Ռուանդա
Ռուանդա (), պաշտոնապես՝ 'Ռուանդայի Հանրապետություն', ցամաքային երկիր է։ 
Կենտրոնական Աֆրիկայի Great Rift Valley տարածքում, որտեղ աֆրիկյան Մեծ լճերի տարածաշրջանը և Հարավարևելյան Աֆրիկան միանում են։ Ռուանդան գտնվում է Հասարակածից մի քանի աստիճան հարավ և սահմանակից է Ուգանդային, Տանզանիային, Բուրունդիին և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությանը։ Այն շատ բարձր է, ինչը նրան տալիս է «հազար բլուրների երկիր» մականունը, նրա տարածքում գերակշռում են արևմուտքում լեռները և հարավ-արևելքում սավաննաները, բազմաթիվ լճերը ողջ երկրով մեկ։ Կլիման բարեխառն և մերձարևադարձային է՝ յուրաքանչյուր տարի երկու անձրևային և երկու չոր եղանակներով։ Դա մայրցամաքային աֆրիկյան ամենախիտ բնակեցված երկիրն է. 10000 կմ2-ից ավելի տարածք ունեցող երկրների շարքում այն աշխարհի հինգերորդ ամենախիտ բնակեցված երկիրն է։ Նրա մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը Կիգալին է։

Որսորդ-հավաքիչները բնակեցրեցին այդ տարածքը քարի և երկաթի դարերում, հետագայում նաև բանտու ժողովուրդները։ Բնակչությունը միավորվեց նախ կլանների, ապա՝ թագավորությունների։ 15-րդ դարում թագավորներից մեկին՝ Գիհանգա թագավորին, հաջողվեց միացնել իր մերձավոր հարևան տարածքներից մի քանիսը, ստեղծելով Ռուանդայի թագավորությունը։ Ռուանդայի թագավորությունը իշխում էր տասնութերորդ դարի կեսերից, երբ թութսի թագավորները ռազմական ճանապարհով նվաճեցին մյուսներին, կենտրոնացրին իշխանությունը և գործադրեցին հակահութու քաղաքականություն։ 1897 թվականին Գերմանիան գաղութացրեց Ռուանդան որպես գերմանական Արևելյան Աֆրիկայի մի մաս, այնուհետ Բելգիան՝ 1916 թվականին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Երկու եվրոպական երկրներն էլ կառավարում էին Ռուանդայի թագավորի միջոցով, հավերժացնելով թութսիամետ քաղաքականությունը։ Հութու բնակչությունը ապստամբեց 1959 թվականին։ Նրանք կոտորեցին բազմաթիվ թութսիների և 1962 թվականին, նախագահ Գրեգուար Կայբանդայի գլխավորությամ, հիմնեցին անկախ, հուտուներով գերակշռող հանրապետություն։ 1973-ի ռազմական հեղաշրջումը տապալեց Կայբանդային և իշխանության բերեց Յուվենալ Հաբյարիմանային, որը պահպանեց հուտուամետ քաղաքականությունը։ 1990 թվականին թութսիների գլխավորած Ռուանդայի Հայրենասիրական ճակատը (ՌՀՃ) քաղաքացիական պատերազմ սկսեց։ Հաբյարիմանան սպանվեց 1994 թվականի ապրիլին։ Ռուանդայի ցեղասպանության ժամանակ սոցիալական լարվածություն բռնկվեց, որը տևեց հարյուր օր։ 1994 թվականի հուլիսին Ռուանդայի Հայրենասիրական ճակատը վերջ դրեց ցեղասպանությանը ռազմական հաղթանակով։

1994 թվականից Ռուանդան փաստացի կառավարվում է ՌՀՃ կողմից որպես միակուսակցական պետություն, իսկ  ՌՀՃ-ի նախկին հրամանատար Փոլ Կագամենը 2000 թվականից Ռուանդայի նախագահն է։ Մինչգաղութային ժամանակներից սկսած րկիրը կառավարվել է մի շարք կենտրոնացված ավտորիտար կառավարությունների կողմից։ Թեև Ռուանդան, համեմատած հարևան երկրների հետ, կոռուպցիայի ցածր մակարդակ ունի, այնուամենայնիվ այն ամենացածրն է կառավարության թափանցիկության, քաղաքացիական ազատությունների և կյանքի որակի չափանիշներով:։ Բնակչությունը երիտասարդ է և հիմնականում գյուղաբնակ. Ռուանդան ունի աշխարհի ամենաերիտասարդ բնակչությունից մեկը։ Ռուանդացիները կազմված են միայն մեկ մշակութային և լեզվական խմբից՝ Բանյարվանդայից, որը կազմված է երեք ենթախմբերից՝ հուտուներ, տուտսիներ և տվաներ։ Տուան անտառաբնակ պիգմայ ժողովուրդ է և հաճախ համարվում է Ռուանդայի ամենավաղ բնակիչների ժառանգները։ Քրիստոնեությունը երկրի ամենամեծ կրոնն է. Հիմնական և ազգային լեզուն կինյարվանդան է, որով խոսում են բնիկ ռուանդացիները, իսկ անգլերենը, ֆրանսերենը և սուահիլիը ծառայում են որպես լրացուցիչ պաշտոնական օտար լեզուներ։

Ռուանդայի տնտեսությունը հիմնականում հիմնված է բնական գյուղատնտեսության վրա։ Սուրճը և թեյը Ռուանդայից արտահանվող հիմնական մշակաբույսերն են։ Զբոսաշրջությունը արագ զարգացող ոլորտ է և այժմ երկրի արտարժույթի առաջատար աղբյուրն է։ Ռուանդան Աֆրիկյան միության, ՄԱԿ-ի, Ազգերի Համագործակցության, COMESA-ի, OIF-ի և Արևելաաֆրիկյան համայնքի անդամ է։

Պատմություն 
Այժմյան Ռուանդայի տարածքում մարդկանց բնակեցումը սկիզբ է առնում ամենաուշը վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանից՝ կա՛մ նեոլիթյան ժամանակաշրջանից մ.թ.ա. մոտ 8000 թ., կա՛մ երկարատև խոնավ ժամանակաշրջանին հաջորդող ժամանակներից՝ մ.թ.ա. մոտ 3000 թվականը:
Հնագիտական պեղումները ցույց են տվել որսորդ-հավաքիչների կողմից քարի դարի վերջում նոսր բնակեցման ապացույցներ, որին հաջորդել են վաղ երկաթե դարի ավելի խիտ բնակչություն, որոնք արտադրել են փորվածքներ խեցեղեն և երկաթյա գործիքներ։ Այս վաղ բնակիչները տվա պիգմեյ աբորիգենների, որսորդ-հավաքիչների նախնիներն էին, որոնք այսօր ևս բնակվում են Ռուանդայում:
Մ․թ․ա. 700-ից մինչև մ.թ. 1500 թվականները Բանտուի մի շարք խմբեր գաղթեցին Ռուանդա։ Նրանք անտառային հողերը մաքրեցին գյուղատնտեսության համար։  Անտառաբնակ տուաները կորցրեցին իրենց բնակավայրերի մեծ մասը և տեղափոխվեցին լեռների լանջեր։ Պատմաբանները Բանտու միգրացիայի բնույթի վերաբերյալմի քանի տեսություններ ունեն։ Տեսություններից մեկն այն է, որ առաջին վերաբնակիչները եղել են հուտուները, մինչդեռ թութսիները ավելի ուշ են գաղթել։ Այլընտրանքային տեսությունն այն է, որ միգրացիան եղել է դանդաղ և կայուն, երբ եկող խմբերը ինտեգրվել են գոյություն ունեցող հասարակությանը, այլ ոչ թե նվաճելայն։ Այս տեսության համաձայն, հուտուի և տուտսիի տարբերությունը առաջացել է ավելի ուշ և հավանաբար դասակարգային է եղել, քան ռասայական:

Տարածաշրջանում սոցիալական կազմակերպման ամենավաղ ձևը կլանն էր (ubwoko): Կլանները չէին սահմանափակվում գենեոլոգիական տոհմերով կամ աշխարհագրական տարածքով, դրանց մեծ մասում կային հուտու, տուտսի և տուա։ 15-րդ դարից կլանները սկսեցին միավորվել թագավորությունների։ Գիհանգա թագավորին հաջողվեց միավորել իր մերձավոր հարևան տարածքներից մի քանիսը և ստեղծել Ռուանդայի թագավորությունը։ Մինչ 1700 թվականը ներկայիս Ռուանդայի տարածքում գոյություն ուներ շուրջ ութ թագավորություն։ Դրանցից մեկը՝ Ռուանդայի Թագավորությունը, որը ղեկավարվում էր Թութսի Նիիգինյա կլանի կողմից, տասնութերորդ դարի կեսերից ավելի գերիշխող դարձավ։ Թագավորությունը իր ամենամեծ չափերին հասավ տասնիններորդ դարում, Կիգելի Ռուաբուգիրի թագավորի օրոք։ Ռուաբուգիրին նվաճեց մի քանի փոքր պետություններ, ընդլայնեց թագավորությունը արևմուտքում և հյուսիսում, նախաձեռնեց վարչական բարեփոխումներ։ Rwabugiri-ի փոփոխությունները հուտու և թութսի բնակչության միջև խզում առաջացրին։ Տուաները ավելի լավ էին ապրում քան մինչ թագավորության ժամանակները, նրանցից ոմանք դարձան արքունիքի պարողներ, սակայն դրանց թիվը պակասում էր։

