Պատերազմի արհավիրքները
Պատերազմի արհավիրքները (), Ֆրանցիսկո Գոյայի 82 փորագրությունից կազմված շարքը, որոնք ստեղծել է 1810-1820 թվականների ընթացքում։ Արվեստի պատմության մեջ այս շարքը դիտարկվում է որպես բողոք հակաֆրանսիական մայիսի 5-ի ապստամբության և նրան հաջորդած պատերազմի դաժանություններին և վերականգնված Բուրբոնների ռեակցիոն քաղաքականությանը։

Նկարագրություն 

Նապոլեոնական Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միջև պատերազմի ժամանակ Ֆրանցիսկո Գոյան պալատական առաջին նկարիչն էր, նկարում էր իսպանական և ֆրանսիական ազնվականների դիմանկարներ։ Պատերազմը մեծ ազդեցություն էր թողել նրա վրա, բայց նկարիչը զգացմունքներն իր մեջ էր պահում։ Նկարների շարքի վրա նա սկսեց աշխատել, երբ լուրջ հիվանդ էր և համարյա խլացել էր։ Նկարները մեջտեղ ելան Գոյայի մահից համարյա 35 տարի անց։ Միայն այդ ժամանակ հնարավոր եղավ հրատարակել գործեր, որտեղ քննադատվում էին իսպանական և ֆրանսիական միապետերը։

«Պատերազմի արհավիրքները» անվանումը, որով այժմ հայտնի է շարքը Գոյայի առաջարկածը չէ։ Ընկերոջը տված ալբոմի վրա Գոյայի ձեռքով գրված է «Իսպանիայի և Բոնապարտի միջև արյունալի պատերազմի ճակատագրական հետևանքները և այլ խոսուն կապրիչոսներ» ()։ Չհաշված փորագրանկարների տակ դրված բացատրությունները, սրանք շարքին վերաբերվող միակ բառերն են։ «Պատերազմի արհավիրքները» շարքը ավանդույթից շեղում էր։ Եթե առաջ արվեստում արտացոլվում էր պատերազմի հերոսական կողմը, ռոմանտիզմը և զինվորական փառքը, ապա Գոյան ցույց տվեց պատերազմի աղետալի հետևանքներն առանձին վերցրած մարդու համար։

Շարքը սովորաբար բաժանում են երեք մասի, ըստ ստեղծման ժամանակի։ Պատկերներից 47-ը պատերազմի դրվագներ են և ցույց են տալիս նրա հետևանքները։ 48-ից 64 համարակալված նկարները ցույց են տալիս մասսայական սովի հետևանքները, որ տիրում էր 1811-1812 թվականներին Մադրիդում, իսկ վերջին 17 նկարները արտահայտում են բնակչության տրամադրությունն ու հիասթափությունը Բուրբոնների քաղաքականության նկատմամբ՝ կապված 1812 թվականի սահմանադրությունը չեղյալ հայտարարելու հետ։

Պատմական նախապայմաններ 

Նապոլեոն Բոնապարտը 1799 թվականի փետրվարի 18-ին իրեն հայտարարեց ֆրանսիական հանրապետության առաջին կոնսուլ, իսկ 1804 թվականին դարձավ կայսր։ Իսպանիան Ֆրանսիայի համար հետաքրքրություն էր ներկայացնում, քանի որ Միջերկրական ծով տանող ճանապարհ էր հանդիսանում։ Այդ ժամանակ Իսպանիայում գահակալում էր Կառլոս IV-ը․ նրա իշխանությանը վտանգ էր ներկայացնում իր ժառանգ անգլոմետ կրոնդուքս Ֆերդինանդը։ Նապոլեոնը Կառլին առաջարկեց ռազմարշավ սկսել Պորտուգալիայի դեմ և կիսել ռազմավարը Ֆրանսիայի, Իսպանիայի և Իսպանիայի առաջին նախարար Մանուել դե Գոդոյի միջև։ Վերջինս նաև պետք է ստանար Ալգարաե դքսի տիտղոսը։ Գոդոյին համաձայնվեց, չհասկանալով Նապոլեոնի և Ֆերդինանդի իրական մտադրությունները։

