Նաիրի Զարյան
Նաիրի Եղիազարի Զարյան (Հայաստան Եղիազարյան) (), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թատերագիր, հրապարակագիր և թարգմանիչ, հասարակական գործիչ։ Հայաստանի Գրողների Միության վարչության նախագահ (1944-1946)։ ԽՄԿԿ անդամ 1930 թվականից։ Քննադատվել է ստալինյան անհատի պաշտամունքին բուռն մասնակցության համար։

Կենսագրություն 
Նաիրի Զարյանը ծնվել է 1900 թվականի դեկտեմբերի 31-ին, Արևմտյան Հայաստանի Վանի նահանգի Խառակոնիս գյուղում։ Ծանր է եղել նրա մանկությունը։ Իր մանկությունը և պատանեկությունը Զարյանը նկարագրել է «Երկրորդ կյանք» հուշագրության մեջ։ Եղել է աղքատ ընտանիքի զավակ։ Գյուղում սիրված է եղել իբրև Խառակոնիսի ամենաընդունակ երեխաներից մեկը։ Ծնողները շուտ են մահացել՝ Հայաստանին և քրոջը թողնելով հորաքրոջ հույսին։ Ցեղասպանության տարիներին տեղահանել են նաև Խառակոնիսը։ Քրոջ հետ հասել է Արևելյան Հայաստան, այստեղ կորցրել քրոջը։ 1915 թվականին, թուրքական յաթաղանից հալածված, հազարավոր հայրենակիցների հետ միասին, Զարյանը գաղթում է Արևելյան Հայաստան, ապաստան է գտնում Երևանի և Դիլիջանի որբանոցներում։ Որբանոցներում նա մնում է մինչև 1921 թվականը և այնտեղ էլ ստանում միջնակարգ կրթություն։ Այստեղ մտերմացել է ապագա հայտնի գրող Գուրգեն Մահարու հետ, ով այդ տարիներին դեռ Գուրգեն Աճեմյան էր։ Հետո երկու ընկերները ծանոթացել են Եղիշե Չարենցի հետ, որը որբանոցի դաստիարակն էր։ Որբանոցի վերջին տարիներից սկսած՝ Զարյանի ամբողջ կյանքը կապված է եղել հայ գրականությանը։ Ավարտել է Երևանի թեմական դպրոցը, 1927 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը, 1933 թվականին՝ Լենինգրադի արվեստագիտության պետական ակադեմիայի գրական բաժնի ասպիրանտուրան։

Գրական-հասարակական գործունեություն 
Զարյանի կյանքում հիշարժան էր Եղիշե Չարենցի հետ հանդիպումը, որն էլ անունը փոխեց Նաիրի Զարյանի։ 1926 թվականին լույս է տեսել Զարյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ «Ջրանցքի կապույտ երկրում»։ Քաղաքացիական պատերազմին ու Հայաստանում տեղի ունեցող սոցիալական վերափոխումներին են նվիրված «Հրանուշը» (1925), «Նոյեմբերյան օրերին»(1926), «Ռուշանի քարափը» (1930), «Սաքո Միկինյան» (1935) պոեմները, «Հացավան» (1937, վերամշկ.՝ 1949, բեմ.՝ 1980) վեպը։

Գրական առաջին քայլերը արել է որբանոցում, 1918 թվականին տպագրվել է առաջին բանաստեղծությունը, իսկ 1969 թվականին՝ վերջին գիրքը։ Զարյանին հռչակ բերեցին նրա մի շարք բանաստեղծությունները, «Ռուշանի քարափը» (1930) պոեմը և «Հացավան» (1937-1947) վեպը, իսկ Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին նրա ստեղծագործությունները հայրենասիրական կրակ վառեցին ընթերցողների սրտում։ 1941-1945 թվականներին Զարյանը հրատարակեց «Մարտակոչ» (1941), «Շիրակաց հոգով», «Վրեժ» (1942) և «Լսեք դարեր» (1942) ժողովածուները։ Այդ շրջանի գործերից են «Ձայն հայրենական» պոեմը (1943) և «Արա Գեղեցիկ» դիցավիպական ողբերգությունը (1944 թ.), որը պատմում է հայոց թագավոր Արա Գեղեցիկի և Ասորեստանի թագուհի Շամիրամի պայքարի մասին։ Արա Գեղեցիկը, մերժելով իր հայրենիքը նվաճել ցանկացող Շամիրամի սերը, կռվի է ելնում նրա բանակի դեմ և հերոսաբար զոհվում։

Զարյանի դրամատիկական երկերից ուշագրավ են ետպատերազմյան տարիներին գրված «Աղբյուրի մոտ» (1948) և «Փորձադաշտ» (1950) կատակերգությունները։ Նրա ճանաչված գործերից է նաև «Հայերեն» բանաստեղծությունը, գրված՝ հայրենասիրական զգացումով։

1920-1930-ական թվականներին Նաիրի Զարյանը եղել է մի շարք պարբերականների պատասխանատու քարտուղար և խմբագիր։ Դրանցից կարելի է հիշատակել «Գրական դիրքերում», «Գրական սերունդ» ամսագրերը։ 1944-1946 թվականներին եղել է Հայաստանի գրողների միության վարչության նախագահը։ Հետագայում ընտրվել է Հայաստանի Գերագույն խորհրդի անդամ, վարել հանրային եռանդուն գործունեություն։ 1951-1958 թթ. եղել է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգմավոր, Խաղաղության պաշտպանության հայկական կոմիտեի նախագահ։

Հայկական թատրոնը բեմադրել է նրա «Արա Գեղեցիկ», «Այրող դիմակ», «Աղբյուրի մոտ», «Փորձադաշտ», «Արտավազդ և Կլեոպատրա» դրամաները։ 1980 թվականին Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնը բեմադրել է Զարյանի «Հացավանը»։ Կյանքի վերջին տարիներին Զարյանը որբանոցային տպավորությունների հիման վրա գրեց իր լավագույն արձակ գործերից մեկը՝ «Պարոն Պետրոսը և իր նախարարները»։

Բացասական վերաբերմունքը Չարենցի նկատմամբ 
1928 թվականի հունիսի 12-ին Նաիրի Զարյանը՝ «Գրական դիրքերում» ամսագրի խմբագիր Ն․ Դաբաղյանի ու գրական խորհրդի մի շարք այլ անդամների հետ հայտարարությամբ դիմում են ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմ ու բողոքում Չարենցի կողմից ամսագրի խմբագրական խորհրդի անդամ ընտրվելու դեմ։ Արդյունքում վերջինիս կրկին հանում են այդ կազմից։

1932 թվականի մարտին «Գրական թերթ»-ում (թիվ 2) տպագրվում է Զարյանի «Բաց նամակ Եղիշե Չարենցին» նյութը, որի մեջ գրում է. ««Էպիքական լուսաբացում» … դու ավելի ես նահանջում դեպի ինդիվիդուալիզմի ինքնահանգստացուցիչ հանգրվանը։ …Հիմնականում սխալ ես լուծում կլասիկներին օգտագործելու հարցը։ … Դու ինդիվիդուալիստորեն շարունակ դատում ես քո ուժեղության, իմաստության և վերափոխության մասին։ … Ինչո՞ւ դու չես գրում մի մոնումենտալ աշխատություն։ … Քո նահանջի և լռության պատճառն այն է …, որ դու … մասսաների հետ թույլ ես կապված…»: Հրապարակելով այս նամակը, նա բացահայտում է իր չարամիտ դիրքորոշումը Չարենցի հանդեպ, ինչն այդուհետ պետք է վերածվեր ոխերիմ թշնամանքի։

Պարգևներ 
1935 թվականի հունվարին «Ստալին» բանաստեղծության համար արժանացել է պետական բարձրագույն պարգևի՝ Լենինի շքանշանի։

Երկեր 
 Հրանուշը, Յերեւան, 1925։
 Ջրանցքի կապույտ երկրում (բանաստեղծությունների ժողովածու), Յերեւան, 1926։
 Նոյեմբերյան օրերին (պոեմ), Յերեւան, 1926։
 Ռուշանի քարափը (պոեմ), Յերեւան, 1930։
 Ռուշանի քարափը, Յերեւան, 1932, 152 էջ։
 Հատվածներ, Յերեւան, 1933, 280 էջ։
 Սաքո Միկինյան (պոեմ), Յերեւան, 1935։
 Ռուշանի քարափը, Յերեւան, 1936, 162 էջ։
 Հացավան, Յերեւան,  1937, 300 էջ։
 Հավերժական գագաթներ, Յերեւան,  1939, 308 էջ։
 Դյուցազնագիրք։ Ցարիցինյան դրվագներ, Երևան, 1940, 169 էջ։
 Մարտակոչ, Երևան, 1941։
 Վրեժ, Երևան, 1942։
 Շիկացած հոգով, Երևան, 1943, 192 էջ։
 Լսեք, դարեր, Երևան, 1943։
 Ձայն հայրենական (պոեմ), Երևան, 1943։
 Երկեր, հատ. 1–5, Երևան, 1945–1956:
 Արա Գեղեցիկ, Երևան, 1946, 142 էջ։
 Հացավան, Երևան, 1947, 452 էջ։
 Տնամերձ այգի, Երևան, 1947։
 Հացավան, Երևան, 1949, 527 էջ։
 Աղբյուրի մոտ, Երևան, 1950։
 Հատընտիր, Երևան, 1951, 363 էջ։
 Փորձադաշտ, Երևան, 1953։
 Ուղեգրություններ, Երևան, 1953, 248 էջ։
 Հացավան, Երևան, 1955, 580 էջ։
 Պարոն Պետրոսն ու իր նախարարները, Երևան, 1958, 544 էջ։
 Միհատորյակ, Երևան, 1959, 688 էջ։
 Սեր և գժտություն (պատմվածքներ, կոմեդիաներ, ուղեգրություններ, ակնարկներ), Երևան, 1960, 412 էջ։
 Հացավան, Երևան, 1960, 492 էջ։
 Արա Գեղեցիկ, Փարիզ, 1960, 104 էջ։
 Երկերի ժողովածու, հատ. 1–7, Երևան, 1962–1965, 1972:
 Սասնա Դավիթ, Երևան, 1966, 198 էջ։
 Արա Գեղեցիկ, Պէյրութ, 1966, 112 էջ։
 Սպասում եմ քեզ, Երևան, 1968, 207 էջ։
 Արտավազդ և Կլեոպատրա (ողբերգություն-պոեմ), Երևան, 1968։
 Արա Գեղեցիկ, Երևան, 1968, 212 էջ։
 Միհատորյակ, Երևան, 1976, 443 էջ։
 Հացավան, Երևան, 1977, 584 էջ։
 Երկրորդ կյանք, Երևան, 1982, 272 էջ։
 Երկերի ժողովածու, հատ. 1–4, Երևան, 1984–1985:
 Հատընտիր, Երևան, 2000, 214 էջ։
 Սասնա Դավիթ, Երևան, 2004, 363 էջ։
 Սասնա Դավիթ, Երևան, 2016, 272 էջ։

