Եվրոպա
Եվրոպա, Երկրագնդի վեց աշխարհամասերից մեկը, որն ամբողջությամբ գտնվում է Հյուսիսային և մեծամասամբ Արևելյան կիսագնդերում։ Աշխարհամասը հյուսիսում սահմանակից է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսին, արևմուտքից՝ Ատլանտյան օվկիանոսին, իսկ հարավից՝ Միջերկրական ծովին։ Համարվում է Եվրասիա մայրցամաքի ծայրարևմտյան հատվածը։

Սկսած մոտ 1850 թվականից՝ Եվրոպայի և Ասիայի աշխարհագրական ջրբաժանը համարվում են Ուրալյան և Կովկասյան լեռները, Ուրալ գետը, Կասպից և Սև ծովերը, ինչպես նաև Սևծովյան նեղուցները։ Չնայած «մայրցամաք» տերմինը ասոցացվում է ֆիզիկական աշխարհագրության հետ՝ ցամաքային սահմանը որոշակի առումով կամայական է և մի քանի անգամ վերաձևավորվել է՝ սկսած առաջին ձևավորումից, որն իրականացվել է դեռ անտիկ դարաշրջանում։ Եվրասիայի բաժանումը երկու աշխարհամասերի արտացոլում է արևելք-արևմուտք մշակութային, լեզվական և էթնիկ տարբերությունները, որոնք տարբերվում են տարածաշրջաններով, այլ ոչ բաժանարար գծով։ Աշխարհագրական սահմանը հաշվի չի առնում նաև քաղաքական սահմանաբաժինը, քանի որ Թուրքիան, Ռուսաստանը և Ղազախստանը համարվում են միջաշխարհամասային երկրներ։ Սահմանաբաժան հանդիսացող Կովկասյան լեռներն անցնում են նաև Վրաստանի և Ադրբեջանի տարածքներով, ինչը ենթադրում է, որ այս պետությունների տարածքների մի մասը նույնպես գտնվում է Եվրոպա աշխարհամասում։

Եվրոպայի ընդհանուր տարածքը կազմում է 10,180,000 կմ² կամ Երկիր մոլորակի մակերեսի 2%-ը (ցամաքային տարածքի 6,8%-ը)։ Քաղաքական տեսանկյունից Եվրոպան բաժանված է հիսուն ինքնավար պետությունների։ Տարածքով և բնակչությամբ ամենամեծ պետությունը Ռուսաստանի Դաշնությունն է։ Ռուսաստանի տարածքը կազմում է Եվրոպայի տարածքի 39%-ը, իսկ բնակչությունը՝ մոտ 15%-ը։ 2016 թվականի տվյալներով, Եվրոպայի բնակչության ընդհանուր թվաքանակը կազմում է 741 միլիոն մարդ կամ երկրագնդի բնակչության 11%-ը։ Եվրոպական կլիմայի վրա մեծապես ազդում են Ատլանտյան տաք հոսանքները։ Ամառները շոգ են, իսկ ձմեռները՝ ցուրտ։ Ի տարբերություն Ասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի, որտեղ կլիման ավելի խիստ է, Եվրոպայում այն ավելի մեղմ է։ Ծովից հեռու գտնվող շրջաններում կլիմային սեզոնային տատանումներն առավել տեսանելի են, քան մերձափնյա հատվածներում։

Եվրոպան՝ հատկապես Անտիկ Հունաստանը, համարվում է Արևմտյան քաղաքակրթության բնօրրանը։ 476 թվականին Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կործանումը և Ժողովուրդների մեծ գաղթը արձանագրեցին հին պատմության ավարտը և ազդարարեցին միջնադարի մեկնարկը։ Վերածննդի դարաշրջանի հումանիզմը, արվեստը և գիտությունը դարձան ժամանակակից դարաշրջանի մեկնարկի հիմքը։ Սկսած Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններից, որի մեկնարկը տվել էին Իսպանիան և Պորտուգալիան, Եվրոպան դոմինանտ դեր ստացավ համաշխարհային քաղաքականության ասպարեզում։ 16-20-րդ դարերում եվրոպական գաղութատիրական իշխանությունը տարբեր ժամանակներում իր վերահսկողությունն էր իրականացնում Ամերիկա աշխարհամասում, Աֆրիկայում, Օվկիանիայում և Ասիայի մեծ մասում։

Լուսավորության դարաշրջանը, դրան հաջորդած Ֆրանսիական հեղափոխությունը և Նապոլեոնյան պատերազմները 17-րդ դարի վերջից մինչև 19-րդ դարի սկիզբ ձևավորեցին Եվրոպայի մշակութային, քաղաքական և տնտեսական սահմանները։ Արդյունաբերական հեղափոխությունը, որն սկսվել էր 18-րդ դարի վերջին Մեծ Բրիտանիայում, Արևմտյան Եվրոպայում նպաստեց տնտեսական, մշակութային և սոցիալական արմատական փոփոխությունների, որոնք հետագայում տարածվեցին ողջ աշխարհում։ Համաշխարհային երկու պատերազմներն էլ տեղի են ունեցել Եվրոպայի տարածքի մեծ մասում, որի արդյունքում 20-րդ դարի կեսերին աշխարհում ավարտվեց Արևմտյան Եվրոպայի գերիշխանությունը և միջազգային հարաբերությունների համակարգը դարձավ երկբևեռ։ Պետությունների մեծ մասը հավաքվեց ԱՄՆ-ի շուրջ, իսկ մի մասն էլ միավորվեց սոցիալիստական ճամբարին։ Սառը պատերազմի ընթացքում՝ ընդհուպ մինչև Բեռլինի պատի փլուզում (1989 թվական), Եվրոպան Երկաթե վարագույրով բաժանված է եղել արևմուտքում ՆԱՏՕ-ի և արևելքում՝ Վարշավյան դաշինքի երկրների միջև։

1949 թվականին հիմնադրվել է Եվրոպայի խորհուրդը։ Այն ստեղծվել է Ուինսթոն Չերչիլի հանրահայտ ճառից հետո, որի հիմնական էությունը կայանում էր մեկ ընդհանուր գաղափարի շուրջ Եվրոպայի միավորումը։ Եվրոպայի խորհրդի անդամ են եվրոպական բոլոր երկրները՝ բացառությամբ Բելառուսի, Ղազախստանի և Վատիկանի։ Եվրոպական խորը ինտեգրման աճող տեմպերի արդյունքում ձևավորվեց Եվրոպական միությունը (ԵՄ), որն անկախ քաղաքական միավոր է և իր կառուցվածքով գտնվում է դաշնության (ֆեդերացիա) և համադաշնության (կոնֆեդերացիա) միջև։ Եվրոպական միությունը ձևավորվել է Արևմտյան Եվրոպայում, սակայն ԽՍՀՄ փլուզումից հետո՝ 1991 թվականից, ինտեգրացիոն ընդլայնումը շարժվել է դեպի արևելք։ Եվրոպական միության անդամ պետությունների մեծ մասի դրամական միավորը եվրոն է, որն ամենաշատ կիրառվող դրամական միավորն է ողջ Եվրոպայի տարածքում։ ԵՄ Շենգեն գոտին վերացրել է անդամ պետությունների միջև առկա սահմանները և հսկում է էմիգրացիոն գործընթացները՝ անդամ պետությունների տարածքներում։ Եվրոպայի օրհներգը Բեթհովենի 9-րդ սիմֆոնիան է, իսկ օրը՝ մայիսի 5-ը (Եվրոպայի Խորհրդի օր) կամ մայիսի 9-ը (ԵՄ օր)։ Այդ օրը նշվում է, այսպես կոչված, Եվրոպայի օրը, որը խորհրդանշում է խաղաղություն և միասնություն։

Անվանում 

  
Հունական դասական առասպելաբանության մեջ Եվրոպան () փյունիկյան արքայադուստր էր։ Ըստ մի տեսակետի՝ նրա անունը կազմված է հին հունարեն εὐρύς (էուրուս), «լայն, ընդարձակ» և ὤψ (օփս, նաև ὠπός, օփոս) «աչք, դեմք, կերպարանք» արմատներից։ Հետևաբար նրանց համակցությունը՝ «Eurṓpē» (Եվրոպա), նշանակում է «ակնասևեռ» կամ «լայնատարած»։ Հնդեվրոպական նախակրոնի մեջ «լայն» բառը եղել է Երկիր բառի մակդիրը։ Երկրին նվիրված բանաստեղծություններում և երկերում հաճախ կիրառվում է «լայն» մակդիրը՝ որպես երկիր մոլորակին փոխարինող բառ։ Ըստ մեկ այլ տեսակետի, որի հեղինակը Ռոբերտ Բիքսն էր, «Եվրոպա» բառն ունի նախահնդեվորապական ծագում։ Բիքսը դա բացատրում էր այն հանգամանքով, որ եթե այն առաջացած լիներ «εὐρύς»-ից, ապա մեկ այլ տեղանուն կլիներ, ոչ թե Եվրոպա։ Բիքսը Եվրոպայի հետ կապված տեղանուններ գտավ Հին Հունաստանի տարածքում և Հին Մակեդոնիայում (օրինակ՝ Եվրոպոս)։  

Որոշ գիտնականներ «Եվրոպա» անվանումը փորձել են կապել «արևմուտք» բառի սեմական համարժեքի հետ։ Իր հերթին էրեբու բառն ունի աքքադական ծագում և նշանակում է «մայր մտնել, իջնել ներքև» (արևամուտ), իսկ փյունիկերենում «էրեբ» նշանակում է «երեկո, արևմուտք»։ Վերջինս ընկած է արաբերեն Մաղրիբ և եբրայերեն մա'արավ բառերի հիմքում։ Փրինսթոնի համալսարանի Մերձավոր Արևելքի ուսումնասիրությունների կենտրոնի պրոֆեսոր Մայքլ Բարրին «Էրեբ» բառը հայտնաբերել է ասորական արձանագրություններում, որտեղ այն կիրառվում է «գիշեր, արևամուտ(ի) [երկիր]» իմաստներով։ Ի հակադրումն սրա, ասորերենում կիրառվում է նաև «ասու» (Ասիա) բառը, որն օգտագործվում է «արևածագ(ի) [երկիր]» իմաստներով։ Քարտեզագրական կոնվենցիայի տեսանկյունից նույն անվանումը հանդիպում է նաև հունարենում՝ «Ἀνατολή» տարբերակով (Անատոլե "[արևա] ծագ", "արևելք", հետագայում նաև Անատոլիա)։ Մարտին Լիչֆիլդ Վեսթը նշում է, որ «հնչյունաբանական տեսանկյունից Եվրոպա անվան և սեմական ցանկացած բառի կառուցվածքի միջև առկա կապը շատ թույլ է», մինչդեռ Բիքսը անվան կապը սեմական լեզուների հետ համարում է քիչ հավանական։ Բացի այս վարկածներից գոյություն ունի նաև հնդեվրոպական նախալեզվի «*h1regʷos» արմատը, որը նշանակում է «մթություն»։ Վերջինիս հունարենում վերարտադրվում է որպես «Էրեբուս»։