1884 թվականի Բեռլինի կոնֆերանսը այդ տարածքը հատկացրեց Գերմանական կայսրությանը, որն այն հայտարարեց որպես Գերմանական Արևելյան Աֆրիկայի մաս։ 1894 թվականին հետախույզ Գուստավ Ադոլֆ ֆոն Գյոտցեն առաջին եվրոպացին էր, ով անցավ ողջ տարածքով, նա հարավ-արևելքից հասավ մինչև Կիվու լիճը և հանդիպեց թագավորին։
 1897 թվականին Գերմանիան թագավորի հետ դաշինք կնքելով իր ներկայությունը հաստատեց Ռուանդայում՝ սկիզբ դնելով գաղութատիրության դարաշրջանին։ Գերմանացիները երկրի սոցիալական կառուցվածքում էական փոփոխություն չարեցին, այլ իրենց ազդեցությունը պահեցին աջակցելով թագավորին և գոյություն ունեցող հիերարխիային, իշխանությունը փոխանցելով տեղական պետերին: 1916 թվականին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Բելգիական ուժերը ներխուժեցին Ռուանդա և Բուրունդի, իսկ ավելի ուշ՝ 1922 թվականին, նրանք սկսեցին կառավարել ինչպես Ռուանդան, այնպես էլ Բուրունդին որպես Ռուանդա-Ուրունդի անվանմամբ Մանդատային տարածքներ, որով և սկսվեց ավելի ուղղակի գաղութային կառավարման շրջան։ Բելգիացիները պարզեցրեցին և կենտրոնացրին իշխանության կառուցվածքը, կրթության, առողջապահության, հասարակական աշխատանքների և գյուղատնտեսության վերահսկման ոլորտում լայնածավալ ծրագրեր նախաձեռնեցին, ներառյալ նոր մշակաբույսերը և բարելավեցին գյուղատնտեսական տեխնիկան՝ փորձելով նվազեցնել սովի դեպքերը։ Ե՛վ գերմանացիները, և՛ բելգիացիները, Նոր իմպերիալիզմի զարթոնքին, առաջ մղեցին թութսիների գերակայությունը՝ համարելով հուտու և թութսի տարբեր ցեղեր։ 1935 թվականին Բելգիան ներդրեց ինքնության քարտի համակարգ, որը յուրաքանչյուր անհատի պիտակավորում էր որպես տուտսի, հուտու կամ տվա։ Թեև նախկինում հատկապես հարուստ հութուների համար հնարավոր էր դառնալ պատվավոր թութսի, նույնականացման քարտերը  դասերի միջև հետագա ցանկացած տեղաշարժ խոչընդոտում էին:

Բելգիան շարունակում էր կառավարել Ռուանդա-Ուրունդին (որի հյուսիսային մասը կազմում էր Ռուանդան) որպես ՄԱԿ-ի վստահության տարածք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ վերջնական անկախությունը վերահսկելու մանդատով։ Լարվածությունը սրվեց թութսիների, ովքեր հավանություն էին տալիս անհապաղ անկախությանը, և հուտու ազատագրման շարժման միջև, որն ավարտվեց 1959 թվականի Ռուանդայի հեղափոխությամբ. հութու ակտիվիստները սկսեցին սպանել տուտսիներին և ավերել նրանց տները՝ ավելի քան 100,000 մարդկանց ստիպելով ապաստան փնտրել հարևան երկրներում:
1961 թվականին հուտուամետ բելգիացիները անսպասելիորեն հանրաքվե անցկացրեցին, որտեղ երկիրը քվեարկեց միապետությունը վերացնելու օգտին։ Ռուանդան բաժանվեց Բուրունդիից և անկախություն ձեռք բերեց 1962 թվականի հուլիսի 1-ին, որը նշվում է որպես Անկախության օր՝ ազգային տոն։Հետևեցին բռնության ցիկլեր, երբ հարևան երկրներ բռնի տեղահանված թութսիները հարձակվեցին, իսկ հութուները վրեժխնդիր եղան տուտսիներին լայնածավալ ջարդերով և ռեպրեսիաներով։
1973 թվականին ռազմական հեղաշրջման արդյունքում իշխանության եկավ Յուվենալ Հաբյարիմանան։ Հութուների կողմնակալ խտրականությունը շարունակվեց, բայց տնտեսական բարգավաճում և թութսիների նկատմամբ բռնության նվազեցում էր դրսևորվում։Տվաները մարգինալացված մնացին և 1990 թվականին կառավարության կողմից գրեթե ամբողջությամբ դուրս էին մղվել անտառներից. շատերը մուրացկան դարձան։ 1989 թվականին Ռուանդայի բնակչությունը 1934 թվականի 1,6 մլն մարդուց աճել էր, հասնելով 7,1 մլն-ի, ինչը հանգեցրել էր հողի համար մրցակցության:

1990 թվականին Ռուանդայի Հայրենասիրական ճակատը (ՌՀՃ), թութսի փախստականներից կազմված ապստամբ խումբը, Ուգանդայի իրենց բազայից, ներխուժեց Հյուսիսային Ռուանդա՝ սկիզբ դնելով Ռուանդայի քաղաքացիական պատերազմին։ Խումբը, հիմնականում հութուներից կազմված կառավարությանը, մեղադրում էր փախստականների առջեւ ծառացած խնդիրների լուծման և դեմոկրատիզացման ձախողման համար։ Պատերազմում կողմերից ոչ մեկը չկարողացավ վճռական առավելություն ստանալ, սակայն 1992 թվականի շեմին այն թուլացրեց Հաբյարիմանայի հեղինակությունը և զանգվածային ցույցերը ստիպեցին նրան ընդդիմության հետ կոալիցիայի մեջ մտնել և ի վերջո ստորագրել 1993 թվականի Արուշայի համաձայնագիրը։ 1994 թվականի ապրիլի 6-ին Կիգալիի օդանավակայանի մոտ Հաբյարիմանայի ինքնաթիռը խոցվեց, ինչի հետևանքով նա սպանվեց։ Ինքնաթիռի խոցումը վերջ դրեց զինադադարին և Ռուանդայի ցեղասպանության սկիզբը դրեց։ Մոտավորապես 100 օրվա ընթացքում ժամանակավոր կառավարության հրամանով լավ ծրագրված հարձակումների արդյունքում 500,000-ից մինչև 1,000,000 թութսի և քաղաքանապես չափավոր հուտու սպանվեցին։ Շատ տվաներ նույնպես սպանվեցին, չնայած ուղղակի թիրախ չէին:

Թութսի ՌՀՃ-ն վերսկսեց իր հարձակումը և մեթոդաբար երկրի վերահսկողությունը վերցրեց իր ձեռքը՝ մինչև հուլիսի կեսերը նրա վերահսկողության տակ անցավ ողջ երկիրը։ Միջազգային արձագանքը ցեղասպանությանը սահմանափակ էր, խոշոր տերությունները չէին ցանկանում ընդլայնել ՄԱԿ-ի առանց այդ էլ չափազանց մեծ թվով խաղաղապահ ուժերը։ Երբ ՌՀՃ-ն ստանձնեց իշխանությունը, հաշվեհարդարից վախենալով մոտավորապես երկու միլիոն հութու փախան հարևան երկրներ, մասնավորապես Զաիր,  Բացի այդ, RPF-ի գլխավորած բանակը Կոնգոյի Առաջին և Երկրորդ պատերազմների հիմնական ռազմատենչն էր: Ռուանդայի ներսում սկսվեց հաշտեցման և արդարադատության շրջան՝ Ռուանդայի համար Միջազգային քրեական տրիբունալի (ICTR) հիմնադրմամբ և Գակակայի՝ գյուղական ավանդական դատարանների համակարգի վերականգնմամբ։ 2000 թվականից ի վեր Ռուանդայի տնտեսությունը, զբոսաշրջիկների թիվը, և մարդկային զարգացման ինդեքսը արագորեն աճել են, between 2006 and 2011 the poverty rate reduced from 57% to 45%, while life expectancy rose from 46.6 years in 2000 to 65.4 years in 2021.

Քաղաքականություն և կառավարություն 

Ռուանդան փաստացի միակուսակցական պետություն է որը 1994 թվականից՝ քաղաքացիական պատերազմի ավարտից ի վեր շարունակաբար ղեկավարվում է Ռուանդայի Հայրենասիրական ճակատի (ՌՀՃ) և նրա առաջնորդ Փոլ Կագամեի կողմից։ Թեև անվանապես Ռուանդան ժողովրդավարական երկիր է, սակայն ընտրությունները կեղծվում են տարբեր ձևերով, որոնք ներառում են ընդդիմադիր կուսակցությունների արգելում, քննադատների ձերբակալություն կամ սպանություն և ընտրակեղծիքներ։ ՌՀՃ-ի ղեկավարները վախենում են ոչ միայն այն բանից, որ իրենք կպարտվեն ազատ և արդար ընտրություններում, այլև այն կհանգեցնի ազգամիջյան բռնությունների վերսկսմանը։ ՌՀՃ-ը թութսիների գերակշռող կուսակցություն է, սակայն այլ համայնքներից նույնպես աջակցություն է ստանում։

Սահմանադրությունն ընդունվել է 2003 թվականին տեղի ունեցած համաժողովրդական հանրաքվեից հետո՝ փոխարինելով 1994 թվականից գործող անցումային սահմանադրությանը։ Սահմանադրությունը ենթադրում է ժողովրդավարության և ընտրությունների վրա հիմնված բազմակուսակցական կառավարման համակարգ։ Այնուամենայնիվ, սահմանադրությունը պայմաններ է սահմանում, թե ինչպես կարող են գործել քաղաքական կուսակցությունները։ Հոդված 54-ում ասվում է, որ «քաղաքական կազմակերպությունները չեն կարող հիմնվել ռասայի, էթնիկական խմբի, ցեղի, տոհմի, տարածաշրջանի, սեռի, կրոնի կամ որևէ այլ բաժանման վրա, որը կարող է խտրականության պատճառ դառնալ»: Ռուանդայի նախագահը պետության ղեկավարն էT, և լայն լիազորություններ ունի, ներառյալ Ռուանդայի կաբինետի հետ համատեղ քաղաքականություն մշակելը, զինված ուժերը ղեկավարելը, commanding the armed forces, պայմանագրեր բանակցելը և վավերացնելը, նախագահական հրամանների արձակելը, և պատերազմ կամ արտակարգ դրություն հայտարարելը։ Նախագահն ընտրվում է յոթ տարին մեկ, և նշանակում է վարչապետին և կառավարության բոլոր մյուս անդամներին։ Խորհրդարանը բաղկացած է երկու պալատից. Այն կազմում է օրենսդրությունը և սահմանադրությամբ լիազորված է վերահսկելու նախագահի և Կառավարության գործունեությունը։ Ստորին պալատը պատգամավորների պալատն է, որն ունի 80 անդամ՝ 5 տարի ժամկետով։ Այս տեղերից 24-ը վերապահված են կանանց, որոնք ընտրվում են տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնյաների համատեղ ժողովի միջոցով, ևս երեք տեղ վերապահված է երիտասարդներին և հաշմանդամներին, մնացած 53 տեղերն ընտրվում են համընդհանուր քվեարկությամբ՝ համամասնական ընտրակարգով։

Ռուանդայի իրավական համակարգը ընդհանուր առմամբ հիմնված է գերմանական և բելգիական քաղաքացիական իրավունքի համակարգերի վրա։ Դատական ​​իշխանությունը անկախ է գործադիր իշխանությունից, չնայած նախագահը և Սենատը ներգրավված են Գերագույն դատարանի դատավորների նշանակման հարցում։ Human Rights Watch-ը գնահատել է Ռուանդայի կառավարության արդարադատության իրականացման գործում արձանագրված առաջընթացը, ներառյալ մահապատժի վերացումը, բայց միևնույն ժամանակ մեղադրել է կառավարության անդամների կողմից դատական ​​համակարգին միջամտելը, ինչպես օրինակ՝ քաղաքական դրդապատճառներով դատավորների նշանակումը, Դատախազության լիազորությունների չարաշահումը և ճնշումը դատավորների վրա՝ որոշակի որոշումներ կայացնելիս։ Սահմանադրությունը նախատեսում է երկու տեսակի դատարաններ՝ սովորական և մասնագիտացված։ Սովորական դատարաններն են Գերագույն դատարանը և շրջանային դատարանները, մինչդեռ մասնագիտացված դատարանները ռազմական դատարաններն են։ Գործում է նաև առևտրային դատարանների համակարգը, որը ստեղծվել է 2011 թվականին, առևտրային դատավարություններն արագացնելու համար։ 2004-ից 2012 թվականներին գործում էր Գակակայի դատարանների համակարգը , Գակական՝ Ռուանդայի ավանդական դատարանը, որը գործում էր գյուղերի և համայնքների կողմից։ Այն վերածնվեց՝ արագացնելու ցեղասպանության կասկածյալների դատավարությունը։ Դատարանին հաջողվեց վերացնել ցեղասպանության դեպքերի կուտակումները, սակայն արժանացավ իրավապաշտպան խմբերի քննադատությանը, քանի որ այն չէր համապատասխանում իրավական արդար չափանիշներին։

Ռուանդան համեմատած աֆրիկյան այլ երկրների մեծ մասի հետ կոռուպցիայի ցածր մակարդակ ունի։ 2014 թվականին Transparency International-ը  Ռուանդային դասել է որպես հինգերորդ Սուբ-Սահարական Աֆրիկա 47 երկրների և 55-րդ ամենամաքուրը աշխարհի 175 երկրների մեջ։ Սահմանադրությունը նախատեսում է օմբուդսմեն, որի պարտականությունները ներառում են կոռուպցիայի կանխարգելումը և պայքարը դրա դեմ։ Պետական ​​պաշտոնյաները (ներառյալ նախագահը) սահմանադրությամբ պարտավոր են հայտարարել իրենց ունեցվածքը օմբուդսմենին և հանրությանը. նրանք, ովքեր չեն կատարում պահանջները, կասեցվում են պաշտոնից: Չնայած դրան, Human Rights Watch-ը նշում է լայնածավալ քաղաքական ռեպրեսիաներ ողջ երկրում, ներառյալ ապօրինի և կամայական կալանավորումներ, սպառնալիքներ կամ ահաբեկման այլ ձևեր, անհետացումներ, քաղաքական դրդապատճառներով դատավարություններ և խաղաղ բողոքի ակցիա իրականացնող քաղաքացիների կոտորածներ։

Ռուանդան ՄԱԿ-ի, Աֆրիկյան միության, Ֆրանկոֆոնիայի, Արևելյան Աֆրիկայի Համայնքի], և Ազգերի Համագործակցության անդամ է։ Երկար տարիներ Հաբիարիմանայի ռեժիմի օրոք երկիրը սերտ կապեր էր պահպանում Ֆրանսիայի, ինչպես նաև նախկին գաղութատեր Բելգիայի հետ։. Այնուամենայնիվ, ՌՀՃ-ի կառավարության օրոք, Ռուանդան ձգտեց ավելի սերտ կապեր հաստատել Արևելյան Աֆրիկայի համայնքի հարևան երկրների և անգլախոս աշխարհի հետ։ Դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Ֆրանսիայի հետ դադարեցվել են 2006 թվականին, երբ ֆրանսիացի դատավորը Ռուանդայի պաշտոնյաների դեմ մեղադրանք ներկայացրեց, չնայած 2010 թվականի դրանց վերականգնմանը,  երկեւ երկրների միջև հարաբերությունները լարված էին մնում։. Կոնգոյի Առաջին և Երկրորդ պատերազմներում Ռուանդայի մասնակցության պատճառով Կոնգոյի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության հետ հարաբերությունները լարված էին։ Կոնգոյի բանակը պնդում էր, որ Ռուանդան հարձակումներ է գործել իրենց զորքերի վրա, մինչդեռ Ռուանդան մեղադրում էր Կոնգոյի կառավարությանը Հյուսիսային և Հարավային Կիվու նահանգներում հուտու ապստամբներին ճնշելու ձախողման մեջ։ 2010 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպությունը զեկույց հրապարակեց, որում Ռուանդայի բանակին մեղադրում էր Կոնգոյի Դեմոկրատական ​​Հանրապետությունում Կոնգոյի Առաջին և Երկրորդ պատերազմների ընթացքում մարդու իրավունքների լայնածավալ խախտումների և մարդկության դեմ հանցագործություններ կատարելու մեջ։ Ռուանդայի կառավարությունը հերքեց բոլոր մեղադրանքները։ Հարաբերությունները էլ ավելի վատացան 2012 թվականին, երբ Կինշասան Ռուանդային մեղադրեց արևելյան Կոնգոյում M23 ապստամբությանը աջակցելու մեջ։ 2015 թվականի դրությամբ խաղաղությունը վերականգնվել է և հարաբերությունները բարելավվում են։ Ռուանդայի հարաբերությունները Ուգանդայի հետ նույնպես լարված էին 2000-ականներն։ Հարաբերությունները սրվեցին 1999 թվականի երկու երկրների բանակների միջև բախումից հետո, երբ Կոնգոյի Երկրորդ պատերազմում Ռուանդան աջակցում էր հակառակորդ ապստամբ խմբերին, սակայն էապես բարելավվեցին 2010 թվականից։ 2019 թվականին երկու երկրների հարաբերությունները վատթարացան, և Ռուանդան փակեց իր սահմանները Ուգանդայի հետ։

Վարչական բաժանումներ 

Մինչ արևմտյան գաղութացումը, Ռուանդայի կառավարման համակարգն ուներ քաղաքական բազմակարծության և իշխանության բաշխման քվազի-համակարգ։ Չնայած խիստ հիերարխիային, նախագաղութային համակարգը կարողացել էր ձեռք բերել «կենտրոնացված իշխանության և ապակենտրոնացված ինքնավար միավորների» կայացած, համաձայնեցված համակարգ։ Միապետի օրոք ընտրված առաջնորդը կառավարում էր գավառ, որը բաժանված էր հողի հետ կապված հարցերը, իսկ մյուսը վերահսկում էր անասունները։ Թագավորը (մվամին) վերահսկումն իրականացնում էր գավառների, շրջանների, բլուրների և թաղամասերի համակարգի միջոցով։
2003 թվականի դրությամբ սահմանադրությունը Ռուանդան բաժանել է գավառների (ինտարա), շրջանների (ուտուրե), քաղաքների, մունիցիպալիտետների, քաղաքների, սեկտորների (imirenge), բջիջների (utugari) և գյուղերի (imidugudu)։ Ավելի մեծ տարածքները և նրանց սահմանները սահմանվում են խորհրդարանի կողմից։ 2006 թվականի հունվարին Ռուանդան վերակազմավորվեց այնպես, որ տասներկու նահանգները միավորվելով կազմեցին՝ հինգ, իսկ 106 շրջանները՝ երեսունի։ 2006 թվականին գծված ներկայիս սահմանները նպատակաուղղված են ապակենտրոնացնել իշխանությունը և վերացնել հիշողությունները հին համակարգի և ցեղասպանության հետ։ Տասներկու նահանգների նախկին կառուցվածքը, որ կապված էր խոշորագույն քաղաքների հետ, փոխարինվեց աշխարհագրության վրա հիմնված հինգ գավառներով։ Դրանք են Հյուսիսային նահանգը, Հարավային նահանգը, Արևելյան նահանգը, Արևմտյան նահանգը և  Կիգալիի քաղաքապետարանը՝ կենտրոնում։

Հինգ նահանգները հանդես են գալիս որպես միջնորդներ ազգային կառավարության և իրենց կազմի մեջ մտնող շրջանների միջև՝ ապահովելու ազգային քաղաքականության իրադործումը շրջանային մակարդակում։ Ռուանդայի ապակենտրոնացված կառավարման համակարգը, որը մշակվել է Տեղական ինքնակառավարման նախարարության կողմից, «նահանգում կառավարման խնդիրները համակարգելը, ինչպես նաև մոնիտորինգի և գնահատման» պատասխանատվությունը վերագրում է տեղական մարմիններին։ Նահանգները ղեկավարում են նահանգապետերի կողմից, ովքեր նշանակվում են նախագահի կողմից և հաստատվում Սենատի կողմից։ Շրջանները պատասխանատու են հանրային ծառայությունների մատուցման համակարգման և տնտեսական զարգացման  համար։

Աշխարհագրություն 

26,338 քառակուսի կիլոմետր (10,169 քառակուսի մղոն) տարածքով Ռուանդան իր մեծությամբ աշխարհի 149-րդ երկիրն է,  և չորրորդ ամենափոքր երկիրը՝ Աֆրիկայում Գամբիայից, Էսվատինիից և Ջիբութիից հետո։ Չափերով այն համեմատելի է Բուրունդիի, Հաիթիի և Ալբանիայի հետI։ Երկիրն ամբողջությամբ գտնվում է մեծ բարձրության վրա. ամենացածր կետը Ռուսիզի գետն է՝ ծովի մակարդակից 950 մետր (3117 ֆտ) բարձրության վրա Ռուանդան գտնվում է Կենտրոնական/Արևելյան Աֆրիկայում, այն արևմուտքում սահմանակից է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությանը, հյուսիսից՝ Ուգանդային, արևելքում Տանզանիային և հարավում՝ Բուրունդիին։ Ռուանդան գտնվում է հասարակածից մի քանի աստիճան հարավ և դեպի ծով ելք չունի։ Մայրաքաղաք Կիգալին գտնվում է Ռուանդայի կենտրոնին մոտ։

Կոնգոյի և Նեղոսի հիմնական ջրհավաք ավազանների միջև ընկած ջրբաժանն անցնում է հյուսիսից հարավ Ռուանդայի միջով, որտեղ երկրի տարածքի ջրերի մոտ 80%-ը թափվում է Նեղոս, իսկ 20%-ը՝ Կոնգո Ռուսզի գետով և Տանգանիկա լճով։ Երկրի ամենաերկար գետը Նյաբարոնգոն է, որը սկիզբ է առնում հարավ-արևմուտքից, հոսում է հյուսիս, արևելք, և հարավ-արևելք, այնուհետ այն միաձուլվելով Ռուվուբուի հետ, կազմում է Կագերա գետը։ Այնուհետ Կագերան հոսում է դեպի հյուսիս՝ Տանզանիայի հետ արևելյան սահմանով։ Նյաբարոնգո-Կագերան ի վերջո թափվում է Վիկտորիա լիճը։ Ռուանդան ունի բազմաթիվ լճեր, որոնցից ամենամեծը Կիվու լիճն է։ Այս լիճը զբաղեցնում է Ալբերտինի ճեղքվածքի հատակը Ռուանդայի արևմտյան սահմանի երկարության մեծ մասի երկայնքով և առավելագույն խորությամբ 480 մետր։ Այն աշխարհի քսան ամենախոր լճերից մեկն է Մյուս խոշոր լճերն են Բուրերա, Ռուհոնդո, Մուհազի, Ռվերու և Իհեմա։

Կենտրոնական և արևմտյան Ռուանդայում գերակշռում են լեռները, և երկիրը երբեմն ֆրանսերենով անվանում են «Pays des mille collines» («Հազար բլուրների երկիր»։ Դրանք Ալբերտին Ռիֆտ լեռների մի մասն են, հարում են Արևելյան Աֆրիկայի ճեղքվածքի Ալբերտինյան հատվածին, որն անցնում է հյուսիսից հարավ Ռուանդայի արևմտյան սահմանով։ Ամենաբարձր գագաթները գտնվում են հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Վիրունգա հրաբխային շղթայում, որը ներառում է Կարիսիմբի լեռը՝ Ռուանդայի ամենաբարձր՝ 4507 մետր բարձրությամբ, կետը։. Երկրի արևմտյան հատվածը գտնվում է Ալբերտին Ռիֆտի լեռնային անտառների էկոշրջանում։ Այն ունի 1500-ից 2500 մետր բարձրություն։ Երկրի կենտրոնը առավելապես գլորվող բլուրներն են, իսկ արևելյան սահմանային շրջանը բաղկացած է սավաննաներից, հարթավայրերից և ճահիճներից։.

Կլիմա 
Կլիման մերձհասարակածային է։ Գետային ցանցը խիտ է։ Գլխավոր գետը Կագերան է (Նեղոսի ակունքներից), խոշոր լիճը՝ Կիվուն։ Տարածված են սավաննաները և խոնավ մշտադալար անտառները։

Կլիմա

Ռուանդան ունի բարեխառն արևադարձային բարձրլեռնային կլիմա, ավելի ցածր ջերմաստիճանով, քան բնորոշ է հասարակածային երկրներին՝ բարձր դիրքի պատճառով։ Կիգալիում, որը գտնվում է երկրի կենտրոնում, օրական միջին ջերմաստիճանի միջակայքը 15-ից 28 °C (59 և 82 °F), տարվա ընթացքում փոքր տատանումներով։ Լեռնային արևմուտքը և հյուսիսը հիմնականում ավելի զով են, քան ցածրադիր արևելքը. Տարվա ընթացքում երկու անձրևոտ ժամանակահատված կա՝ առաջինը տևում է փետրվարից հունիս, իսկ երկրորդը՝ սեպտեմբերից դեկտեմբեր։ Սրանց բաժանում են երկու չոր սեզոններ՝ հիմնականը՝ հունիսից սեպտեմբեր, որի ընթացքում հաճախ ընդհանրապես անձրև չի լինում, և ավելի կարճ և ավելի քիչ ուժեղ՝ դեկտեմբերից փետրվար։. Երկրի արևմուտքում և հյուսիս-արևմուտքում տարեկան ավելի շատ տեղումներ են լինում, քան արևելքում և հարավ-արևելքում. Գլոբալ տաքացումը հանգեցրել է անձրևային եղանակների փոփոխության։ Ըստ Ռազմավարական կանխատեսման խմբի զեկույցի՝ կլիմայի փոփոխությունը նվազեցրել է տարվա ընթացքում անձրևոտ օրերի քանակը, բայց նաև առաջացրել է տեղատարափ անձրևների հաճախականության աճ։ Երկու փոփոխություններն էլ դժվարություններ են առաջացրել ֆերմերների համար, նվազեցրել են բերքատվություն։ Ռազմավարական կանխատեսումը Ռուանդան բնութագրում է որպես արագ տաքացող երկիր՝ հիսուն տարվա ընթացքում միջին ջերմաստիճանի 0,7 °C-ից մինչև 0,9 °C աճ։