1807 թվականի նոյեմբերին ֆրանսիական 23 հազարանոց բանակը մտավ Իսպանիա։ Անգամ փետրվարին, երբ արդեն պարզ էր ֆրանսիական կողմի մտադրությունը, լուրջ դիմադրություն չկազմակերպվեց։ 1808 թվականին Ֆերդինանդի կազմակերպած ժողովրդական ապստամբությունը Կառլին այլ ընտրություն չթողեց, բացառությամբ գահից հրաժարվելը, որը և կատարվեց 1808 թվականի մարտի 19-ին։ Արդյունքում գահ բարձրացավ նրա որդին՝ Ֆերդինանդ Յոթերորդ անունով։ Ֆերդինանդը հույսը դրել էր Նապոլեոնի օժանդակության վրա, բայց Նապոլեոնն ու իր վստահելի զորապետ Յոախիմ Մյուրատը նպատակահարմար գտան, որ Իսպանիան ունենա առավել առաջադեմ տիրակալ քան Բուրբոններն էին։ Նապոլեոնը Կառլին և Ֆերդինանդին հրավիրեց Ֆրանսիա, որտեղ և նրանց համոզեց հրաժարվել իսպանական գահի իրավունքից, հօգուտ իր եղբոր Ժոզեֆ Բոնապարտի։

Ֆրանսիական ներխուժումից հետո Գոյան, շատ ազատամիտների նման, հայտնվեց ծանր կացության մեջ։ Նա սատարում էր ֆրանսիական հեղափոխության նպատակներին և հույս ուներ, որ նրա գաղափարները կօգնեն Իսպանիային թոթափել ավատատիրությունը և կնպաստեն ժողովրդական ղեկավարությամբ աշխարհիկ պետություն դառնալուն։ Այդ ժամանակ երկու առճակատում կար՝ ֆրանսիական ներխուժման դեմ և երկրի ազատամտության համար։ Ֆրանսիացիների՝ Իսպանիան լքելուց հետո, առաջին պլան քաշվեց քաղաքական պայքարը։

Շարքի երեք թեմաները

Պատերազմ 

Առաջին 47 թերթերում Գոյան պատկերել է պատերազմի արհավիրքների ռեալիստական տեսարանները։ Պատկերված գործողությունները մեծ մասամբ ճակատամարտից հետո են՝ այլանդակված դիակներ և ծառերից կախված կտրված վերջույթներ։ Եվ ֆրանսիացի, և իսպանացի զինվորները ծաղրուծանակի էին ենթարկում գերիներին, շատ նկարներ պատկերում են նրանց ոչ մարդկային վերաբերմունքը։ Հաճախ խաղաղ բնակիչները հետևում էին բանակներին։ Երբ իրենց հայրենակիցներն էին հաղթում՝ կանայք և երեխաները մահացածների մեջ փնտրում էին մահացած կամ վիրավոր ամուսիններին, հայրերին և որդիներին։ Եթե իրենց կողմը պարտվում էր, ապա խաղաղ բնակիչները փախչում էին, որ չսպանվեն կամ չբռնաբարվեն։

Շարքը սկսում է «Մռայլ կանխազգացումը նրա, ինչը որ պետք է կատարվի» (Tristes premoniciones de lo que ha de acontecer) նկարով, որտեղ պատկերված է ծնկաչոք և ձեռքերը տարածած տղամարդ։ Հաջորդ նկարներում պատկերված են ֆրանսիացիների հետ ճակատամարտի հատվածներ, որտեղ պատկերված ֆրանսիացիները, ըստ քննադատ Վիվիռն Ռեյնորի, կոզակների տեսք ունեն։ 31-ից 39 համարակալված նկարները պատկերում են գազանություններ և սովին նվիրված պատկերների հետ մեկ շարքում են։ Մյուսներում Գոյան զարգացնում է տանջանքների ենթարկված մարմինների թեման։

Ի տարբերություն շատ իսպանացի նկարիչների Գոյան հրաժարվում է զինվորական փառքի և հերոսական էության պատկերումից, նա չի պատկերում կոնկրետ մարդկանց, թեև անանուն զոհերի և զինվորների շարքում հանդիպում են նաև հայտնի հերոսներ։ Համար 7 թերթի պատկերը վերնագրված է «Ինչպիսի քաջություն»։ Այնտեղ պատկերված է Սարագոսայի հերոսուհի Ավգուստինա Արագոնացին, որը 54000 զոհ տարած Սարագոսայի պաշարման ժամանակ ուտելիք էր բերում հրետանավորներին, և երբ բոլոր հրետանավորները զոհվեցին, Ավգուստինան սկսեց լիցքավորել և կրակել հրանոթներով։

Սով 

Հաջորդ շարքը, 48-ից 64 թերթերը նվիրված են սովին, որը 1811 թ․ օգոստոսից մինչև Վելինգտոնի զորքերի Մադրիդի ազատագրումը տարածվել էր քաղաքում։ Այդ տարի սովը 20000 մարդու կյանք խլեց։ Այս նկարներում Գոյան հեռանում է Իսպանիայի տարբեր տարածքների ընդանրացված կոտորածների պատկերումից և նկարում է կոնկրետ սարսափելի իրողության՝ Մադրիդի սովը։ Սովը հետևանք էր նրա, որ ֆրանսիական զորքերը, պարտիզանները և ավազակները փակել էին Մադրիդ մտնող ճանապարհները, և մթերքը քաղաք չէր մտնում։

Գոյան հարց չի բարձրացնում սովի պատճառների մասին, չի մեղադրում կողմերից և ոչ մեկին։ Նրան միայն հետաքրքրում է սովի հետևանքները հասարակ բնակչության վրա։ Չնայած այս շարքի պատկերները հիմնված են Մադրիդից վերցրած տպավորությունների վրա, բայց և ոչ մի նկարում կոնկրետ իրադարձություն չի պատկերված։ Ոչ մի կոնկրետ տեղանք, կամ շինություն չկա, որով հնարավոր է եզրակացնել գործողության վայրի մասին։ Գոյան ուշադրությունը կենտրոնացնում է մահացած և կիսակյանք մարդկանց խմբերի վրա, տղամարդկանց, որոնք կանանց դիակներ են կրում, անօթևան երեխաներ, որոնք ողբում են իրենց ծնողների մահը։
Ռոբերտ Հյուզը շարքի ամենաազդեցիկ գործն է համարում 50-րդ թերթի «Անբախտ մայր» (Madre infeliz!) նկարը։ Նրա կարծիքով փոքր աղջկա և նրա մոր միջև ընկած տարածքը «կորստի և որբության էությունը ներկայացնող մթի» պատկերն է։ Այս թերթերի շարքի վրա Գոյան աշխատանքը ենթադրաբար ավարտել է 1814 թվականի սկզբին։

Բուրբոններն ու հոգևորականները 
65-ից 82 թերթերը կրում են խոսուն կապրիչոսներ («caprichos enfáticos») վերնագիրը։ Դրանք ստեղծվել են 1813-1820 թվականների արանքում և ընդգրկում են Ֆերդինանդ Յոթերորդի անկումն ու վերադարձի ժամանակաշրջանը։ Դրանցում պատկերված են այլաբանական հետպատերազմական Իսպանիայի քաղաքականությունը խարազանող տեսարաններ, որոնք ներառում են նաև ինկվիզիցիան ու տանջանքները, որոնք այդ ժամանակի դատարանում սովորական երևույթ էին։ Բնական է, որ խաղաղությունը հարկավոր էր, բայց դա ստեղծեց ավելի ճնշող մթնոլորտի քաղաքականությունում, քան առաջ էր։ Նոր ռեժիմը խորտակեց ազատամտության երազանքները, որոնց հետևորդն էր Գոյան։ Հյուզը թերթերի այս շարքը անվանել է «Խաղաղության արհավիրքները»։

Ֆերդինանդի վերադարձից վեց տարի անց Ռաֆայել դել Դիեգոն հեղաջրջում կազմակերպեց, որի նպատակը 1812 թվականի Սահմանադրության վերականգնումն էր։ Թագավորը ստիպված էր համաձայնել հեղափոխականների պահանջներին, բայց 1823 սեպտեմբերին, ֆրանսիական ինտերվենտների օգնությամբ սահմանադրական կառավարությունը խորտակվեց։ Վերջին թերթերը հավանաբար տպված են սահմանադրության վերականգնումից հետո, բայց որոշակիորեն մինչև 1824 թվականը, երբ Գոյան լքեց Իսպանիան։

Կատարումը 
Գոյան «Պատերազմի արհավիրքները» օֆորտների շարքում հրաժարվեց գույնից, հօգուտ լույսի ու ստվերի։ Փորագրանկարները կատարված են խորը տպագրության մեթոդով։ Ինչպես Գոյայի այլ փորագրանկարներ, այս շարքի գործերն էլ անվանում են կամ օֆորտներ կամ էլ ակվատինտա։

