքի մասին, նշել է, որ բնակչության թիվը կազմել է 1500 ընտանիք։

1514 թ.-ից Բաբերդին տիրել են թուրքերը։ 1829 թ.-ին ռուս, զորքերը գրավել են այն, սակայն Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագրով վերադարձրել են թուրքերին։ Ռուսներին օգնություն ցույց տված մոտ 1000 հայ ընտանիք, թուրքերի վրեժխնդրությունից խուսափելով, 1829—1830 թթ.-ին գաղթել և բնակություն են հաստատել Հայկական մարզում ու Ախալցխայի գավառում։

1916 թ.-ի հուլիսի 3-ին ռուս, զորքերը նորից են գրավել Բաբերդը, բայց 1918 թ.-ին այն վերագրավել են թուրքերը։

Մինչև 1915 թ.-ը Բաբերդի գավառում կար 30 հայաբնակ գյուղ։ Բաբերդի և գավառի հայ բնակչությունը 1895 թ.-ի համիդյան ջարդերի ժամանակ բավականին զոհեր է տվել, իսկ 1915 թ.-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ լրիվ տեղահանվել։ Նրանց մի մասը զոհվել է, փրկվածները տարագրվել են օտար երկրներ։ Այժմ թուրքաբնակ է։

Բնակչություն 
1915 թ.-ին Բաբերդն ուներ 30 000 բնակիչ, այդ թվում՝ 10 000 հայ։

Տնտեսություն 
1915 թ.-ին քաղաքում գործում էր 481 խանութ ու կրպակ, 40 իջևանատուն, 177 ջրաղաց, 3 ձիթհան, 19 փուռ, 1 կաշեգործարան, օճառի, ներկի, մոմի գործարաններ։ Հայերն զբաղվում էին առևտրով և արհեստներով (ոսկերչություն, պղնձագործություն, ժամագործություն, կոշկակարություն, ատաղձագործություն և այլն)։

Իր նպաստավոր աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ Բաբերդն երկար ժամանակ եղել է Տրապիզոնից Կարին, ապա Պարսկաստան տանող առևտրական ճանապարհի կարևոր կայաններից մեկը։ Բաբերդն առևտրական գործուն կապերի մեջ էր Ջենովայի և Վենետիկի հետ։

Պատմամշակույթային կառույցներ 
Եղել է եպիսկոպոսանիստ, ուներ չորս եկեղեցի (Ս․ Աստվածածին, Հրեշտակապետաց, Ս․ Հովհաննես և Աստվածամայր)։ Բաբերդում ընդօրինակվել են հայերեն ձեռագրեր։

Պատմական հուշարձաններից նշանավոր է Բաբերդի հինավուրց բերդը, որը կառուցվել է քաղաքի հս․ մասում՝ երեք կողմից շրջապատված դժվարամատչելի լեռներով։ Բերդն ունեցել է կրկնակի պարիսպներ, որոնց մեծ մասը, նաև բերդի ներսի շենքերը և եկեղեցին (հունական արձանագրություններով) կործանվել է 1829 թ.-ին, ռուսթուրքական պատերազմի ժամանակ։ Կիսավեր վիճակում պահպանվել է դեպի Ճորոխն իջնող սանդղաձև քարափոր երկու ճանապարհ, որոնք ծառայել են պաշարման ժամանակ ջուր բերելու համար։

Աղբյուրներ 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
 Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Տես նաև 
 Էրզրումի մարզի հայաբնակ բնակավայրեր

Գրականություն 
 Մովսես խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1968
 Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմություն, Ե․, 1971
 Միրախորյան Մ․, Նկարագրական ուղևորություն ի հայաբնակ գավառս Արևելյան Տաճկաստանի, մաս 1, ԿՊ, 1884
 Արսլանյան Բ․, Բաբերդ և շրջակայքը, Փարիզ, 1954
 Гюзальян Л․ Т․, Неизданные надписи Байбуртской цитадели, «Византийский временник», т․ 8, М․, 1956

Ծանոթագրություններ 

Թուրքիայի քաղաքներ
Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)
Սպեր գավառի բնակավայրեր
Բաբերդի շրջանի համայնքներ
Բաբերդի մարզի բնակավայրեր