Հայկական պատարագ
Հայկական պատարագ (պահլ.՝ փաթարագ, զենդ.՝ փաիթիրագայամի) , Հայ Առաքելական Եկեղեցու և Հայ Կաթողիկե Եկեղեցու պատարագի արարողությունն է։ Պատարագը քրիստոնեական գլխավոր աստվածապաշտական արարողությունն է, որը Հաղորդության խորհրդի ծեսի և արարողությունների ամբողջական մշակված համակարգն է։

Պատմություն 
Հին Կտակարանում պատարագ բառը նշանակել է ընծա, զոհ և ողջակեզ։ 2-րդ դարից սկսած և նշանակել է մարդկության փրկության համար Հիսուս Քրիստոսի զոհաբերումը՝ պատարագվելը խաչի վրա։ Պատարագը նվիրված է Քրիստոսի և իր աշակերտների վերնատանը ունեցած ընթրիքի հիշատակին; Քրիստոնեական բոլոր եկեղեցիներում էլ այն հիմնական արարաողություններից մեկն է և ունի հանդիսավոր բնույթ։ Ըստ քրիստոնեական ավանդության, վերջին ընթրիքի ժամանակ, Քրիստոսը հացը բաժանել է 12 առաքյալներին, գինու բաժակը բարձրացրել, և ասել է. 
 
Քրիստոսը այս խորհուրդը տվել է իր աշակերտներին հրեական բաղարջակերաց տոնի կատարման ժամանակ, որը Մովսես մարգարեի օրենքներով հաստատված տոն էր։ Տոնի ժամանակ հրեաներին հիշեցնելու համար, որ աստված ինչպես է իրենց փրկել գերությունից և իրեն ժողովուրդ ընտրել, որպես ընծա զոհել են մեկ տարեկան արու, անարատ գառ։ Հետևելով հրեաներին քրիստոնեաները 1-ին դարի վերջում ստեղծել են իրենց պատարագը, իսկ 4-րդ դարի վերջում արդեն մի քանի պատարագ ։ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչին վերագրված պատարագը  Սուրբ Թադևոսի, Սոեւրբ Բարսեղի և Սուրբ Աթանասի պատարագների ամփոփումն է։

Դարերի ընթացքում հայկական պատարագամատույցը հետզհետե հղկվել, հարստացել և ճոխացել է, իր մեջ ներառելով նոր շարականներ, երգեր և սրբասացություններ։ Հայկական պատարագը երկար դարերի ընթացքում ձևափոխվել և հարստացել է, ոչ միայն մինչև 12-րդ դարը, երբ Ներսես Շնորհալին բերել է նրան վերջնական տեսքի։ Այդ վիճակում պատարագը հասել է 19-րդ դարի վերջին քառորդ, երբ էլ ձայնագրվել և հրատարակվել է հայկական ձայնանիշերով։

Կառուցվածք 
Թեև դարերի ընթացքում հայկական պատարագը ընդարձակվել և ճոխացել է, բայց անուամենայնիվ այն աչքի է ընկնում իր կառուցվածքի պարզությամբ։ Հայկական պատարագը չորս մասի է բաժանվում։

 Առաջին մասը սկսվում է «Սուրբ Աստուած» օրհներգից և ավարտվում «Քրիստոս ի մեր մեջ հայտնեցաւ»-ով, երբ հացով ու գինիով սկիհը սեղան է բերվում և կարդացվում է «Հավատո հանգանակը»։
 Երկրորդ մասով սկսում է բուն պատարագը, բերված հացի ու գինու օրհնությամբ, Եսայի մարգարեության, սերովբեների ու քերովբեների փառաբանությամբ և ավարտվում է «Հոգի աստուծոյ» օրհներգով։
 Երրորդ մասը, որն հավանաբար ավելի ուշ շրջանում է ստեղծվել, ներկայացնում է քրիստոնեայի խնդրանքը։ Այս մասի կենտրոնում «Հայր մեր» տերունական աղոթքն է, սկզբից որպես բարեխոսություն ննջեցյալների համար, իսկ վերջից՝ իր մեղքերի թողության աղերս։
 Չորրորդ մասը պատկերում է այն պահը, երբ քահանան սրբագործված հացն ու գինին բաժանում է հավատացյալներին։

