Ռաֆայել Վահանյան
Ռաֆայել Արտյոմի Վահանյան (ծնված ), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր, այդ կոչմանն արժանացած հայաստանցի առաջին շախմատիստը։ 1989 թվականի ԽՍՀՄ չեմպիոն, ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում շախմատային օլիմպիադաների (1984 և 1986 թթ.), աշխարհի թիմային երկու առաջնությունների (1985 և 1989 թթ.) և Եվրոպայի թիմային երեք առաջնությունների (1980, 1983, 1989 թթ.) հաղթող։ Երևանի պատվավոր քաղաքացի (2012 թ.)։

Կենսագրություն 
Շախմատ խաղալ սովորել է 5 տարեկանում։ Ֆիզիկայի ուսուցիչ նրա հայրը շախմատի մոլի սիրահար էր և ողջունում էր որդու զբաղմունքը։ 16 տարեկանում Ռաֆայելը դարձավ ԽՍՀՄ դպրոցականների չեմպիոն, իսկ 18-ում՝ Նիդերլանդների Գրոնինգեն քաղաքում կայացած միջազգային պատանեկան մրցաշարի հաղթողներից մեկը։

1969 թվականին Լենինգրադում Խորհրդային Միության երիտասարդ երեք վարպետների (Վահանյան, Միխայիլ Շտեյնբերգ և Անատոլի Կարպով) մրցախաղ-մրցաշարում որոշվում էր Ստոկհոլմում կայանալիք աշխարհի առաջնության մասնակիցը։ Հաղթեց Կարպովը, բայց, թվում էր, թե այդ մրցակցությունը կշարունակվի երկար տարիներ։ Սակայն վաղ մահը կտրեց Շտեյնբերգի կյանքի թելը։ Վահանյանն աշխատում էր հետ չմնալ Կարպովից։ Իր հասակակից ընկերոջից ընդամենը մեկ տարի անց նա դարձավ միջազգային գրոսմայստեր։ Դա տեղի ունեցավ 1971 թվականին Վռնյաչկա Բանյայում կայացած մրցաշարում, որտեղ նա 15 հնարավորից վաստակեց 11 միավոր՝ առաջ անցնելով անվանի շախմատիստներ Լյուբոմիր Լյուբոևիչից, Լեոնիդ Շտեյնից, Բորիսլավ Իվկովից։ ՖԻԴԵ-ի կոնգրեսը Վահանյանին գրոսմայստերի կոչում շնորհեց բացառության կարգով, քանի որ նա դեռևս չէր կրում միջազգային վարպետի կոչում։ Նա դարձավ գրոսմայստերի կոչմանն արժանացած հայաստանցի առաջին շախմատիստը։

Խորհրդային շախմատի գագաթին Վահանյանը բարձրացավ 10-րդ փորձից՝ դառնալով ԽՍՀՄ չեմպիոն 1989 թվականին։ Դրանից առաջ նա երեք անգամ դարձել էր մրցանակակիր. 1974 թ.-ին՝ 3-4-րդ տեղեր, 1975 թ.-ին՝ 2-5-րդ, 1982/1983 թթ.-ին՝ 3-4-րդ։ Ուշագրավ է, որ, երկար տարիներ լինելով Հայաստանի ուժեղագույն շախմատիստը, Վահանյանը ոչ մի անգամ չի եղել Հայաստանի չեմպիոն։

ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում դարձել է շախմատային օլիմպիադաների (1984 և 1986 թթ.), աշխարհի թիմային երկու առաջնությունների (1985 թ.՝ նաև անհատական ոսկե մեդալ 3-րդ խաղատախտակի վրա, և 1989 թ.) և Եվրոպայի թիմային երեք առաջնությունների (1980, 1983, 1989 թթ.) հաղթող։ Հայաստանի հավաքականի կազմում երկու անգամ (1992 թ., 2004 թ.՝ նաև անհատական ոսկե մեդալ 3-րդ խաղատախտակի վրա) դարձել է օլիմպիադաների բրոնզե մեդալակիր, երեք անգամ աշխարհի թիմային առաջնությունների բրոնզե մեդալակիր (1997 թ., 2001 թ.՝ նաև անհատական արծաթե մեդալ 2-րդ խաղատախտակի վրա, 2005 թ.) և մեկ անգամ Եվրոպայի թիմային առաջնության բրոնզե մեդալակիր (1997 թ., նաև անհատական ոսկե մեդալ 2-րդ խաղատախտակի վրա)։

2016 թվականի հուլիսին Գերմանիայի Դրեզդեն քաղաքում կայացած աշխարհի վետերանների թիմային առաջնությունում Հայաստանի հավաքականի կազմում (Ռաֆայել Վահանյան, Աշոտ Անաստասյան, Կարեն Մովսիսյան, Նորայր Քալանթարյան, Սերգեյ Գալդունց) դարձավ 50 տարեկանից բարձր շախմատիստների աշխարհի փոխչեմպիոն։ Հավաքականը միայն լրացուցիչ ցուցանիշներով զիջեց Գերմանիայի առաջին թիմին։

2019 թվականին Ռումինիայի մայրաքաղաք Բուխարեստում կայացած վետերանների աշխարհի առաջնությունում Ռաֆայել Վահանյանը 65 տարեկանից ավագ շախմատիստների մրցաշարում 11 հնարավորից վաստակելով 8½ միավոր՝ դարձել է վետերանների աշխարհի չեմպիոն։

1992 թվականից բնակվում է Գերմանիայում, սակայն շարունակում է ներկայացնել Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան։ Գերմանական «Պորց» թիմի կազմում բազմիցս դարձել է այդ երկրի չեմպիոն և գավաթակիր։

