Մոսկվայի հայկական եկեղեցական համալիր
Մոսկվայի հայկական տաճարային համալիրը, Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի հայոց թեմի առաջնորդանիստն է։ Համալիրի գլխավոր եկեղեցին կոչվում է Սբ. Պայծառակերպություն (Սուրբ Պայծառակերպության  եկեղեցի)։ Փոքր եկեղեցին՝ Սբ. Խաչը գտնվում է գլխավոր եկեղեցու հարավային կողմում։ Եկեղեցին ներկայումս ՀԱԵ-ի Ռուսաստանում գլխավոր հոգևոր կենտրոնն է և Հայաստանից դուրս գտնվող ամենամեծ հայկական կրոնական համալիրը։ Համալիրի հեղինակը ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետ Արտակ Ղուլյանն է։

Պատմություն 

1996 թվականին Մոսկվայի կառավարության կողմից Տրիֆոնովսկայա փողոցի և Օլիմպիյսկի պողոտայի անկյունում գտնվող ապագա տաճարի կառուցման համար տարածքը հատկացվել է Տրիֆոնովսկայա փողոցի և Օլիմպիական պողոտայի անկյունում գտնվող տեղամասից։ Աշխատանքները նախատեսել են ավարտել մինչև 2001 թվականը։ Սակայն գումարների հավաքագրումն ու շինարարությունը սառեցվել է, քանի որ Հայ առաքելական եկեղեցու Նոր Նախիջևանի և Ռուսաստանի թեմի առաջնորդ Տիրան եպիսկոպոսը (Կյուրեգյան) պաշտոնանկ է արվել՝ տաճարին նվիրաբերված գումարները յուրացնելու մեղադրանքով։

2004 թվականի հոկտեմբերի 16-ին պատրիարք Ալեքսի Երկրորդի, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի, Մոսկվայի քաղաքապետ Յուրի Լուժկովի և Մոսկվայի ՀԱԵ Էկսարխ Եզրաս եպիսկոպոսի (Ներսիսյան) ներկայությամբ օծվել է ապագա եկեղեցու հիմքը։ 

2005 թվականին դատավարությունից հետո Տիրան Կյուրեղյանի նկատմամբ կիրառված պատիժը բողոքարկվել է և անվավեր ճանաչվել։ Եզրաս եպիսկոպոսը հայտարարել է շինարարության համար նոր դրամահավաքի մասին, որը սկսվել է 2006 թվականին։ Հատակագծի հեղինակն է ճարտարապետ Արտակ Ղուլյանը, պատերի խորաքանդակները կերտել է քանդակագործ Աշոտ Ադամյանը։ Ստորերկրյա ջրերի մոտ լինելու պատճառով նախագիծը վերանայվել է, և շենքերի կայունության համար Օլիմպիական պողոտայի կողմից մի քանի կցակառույցներ հանվել են նախագծից։ Շինարարությունը տևել է յոթ տարի՝ մինչև 2013 թվականը։

2013 թվականի սեպտեմբերի 17-ին տեղի է ունեցել Մոսկվայի հայկական տաճարային համալիրի բացման հանդիսավոր արարողությունը։ Արարողությանը մասնակցել են ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը, Գարեգին Բ կաթողիկոսը և պատրիարք Կիրիլը։

Ճարտարապետություն  
Համալիրի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 11000 մ²։ Համալիրի գերակշռող մասը զբաղեցնում է Տիրոջ Պայծառակերպության Մայր տաճարը, որը համարվում է աշխարհի ամենաբարձր հայկական եկեղեցին և ամենամեծը Հայաստանից դուրս, նրա բարձրությունը 50 մետր է։ Այն կառուցվել է հայկական եկեղեցական ճարտարապետության դասական կանոններով։ Շենքը գտնվում է ավանդական քարե սյունաշարի վրա՝ սալիկապատված է գրանիտե սալաքարերով։

Չնայած այն հանգամանքին, որ ավանդաբար հայկական եկեղեցիները կառուցվում են մեկ գմբեթով, Տիրոջ Պայծառակերպության տաճարն ունի հինգ գմբեթ։ Այսպիսով, այն օրգանապես տեղավորվում է Մոսկվայի և նրա եկեղեցիների ճարտարապետական տեսքի մեջ։ Տաճարի ճակատներն ու եզրապատերը կառուցված են վարդագույն տուֆով, հատակը՝ մարմարով և գրանիտով։ Շենքը դրսից և ներսից զարդարված է ժողովրդական զարդանախշերով քարաքանդակներով, խաչքարերով, Հիսուս Քրիստոսի, Աստվածածնի, առաքյալների, քրիստոնյա և հայ ընդհանուր սրբերի, հրեշտակների, թռչունների խորաքանդակներով։ Մայր տաճարի գլխավոր մուտքի վերևում պատկերված է Քրիստոսի դիմապատկերը՝ հայերեն վիմագրությամբ․ «Ես եմ դուռը, ով որ իմ միջով անցնի, կփրկվի…»։ 

