Մեծշեն (Մարտակերտի շրջան)
Մեծշեն, գյուղ Արցախի Մարտակերտի շրջանում` Թարթառ գետի աջ կողմում՝ 750 մետր բարձրության վրա։ Գտնվում է հանրապետության հյուսիսարևելյան հատվածում, Մարտակերտ շրջկենտրոնից 14 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 68 կմ հեռավորության վրա։

Աշխարհագրություն 
Դիրքը լեռնային է, ունի գեղատեսիլ բնություն, պտղատուներով հայտնի անտառներ։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից 750 մետր է։ Ունի 3301,00 հա տարածք, որից 1560,26 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 1209,62 հա անտառային հողեր։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 9 աղբյուրներ` «Պլպլան», «Նովավուր», «Տնջրե», «Ցորտ», «Թունգ», «Տանձեն», «Քար», «Վետալ» և «Տամբուլ ձորի»։

Պատմություն
Հնում այն կոչվել է Բերդակուռ, եղել է Մելիք Ադամի նստավայրը։ 12-13-րդ դդ. գյուղն ունեցել է մի քանի հազար ծուխ, այդ պատճառով էլ կոչվել է Մեծշեն։ Գյուղի պատմությունն սկսվում է 7-րդ դարից։ Մինչև 1920-ական թվականները կանգուն է եղել հնում կառուցված եկեղեցին, որը քանդվել է։ Հայտնի է որպես հեղափոխական շարժումների կենտրոն։ Այստեղ են տեղի ունեցել Ջրաբերդի կուսկազմակերպության ընդհատակյա նիստերը Հ. Կամարու և Թևատրոս Միրզաբեկյանի ղեկավարությամբ։

Գյուղում և շրջակայքում պահպանվել են միջնադարյան 3 եկեղեցի, վիմագրություններ, խաչքարեր։ Շրջակայքում հայտնի են Տնջրեն, Պըլպըլան, Տամբուլ ձորի, Նվավոր, Ցուրտ աղբյուրները, Հարթապտուկ տեղամասը, Ղուզե անտառը և այլ վայրեր։

Մեծշենը Հայրենական մեծ պատերազմում 
Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցել է 237 մարդ, զոհվել է 97-ը, որոնց հիշատակին կանգնեցված է հուշարձան։

Մեծշենը Արցախյան ազատամարտում 
1989 թվականից Մեծշենում կազմավորվել է կամավորական ջոկատ, որը Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի զորամիավորումների կազմում մասնակցել է ԼՂՀ տարբեր շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 1992 թվականի հուլիսի 4-ին գյուղը գրավվել և ավերվել է։ 1993 թվականի մայիսին ՊԲ-ի կազմավորումները, Էջմիածնի և այլ կամավորական ջոկատներ ազատագրել են Մեծշենը։ 1996 թվականից գյուղը վերաբնակեցվում և վերակառուցվում է։ Մեծշենից զոհվել է 19 ազատամարտիկ։

Բնակչություն 
2015 թվականին  Մեծշեն համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 341 մարդ, կա 97 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

Տնտեսություն 
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ`անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Կան պատմամշակութային հուշարձաններ` Սբ. Գևորգ եկեղեցի (XVII դ.), խաչքար (XVII դ.), ամրոց «Ձորատափ» (միջնադար), դամբարաններ (մ.թ.ա. II-I հազ.), հաշվառված է 19 հուշարձան։

Հասարարակական կառույցներ 
2015 թվականին համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում էին 55 աշակերտներ, համայնքն ուներ 1 պետական մանկապարտեզ, հաճախում էին 25 երեխաներ։

Հայտնի մեծշենցիներ 
 Դավիթ Անանուն (Տեր-Դանիելյան, 1879-1942), հրապարակախոս, պատմաբան, հասարակական գործիչ։
 Լևոն Մայիլյան, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
 Սերգեյ Մովսեսյան, ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս
 Սերգեյ Մայիլյան, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
 Ռաֆայել Մայիլյան, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
 Ջալալ Աբրահամյան, քիմիական գիտությունների դոկտոր
 Կառլեն Եսայան, ՀՀ վաստակավոր բժիշկ
 Շուրա Հարությունյան, ՀԽՍՀ պետական գործիչ, Երևանի Օրջոնիկիձեյի շրջանի գործկոմի նախագահ

Ծանոթագրություններ 

Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր