Զապել Եսայան
Զապել Մկրտչի Եսայան (Հովհաննիսյան) (), հայ նշանավոր գրող, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրականագետ։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ Ըստ Արշակ Չոպանյանի՝ հայոց մեծագույն գրագիտուհի, ազգային-հասարակական անվանի գործիչ։

Կենսագրություն 

Զապել Եսայանը ծնվել է 1878 թվականի փետրվարի 4-ին Կ․ Պոլսի Սկյուտար թաղամասում։ Նախ ուսանել է մասնավոր դպրոցում, ապա սովորել ու ավարտել է Սկյուտարի Սուրբ Խաչ վարժարանը։ 1892 թվականին մեկ տարի աշակերտել է Արշակ Չոպանյանին։ 1895 թվականի դեկտեմբերին մեկնել է Փարիզ, որտեղ մասնակցել է Լուսինյանի բառարանի կազմմանը իբրև խմբագիր-սրբագրիչ, ունկնդրել Սորբոնի համալսարանի և Կոլեջ դը Ֆրանսի դասընթացները (գրականության ու փիլիսոփայության ճյուղերը)։

1900 թվականին Զապելն ամուսնացել է նկարիչ Տիգրան Եսայանի (1874—1921) հետ։ Փարիզում աշխատակցել է հայկական և ֆրանսիական պարբերականների, հայերեն ու ֆրանսերեն լեզուներով գրել է բազմաթիվ հոդվածներ, արձակ քերթվածներ, պատմվածքներ, վիպակներ, կատարել թարգմանություններ։ Ֆրանսիական ու արևմտաեվրոպական, ռուս մշակույթի և գրականության, անտիկ աշխարհի արվեստի քաջ գիտակ, գրական հասարակայնության կողմից ճանաչված ու սիրված Զապել Եսայանը 1902 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս և շարունակել ստեղծագործական, գրական-հասարակական բեղմնավոր գործունեությունը։

1905 թվականին՝ սուլթան Աբդուլ Համիդի դեմ կատարված մահափորձից հետո, սկսվում է սոցիալական, ազգային-քաղաքական ճնշման, հալածանքների շրջան, և նա ստիպված մեկնում է Փարիզ ու այնտեղ ապրում մինչև 1908 թվականը՝ օսմանյան սահմանադրության հռչակումը։ 1905—1907 թվականներին Զ. Եսայանը հրատարակում է «Սկյուտարի վերջալույսներ», «Կեղծ հանճարները», «Հլուները և ըմբոստները» ու «Շնորհքով մարդիկ» վիպակները։

Հայոց ցեղասպանություն․ մինչև 1915 թվականը 
1909 թվականի ապրիլին երիտթուրքերն Ադանայում կազմակերպում են հայերի կոտորած, որին զոհ է գնում շուրջ 30.000 մարդ։ Հայ մտավորականներից, գրողներից ու գործիչներից կազմվում են պատվիրակություններ, որոնք մեկնում են աղետի վայրերը։ Նրանց թվում էր նաև Զապել Եսայանը, ով շուրջ երեք ամիս լինում է Ադանա, Մերսին, Սիս, Օսմանիե և այլ բնակավայրերում, լսում կոտորածների ականատես մարդկանց, գրում հոդվածներ, գեղարվեստական մի շարք գործեր։ Կիլիկիայի հայության մեծ ողբերգությունը, մասնավորապես, նկարագրել է «Ավերակներուն մեջ» գրքում, «Անեծքը» վիպակում, «Նոր հարսը» և «Սաֆիե» պատմվածքներում, որոնք բոլորն էլ հրատարակել է 1911 թվականին։

Զապել Եսայանը 1910 թվականին մեկնել է Փարիզ։ Հոր ծանր հիվանդության պատճառով 1911 թվականին վերադարձել է ծննդավայր, այնտեղ մնացել մինչև 1914 թվականին մայիսը։ Այնուհետև կրկին մեկնել է Փարիզ, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին վերադարձել է Կ. Պոլիս։ 1914 թվականին այստեղ հրատարակվում է արձակագրուհու «Երբ այլևս չեն սիրեր» ժողովածուն։

1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերն աքսորի ենթակա հայ մտավորականներից միակ կինը, ում անունը գրված է եղել նախապես կազմված ցուցակում, Զ. Եսայանն է։ Դիպվածով մազապուրծ Հայոց ցեղասպանությունից՝ շուրջ երեք ամիս փախստականի կյանք է վարել, ապա մեկնել է Բուլղարիա, Ռումինիա, իսկ 1915 թվականի վերջին՝ եկել Կովկաս։

 
Այնուհետև թերթը կենսագրական որոշ տեղեկություններ է հաղորդում․

1916 թվական 
Հարավային Կովկասում՝ Բաքվում ու Թիֆլիսում, Զապել Եսայանը լայնորեն շփվել է հայ հասարակայնության հետ, հանդես է եկել արևմտահայ գրողների և գրականության, արևմտահայության նկատմամբ կիրառվող հալածանքների շուրջ զեկուցումներով ու դասախոսություններով, գրել է հոդվածներ։ Այսպես, 1916 թվականի փետրվարի 6-ին Թիֆլիսի քաղաքային ժողովարանի դահլիճում՝ Հովհաննես Թումանյանի նախագահությամբ, դասախոսություն է կարդացել «Հայկական վերջին հալածանքները Կ. Պոլսո մեջ» վերնագրով, իսկ մարտի 12-ին Բաքվում՝ «Հայ գրասերների ընկերության» հրավերով Հասարակական ժողովարանում՝ Հովհաննես Հովհաննիսյանի նախագահությամբ, ժամանակակից արևմտահայ գրականության և գրողների մասին։ Այնուհետև Մոսկվայի Հայկական կոմիտեի հրավերով Զ. Եսայանը մեկնում է Պետրոգրադ և Մոսկվա, որտեղ կազմակերպում է հայ որբերի ու գաղթականների օգտին կատարվելիք հանգանակության գործը և ներկայացնում հայկական կոտորածների իրական պատկերը։ Ապրիլի 4-ին Պետրոգրադում նա հանդես է գալիս դասախոսությամբ։ Այդ մասին «Արև» թերթում՝ «Զապել Եսայանի դասախոսությունը Պետրոգրադում» վերնագրի տակ, կարդում ենք.

1933 թվականին գրողի տեղափոխությունը Խորհրդային Հայաստան ճակատագրական եղավ. աշխատանքի հրավեր ստացավ Երևանի պետական համալսարանից։ Ժամանակաշրջանը համընկավ ստալինյան բռնապետության տարիներին։ 1936 թվականին գրողների միությունում իր ելույթին հաջորդում է այդ տարիներին զանգվածային դարձած չարագուշակ երևույթը՝ չսպասված ժամին դռան թակոցը, ապա և ձերբակալությունը։ Բաքվի բանտից գրողի գրած նամակները խոսուն են՝ նույն տոկուն, խիզախ կեցվածքը։ Նրա կյանքի դրամատիկական ավարտը՝ ողբերգական մահվան հանգամանքները մինչ այժմ անհայտ են։

Որոշ տվյալներով, նա մահացել է 1943 թվականին։

Հիշատակ 

2018 թվականի մարտի 8-ին Փարիզի Հանրապետության պողոտայի և Տլիմսեն ու Սպինոզա փողոցների (20-րդ և 11-րդ շրջաններ) հատման կետում գտնվող ճեմուղին անվանակոչվել է Զաբել Եսայանի անունով։
2022 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Զաբել Եսայան ագրոբիզնեսի կենտրոնի այգում բացվել է Զաբել Եսայանին նվիրված ինքնատիպ հուշարձան։

Մեջբերումներ Զապել Եսայանից

Երկեր 

 Սպասման սրահին մէջ , «Ծաղիկ» շաբաթաթերթ, 1903։
 Շնորհքով մարդիկ , Կ. Պոլիս, 1910, 220 էջ։
 Կեղծ հանճարներ , Կ. Պոլիս, 1910, 178 էջ։
 Հայրենիքին համար , «Արագած», Նոր Եօրք, 1911։
 Աւերակներուն մէջ , Կ. Պոլիս], 1911, 285 էջ։
 Երբ այլևս չէն սիրեր։ Քօղը։ Վէպը, Կ. Պոլիս, 1914, 214 էջ։
 Ժողովուրդի մը հոգեվարքը (Աքսորեալ հայերը Միջագետքի մէջ) , «Գործ» ամսագիր, Բագու, 1917։
 Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըւազէն Պաթում, Պոսթըն, 1920, 138 էջ։
 Հոգիս աքսորեալ , Վիեննա, 1922։
 Անձկութեան ժամեր , Սելանիկ, 1924, 
 Երբ այլեւս չէն սիրեր։ Քօղը։ Վէպը։ Բաւական է , Կ. Պոլիս, 1925, 180 էջ։
 Նահանջող ուժերը, Յերևան, 1926, 299 էջ։
 Պրոմեթեոս ազատագրուած , Մարսէլ, 1928, 368 էջ։
 Մելիհա Նուրի հանըմ , Փարիզ, 1928։
 Սիլիհտարի պարտեզները, Յերևան, 1935, 207 էջ։
 Յերկերի ժողովածու, Յերևան, 1937, 242 էջ։
 Սիլիհտարի պարտէզները, գիրք Ա.–Բ. , Գահիրէ, 1950, 198 էջ։
 Ավերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1952, 294 էջ։
 Ավերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1957, 226 էջ
 Երկեր, Երևան, 1959, 592 էջ։ 
 Երբ այլևս չէն սիրեր, Կ. Պոլիս, 1965, 180 էջ։
 Բարպա Խաչիկ, Երևան, 1966, 868 էջ։ 
 Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըւազէն Պաթում, Պէյրութ, 1969, 118 էջ։
 Երբ այլևս չէն սիրեր։ Հօգիս աքսորեալ։ Մէլիհա Նուրի հանըմ, Պէյրութ, 1972, 148 էջ։
 Նամակներ (1895–1935 թթ.), Երևան, 1977, 420 էջ։
 Արգելքը , Պէյրութ, ա. թ., 224 էջ։
 Վերջին բաժակը , Անթիլիաս, 1986, 114 էջ։
 Ավերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1987, 224 էջ։
 Երկեր, հատ. Ա–Բ, Անթիլիաս, 1987։
 Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըւազէն Պաթում, Երևան, 1990, 96 էջ։
 Ավերակներուն մեջ, Երևան, 2006, 207 էջ։
 Սկիւտարի վերջալոյսներ եւ այլ գրութիւններ (1895–1908 թթ.) , Իսթանպուլ, 2009, 264 էջ։
 Ավերակներուն մէջ, Ստամբուլ, 2012, 352 էջ։
Հլուները և ըմբոստները (1906)
Սկյուտարի վերջալույսներ (1905)

Պատմվածքներ 
 Անեծքը (1911)
 Նոր հարսը (1911)
 Երբ այլևս չեն սիրեր
 Քողը
 Վեպը
 Բավական է

Բանաստեղծություններ 
 Երգ առ գիշեր (1895)

Թարգմանություններ 
 Մահը (Մորիս Մետերլինկ)
 Իմաստություն ու ճակատագիր (Մորիս Մետերլինկ)

Նամակներ 
 Նամակ Մելինե Գովանճյանին (1922)
 Նամակներ Աննա Բուդաղյանին (1927)
 Նամակ Ջուլիա Փուշմանին (1931)
 Նամակներ Սոֆի Եսայանին (1931)

Հոդվածներ 
 Վերջին բաժակը (Գործ, 1917)

Գրականություն  
 Սևակ Արզումանյան, Զապել Եսայան (կյանքը և գործը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1965, 296 էջ։
 Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 5 (հատորում զետեղված է «Զապել Եսայան» գլուխը, որը գրել է Սևակ Արզումանյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, էջ 785-802։
Գասպարյան Դավիթ, Փակ դռների գաղտնիքը, Երևան, 1994։

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Զապել Եսայան
 Զապել Եսայանը դասարան․ամ կայքում 
 Ադանայի կոտորածը՝ մի առաջադեմ կնոջ գրչով
 Զապել Եսայանին Գտնելով, հոդված «Ազգ» օրաթերթում
 Զաբել Եսայան - Գաղտնի թղթապանակ 

Արևմտահայ արձակագիրներ
Արևմտահայ բանաստեղծներ
Հայ թարգմանիչներ
Հայ հրապարակախոսներ
20-րդ դարի բանաստեղծներ
20-րդ դարի հայ կին գրողներ
Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ
19-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Հայ բանաստեղծուհիներ
Հայ արձակագիրներ
20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
20-րդ դարի կին գրողներ
Հայ կին գրողներ
Հայ հասարակական գործիչներ
Հայ գրականագետներ