Ոճը 

Բողոքն ընդդեմ կյանքի այլանդակությունների, դրանց մանրամասնումը իսպանական արվեստի ողջ ընթացքում եղել է հաճախ անդրադարձվող թեմաներից մեկը՝ Դիեգո Վելասկեսի թզուկներից սկսած մինչև Պաբլո Պիկասոյի Գեռնիկայով։ «Պատերազմի արհավիրքների» մասին խոսելով՝ Գոյայի կենսագիր Մարգարիտա Աբրուզեսեն (Margherita Abbruzzese) նշում է, որ Գոյան ճշմարտություն էր փնտրում և ուզում էր «տեսնել և ցույց տալ ուրիշներին, այդ թվում նրանց, ով չի ուզում տեսնել․․․ երբ հոգով կույրերը տեսնում են իրերի միայն արտաքին կողմը, ապա այդ արտաքին կողմը պետք է ոլորվի և դեֆորմացվի այնքան, որ գոռա այն մասին, ինչ որ ուզում էր ասել։»

Մինչև Գոյան արտատպությունների միջոցով հայտնի էին պատերազմի թեման շոշափող ստեղծագործություններ, որոնք քննադատում էին ռազմական հակամարտության ազդեցությունը խաղաղ կյանքի վրա։ Սա առավելագույնս արտացոլված է հոլանդա-իսպանական ութսունամյա պատերազմին անդրադարձած հոլանդական արվեստում և 16-րդ դարի գերմանացի նկարիչների գործերում, որոնցից էր Հանս Բալդունգը։ Համարվում է, որ Գոյան ունեցել է Ժակ Կալոյի 18 օֆորտներից կազմված ալբոմը, որտեղ պատկերված էին Լյուդովիկոս XIII-ի զորքերի ավերիչ գործողությունները երեսնամյա պատերազմի ժամանակ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 « Պատերազմի արհավիրքները» Իսպանիայի ազգային գրադարանի կայքում 
 « Պատերազմի արհավիրքները» Բրիտանական թանգարանի կայքում 
 պատկերասրահ artchive.ru կայքում
 պատկերասրահ

Գրականություն 
 Wilson-Bareau, Juliet. Goya's Prints, The Tomás Harris Collection in the British Museum. London։ British Museum Publications, 1981. ISBN 0-7141-0789-1
 Clark, Kenneth. Looking at Pictures. Boston։ Beacon Press, 1968.
 Connell, Evan S. Francisco Goya։ A Life. New York։ Counterpoint, 2004. ISBN 1-58243-307-0
 Gudiol, José. Goya. New York։ Hyperion Press, 1941.
 Gudiol, José. Goya 1746–1828, Volume 1. Barcelona։ Ediciones Poligrafa, 1971.
 Heras, Margarita Moreno de las, et al. Goya and the Spirit of Enlightenment. Museum of Fine Arts, Boston, 1989. ISBN 0-87846-300-3
 Hofer, Philip. The Disasters of War. New York։ Dover Publications, 2006. ISBN 0-486-44758-8
 Hollander, Anne. Moving Pictures. New York։ Alfred a Knopf, 1989. ISBN 0-394-57400-1
 Hughes, Robert. Goya. New York։ Alfred A. Knopf, 2004. ISBN 0-394-58028-1
 Hughes, Robert. Nothing If Not Critical. London։ The Harvill Press, 1990. ISBN 0-00-272075-2
 Huxley, Aldous. The Complete Etchings of Goya. New York։ Crown Publishers, Inc., 1947.
 Licht, Fred. Goya։ The Origins of the Modern Temper in Art. Universe Books, 1979. ISBN 0-87663-294-0
 Licht, Fred, et al. Goya in Perspective. Englewood Cliffs, New Jersey։ Prentice Hall, Inc., 1973. ISBN 0-13-361964-8
 Sayre, Eleanor A. The Changing Image։ Prints by Francisco Goya. Boston։ Museum of Fine Arts, 1974. ISBN 0-87846-085-3
 Shaw, Philip. "Abjection Sustained: Goya, the Chapman Brothers and the 'Disasters of War'". Art History, Volume 26, No. 4, September 2003. ISSN 0141-6790
 Stoichita, Victor and Coderch, Anna Maria. Goya։ the Last Carnival. London։ Reakton books, 1999. ISBN 1-86189-045-1
 Swartz, Mark. The Disasters of War. Museum of Modern Art, Volume 4, No. 1, January 2001. 10–13
 Tomlinson, Janis A. Goya in the Twilight of Enlightenment. New Haven։ Yale University Press, 1992. ISBN 0-300-05462-9

Ֆրանցիսկո Գոյայի նկարներ