2016 թվականի մայիսից Շենգավիթի շախմատի մանկապատանեկան նորաբաց մարզադպրոցի տնօրենն է։

Խաղաոճ, նվաճումներ 

Խորհրդային անվանի գրոսմայստեր և շախմատային վերլուծաբան Ալեքսեյ Սուետինը 1985 թվականին Ռաֆայել Վահանյանին բնորոշել է որպես բնատուր մեծ տաղանդի տեր շախմատիստի։ Նրա հետ անցկացնելով մի քանի պարտիա՝ Սուետինն զգացել է հայ գրոսմայստերի մեծ ներուժը. «Նա ունի շախմատային ճակատամարտը վարելու հոյակապ զգացողություն և կարողանում է ճիշտ պահին ուժեղացնել խաղը, թեև ոչ միշտ է հաշվարկում տարբերակները՝ հույսը դնելով իր բնատուր շախմատային հոտառության վրա»։ Ըստ Սուետինի՝ «շախմատային տախտակի առջև Վահանյանը վախի կամ անվստահության զգացողություն չունի։ Նա մշտական լավատես է, միշտ պատվախնդիր է և բռնկուն բնավորություն ունի»։

Վահանյանի խաղի ստեղծագործական ներկապնակը բազմազան է։ Նա պարտիան կարող է անցկացնել և՛ նուրբ դիրքային ոճով, և՛ հաղթել սուրկոմբինացիոն պայքարում։ Նրա անձնական խոստովանությամբ՝ բնավորության որոշ գծեր խանգարում են հասնելու մարզական լավ արդյունքների. «Երբեմն կարող եմ ինձ թույլ տալ լավ չնախապատրաստվել մրցաշարին, մեկ ուրիշ անգամ, հույսս դնելով հոտառությանս վրա, կարող եմ չմտածված քայլ անել։ Բայց շախմատը շատ խանդոտ է։ Այն չի ներում թեթևամտության անգամ չնչին դրսևորում և դաժանորեն հարվածում է նույնիսկ փոքրիկ թուլության համար»։

Բայց, այնուամենայնիվ, տաղանդավոր գրոսմայստերը կարողացել է հասնել մի շարք խոշոր նվաճումների։ 1975 թվականից նա մասնակցել է աշխարհի չեմպիոնի կոչման հավակնորդների մրցաշարերին։ 1985 թ. նա հաղթել է Բիլի միջփնջային մրցաշարում, այնուհետև Մոնպելիեում կայացած հավակնորդների մրցաշարում 1-3-րդ տեղերն է բաժանել խորհրդային շախմատիստներ Արթուր Յուսուպովի և Անդրեյ Սոկոլովի հետ։ Կիսաեզրափակչում 2։6 հաշվով տանուլ է տվել Սոկոլովին (1986 թ.)։

Աշխարհի չեմպիոնի թագի համար պայքարի հաջորդ շրջափուլի 1/8 եզրափակչում 2½։3½ հաշվով զիջել է հունգարացի Լայոշ Պորտիշին։

Առաջին մրցանակներ է նվաճել հետևյալ մրցաշարերում.
 1974՝ Վալենսիա
 1974՝ Կրագուևաց
 1975՝ Սան Ֆելիու դե Գիշոլս
 1977՝ Հռոմ
 1977՝ Սան Պաուլու
 1978՝ Կիրովական
 1979՝ Լաս Պալմաս
 1981՝ Մանիլա
 1982՝ Մոսկվա
 1982-1983՝ Հաստինգս
 1983՝ Տալլին
 1984՝ Լվով
 1985՝ Նեստվեդ
 1986՝ Սոչի
 1987՝ Մարսել
 1987՝ Լենինգրադ
 1988՝ Էսբերգ
 1988՝ Կոպենհագեն
 1990՝ Միսիսաուգա
 1990՝ Ռեյկյավիկ
 1990՝ Տորոնտո
 1991՝ Մոսկվա
 1992՝ Տեր Ապել
 1992՝ Նյու Իսենբորգ
 1992-1993՝ Ռեջո նել Էմիլիա
 1993՝ Տեր Ապել
 1993՝ Հառլեմ
 1994՝ Լոնգ Բիչ
 1994-1995՝ Ռեջո նել Էմիլիա
 1995՝ Մոսկվա («Աերոֆլոտ-օփեն»)

1988-1990 թվականներին եղել է Աշխարհի գավաթի խաղարկությունների մասնակից, լավագույն արդյունքը ցույց է տվել 1989 թ.-ին, Ռոտերդամում՝ 3-րդ տեղ։

Անձնական կյանք 
Վահանյանն ամուսնացած է նախկին շախմատիստուհի, այժմ` ծրագրավորող Իրինա Երուսլանովայի հետ։ Նրանք ունեն երկու զավակ. որդին` Արմենը, օտար լեզուների մասնագետ է, դուստրը` Լուսինեն, հոգեբան։

Վարկանիշի փոփոխություն

Պարգևներ 
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (2011)։
 Երևանի պատվավոր քաղաքացի։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Ռաֆայել Վահանյանի անձնական քարտը FIDE-ի կայքում 
 Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 
 Ռաֆայել Վահանյանի դիրքը «Sport-stat.ru» կայքում

Գրականություն 
 Շախմատ, Հանրագիտարանային բառարան, գլխավոր խմբագիր՝ Անատոլի Կարպով, էջեր 52-53, Մոսկվա, 1990. - ISBN 5-85270-005-3 (ռուսերեն)
 Ռաֆայել Չատինյան «Ռաֆայել Վահանյան. Անկրկնելի հաղթանակներ», Երևան, 2014

Հայ շախմատիստներ
Հայ գրոսմայստերներ
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Շախմատի գրոսմայստերներ
Երևանի պատվավոր քաղաքացիներ