Թարգմանություններ 

 Առանց Լենինի-Լենինի պես (Բեմադրելու համար).- Երևան։ Պետհրատ, 1927.- 35 էջ.- (Կոմերիտ գրադարան)։
 Բելոռուսական գրականության անթոլոգիա.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1957.- 536 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ստեղծագործությունների մի մասը։
 Զվյագինցևա Վերա։ Ձմեռային աստղ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1960.- 159 էջ.- Բովանդ-ից՝ Հոկտեմբեր; Երգը; «Այս փոքրիկ հողը երևում է ինձ»; Առաջին ամառը Հայաստանում։
 Ընտիր էջեր ռուս սովետական պոեզիայի.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1963.- 543 էջ.- Բովանդ-ից՝ Բագրիցկի Էդուարդ. Ասք Ապանասի մասին (հատված); Զվյագինցևա Վերա. «Այս փոքրիկ հողը երևում է ինձ…»:
 Թաքուբոքու Իսիկավա։ Սորուն ավազ։ Թանկաներ (բանաստեղծություններ) /Ն. Զարյան, Ա. Մորիկյան.- Երևան։ Իրավունք, 2009.- 116 էջ.- (Համաշխարհային պոեզիա 26)։
 Լերմոնտով Միխայիլ։ Բորոդինո.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1954.- 14 էջ։
 Լերմոնտով Միխայիլ։ Երկերի ժողովածու երեք հատորով։ Հատոր 1. Բանաստեղծություններ; Պատանեկան պոեմներ.- Երևան։ Հայաստան, 1965.- 449 էջ.- Բովանդ-ից՝ Բորոդինո; Ա. Օ. Սմիռնովային։
 Կարդա և արտասանիր։ Ընթերցանութեան և արտասանութեան նյութեր ակումբների, խրճիթ-ընթերցարանների և կարմիր անկյունների համար։ Ժողովածու.- Երևան։ Պետհրատ, 1930.- 294 էջ.- Բովանդ-ից՝ Մաշաշվիլի Ալիո. Ահա մարդ։
 Կռիլով Իվան։ Առակներ (Հատընտիր).- Երևան։ Հայպետհրատ, 1944.- 125, 3 չհ. էջ.- Բովանդ-ից՝ Գյուղացին ու ոչխարը; Խոզը կաղնու տակ։
 Կռիլով Իվան։ Առակներ.- Երևան։ Հայաստան, 1969.- 158 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ստեղծագործությունների մի մասը։
 Կուպալա Յանկա։ Հատընտիր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1951.- 103 էջ.- Բովանդ-ից՝ Երկու բարդին; Ո՞վ է գալիս; Ալեսյա; Մանչուկն ու օդաչուն։
 Հայնե Հայնրիխ։ Երկեր երկու հատորով։ Հատոր 1. Բանաստեղծություններ; Երգերի գիրք; Ժամանակակից բանաստեղծություններ; Ռոմանցերո.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1958.- 419, 3 չհ. էջ։
 Հայրենիքի համար.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1943.- 63 էջ.- Բովանդ-ից՝ Վուրղուն Սամեդ. Ազատ ներշնչում։
 Հավերժություն։ Ռուս բանաստեղծները Հայաստանին.- Երևան։ Սովետական գրող, 1978.- 198 էջ.- Բովանդ-ից՝ Պուշկին Ա.Ս. Դոն; Զվյագինցևա Վ. Առաջին ամառը Հայաստանում։
 Հոքուներ և թանկաներ.- Երևան։ Հայաստան, 1965.- 94 էջ։
 Ճապոնական ծաղկեփունջ։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայաստան, 1966.- 166 էջ։
 Ճավճավաձե Իլիա։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Սովետական գրող, 1978.- 93 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ղվարելիի լեռներին։
 Մայակովսկի Վլադիմիր։ Անհաղթելի զենք։ Պաշտպանական և հայրենասիրական բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1942.- 72 էջ։
 Մայակովսկի Վլադիմիր։ Բանաստեղծություններ, պոեմներ։ Գիրք 1. Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայաստան, 1972.- 214 էջ.- Բովանդ-ից՝ Սերգեյ Եսենինին; Չորսհարկանի Խալտուրա։
 Մայակովսկի Վլադիմիր։ Ընտիր երկեր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1950.- 553.- Բովանդ-ից՝ Հոբելյանական; Սերգեյ Եսենինին; Չորսհարկանի խալտուրա։
 Մայակովսկի Վլադիմիր։ Հատընտիր։ Բանաստեղծություններ և պոեմներ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1940.- 336 էջ։ Վերատպությունը տե՛ս Հատընտիր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1955.- 596 էջ; Հատընտիր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1963.- 122 էջ; Հատընտիր.- Երևան։ Սովետական գրող, 1982.- 696 էջ.- (Ռուս դասականների գրադարան).- Բովանդ-ից՝ Հոբելյանական; Չորս հարկանի խալտուրա; Սերգեյ Յեսենինին։
 Մարշակ Ս. Գազանության վկայական։ Երգիծական բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1942.- 8 էջ։
 Մխարգրձելի Ստեպան։ Կենաց եղբայրության։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Սովետական գրող, 1980.- 44 էջ.- Բովանդ-ից՝ Փողոց, կամուրջ ու զառիվար։
 Նեկրասով Նիկոլայ։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1953.- 223 էջ.- Բովանդ-ից՝ Օրինակելի ճորտը։
 Նեկրասով Նիկոլայ։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1962.- 108 էջ.- Բովանդ-ից՝ Օրինակելի ճորտը՝ հավատարիմ Յակովը։
 Նեկրասով Նիկոլայ։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայաստան, 1971.- 124 էջ.- Բովանդ-ից՝ Օրինակելի ճորտը։
 Ողջույն քեզ Հայաստան։ Աշխարհի գրողները Խորհրդային Հայաստանի մասին.- Երևան։ ՀԿԿ Կենտկոմի հրատ., 1970.- 104 էջ.- Բովանդ-ից՝ Վերա Զվյագինցևա։
 Պուշկին Ալեքսանդր։ Բանաստեղծություններ։ Պոեմներ; Կապիտանի աղջիկը.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1949.- 364 էջ։

Մամուլ 
 Փառավոր հոբելյան։ «Գրական թերթ», 1948, № 4:

Գրականություն 
 Սուրեն Աղաբաբյան, Նաիրի Զարյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 1962, 220 էջ։
 Սուրեն Աղաբաբյան, Նաիրի Զարյան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1954, 132 էջ։
 Սովետահայ գրականության պատմություն, երկրորդ հատոր (1941-1964, հատորում զետեղված է «Նաիրի Զարյան» հոդվածը, որը գրել է Սուրեն Աղաբաբյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 655 էջ։
 Դարոնյան Ս., Նաիրի Զարյան։ Կյանքը և գործունեությունը, Ե., 1982։
 Սաֆարյան Վ., Նաիրի Զարյան։ Կյանքը և գործունեությունը, Ե., 1985։

Ծանոթագրություններ 

20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Հայ հրապարակախոսներ
Հայ հասարակական գործիչներ
20-րդ դարի հայ գրողներ
Հայ գրողներ
Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ
Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Հայ տղամարդ գրողներ
Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Խորհրդային բանաստեղծներ
20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Խորհրդային տղամարդ գրողներ