Տարբեր լեզուներում հաճախ Եվրոպա բառի փոխարեն կիրառվում են այլ բառեր, որոնք մատնանշում են Եվրոպա մայրցամաքը։ Օրինակ, չինարենում կիրառվում է Օուժոու (歐洲/欧洲) անվանումը։ Ճապոներենում կիրառվում է չինական ծագում ունեցող Օսյու  տերմինը։ Ճապոներենում «Եվրոպական Միություն» բառի համար կիրառվում է Օսյու Ռենգո բառը, չնայած որ առավել հաճախ կիրառվում է Յորոպա  անվանումը։ Թյուրքական որոշ լեզուներում Եվրոպա մայրցամաքը մատնանշելու համար կիրառվում է պարսկական ծագում ունեցող Ֆրանգիստան («Ֆրանկների երկիր») անվանումը, չնայած որ առավել կիրառական են «Ավրոպա» կամ «Եվրոպա» տարբերակները։

Սահմանում

Համեմատական սահմանում
Եվրոպայի ինտերակտիվ քարտեզը, որը ցույց է տալիս աշխարհամասային սահմանների ամենահաճախ կիրառվող տարբերակը։Ցուցում՝ կապույտով նշված են այն երկրները, որոնք գտնվում են Եվրոպայի և Ասիայի սահմանին, իսկ
կանաչով նշված են այն երկրները, որոնք աշխարհագրական առումով Եվրոպայում չեն, սակայն սերտորեն ասոցացվում են այդ աշխարհամասի հետ։

Եվրոպայի՝ որպես աշխարհագրական տերմինի, մեծապես տարածված սահմանումը կիրառվում է սկսած 19-րդ դարի կեսերից։ Եվրոպայի ափերը հյուսիսից, արևմուտքից և հարավից ողողվում են ծովերով և օվկիանոսներով։ Ընդունված է ասել, որ Եվրոպան արևելքում և հյուսիս-արևելքից եզրափակվում է Ուրալյան լեռներով, Ուրալ գետով և Կասպից ծովով, հարավ-արևելքից՝ Կովկասյան լեռներով, Սև ծովով և Սև ու Միջերկրական ծովերն իրար կապող նեղուցներով։

Մայրցամաքի աշխարհագրական կազմի մեջ մտնող կղզիները հիմնականում գտնվում են մայրցամաքին մոտ՝ բացառությամբ Իռլանդիայի և Գրենլանդիայի։ Իսլանդիան աշխարհագրորեն պատկանում է Եվրոպա մայրցամաքին, նույնը նաև Գրենլանդիան՝ չնայած շատերը կարծում են, որ այն պատկանում է Հյուսիսային Ամերիկային։ Գրենլանդիան քաղաքականապես պատկանում է Դանիային։ Այդուհանդերձ, կան որոշ բացառություններ, որոնք պայմանավորված են սոցիալ-քաղաքական և մշակութային տարբերություններով։ Կիպրոսն աշխարհագրորեն պատկանում է Ասիային (Փոքր Ասիա), սակայն թե՛ մշակութային, և թե՛ քաղաքական տեսանկյունից համարվում է Եվրոպայի մասը։ Բացի այդ, երկիրը նաև Եվրոպական միության անդամ է։ Իսկ արդեն Մալթան դարեր շարունակ աշխարհագրորեն պատկանում է Հյուսիսային Աֆրիկային, սակայն քաղաքական և մշակութային տեսանկյունից Եվրոպայի անբաժան մասն է։ «Եվրոպա» տեղանվան կիրառումը բրիտանական անգլերենում կարող է վերաբերել բացառապես մայրցամաքային Եվրոպային։

Անգլալեզու աղբյուրներում Եվրոպա աշխարհամասը բնորոշելիս կիրառվում է «մայրցամաք» տերմինը, ինչը սակայն կիրառելի չէ հայերենում, քանի որ ընդունված է ասել, որ Եվրոպան Եվրասիա մայրցամաքի միայն մի մասն է, իսկ Եվրասիան բաժանված է Եվրոպա և Ասիա աշխարհամասերի միջև։ «Աշխարհամաս» տերմինը սովորաբար կիրառվում է մայցամաքներն իրենց շրջապատող կղզիների հետ միասին բնորոշելու համար։ Մինչ ներկայիս սահմանման կիրառումը, որը ներառում էր լեռնային ջրբաժանները, Եվրոպայի և Ասիայի միջև սահմանը մի քանի անգամ վերաձևավորվել է հայեցակարգի առաջին ձևակերպումից և հիշատակումից ի վեր։ Քարտեզագիր Հերման Մոլը 1715 թվականին նշել է, որ Եվրոպան սահմանափակված է մասնակի կապված ջրային ուղիներով, որոնք ուղղված են դեպի Բոսֆորի և Դարդանելի նեղուցներ, Իրտիշ գետ, որը միավորվում է Օբ գետին դրա վերին հատվածում և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը։ Ի հակադրումն սրա, Եվրոպայի ներկայիս արևելյան սահմանը մասամբ գծված է Ուրալյան և Կովկասյան լեռներով, ինչն ինչ-որ չափով կամայական և անհետևողական է՝ համեմատած «աշխարհամաս» տերմինի ցանկացած հստակ սահմանման հետ։

Եվրասիայի ներկայիս բաժանումը երկու աշխարհամասերի արտացոլում է Արևմուտք-Արևելք մշակութային, լեզվական և էթնիկ զանազանությունները, որոնք տարբերվում են սպեկտրով, այլ ոչ թե հստակ բաժանարար գծով։ Եվրոպայի և Ասիայի միջև աշխարհագրական սահմանը չի համընկնում որևէ երկրի սահմանների հետ և միայն անցնում է ջրային մի քանի տարածքներով։ Թուրքիան համարվում է միջաշխարհամասային պետություն, որն ամբողջությամբ բաժանված է ջրով, մինչդեռ Ռուսաստանը և Ղազախստանը միայն մասամբ են բաժանված ջրային ուղիներով։ Ֆրանսիան, Նիդերլանդները, Պորտուգալիան, Իսպանիան և Միացյալ Թագավորությունը արդեն միջմայրցամաքային պետություններ են, քանի որ դրանց առանձին տարածքներ, որոնք գտնվում են այլ մայրցամաքների տարածքներում, բաժանված են օվկիանոսներով և ծովերով։ Օրինակ՝ Իսպանիան տարածքներ ունի Միջերկրական ծովից դեպի հարավ՝ Սեուտան և Մելիլյան, որոնք աշխարհագրորեն պատկանում են Աֆրիկային և ընդհանուր սահման ունեն Մարոկկոյի հետ։ Համաձայն ներկայիս սահմանման՝ Վրաստանը և Ադրբեջանը միջաշխարհամասային երկրներ են, որտեղ ջրուղիները ամբողջությամբ փոխարինվել են լեռներով, որպես աշխարհամասերի բաժանարար գիծ։ Հայաստանը աշխարհագրորեն ամբողջությամբ գտնվում է Ասիայի տարածքում, սակայն քաղաքական, մշակութային և պատմական առումներով կապված է Եվրոպայի հետ։ Բացի այդ, Հայաստանն անդամակցում է եվրոպական, այլ ոչ ասիական կառույցներին ու կազմակերպություններին։

Հասկացության պատմություն

Վաղ շրջանի պատմություն

Եվրոպայի՝ որպես աշխարհագրական տերմինի առաջին գրավոր հիշատակումն արվել է Ապոլլոնին նվիրված հոմերոսյան հիմներում, որտեղ Եվրոպան բնորոշում էր Եգեյան ծովի արևմտյան ափը։ Որպես աշխարհամասի անվանում՝ այն առաջին անգամ կիրառվել է մ.թ.ա. 6-րդ դարում Անաքսիմանդրոսի և Հեկատեոս Միլեթացու կողմից։ Անաքսիմանդրոսն Ասիայի և Եվրոպայի միջև սահմանն անց էր կացնում Կովկասում գտնվող Փազիս գետով (ներկայիս Ռիոն գետը Վրաստանի տարածքում)։ Մինչև մ.թ.ա. 5-րդ դարն այս սահմանումը կիրառում էր նաև Հերոդոտոսը։ Նա նշում էր, որ անհայտ անձանց կողմից աշխարհը բաժանված է երեք մասերի՝ Եվրոպայի, Ասիայի և Լիբիայի (Աֆրիկա), որոնք միմյանցից անջատվում էին Նեղոս և Փազիս գետերով։ Հերոդոտոսը նաև նշում էր, որ ոմանց կարծիքով Եվրոպայի և Ասիայի միջև սահմանն անցնում էր ոչ թե Փազիս, այլ Դոն գետով։ Դոն գետով Եվրոպայի արևելյան սահմանի սահմանումը տրվել է 1-ին դարում աշխարհագրագետ Ստրաբոնի կողմից։ «Հոբելյանների գրքում» աշխարհամասը բնորոշվում է որպես հող, որը Նոյը տվել էր իր երեք որոդիներին։ Ըստ դրա՝ Եվրոպան ձգվում էր Ջիբրալթարի նեղուցում գտնվող Հերկուլեսյան սյուներից (որը Եվրոպան բաժանում էր Հյուսիսային Աֆրիկայից) մինչև Դոն գետ (որը Եվրոպան բաժանում էր Ասիայից)։

Միջնադարում և մինչև մեր օրեր հասած սահմանումներից մեկը մեծապես կիրառվել է հռոմեական ժամակաշրջանում։ Այդ ժամանակաշրջանի հեղինակները, ինչպես օրինակ Պոսիդոնիոսը, Ստրաբոնը և Կլավդիոս Պտղոմեոսը, Եվրոպայի և Ասիայի միջև սահմանը ևս անց էին կացնում Տանայիս գետով (ժամանակակից Դոն գետը)։

Հռոմեական կայսրությունը մեծ նշանակություն չէր տալիս մայրցամաքային բաժանման հայեցակարգին։ Այդուհանդերձ, Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո արևմտյան մշակույթը, որը կապված էր լատիներենի և կաթոլիկ եկեղեցու հետ, սկսեց ինքնին ասոցացվել «Եվրոպա» հայեցակարգի հետ։ Մշակութային ոլորտը բնորոշելու նպատակով «Եվրոպա» տերմինն առաջին անգամ կիրառվել է 9-րդ դարում Կարոլինգյան արվեստի մեջ։ Այդ ժամանակներից սկսած տերմինը բնորոշվում էր որպես Արևմտյան եկեղեցու ազդեցության գոտի, որը հակակշռում էր Արևելյան ուղղափառ եկեղեցիներին և Իսլամական աշխարհին։

Եվրոպայի՝ որպես լատինական քրիստոնեական աշխարհի հողերի մշակութային սահմանումը ձևավորվել է 8-րդ դարում, որը բնորոշվում էր որպես նոր մշակութային համատիրություն՝ ստեղծված գերմանական ավանդույթների և քրիստոնեական-լատինական մշակույթի միաձուլման արդյունքում, ինչը մասամբ հակադրվում էր Բյուզանդական կայսրությանն ու իսլամական աշխարհին և սահմանափակվում էր Հյուսիսային Իբերիայով (Իսպանիայի հյուսիս), Բրիտանական կղզիներով, Ֆրանսիայով, քրիստոնեացված Արևմտյան Գերմանիայով, Ալպյան տարածաշրջանով ու Հյուսիսային և Կենտրոնական Իտալիայով։ Հայեցակարգը կարոլինգյան արվեստի ամենակուռ ժառանգություններից մեկն է։ «Եվրոպա» տերմինը հաճախ հանդիպում է Կառլոս Մեծի պալատական գիտնականներից մեկի՝ Ալքուինի նամակներում։ «Եվրոպա» տերմինի փոխակերպումը որպես մշակութային և աշխարհագրական տերմինի հանգեցրել է Եվրոպայի արևելյան սահմանների վրա մշակութային ազդեցությանը, հատկապես այն տարածքների, որոնք գտնվել են Բյուզանդական, Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների ազդեցության ներքո։ Այդպիսի հարցերի վրա ազդեցություն են ունեցել լրացուցիչ դրական իմաստները, որոնք ասոցացվում էին «Եվրոպա» տերմինի հետ՝ դրա կիրառողների կողմից։ Նման մշակութային դատողությունները կիրառելի չեն Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաների համար՝ չնայած եվրոպական երկրների կողմից դրանց գրավմանը և բնակեցմանը։ Փոխարենը, առաջացավ «Արևմտյան քաղաքակրթություն» հայեցակարգը՝ Եվրոպան և նրա գաղութները միավորելու համար։

Ժամանակակից սահմանումներ

Եվրոպայի արևելյան ճշգրիտ սահմանը որոշելու հարցը ծագել է վաղ նորագույն ժամանակաշրջանում, երբ Մոսկվայի մեծ իշխանության արևելյան ընդլայնումը սկսեց ներառել Հյուսիսային Ասիան։ Ողջ միջնադարում և ընդհուպ մինչև 18-րդ դար Եվրասիա մայրցամաքի տարածքի ավանդական բաժանումը երկու աշխարհամասի՝ Եվրոպայի և Ասիայի, ինչպես ավելի վաղ այդ մասին գրել էր նաև Պտղոմեոսը, անցել է Սևծովյան նեղուցներով, Սև ծովով, Կերչի նեղուցով, Ազովի ծովով և Դոն գետով (հնում՝ Տանայիս)։ Սակայն 16-18-րդ դարերում կազմված քարտեզները տարբերվում էին նրանով, թե ինչպես Դոնի Կալաչի մոտից շարունակել սահմանը Դոնի երկայնքով (որտեղ այն ամենամոտն է Վոլգային, իսկ ներկայումս կապված է Վոլգա-Դոն նավարկելի ջրանցքով) դեպի մի տարածություն, որը նախկինում երբևիցե որևէ ձևով չէր նկարագրվել աշխարհագրագետների կողմից։

Մոտ 1715 թվականին Հերման Մոլը կազմեց մի քարտեզ, որը ցույց էր տալիս Օբ ու Իրտիշ գետերի հյուսիսային հատվածները։ Վերջինս Օբ գետի խոշոր վտակն է, որը հանդիսանում է իրար հետ մասամբ կապված մի շարք ջրային ուղիների հիմնարար հատվածը։ Այդ ջրային ուղիներն անցնում էին Եվրոպայի և Ասիայի սահմանով՝ սկսվելով Սևծովյան նեղուցներից և Դոն գետով հասնում մինչև Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս։ 1721 թվականին նա կազմեց առավել թարմացված քարտեզ, որը հեշտ ընթեռնելի էր։ Սակայն նրա առաջարկը՝ խոշոր գետերը համարել սահմանազատման գիծ, երբեք չկիրառվեց մյուս աշխարհագրագետների կողմից, որոնք չէին ընդունում այն մոտեցումը, որ ջրային սահմանները Եվրոպայի և Ասիայի բաժանման միակ օրինական բաժանարարն են։

Չորս տարի անց՝ 1725 թվականին, Ֆիլիպ Յոհան ֆոն Ստրալենբերգն առաջինն էր, որը հեռացավ Դոն գետը որպես երկու աշխարհամասերի ավանդական բաժանարարի մոտեցումից։ Նա նոր սահմանագիծ գծեց Վոլգա գետի երկայնքով, որը շարժվում էր դեպի հյուսիս՝ Սամարայի թեքվածք, այնուհետ Օբշի Սիրտի երկայնքով (ջրբաժան Վոլգա գետի և Ուրալյան լեռների միջև) դեպի հյուսիսում գտնվող իր ակունքը՝ Ուրալյան լեռներ։ Այս համատեքստում նա առաջարկում էր, որ լեռնաշղթաները ներառվեն աշխարհամասերի սահմազատման գծերի մեջ՝ որպես հարևան ջրային ուղիներին այլընտրանք։ Համապատասխանաբար, նա նոր սահմանը գծեց դեպի հյուսիս՝ Ուրալյան լեռների երկայնքով, այլ ոչ թե մոտակա Օբ ու Իրտիշ գետերին զուգահեռաբար։ Դա ստացավ Ռուսական կայսրության հավանությունը և ներկայացվեց նոր սահմանումը, որն ավելի ուշ դարձավ ամենաընդունելին։ Այդուհանդերձ, այն քննադատություններից զերծ չմնաց։ Վոլտերը, 1760 թվականին գրելով Պետրոս I-ի ջանքերի մասին, որը Ռուսաստանը փորձում էր դարձնել առավել եվրոպական, անտեսեց սահմանային ողջ հարցը՝ պնդելով, որ ո՛չ Ռուսաստանը, ո՛չ Սկանդինավիան, Հյուսիսային Գերմանիան և Լեհաստանը, ամբողջությամբ չեն հանդիսանում Եվրոպայի մաս։ Այդ ժամանակվանից սկսած ժամանակակից մի շարք աշխարհագրագետ վերլուծաբաններ, ինչպես օրինակ Հելֆորդ Մաքինդերը, հայտարարեցին, որ նրանք քիչ իմաստ են տեսնում Ուրալյան լեռները՝ որպես երկու աշխարհամասերի բաժանարար համարելու գաղափարի մեջ։

Մինչև 19-րդ դարը քարտեզագիրները շարունակում էին Եվրոպայի և Ասիայի միջև սահմանն անցկացնել ստորին Դոնից մինչև Սամարա միջակայքով։ 1745 թվականին Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի հրատարակած ատլասում երկու աշխարհամասերի միջև սահմանն անցնում էր Կալաչի մոտ Դոն գետով մինչև Սերաֆիմովիչ, իսկ այնուհետ թեքվում դեպի հյուսիս՝ Արխանգելսկ, մինչդեռ 18-19-րդ դարի այլ քարտեզագիրներ, ինչպես օրինակ Ջոն Քերին, հարում էր Ստրալենբերգի մոտեցմանը։ Հարավում Կումա-Մանիչի իջվածքը, որը հայտնաբերվել է 1773 թվականին գերմանացի բնագետ Պյոտր Սիմոն Պալասի կողմից, դաշտավայր է, որը ժամանակին իրար է կապել Սև ու Կասպից ծովերը և հետագայում առաջարկվել է որպես երկու աշխարհամասերի միջև բնական սահման։

19-րդ դարի կեսերին աշխարհագրական շրջանակներում շրջանառվում էր երեք հիմնական սահմանում։ Դրանցից մեկով Եվրոպայի և Ասիայի միջև սահմանն անցնում էր Դոն գետով, Վոլգա-Դոն նավարկելի ջրանցքով և Վոլգա գետով։ Մյուս սահմանման համաձայն՝ այն անցնում էր Կումա-Մանիչի իջվածքով մինչև Կասպից ծով, իսկ այնուհետև դեպի Ուրալ գետ։ Իսկ երրորդ սահմանումն ընդհանրապես հրաժարվում էր Դոն գետից և ըստ դրա՝ սահմանն անցնում էր Մեծ Կովկասյան ջրբաժանից մինչև Կասպից ծով։ 1860-ական թվականների աշխարհագրական գրականության մեջ հարցը շարունակում էր մնալ «վիճելի»։ Դուգլաս Ֆրեշֆիլդն առաջ քաշեց այն մոտեցումը, որ Կովկասյան լեռները «լավագույն հավանական» բաժանարարն են երկու աշխարհամասերի համար՝ դրանով ստանալով նաև ժամանակակից մի շարք աշխարհագրագետների հավանությունը։

1906 թվականից սկսած Ռուսաստանում և Խորհրդային Միությունում Կումա-Մանիչի իջվածքը, որպես երկու աշխարհամասերի բաժանարար գիծ, ամենատարածվածն ու ամենակիրառելին էր։ 1958 թվականին Խորհրդային աշխարհագրական ընկերակցությունը պաշտոնապես խորհուրդ տվեց կիրառել այն մոտեցումը, որ դասագրքերում Եվրոպայի ու Ասիայի բաժանարար գիծ դիտարկվի Կարայի ծովում Բայդարացկայա ծովածոցը, որը գտնվում է Ուրալյան լեռների արևելյան ստորոտին, այնուհետև Ուրալ գետը՝ մինչև Մուգոջարի բլուրներ, որտեղից էլ Էմբա գետ ու Կումա-Մանիչի իջվածք։ Արդյունքում Կովկասն ամբողջությամբ հայտնվում էր Ասիայում, իսկ Ուրալը՝ Եվրոպայում։ Այդուհանդերձ, խորհրդային աշխարհագրագետների մեծ մասը կողմ էր Կովկասյան լեռների երկայնքով անցնող բաժանմանը և սա դարձավ 20-րդ դարի վերջին ամենատարածված սահմանումը՝ չնայած Կումա-Մանիչի իջվածքը շարունակեց կիրառման մեջ մնալ 20-րդ դարի որոշ քարտեզներում։

Ոմանք Եվրասիայի բաժանումն Ասիայի և Եվրոպայի համարում են եվրոցենտրիզմի դրսևորում։ «Ֆիզիկական, մշակութային և պատմական բազմազանության տեսանկյունից Չինաստանը և Հնդկաստանը համեմատելի են Եվրոպայի ցամաքային ողջ տարածքի, այլ ոչ ինչ-որ եվրոպական մի երկրի<...> հետ»։

Պատմություն

Նախապատմություն 

Պլեյստոցենի 2,5 մլն տարիները բազմաթիվ փուլեր են ունեցել, որոնցից է Սառցադաշտային ժամանակաշրջանը կամ աշխարհամասի սառցե վահանների զգալի առաջ շարժվելը, որը տեղի է ունեցել մոտ 40 000-100 000 տարի միջակայքերով։ Երկար սառցադաշտային ժամանակաշրջաններն ընդհատվել են ավելի մեղմ և ավելի կարճ միջսառցադաշտային ժամանակաշրջաններով, որոնք տևել են 10 000-15 000 տարի։ Վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանի վերջին փուլն ավարտվել է մոտ 10 000 տարի առաջ։ Երկիրն այժմ գտնվում է Հոլոցեն կոչվող միջսառցադաշտային ժամանակաշրջանում։ 

«Homo erectus georgicus»-ը, որն ապրել է գրեթե 1,8 մլն տարի առաջ Վրաստանում, Եվրոպայում գտած ամենահին հոմինինն է։ Հոմինինների այլ մնացորդներ, որոնց տարիքը մոտ 1 մլն տարի է, գտել են Իսպանիայի Ատապուերկա հնագիտական վայրում։ Նեանդերթալյան մարդը (անունն ստացել է Գերմանիայի Նեանդերթալ հովտից) Եվրոպայում հայտնվել է 150 000 տարի առաջ (115 000 տարի առաջ հայտնվել է ներկայիս Լեհաստանի տարածքում), իսկ անհետացել՝ 28 000 տարի առաջ՝ վերջին ապաստարանը լինելով ներկայիս Պորտուգալիան։ Նեանդերթալյան մարդկանց փոխարինելու են եկել բանական մարդիկ, որոնք Եվրոպայում են հայտնվել 43 000-40 000 տարի առաջ։ Եվրոպայի ամենահին բնակավայրերն են (48 000 տարի առաջ) Ռիպարո Մոչին (Իտալիա), Գեյսենքլյոսթերլեն (Գերմանիա) և Իստյուրիստսը (Ֆրանսիա)։

Եվրոպայում նոր քարի դարը բնորոշվում է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի աճեցմամբ և անասնաբուծությամբ, բնակավայրերի թվի ավելացմամբ, ինչպես նաև մոտ մ.թ.ա. 7000 տարի առաջ Հունաստանում և Բալկաններում խեցեգործության տարածմամբ, որն այնուհետև Բալկաններից տարածվեց դեպի Դանուբի և Հռենոսի (Գծային խեցեգործական մշակույթ) հովիտներ, Միջերկրական ծովի ափ (Իմպրեսսո մշալկույթ)։ Մ.թ.ա. 4500-3000 տարի առաջ քարի դարի այս եվրոպական մշակույթները տարածվեցին դեպի արևմուտք և հյուսիս՝ փոխանցելով պղնձե իրեր պատրաստելու նոր ձեքբերված հմտությունները։ Արևմտյան Եվրոպայում նոր քարի դարը բնորոշվում է ոչ թե մեծ գյուղատնտեսական բնակավայրերով, այլ այնպիսի հուշարձաններով, ինչպիսիք էին թումուլուսները և մեգալիթյան գերեզմանաքարերը։ Նոր քարի դարից դեպի պղնձի դար անցնելու շրջանում զարգացել է մարտական կացինների մշակույթը։ Այս ժամանակաշրջանում Արևմտյան և Հարավային Եվրոպայի ամբողջ տարածքում կառուցվել են մեգալիթյան հսկայական հուշարձաններ, ինչպիսիք են Մալթայի մեգալիթյան տաճարները և Սթոունհենջը։  

Բրոնզե դարը Եվրոպայում սկսվել է մ.թ.ա. 3200 թվականին Հունաստանում՝ Կրետեի Մինոսյան քաղաքակրթությամբ, որը համարվում է Եվրոպայի առաջին զարգացած քաղաքակրթությունը։ Մինոսյանին հաջորդել է Միկենյան քաղաքակրթությունը, որն անսպասելի փլուզվել է մ.թ.ա. 1200 թվականին՝ Եվրոպայում սկիզբ դնելով երկաթի դարին։ Այս դարաշրջանում հույների և փյունիկեցիների կողմից գաղութացման արդյունքում ծնվել են Միջերկրածովյան քաղաքները։ Վաղ երկաթի դարում Իտալիան և Հունաստանը մ.թ.ա. մոտ 8-րդ դարից աստիճանաբար դրել են պատմական Անտիկ աշխարհի սկիզբը, որը երբեմն թվագրվում է մ.թ.ա. 776 թվականով, երբ տեղի են ունեցել առաջին Օլիմպիական խաղերը։

Անտիկ աշխարհ 

Հին Հունաստանը համարվում է Արևմտյան քաղաքակրթության հիմնադիրը։ Արևմտյան դեմոկրատական և ռացիոնալիստական մշակույթը հաճախ է վերագրվում Հին Հունաստանին։ Հունական քաղաք-պետությունը՝ պոլիսը, Հին Հունաստանի հիմնական քաղաքական միավորն էր։ Մ.թ.ա. 508 թվականին Կլիսթենեսն Աթենքում ստեղծեց աշխարհի առաջին ժողովրդավարական կառավարման համակարգը։ 18-րդ դարի վերջին եվրոպացի փիլիսոփաները և իդեալիստները սկսեցին կրկին առաջնահերթություն տալ հունական քաղաքական հայացքներին։ Հունաստանը նաև մեծ ներդրում է ունեցել մշակույթում. փիլիսոփայության, հումանիզմի և ռացիոնալիզմի մեջ Արիստոտելի, Սոկրատեսի և Պլատոնի միջոցով, պատմության մեջ Հերոդոտոսի և Թուկիդիդեսի միջոցով, չափածո և արձակ ստեղծագործություններում՝ Հոմերոսի էպիկական պոեմների միջոցով, դրամայում Սոֆոկլեսի և Եվրիպիդեսի միջոցով, բժշկության մեջ Հիպոկրատի և Գալենի միջոցով, իսկ գիտության մեջ Պյութագորասի, Էվկլիդեսի և Արքիմեդեսի միջոցով։ Մ.թ.ա. 5-րդ դարում հունական քաղաք-պետությունները հույն-պարսկական պատերազմներում կանգնեցրին Աքեմենյան Պարսկաստանի առաջխաղացումը Եվրոպայում, ինչն առանցքային է համարվում համաշխարհային պատմության մեջ, քանի որ դրան հաջորդեցին խաղաղության 50 տարիները, որոնք հայտնի են Աթենքի ոսկե դարաշրջան անվամբ։ Հին Հունաստանի այդ ժամանակաշրջանում է հիմնականում ստեղծվել Արևմտյան քաղաքականությունը։

Արևմտյան քաղաքականության մեջ Հունաստանից հետո Հռոմն իր հետքը թողեց իրավունքի, քաղաքականության, լեզվի, ճարտարագիտության, ճարտարապետության, կառավարման և շատ այլ բնագավառների վրա։ Մ.թ.ա. 200 թվականին Հռոմը գրավեց Իտալիան, իսկ հաջորդ երկու դարերի ընթացքում՝ Հունաստանը և Հռոմեական Իսպանիան (Իսպանիան և Պորտուգալիան), Հյուսիսային Աֆրիկայի ափը, Միջին Արևելքի մեծ մասը, Գալլիան (Ֆրանսիան և Բելգիան) և Բրիտանիան (Անգլիան և Ուելսը)։ 

Մ.թ.ա. 3-րդ դարից սկսած հռոմեացիները Կենտրոնական Իտալիայից ընդլայնվեցին և հաջորդ հազարամյակում կառավարում էին ամբողջ Միջերկրական ծովի ավազանում և Արևմտյան Եվրոպայում։  
Հռոմեական հանրապետությունը դադարեցրեց իր գոյությունը մ.թ.ա. 27 թվականին, երբ Օկտավիանոս Օգոստոսը հռչակեց Հռոմեական կայսրությունը։ Հաջորդ երկու դարերը հայտնի են «pax romana» անվամբ, որը Եվրոպայի մեծ մասում աննախադեպ խաղաղության, բարգավաճման և քաղաքական կայունության շրջան է համարվում։ Կայսրությունը շարունակեց ընդլայնել իր տարածքները կայսրեր Անտոնինոս Պիոսի և Մարկոս Ավրելիոսի օրոք, որոնք կայսրության հյուսիսային սահմանին պայքարում էին գերմանական ժողովուրդների, պիկտերի և շոտլանդացիների դեմ։ Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունվեց մ.թ. 313 թվականին Կոստանդիանոս Ա Մեծի օրոք՝ կայսրության կողմից քրիստոնյաներին երեք դար հետապնդելուց հետո։ Կոստանդիանոսը նաև կայսրության մայրաքաղաքը Հռոմից ժամանակավոր տեղափոխեց Բյուզանդիոն (ներկայիս Ստամբուլ), որը մ.թ. 330 թվականին իր պատվին անվանեց Կոստանդնուպոլիս։ Մ.թ. 380 թվականին քրիստոնեությունը դարձավ կայսրության պետական կրոնը, իսկ մ.թ. 391-392 թվականներին կայսր Թեոդոսիոս Ա Մեծը հեթանոսական կրոններն անօրինական հայտարարեց։ Սա երբեմն համարվում է Անտիկ դարաշրջանի վերջը, մեկ այլ կարծիքով Անտիկ դարաշրջանի վերջը համարվում է մ.թ. 476 թվականին Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումը, մ.թ. 529 թվականին Աթենքի հեթանոսական Պլատոնյան ակադեմիայի փակումը կամ մ.թ. 7-րդ դարի սկզբում իսլամի ծնունդը։ Իր գոյության գրեթե ողջ ընթացքում Բյուզանդական կայսրությունը համարվել է Եվրոպայի տնտեսապես, մշակութային և ռազմական առումով ամենահզոր տերություններից մեկը։

Վաղ միջնադար 

Հռոմեական կայսրության անկման ընթացքում Եվրոպան թևակոխեց փոփոխությունների երկար ժամանակաշրջան, որը պատմաբանները կոչում են «Մեծ գաղթի դարաշրջան»։ Բազմաթիվ արշավանքներ և գաղթ է եղել օստգոթերի, վեստգոթերի, գոթերի, վանդալների, հոների, ֆրանկների, անգլերի, սաքսերի, սլավոնների, ավարների, բուլղարների, իսկ ավելի ուշ՝ վիկինգների, պեչենեգների, կումանների և հունգարացիների շրջանում։ Վերածննդի դարաշրջանի մտածողները, որոնցից էր նաև Պետրարկան, ավելի ուշ այս ժամանակաշրջանն անվանեցին «Խավարի դարաշրջան»։  

Մեկուսացած վանական համայնքներն անցյալում կուտակված գրավոր գիտելիքը հավաքելու և պահպանելու համար միակ վայրերն էին։ Բացի այդ, շատ քիչ գրավոր արձանագրություններ են պահպանվել, իսկ գրականության, փիլիսոփայության, մաթեմատիկայի և անտիկ ժամանակաշրջանի այլ գիտելիքի մեծ մասն անհետացել է Արևմտյան Եվրոպայից, թեև դրանք պահպանվել են արևելքում՝ Բյուզանդական կայսրությունում։

Մինչդեռ Հռոմեական կայսրությունը շարունակում էր անկում ապրել արևմուտքում, հռոմեական ավանդույթները և Հռոմեական պետությունը չկորցրին իրենց ուժը գլխավորապես հունախոս Արևելյան Հռոմեական կայսրությունում, որը հայտնի է նաև որպես Բյուզանդական կայսրություն։ Իր գոյության մեծ մասի ընթացքում Բյուզանդական կայսրությունը Եվրոպայի տնտեսապես, մշակութային և ռազմական առումով ամենահզոր տերությունն էր։ Կայսր Հուստինիանոս Ա-ն կառավարել է Կոստանդնուպոլսկի առաջին ոսկեդարը. ստեղծել է օրենսգիրք, որը հիմք է ծառայել ներկայիս մի շարք իրավական համակարգերի համար, ֆինանսավորել է Սուրբ Սոֆիայի տաճարի շինարարությունը և քրիստոնեական եկեղեցին պետական վերահսկողության տակ է առել։

7-րդ դարից սկսած, երբ բյուզանդացիները և հարևան Սասանյանները զգալիորեն թուլացել էին դարեր տևող և հաճախակի բնույթ կիրող բյուզանդա-սասանյան պատերազմների հետևանքով, մուսուլման արաբները սկսեցին ներխուժել պատմական հռոմեական տարածք՝ զավթելով Լևանտը, Հյուսիսային Ամերիկան և ներխուժելով Փոքր Ասիա։ 7-րդ դարի կեսերին մուսուլմանների՝ Պարսկաստանը գրավելուց հետո, իսլամը մտավ Կովկաս։ Հաջորդ մի քանի դարերին մուսուլմանական զինված ուժերը զավթեցին Կիպրոսը, Մալթան, Կրետեն, Սիցիլիան և Հարավային Իտալիայի որոշ մասեր։ 711-720 թվականներին Պիրենեյան թերակղզու Վեստգոթական թագավորությունն անցավ մուսուլմանների իշխանության տակ՝ բացառությամբ հյուսիս-արևմուտքի որոշ փոքր տարածքների (Աստուրիա) և Պիրենեյների բասկյան շրջանների մեծ մասի։ Այդ տարածքը, որն ստացավ արաբական ալ-Անդալուս անունը, դարձավ ընդլայնվող Օմայյան խալիֆայության մի մասը։ Կոստանդնուպոլսի երկրորդ անհաջող պաշարումը (717) թուլացրեց Օմայյան խալիֆայությունը և ստվերեց նրա համբավը։ Այնուհետև Օմայանները 732 թվականի Պուատեի ճակատամարտում պարտություն կրեցին ֆրանկ առաջնորդ Կառլոս Մարտելից, ինչը վերջ դրեց նրանց առաջխաղացմանը դեպի հյուսիս։ Պիրենեյան թերակղզու հյուսիսարևմտյան հեռավոր շրջաններում և Պիրենեյների կենտրոնում հարավի մուսուլմանների հզորությունը նկատելի չէր։ Հենց այստեղ են հիմնադրվել Աստուրիայի, Լեոնի և Գալիսիայի քրիստոնեական թագավորությունները, որտեղից սկսվել է Պիրենեյան թերակղզու վերանվաճումը։ Այդուհանդերձ, որևէ համակարգված փորձ չի արվել մավրերին դուրս շպրտելու ուղղությամբ։ Քրիստոնեական թագավորությունները հիմնականում կենտրոնացած էին իրենց սեփական ներքին իշխանության համար պայքարելու վրա։ Արդյունքում Ռեկոնկիստան տևեց ավելի քան ութ դար, որի ընթացքում Ալֆոնսոների, Սանչոների, Օրդոնյոների, Ռամիրոների, Ֆեռնանդոների և Բերմուդոների երկար ցանկ պայքարում էր որքան իր քրիստոնյա հակառակորդների դեմ, այնքան էլ մուսուլման զավթիչների։ 

Խավարի դարաշրջանում Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունն ընկավ տարբեր ցեղերի իշխանության տակ։ Գերմանական և սլավոնական ցեղերն իրենց գերիշխանությունը հաստատեցին համապատասխանաբար Արևմտյան և Արևելյան Եվրոպայում։ Ֆրանկյան ցեղերը միավորվեցին Քլոդվիգ I-ի իշխանության տակ։ Կարոլինգների դինաստիայից ֆրանկ թագավոր Կառլոս Մեծը, որը նվաճել էր Արևմտյան Եվրոպայի մեծ մասը, 800 թվականին Հռոմի պապի կողմից կարգվեց որպես «Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր»։ Սա 962 թվականին հանգեցրեց Սրբազան Հռոմեական կայսրության հիմնադրմանը, որն ի վերջո տեղակայված էր Կենտրոնական Եվրոպայի գերմանական իշխանապետություններում։

Արևելակենտրոնական Եվրոպան ականատես եղավ առաջին սլավոնական պետությունների ստեղծմանն ու քրիստոնեության՝ որպես պետական կրոն ընդունմանը (մ.թ. մոտ 1000 թվական)։ Արևմտասլավոնական Մեծ Մորավական տերությունն իր տարածքներն ընդլայնեց դեպի հարավ՝ Բալկաններ՝ Սվյատոպոլկ I-ի իշխանության օրոք հասնելով ամենամեծ չափին և Արևելաֆրանկական թագավորության հետ մի շարք զինված հակամարտություններ հրահրելով։ 7-րդ դարի վերջում և 8-րդ դարում առաջին հարավսլավոնական պետություններն առաջացան դեպի ավելի հարավ ընկած տարածքում և ընդունեցին քրիստոնեություն։ Այդ պետություններն էին՝ Բուլղարական առաջին կայսրությունը, Սերբիայի իշխանապետությունը (ավելի ուշ՝ թագավորություն և կայսրություն) և Խորվաթիայի դքսությունը (ավելի ուշ՝ Խորվաթիայի թագավորություն)։ Արևելքում Կիևյան Ռուսիան ընդլայնվեց իր մայրաքաղաք Կիևից՝ 10-րդ դարում դառնալով Եվրոպայի ամենամեծ պետությունը։ 988 թվականին Վլադիմիր Մեծն ուղղափառությունն ընդունեց որպես պետական կրոն։ Ավելի արևելքում Վոլգյան Բուլղարիան դարձավ իսլամական պետություն, բայց մի քանի դար անց ընդգրկվեց Ռուսաստանի կազմի մեջ։

Բարձր և ուշ միջնադար 

1000-1250 թվականներն ընկած ժամանակահատվածը հայտնի է բարձր միջնադար անվամբ, որին հաջորդում է ուշ միջնադարը՝ մինչև 1500 թվականը։

Բարձր միջնադարում Եվրոպայի բնակչությունը զգալիորեն աճել է՝ իր գագաթնակետին հասնելով Վերածննդի դարաշրջանում՝ 12-րդ դարում։ Տնտեսական աճը, ինչպես նաև աշխարհամասի առևտրային ճանապարհների անվտանգության բացակայությունը հնարավոր դարձրին Միջերկրական և Բալթիկ ծովերի երկայնքով առևտրային խոշոր ճանապարհների զարգացումը։ Մերձափնյա քաղաքների աճող հարստությունն ու անկախությունը Ծովային հանրապետություններին հնարավորություն տվեցին առաջատար դիրք գրավել եվրոպական ասպարեզում։

Միջնադարում աշխարհամասում գերիշխում էր սոցիալական երկու վերին էշելոն՝ ազնվականությունը և հոգևորականությունը։ Վաղ միջնադարում Ֆրանսիայում զարգացավ ֆեոդալիզմը, որը շուտով տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում։ Անգլիայում ազնվականների և միապետների՝ ազդեցության համար պայքարը հանգեցրեց Ազատությունների մեծ խարտիայի և խորհրդարանի ինստիտուտի ստեղծմանը։ Տվյալ ժամանակաշրջանում մշակույթի հիմնական աղբյուրը կաթոլիկ եկեղեցին էր։ Վանքերին և տաճարներին կից դպրոցների միջոցով կաթոլիկ եկեղեցին կրթություն էր ապահովում Եվրոպայի մեծ մասում։ 

Պապությունն իր իշխանության գագաթնակետին հասավ բարձր միջնադարում։ 1054 թվականին կաթոլիկ և ուղղափառ եկեղեցիների բաժանումը նախկին Հռոմեական կայսրությունն ամբողջովին բաժանեց կրոնական առումով՝ Բյուզանդական կայսրությունում գերիշխում էր ուղղափառ եկեղեցին, իսկ նախկին Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունում՝ կաթոլիկ եկեղեցին։ 1095 թվականին Ուրբանոս II պապը խաչակրաց արշավանք սկսեց մուսուլմանների դեմ՝ գրավելով Երուսաղեմն ու Սուրբ Երկիրը։ Եվրոպայում կաթոլիկ եկեղեցին հերետիկոսների դեմ ինկվիզիցիա սկսեց։ Պիրենեյան թերակղզում Ռեկոնկիստան ավարտվեց Գրանադայի անկմամբ 1492 թվականին՝ վերջ դնելով թերակղզու հարավարևմտյան հատվածում մուսուլմանների գրեթե յոթ դար կառավարմանը։

Արևելքում վերածնված Բյուզանդական կայսրությունը մուսուլմաններից հետ գրավեց Կրետեն և Կիպրոսը ու վերանվաճեց Բալկանները։ 9-12-րդ դարերում Եվրոպայի ամենահարուստ և մեծ քաղաքը Կոստանդնուպոլիսն էր՝ գրեթե 400 000 բնակչությամբ։ Մանազկերտի ճակատամարտում պարտությունից հետո կայսրությունը թուլացել էր, որն էլ ավելի թուլացավ Խաչակրաց չորրորդ արշավանքի ժամանակ Կոստանդնուպոլսի գրավմամբ (1204 թվական)։ Թեև 1261 թվականին Կոստանդնուպոլիսը հետ գրավվեց, Բյուզանդիան ընկավ 1453 թվականին, երբ Օսմանյան կայսրությունը գրավեց Կոստանդնուպոլիսը։ 

11-12-րդ դարերին քոչվոր թյուրքական ցեղերի (օրինակ՝ պեչենեգների և կումանների) անընդհատ հարձակումների հետևանքով սկսվեց սլավոն բնակչության զանգվածային գաղթը դեպի հյուսիսի ավելի ապահով, խիտ անտառածածկ շրջաններ՝ ժամանակավորապես կանգնեցնելով Ռուսական պետության ընդարձակումը դեպի հարավ և արևելք։ Եվրասիայի մյուս մասերի նման այս տարածքները ևս գրավել էին մոնղոլները։ Նվաճողները, որոնք հայտնի էին թաթարներ անվամբ, հիմնականում մոնղոլ սյուզերենին հպատակ թյուրքախոս ժողովուրդներ էին։ Վերջիններս հիմնեցին Ոսկե հորդա պետությունը, որի կենտրոնը գտնվում էր Ղրիմում։ Ավելի ուշ, այս պետությունը որպես իր կրոն ընդունեց իսլամը և ավելի քան երեք դար կառավարեց ներկայիս Ռուսաստանի հարավային և կենտրոնական հատվածում։ Մոնղոլական դոմինիոնների փլուզումից հետո 14-րդ դարում առաջացան առաջին Հռոմեական պետությունները (իշխանապետությունները)՝ Մոլդովայի շրջանը և Վալախիան։ Նախկինում այս տարածքներն իրար հաջորդելով պեչենիգների և կումանների տիրապետության տակ էին գտնվում։ 12-15-րդ դարերում Մոսկվայի մեծ իշխանությունը մոնղոլների տիրապետության տակ փոքր իշխանապետությունից վերածվեց Եվրոպայի ամենամեծ պետության՝ 1480 թվականին տապալելով մոնղոլներին և արդյունքում դառնալով Ռուսական թագավորությունը։ Պետությունն ուժեղացավ Իվան III և Իվան IV Ահեղ ցարերի օրոք՝ հաջորդ դարերի ընթացքում անընդհատ ընդլայնվելով դեպի արևելք և հարավ։

1315–1317 թվականների մեծ սովն ուշ միջնադարի առաջին ճգնաժամն էր Եվրոպայում։ 1348-1420 թվականներն ամենածանր կորուստների շրջանն էր։ Ֆրանսիայի բնակչությունը կրճատվեց կիսով չափ։ Միջնադարյան Բրիտանիան տուժեց 95 սովի դեպքից, իսկ Ֆրանսիան՝ նույն ժամանակաշրջանում տուժեց ավելի քան 75 սովի դեպքից։ 14-րդ դարի կեսերին Եվրոպան «ամայացավ» սև մահվան՝ մարդկության պատմության մեջ ամենաշատ մահ տված համավարակի պատճառով, որի պատճառով միայն Եվրոպայում մահացավ 25 մլն մարդ՝ տվյալ ժամանակաշրջանում Եվրոպայի բնակչության մեկ երրորդը։ 

Ժանտախտը կործանիչ ազդեցություն ունեցավ Եվրոպայի սոցիալական ոլորտի վրա. այն ժողովրդին մղեց ապրել տվյալ պահով, ինչպես պատկերել է Ջովաննի Բոկաչչոն իր «Դեկամերոն»-ում (1353)։ Ժանտախտը նաև լուրջ հարված էր կաթոլիկ եկեղեցուն, ինչը հանգեցրեց հրեաների հալածանքների, մուրացկանության, բորով տառապող մարդկանց թվի ավելացմանը։ Համարվում է, որ ժանտախտը մինչև 18-րդ դարը՝ տարբեր վիրուլենտությամբ և մահացությամբ, վերադարձել է յուրաքանչյուր սերնդի հետ։ Տվյալ ժամանակաշրջանում ժանտախտի ավելի քան 100 համաճարակ է բռնկվել Եվրոպայում։

Վաղ նորագույն դարաշրջան 

Վերածնունդը մշակութային փոփոխության ժամանակաշրջան էր, որը սկիզբ առավ Ֆլորենցիայից և տարածվեց դեպի Եվրոպայի մյուս հատվածներ։ Նոր հումանիզմի ծնունդն ուղեկցվում էր վանական գրադարաններում մոռացված դասական հունարեն և արաբերեն գիտելիքների վերականգնմամբ, որը հաճախ թարգմանվում էր արաբերենից լատիներեն։ 14-16-րդ դարերում Վերածնունդը տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում. թագավորների, ազնվականների, Կաթոլիկ եկեղեցու և նոր ծնվող առևտրականների դասակարգի համատեղ հովանավորության ներքո ծաղկեցին արվեստը, փիլիսոփայությունը, երաժշտությունը և գիտությունները։ Իտալացի մեկենասները՝ ներառյալ Ֆլորենցիայի Մեդիչի բանկիրների ընտանիքը, Հռոմի պապերը, ֆինանսավորում էին այնպիսի բեղմնավոր քվատրոչենտո և չինկվեչենտո նկարիչների, ինչպիսիք էին Ռաֆայելը, Միքելանջելոն և Լեոնարդո դա Վինչին։ 

14-րդ դարի կեսերին եկեղեցու ներսում քաղաքական ինտրիգները հանգեցրին կաթոլիկ և ուղղափառ եկեղեցիների բաժանմանը։ Այդ քառասուն տարիների ընթացքում երկու պապերը՝ մեկը Ավինյոնում, մյուսը՝ Հռոմում, ցանկանում էին իրենց իշխանությունը հաստատել եկեղեցու վրա։ Թեև եկեղեցու ներսում ծագած խնդիրները հարթվեցին 1417 թվականին, պապության հոգևոր հեղինակությունը մեծապես տուժեց։ 15-րդ դարում Եվրոպան սկսեց ընդլայնել իր աշխարհագրական սահմանները։ Ժամանակի ամենամեծ ծովային տերությունները՝ Իսպանիան և Պորտուգալիան, իրենց վրա վերցրին աշխարհն ուսումնասիրելու առաքելությունը։ Քրիստափոր Կոլումբոսը 1492 թվականին հասավ Նոր աշխարհ, իսկ Վասկո դա Գաման 1498 թվականին հայտնաբերեց դեպի Արևելք տանող օվկիանոսով ճանապարհը, որը կապում էր Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսները։ Պորտուգալացի ճանապարհորդ Ֆեռնան Մագելանն իսպանական արշավախմբի կազմում Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսներով հասավ Ասիայի արևմուտք, ինչի արդյունքում իսպանացի Խուան Սեբաստիան Էլկանոն իրականացրեց առաջին համաշխարհային շրջագայությունը 1519-1522 թվականներին։ Շուտով իսպանացիներն ու պորտուգալացիները սկսեցին համաշխարհային մեծ կայսրություններ ստեղծել Ամերիկայում, Ասիայում, Աֆրիկայում և Օվկեանիայում։ Սրանից քիչ անց Ֆրանսիան, Նիդեռլանդները և Անգլիան գաղութային մեծ կայսրություններ ստեղծեցին, որոնք գաղութներ ունեին Աֆրիկայում, Ամերիկայում և Ասիայում։ 1588 թվականին իսպանական նավատորմին չհաջողվեց ներխուժել Անգլիա։ Մեկ տարի անց Անգլիան Իսպանիա ներխուժելու անհաջող փորձ արեց՝ Ֆիլիպ II Հաբսբուրգին հնարավորություն տալով պահպանել իր ռազմական գերիշխանությունը Եվրոպայում։ Այս անհաջողությունը թույլ տվեց նաև, որ իսպանական նավատորմը հաջորդ մի քանի տասնյակ տարիների ընթացքում ունակ լինի պատերազմ վարել։ Այդուհանդերձ, իսպանական ևս երկու նավատորմ չհաջողեց ներխուժել Անգլիա (Երկրորդ իսպանական նավատորմը և Երրորդ իսպանական նավատորմը)։

1517 թվականի բողոքականների ռեֆորմացիան թուլացրեց եկեղեցու իշխանությունը, երբ գերմանացի աստվածաբան Մարտին Լյութերն իր 95 թեզիսները, որոնցում քննադատում էր ինդուլգենցիաների վաճառքը, մեխեց եկեղեցու դռան վրա։ Արդյունքում 1520 թվականին Լյութերը հեռացվեց պապի «Exsurge Domine» բուլլայով, իսկ նրա հետևորդները 1521 թվականին դատապարտվեցին Վորմսի ռայխստագում, որը գերմանացի իշխաններին բաժանեց բողոքականների և կաթոլիկների։ Բողոքականության հետ տարածվեցին նաև կրոնական պայքարն ու պատերազմները։ Ամերիկայի կայսրությունները թալանելով Իսպանիան մոտ մեկ դար կարողացավ ֆինանսավորել կրոնական հալածանքները Եվրոպայում։ Երեսնամյա պատերազմը (1618–1648) մեծ վնաս հասցրեց Սրբազան Հռոմեական կայսրությանը և ոչնչացրեց Գերմանիայի մեծ մասը՝ սպանելով բնակչության 25-40%-ին։ Վեստֆալյան հաշտությունից հետո Ֆրանսիան սկսեց գերիշխել Եվրոպայում։ 1683 թվականին Վիեննայի ճակատամարտում օսմանյան թուրքերի պարտությամբ կանգնեցվեց Օսմանյան կայսրության առաջխաղացումը Եվրոպայում։

17-րդ դարը Եվրոպայի կենտրոնական և որոշ այլ մասերի համար համընդհանուր անկման ժամանակաշրջան էր. տարածաշրջանում 200 տարիների ընթացքում (1501-1700) ավելի քան 150 սովի համաճարակ գրանցվեց։ Կրևյան Ունիայից (1385) հետո Եվրոպայի արևելակենտրոնական հատվածում գերիշխում էին Լեհաստանի թագավորությունը և Լիտվական մեծ իշխանությունը։ Ռեչ Պոսպոլիտայի հեգեմոնիան ավարտվեց Երկրորդ հյուսիսային պատերազմի բերած արհավիրքներով (Շվեդական հեղեղ) և դրան հաջորդող հակամարտություններով. պետությունը բաժանվեց և 18-րդ դարի վերջում դադարեց գոյություն ունենալ։