Ժամանակին պատարագը կատարվել է  շաբաթվա բոլոր օրերին։ Եղել են նաև օրվա մեջ մեկից ավելի պատարագներ։ Այսպիսի դեպքերի համար եկեղեցիներին կից մատուռներ են կառուցվել։Այմ պատարագները կատարվում են շաբաթ, կիրակի և տոն օրերին։

Այժմ պատարագը հանդիսավոր արարողություն է, որն սկսում է քահանաների զգեստավորման ծեսով, «Խորհուրդ խորինի» երգեցողությամբ։ Դրամ հետևում է պատարագի կատարումը, որին մասնակցում են պատարագիչը, սարկավագներ, դպիրներ, երգչախումբ և մենակատարներ։ Հանդիսավոր պատարագներին մասնակցում են նաև բարձրաստիճան հոգևորականներ, որոնք հանդես են գալիս նաև հրատապ հարցերին նվիրված քարոզով։

Երաժշտություն 

Պատարագի երաժշտությունը հայկական մասնագիտացված մոնոդիական երգարվեստի հնագույն ժանրերից է, իր արտասանվող, երգվող հատվածներով մտահղացված է որպես եկեղեցական, ծիսական ստեղծագործություն։ Ժամանակի ընթացքում հարստացվել է նոր երգերով, լրացվել վերախմբավորվել և այդ բանում նշանակալից դեր կատարել Ներսես Շնորհալին։ Խազերով գրված պատարագի մասեր պահպանվել են 11 և 12-րդ դարերից, ամբողջականը 13-րդ դարից։ Խազերի՝ գործածությունից դուրս գալուց հետո, բանավոր փոխանցվելով պատարագը կրել է փոփոխություններ։ Նիկողոս Թաշչյանը և Մակար Եկմալյանը գրառել են (նոր հայկական ձայնագրությամբ) հիմնականում Գևորգ Դ Կոստանդնուպոլսցու երգածից, հրատարակվել է 1874 և 1878 թվականներին։

Գրականություն 
 Պատարագամատոյց Հայաստանեայց եկեղեցւոյ,
 Հովհաննես Արճիշեցի, «Մեկնություն Պատարագի», Սբ. Էջմիածին, 1999թ.
 Պատարագամատոյց ըստ արարողութեան Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցւոյ, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 2002թ.
 Վաչե ծ. վրդ. Իգնատիոսյան, «Մեր Ս. Պատարագը», Երևան, 1999թ.
 Անդրանիկ ծ. վրդ. Կռանեան, «Հայ ծիսական պաշտամունքը», Պեյրութ, 2001թ.
 Տիրան արքեպիսկոպոս Ներսոյեան, «Համառօտ մեկնութիւն Պատարագամատոյցի Հայաստանեայց Առաքելական ուղղափառ եկեղեցւոյ», Փարիզ, 1999թ.
 Նորայր արք. Պողարեան, «Ծիսագիտութիւն», Նյու Յորք, 1990թ.
 Խորէն աւագ քահանա Փէհլիվանեան, «Համառօտ բացատրութիւն տօնից եւ ծիսից Հայաստանեայց Առաքելական Ուղղափառ Սբ. Եկեղեցւոյ», Կ. Պոլիս, 1898թ.
 Վահե սարկավագ Թորոսյան, «Արդի պատարագամատույցի ծածուկ աղոթքները հայ մեկնողական գրականության մեջ», մագիստրոսական թեզ, Սբ. Էջմիածին, 2015թ.
 Ղեւոնդ արքեպիսկոպոս Չէպէյեան, «Հայ եկեղեցւոյ եօթը խորհուրդները», Անթիլիաս-Լիբանան, 1988թ.

Ծանոթագրություններ 

Հայ Առաքելական Եկեղեցի