Բնություն 
Մակերևույթը խիստ կը տըրտված, 1500–2000 մ բարձրությամբ սարահարթ է՝ կազմված մինչքեմբրիի բյուրեղային և մետամորֆային ապարներից Արմ, բարձրադիր (մինչև 3000 մ) եզրը զառիթափ իջնում է դեպի Կիվու լիճը։ Հսարմում Վիրունգա հրաբխային լեռներն են (Կարիսիմբի լեռ, 4507 մ)։ Կլիման մերձհասարակածային է։ Կիգալիում միջին ամսական ջերմաստիճանը 20–21°C է։ Տարեկան տեղումները 1000–1500 մմ են, Վիրունգա լեռներում մինչև 2000 մմ․ Գետային ցանցը խիտ է․ Գլխավոր գետը Կագերան է (Նեղոսի ակունքը) խոշոր լիճը Կիվուն է։ Տարածված են երկրորդային սավաննաները, Վիրունգա լեռներում՝ լեռնային կարմրահողերի վրա․ մշտականաչ խոնավ անտառներն ու բարձրլեռնային արևադարձային բուսականությունը։ Համարյա բնաջնջված է նախկին հարուստ կենդանական աշխարհը։ Արգելանոցներում պահպանվել են այծքաղներ, գոմեշներ, ռնգեղջյուրներ, գետաձիեր, զեբրեր, առյուծներ, հովազներ, կոկորդիլոսներ ևն։

Պատմություն 
Ռուանդան երկար տարիներ եղել է գերմանական, ապա՝ բելգիական գաղութ։ 1918 թվականին Ազգերի լիգայի որոշմամբ դարձել է Բելգիայի պրոտեկտորատ։ 1960 թվականին լուծարվել է թութսիների միապետությունը, իսկ 1962 թվականի հուլիսի 1-ին ձեռք է բերել անկախություն։

Անկախության առաջին տարիներին (1963–1965) Ռուանդայում սրվեցին հարաբերությունները բնիկ հուտու և թութսի էթնիկ խմբերի միջև, և տեղի ունեցան արյունահեղ ընդհարումներ։ 1973 թվականի հուլիսին ռազմական հեղաշրջման հետևանքով թութսիների նկատմամբ վարվող քաղաքականությունը խստացվեց, և նրանց զգալի մասը տարագրվեց Ուգանդա։ Այնտեղ ձևավորվեց Ռուանդայի հայրենասիրական ճակատը (ՌՀՃ), որն արտաքին քաղաքականության մեջ կողմնորոշվեց դեպի ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիա։ 1990-ական թվականներին տնտեսական դժվարությունների սրման և ՌՀՃ-ի զինված խմբավորումների երկիր ներխուժելու պատճառով սկիզբ առավ թութսիներին դավադրության մեջ մեղադրելու մի գործընթաց, որի հետևանքով 1994 թվականին ծայրահեղական հուտուների ռազմականացված խմբավորումներն իշխանությունների ցուցումով կոտորեցին ավելի քան 300 հազար թութսիների և չափավորական հուտուների։ Այդ կոտորածները (1994 թվականի ապրիլի 6-ից հուլիսի 16-ը) որակվել են որպես ռուանդական ցեղասպանություն և ճանաչվել միջազգայնորեն։ Այդ նույն թվականին իշխանության եկավ ՌՀՃ-ն և 1994–1997 թվականներին շարունակեց հուտուների դեմ ռազմական գործողությունները՝ արդեն երկրի հյուսիս-արևմուտքում։ 2005 թվականի մարտի 31-ին իշխանության եկավ Ռուանդայի ազատագրման ժողովրդական ուժեր ապստամբական խմբավորումը, որը դատապարտեց ցեղասպանությունն ու հայտարարեց զինված պայքարի ավարտը։

Բնակչություն 
Երկրի բնակչության 80 %-ը պատկանում է բանտու-բանյառուանդա լեզվաընտանիքին, որի մեջ մտնում են հուտու (բահուտու)՝ 88 %, թութսի՝ 11 %, գաճաճ (պիգմեյ)՝ 1 %, էթնիկ խմբերը։ Բնակվում են նաև եվրոպացիներ և ասիացիներ։ Խոշոր քաղաքներն են Կիգալին, Գիտատաման, Բուտարեն։

Տնտեսություն 
Բնակիչների հիմնական զբաղմունքըերկրագործությունն է. մշակում են սրճենի, թեյ, սորգո, բատատ, եգիպտացորեն, քինաքինա, շաքարեղեգ, ծխախոտ, գետնանուշ։ Կան գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ձեռնարկություններ։
Գյուղական կացարանները շրջափակված են ցցապատով և տեղադրված են բլուրների լանջերին։ Ժողովրդական արվեստներից տարածված են զամբյուղների ու խսիրների հյուսումը, մետաղե զարդերի և փայտե կահկարասիների պատրաստումը։

Տես նաև 
 Ցեղասպանություն Ռուանդայում

Ռուանդա
Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ
ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ
Ֆրանսախոս երկրներ
Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ
Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