15-18-րդ դարերում, երբ Ռուսաստանը գրավեց Ոսկե հորդայի մասնատված խանությունները, Ղրիմի խանության թաթարները սկսեցին հաճախ հարձակվել արևելասլավոնական տարածքների վրա՝ ստրուկներ գերեվարելու նպատակով։ Հեռավոր արևելքում՝ Նոգայ հորդան և Ղազախական խանությունը, հարյուրավոր տարիներ շարունակ հարձակվեցին ժամանակակից Ռուսաստանի և Ուկրաինայի սլավոնախոս տարածքների վրա մինչև Ռուսաստանի էքսպանսիան և Եվրասիայի հյուսիսային հատվածի մեծ մասի նվաճումը (այսինքն՝ Արևելյան Եվրոպայի, Կենտրոնական Ասիայի և Սիբիրի)։

Վերածնունդն ու նոր միապետները նախանշեցին Հայտնագործությունների դարաշրջանի սկիզբը, որը համարվում է հայտնագործությունների, բացահայտումների և գիտական առաջընթացի շրջան։ 16-17-րդ դարերի Արևմտյան գիտական հեղափոխության դեմքերից էին Կոպեռնիկոսը, Կեպլերը, Գալիլեո Գալիլեյը և Իսահակ Նյուտոնը։ Ըստ Փիթեր Բարրեթի՝ «Բոլորի կողմից ընդունված փաստ է, որ «ժամանակակից գիտությունը» ծնվել է Եվրոպայում 17-րդ դարում (Վերածննդի վերջում) և ներկայացնում է բնական աշխարհի նոր ընկալում»։

18-19-րդ դարեր 

Յոթնամյա պատերազմը Եվրոպայում վերջ դրեց «Հին համակարգի» դաշնակիցներին։ Հետևաբար, երբ 1778-1783 թվականների Անկախության համար Ամերիկայի պատերազմը վերածվեց գլոբալ պատերազմի, Բրիտանիան, չունենալով որևէ էական դաշնակից, բախվեց եվրոպական տերությունների ուժեղ կոալիցիային։

Լուսավորության դարաշրջանը հզոր ինտելեկտուալ շարժում էր 18-րդ դարում, որն առաջ էր տանում գիտական և խելամիտ գաղափարները։ Ֆրանսիայի ազնվականությունից և քաղաքական իշխանության նկատմամբ հոգևորականության մենաշնորհից դժգոհությունը հանգեցրեց Ֆրանսիական հեղափոխությանը և Առաջին հանրապետության ստեղծմանը, որի հետևանքով միապետն ու բազում ազնվականներ զոհվեցին Ահաբեկչության ժամանակաշրջանի սկզբում։ Նապոլեոն Բոնապարտն իշխանության եկավ Ֆրանսիական հեղափոխության արդյունքում և հիմնադրեց Առաջին ֆրանսիական կայսրությունը, որը Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ ընդգրկեց Եվրոպայի խոշոր հատվածները, սակայն 1815 թվականին Վաթեռլոոյի ճակատամարտի ժամանակ փլուզվեց։ Նապոլեոնի կառավարման ժամանակ տարածում գտան Ֆրանսիական հեղափոխության գաղափարները՝ ներառյալ ազգային պետության գաղափարը, ինչպես նաև կառավարման, օրենքների և կրթության ֆրանսիական մոդելների կիրառումը։ Նապոլեոնի գահընկեց արվելուց հետո հրավիրված Վիեննայի վեհաժողովն ուժերի նոր հավասարակշռություն հաստատեց Եվրոպայում, որը կենտրոնացած էր հինգ մեծ տերությունների վրա՝ Միացյալ Թագավորություն, Ֆրանսիա, Պրուսիա, Ավստրիա և Ռուսաստան։ Այս հավասարակշռությունը պահպանվեց մինչև 1848 թվականի հեղափոխությունները, որի ժամանակ լիբերալ ապստամբություններն իրենց ազդեցությունը թողեցին ամբողջ Եվրոպայի վրա՝ բացառությամբ Ռուսաստանի և Միացյալ Թագավորության։ Այս հեղափոխությունները վերջին հաշվով ճնշվեցին պահպանողական տարրերի կողմից, որի արդյունքում մի քանի բարեփոխումներ իրականացվեցին։ 1859 թվականին Ռումինիան միավորեց փոքր իշխանապետությունները՝ ստեղծելով ազգային պետություն։ 1867 թվականին կազմավորվեց Ավստրո-Հունգարական կայսրությունը, 1871 թվականին Իտալիան և Գերմանիան ևս միավորեցին իրենց փոքր իշխանապետությունները՝ ստեղծելով ազգային պետություններ։   

Սրան զուգահեռ Արևելյան հարցը ռուս-թուրքական պատերազմում (1768–1774) Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո ավելի բարդացավ։ Քանի որ Օսմանյան կայսրության անկումն անխուսափելի էր թվում, մեծ տերությունները պայքարում էին Օսմանյան կայսրության տարածքում իրենց ռազմավարական և առևտրային շահերը պաշտպանելու համար։ Ռուսական կայսրությունը շահում էր Օսմանյան կայսրության անկումից, մինչդեռ Հաբսբուրգյան միապետությունը և Բրիտանիան համարում էին, որ կայսրության կանգուն մնալը բխում է իրենց շահերից։ Միևնույն ժամանակ Սերբական հեղափոխությունը (1804) և Հունաստանի պատերազմն անկախության համար (1821) նախանշեցին Բալկաններում Օսմանյան իշխանության անկման սկիզբը, որն ավարտվեց Բալկանյան պատերազմներով (1912–1913)։ 1878 թվականի Բեռլինի վեհաժողովի ժամանակ պաշտոնապես ճանաչվեցին Չեռնոգորիայի, Սերբիայի և Ռումինիայի դե ֆակտո անկախ իշխանապետությունները։ 

18-րդ դարի վերջին Մեծ Բրիտանիայում սկսվեց Արդյունաբերական հեղափոխություն, որը տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում։ Նոր տեխնոլոգիաների հայտնագործումն ու դրանց կիրառումը հանգեցրեց քաղաքների արագ աճին, զանգվածային աշխատատեղերի և աշխատավորների նոր դասակարգի ստեղծմանը։ Սրան հաջորդեցին բարեփոխումները սոցիալական և տնտեսական ոլորտներում՝ ներառյալ երեխաների աշխատանքի, արհմիությունների օրինականացման և ստրկատիրության վերացման վերաբերյալ առաջին օրենքները։ Բրիտանիայում 1875 թվականին ընդունվեց Հանրային առողջության ակտը, որով մի շարք բրիտանական քաղաքներում զգալիորեն բարելավվեցին կյանքի պայմանները։ Եվրոպայի բնակչությունն աճեց՝ 100 մլն-ից (1700) դառնալով 400 մլն (1900)։ Արևմտյան Եվրոպայում գրանցված վերջին ամենամեծ սովի՝ Իռլանդիայի մեծ սովի պատճառով միլիոնավոր իռլանդացիներ մահացան և գաղթեցին։ 19-րդ դարում 70 մլն մարդ է լքել Եվրոպան՝ գաղթելով տարբեր եվրոպական գաղութներ և Միացյալ Նահանգներ։ Ժողովրդագրական աճը ցույց էր տալիս, որ 1900 թվականին աշխարհի բնակչության 25%-ը եվրոպացիներ էին։

20-րդ դարից ներկա ժամանակներ 

20-րդ դարի առաջին կեսի իրադարձություններից էին երկու համաշխարհային պատերազմները և տնտեսական ճգնաժամը։ 1914-1918 թվականներին տեղի ունեցավ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը սկսվեց այն ժամանակ, երբ հարավսլավ ազգայնական Գավրիլո Պրինցիպը սպանեց Ավստրիայի էրցհերցոգ Ֆրանց Ֆերդինանդին։ Եվրոպական պետությունների մեծ մասը ներգրավվեց պատերազմում, որը տեղի էր ունենում Անտանտի (Ֆրանսիա, Բելգիա, Սերբիա, Պորտուգալիա, Ռուսաստան, Միացյալ Թագավորություն, իսկ ավելի ուշ՝ Իտալիա, Հունաստան, Ռումինիա և Միացյալ Նահանգներ) և Կենտրոնական տերությունների (Ավստրո-Հունգարիա, Գերմանիա, Բուլղարիա և Օսմանյան կայսրություն) միջև։ Պատերազմի ընթացքում զոհվեց ավելի քան 16 մլն խաղաղ բնակիչ և զինվորական։ 1914-1918 թվականներին ավելի քան 60 մլն եվրոպացի զինվոր է մոբիլիզացվել։

Ռուսաստանն ընկղմվեց հեղափոխության մեջ, որը տապալեց ցարական կայսրությունը և այն փոխարինեց կոմունիստական Խորհրդային Միությամբ, ինչը հանգեցրեց մի շարք նախկին ռուսական նահանգների անկախությանը որպես նոր եվրոպական երկրներ. դրանց թվում էին Ֆինլանդիան, Էստոնիան, Լատվիան և Լիտվան։ Ավստրո-Հունգարական և Օսմանյան կայսրությունները փլուզվեցին և մասնատվեցին առանձին պետությունների, ինչի հետևանքով մի շարք այլ պետությունների սահմաններ փոփոխության ենթարկվեցին։ Վերսալյան պայմանագիրը, որով 1919 թվականին ավարտվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, դաժան էր Գերմանիայի նկատմամբ. վերջինիս վրա էր դրվում պատերազմի ամբողջ պատասխանատվությունը, ինչը ծանր սանկացիաներ էր ենթադրում։ Առաջին համաշխարհային և քաղաքացիական պատերազմների ժամանակ Ռուսաստանում (ներառյալ հետպատերազմյան սովը) ընդհանուր առմամբ զոհվեց 18 մլն մարդ։ 1932–1933 թվականներին Ստալինի կառավարման ժամանակ խորհրդային ղեկավարների կողմից հացահատիկի առգրավվումը հանգեցրեց Խորհրդային Միությունում երկրորդ սովի համաճարակին, ինչի հետևանքով միլիոնավոր մարդիկ զոհվեցին. ողջ մնացած կուլակներին հետապնդում էին, իսկ շատերին էլ ուղարկում էին գուլագներ՝ հարկադիր աշխատանքի։ Ստալինը պատասխանատու էր նաև 1937–1938 թվականների բռնաճնշման համար, որտեղ ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատը մահապատժի ենթարկեց 681 692 մարդու, միլիոնավոր մարդ էլ արտաքսվեց Խորհրդային Միության հեռավոր անկյուններ։