Տաճարի ներքին տարածքը հնարավորինս մոտ է շրջանագծին և շրջանակված է յոթ կիսաշրջանաձև ելուստներով։ 11 մետր բարձրության վրա տեղակայված են երգչախմբի օթյակը, պատկերասրահը և գրասենյակային տարածքները։ Գմբեթի թմբուկը հենված է ութ հենասյուների վրա։ Համալիրի տարածքում գտնվող տաճարի մոտ են գտնվում Սուրբ Խաչ եկեղեցին և Տապան թանգարանը։ Տրիֆոնովսկայա փողոցի կողմից մուտքի մոտ տուֆով զարդարված դարպասներ են՝ նույն գունային սխեմայով, ինչ տաճարի շենքը։

Եկեղեցու ներսը զարդարված է Վերջին ընթրիքը և Քրիստոսի մկրտությունը պատկերող որմնանկարներով։ Խորանին պատկերված է Աստվածամայրը մանկան հետ։
Համալիրը բաղկացած է երկու հարկերից (ներքին և վերին) և կաթողիկոսի նստավայրից, նրա տարածքում տեղակայված են՝ 

Բնակելի շենքում են գտնվում Կաթողիկոսի և Էկզարխի հարկաբաժինները, նիստերի դահլիճը, գրասենյակային տարածքը, կիրակնօրյա դպրոցը, սեղանատունը՝ օժանդակ սենյակներով, բուժկետը, ինչպես նաև տեխնիկական և օժանդակ սենյակները։

Գործունեություն  

Հայկական տաճարային համալիրը համարվում է Ռուսաստանի հայերի հոգևոր կենտրոններից մեկը։ Մայր տաճարում և մատուռում կանոնավոր արարողություններ են մատուցվում 2013 թվականից, և Մոսկվայի հայկական սփյուռքի ներկայացուցիչները ակտիվորեն մասնակցում են ծխական կյանքին։

Տաճարի համալիրի տարածքում անցկացվում են թեմատիկ գեղարվեստական ծրագրեր, ցուցահանդեսներ՝ նվիրված Հայաստանի և Ռուսաստանի մշակութային փոխգործակցությանը, հանդիպումներ պաշտոնյաների հետ, հիշատակի միջոցառումներ։

2015 թվականին Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի կապակցությամբ Հայ առաքելական եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի թեմի առաջնորդ Եզրաս արքեպիսկոպոսի և գործարար, հասարակական գործիչ Ռուբեն Գրիգորյանի համատեղ ջանքերի շնորհիվ բացվել է Մոսկվայի հայկական և ազգերի մշակույթի թանգարանը, որն ունի ութ սրահ՝ թեմատիկ ցուցադրություններով՝ «Հայերի կենցաղը», «Գլոբուս», «Դիմանկարներ», «Ինտերակտիվ գիրք», «Երաժշտական գրադարան», «Դանթեական» և «Հայուհի»։ Թանգարանի 3D կինոթատրոնը ցուցադրում է ֆիլմեր Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմության մասին։

Համալիրում կա նաև թեմի թանգարան, որը կոչվում է «Տապան»։ Երկու թանգարանների բացումը նվիրված է Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին։ Տապան թանգարանում տեղի են ունենում Ռուսաստանում, Հայաստանում և աշխարհի այլ երկրներում հայերի հոգևոր կյանքի ձևավորմանը նվիրված ցուցահանդեսներ։ Ցուցադրությունը պարունակում է ձեռագիր գրքեր, նկարներ, հին մետաղադրամներ, մեդալներ, սրբերի մասունքներ, եկեղեցական սպասք։ Սենսորային էկրանների և հոլոգրաֆիկ պատկերների միջոցով կարելի է ուսումնասիրել հայոց այբուբենը, ուսումնասիրել Հայաստանի քարտեզները, ծանոթանալ աշխարհի տարբեր երկրների թանգարանների՝ Հայաստանին և հայերին նվիրված հավաքածուներին։ Բազմաթիվ գեղարվեստական և հոգևոր մասունքներ են նվիրաբերվել Մոսկվայի հայկական սփյուռքի ներկայացուցիչների մասնավոր հավաքածուներից։

Տաճարային համալիրում գործում է Հայագիտական կենտրոն, որը համարվում է հայ ժողովրդի հայոց լեզվի, պատմության և մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող գիտական կենտրոն։

Պատկերներ

Տես նաև 
 Սուրբ Հարություն եկեղեցի (Մոսկվա)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Сайт Ново-Нахичеванской и Российской Епархии Армянской Апостольской Церкви
 Седмица.ру — Святейший Патриарх присутствовал на обряде освящения фундамента армянского кафедрального храма
 Фотографии Армянского Храмового Комплекса в Москве

Մոսկվայի հայկական եկեղեցիներ
հ
Մոսկվայի թանգարաններ
Մոսկվայի եկեղեցիներ
2013 հիմնադրումներ
2013 հիմնադրված թանգարաններ