Ռուսաստանում տեղի ունեցած սոցիալական հեղափոխություններն Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո նաև իրենց ազդեցությունն ունեցան եվրոպական այլ պետությունների վրա. 1919 թվականին Գերմանիայի Վայմարյան հանրապետության և Առաջին ավստրիական հանրապետության վրա, 1922 թվականին՝ Իտալիայի թագավորությունում Մուսոլինիի միակուսակցական ֆաշիստական իշխանության և Աթաթուրքի թուրքական հանրապետության վրա, որտեղ ընդունվեց Արևմտյան աշխարհի այբուբենը և աշխարհականությունը։ Տնտեսական անկայունությունը, որն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կուտակված պարտքերի հետևանք էր, ինչպես նաև Գերմանիայի դեմ դատական գործերը 1920-ական և 1930-ական թվականների վերջերին մեծ վնաս հասցրին Եվրոպային։ Սա, ինչպես նաև 1929 թվականի բորսայական փլուզումը հանգեցրեց համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի։ Տնտեսական ճգնաժամը, սոցիալական անկայունությունն ու կոմունիզմի սպառնալիքը նպաստեցին ֆաշիստական շարժումների զարգացմանը Եվրոպայում, ինչի արդյունքում Ադոլֆ Հիտլերն իշխանության եկավ Նացիստական Գերմանիայում։      

1933 թվականին Հիտլերը դարձավ Գերմանիայի առաջնորդը և սկսեց աշխատել ավելի մեծ Գերմանիա ունենալու իր նպատակի ուղղությամբ։ Գերմանիան կրկին ընդլայնվեց և 1935 ու 1936 թվականներին հետ վերադարձրեց Սաարը և Ռեյնլանդը։ 1938 թվականին Ավստրիան անշլյուսից հետո դարձավ Գերմանիայի մի մասը։ Ավելի ուշ այդ տարի՝ Մյունխենի համաձայնագրից հետո, որը ստորագրեցին Գերմանիան, Ֆրանսիան, Միացյալ Թագավորությունը և Իտալիան, Գերմանիան բռնազավթեց Սուդեթական մարզը, որն էթնիկ գերմանացիներով բնակեցված տարածք էր Չեխոսլովակիայում, իսկ 1939 թվականի սկզբին Չեխոսլովակիայի մնացած հատվածը բաժանվեց Բոհեմիայի և Մորավիայի պրոտեկտորատի, որը ղեկավարում էին Գերմանիան և Սլովակիայի հանրապետությունը։ Միևնույն ժամանակ Բրիտանիան և Ֆրանսիան նախընտրում էին խաղաղեցման քաղաքականությունը։  

Դանցիգի ապագայի շուրջ Գերմանիայի և Լեհաստանի միջև աճող լարվածության հետ մեկտեղ գերմանացիները դիմեցին սովետներին և ստորագրեցին Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտը, որը սովետներին թույլ տվեց ներխուժել Բալթյան պետություններ և Լեհաստանի ու Ռումինիայի որոշ հատվածներ։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Գերմանիան ներխուժեց Լեհաստան՝ Ֆրանսիային ու Միացյալ Թագավորությանը հրահրելով սեպտեմբերի 3-ին պատերազմ հայտարարել Գերմանիային՝ այդպիսով բացելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի եվրոպական թատերաբեմը։ Խորհրդային Միության ներխուժումը Լեհաստան սկսվեց սեպտեմբերի 17-ին, և Լեհաստանը որպես անկախ պետություն շուտով վերացավ։ Սեպտեմբերի 24-ին Խորհրդային Միությունը հարձակվեց Բալթյան երկրների, իսկ նոյեմբերի 30-ին՝ Ֆինլանդիայի վրա. վերջինս հանգեցրեց Կարմիր բանակի հյուծիչ Ձմեռային պատերազմին։ Բրիտանացիները հույս ունեին դուրս գալ Նարվիկի ափ և զորք ուղարկել Ֆինլանդիային օգնելու համար, սակայն նրանց առաջնային նպատակը Գերմանիան շրջափակելն էր և Սկանդինավյան ռեսուրսներից նրան կտրելը։ Գրեթե միևնույն ժամանակ Գերմանիան զորք կենտրոնացրեց Դանիայում։ Շարունակվեց տարօրինակ պատերազմը։    

1940 թվականի մայիսին Գերմանիան Պատմական Նիդեռլանդների միջով հարձակվեց Ֆրանսիայի վրա։ Վերջինս կապիտուլյացիայի ենթարկվեց 1940 թվականի հունիսին։ Օգոստոսին Գերմանիան սկսեց ռմբակոծել Բրիտանիան, սակայն բրիտանացիները չհանձնվեցին։ 1941 թվականին Գերմանիան Բարբարոսա ռազմագործողության ժամանակ ներխուժեց Խորհրդային Միություն։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Ճապոնիայի հարձակումը Փերլ Հարբորի վրա կոնֆլիկտի մեջ ներքաշեց Միացյալ Նահանգներին՝ որպես Բրիտանական կայսրության և մյուս ուժերի դաշնակից։

1943 թվականի Ստալինգրադի ճակատամարտից հետո գերմանական հարձակումը Խորհրդային Միության վրա անընդհատ հետ էր մղվում։ Կուրսկի ճակատամարտը, որը պատմության մեջ ամենախոշոր տանկերով ճակատամարտն էր, Արևելյան ռազմաճակատում գերմանացիների վերջին մեծ հարձակումն էր։ 1944 թվականի հունիսին բրիտանական և ամերիկյան ուժերը դեսանտային զորքերով ներխուժեցին Ֆրանսիա՝ նոր ռազմաճակատ բացելով Գերմանիայի դեմ։ Բեռլինը վերջապես ընկավ 1945 թվականին՝ դրանով Եվրոպայում վերջ դնելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, որը մարդկության պատմության մեջ ամենամեծ և ամենակործանարար պատերազմն է համարվում՝ ամբողջ աշխարհում 60 մլն զոհված անձանցով։ Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զոհվեց ավելի քան 40 մլն մարդ՝ ներառյալ 11-17 մլն-ը, որոնք նահատակվեցին Հոլոքոստի ժամանակ։ Պատերազմի ընթացքում Խորհրդային Միությունը կորցրեց 27 մլն մարդ (մեծամասամբ խաղաղ բնակչություն), ինչը կազմում է պատերազմի ժամանակ գրանցված կորուստների կեսը։ Պատերազմն ավարտվելուց հետո Եվրոպայում ավելի քան 40 մլն փախստական կար։ Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում մի քանի հետպատերազմյան աքսորները հանգեցրին մոտ 20 մլն մարդու գաղթին։ 

Առաջին համաշխարհային պատերազմը և հատկապես Երկրորդը նվազեցրին Արևմտյան Եվրոպայի կարևորությունն աշխարհում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ղրիմի վեհաժողովին Եվրոպայի քարտեզը ձևափոխվեց և բաժանվեց երկու բլոկի՝ Արևմտյան երկրների և կոմունիստական Արևելյան բլոկի, որոնք հետագայում բաժանվեցին Ուինսթոն Չերչիլի կոչած «երկաթե վաչագույրով»։ Միացյալ Նահանգները և Արևմտյան Եվրոպան ստեղծեցին ՆԱՏՕ-ն, իսկ ավելի ուշ Խորհրդային Միությունն ու Կենտրոնական Եվրոպան ստեղծեցին Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կիզակետերը Բեռլինն ու Տրիեստն էին, ինչի հետևանքով 1947 թվականին ՄԱԿ-ի հետ ստեղծած Տրիեստի ազատ տարածքը կազմալուծվեց 1954 և 1975 թվականներին։ 1948-1949 թվականներին Բեռլինի շրջափակումը և 1961 թվականին Բեռլինի պատի կառուցումը Սառը պատերազմի միջազգային մեծ ճգնաժամերից էին։

Երկու գերտերություններ՝ Միացյալ Նահանգները և Խորհրդային Միությունը, ներգրավվեցին հիսուն տարի ձգված Սառը պատերազմում, որտեղ տերությունները կենտրոնացած էին միջուկային զենքի տարածման վրա։ Միևնույն ժամանակ ապագաղութայնացումը, որն արդեն սկսվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, աստիճանաբար հանգեցրեց Ասիայում և Աֆրիկայում գտնվող եվրոպական գաղութներից շատերի անկախացմանը։

1980-ական թվականներին Միխայիլ Գորբաչովի բարեփոխումները և Լեհաստանի «Համախմբվածություն» շարժումը թուլացրին կոշտ կոմունիստական համակարգը։ Երկաթե վարագույրի բացումը համաեվրոպական պիկնիկին խաղաղ շղթայական ռեակցիա արձակեց, որի ավարտին փլուզվեցին Արևելյան բլոկը, Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը և մյուս կոմունիստական պետությունները, իսկ Սառը պատերազմը՝ ավարտվեց։ 1989 թվականին Բեռլինի պատի խորհրդանշական քանդումից հետո Գերմանիան վերամիավորվեց, և Կենտրոնական ու Արևելյան Եվրոպայի քարտեզները կրկին ձևափոխվեցին։ Այս իրադարձությունը հնարավոր դարձրեց նախկինում ընդհատված մշակութային և տնտեսական հարաբերությունները, իսկ նախկինում մեկուսացված քաղաքները՝ Բեռլինը, Պրահան, Վիեննան, Բուդապեշտը և Տրիեստը այժմ կրկին Եվրոպայի սրտում էին։ 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աճեց նաև եվրոպական ինտեգրումը։ 1949 թվականին Ուինսթոն Չերչիլի՝ ընդհանուր նպատակներին հասնելու համար Եվրոպան միավորելու գաղափարից հետո ստեղծվեց Եվրոպայի խորհուրդը։ Դրա մեջ մտան եվրոպական բոլոր պետությունները՝ բացառությամբ Բելառուսի, Ռուսաստանի և Վատիկանի։ 1957 թվականին Արևմտյան Եվրոպայի վեց պետություններ կնքեցին Հռոմի պայմանագիրը, որով ստեղծվեց Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը՝ միասնական տնտեսական քաղաքականություն և ընդհանուր շուկա ունենալու նպատակով։ 1967 թվականին Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը, Ածխի և պողպատի եվրոպական ընկերակցությունը և Եվրատոմը ձևավորեցին Եվրոհամայնքը, որը 1993 թվականին դարձավ Եվրոպական միությունը։ ԵՄ-ը ձևավորեց խորհրդարան, դատարան, կենտրոնական բանկ և շրջանառության մեջ մտցրեց եվրոն՝ որպես միասնական դրամական արժույթ։ 2004-2013 թվականներին Կենտրոնական Եվրոպայի ավելի շատ երկրներ սկսեցին միանալ, որի արդյունքում ԵՄ-ն ունեցավ 28 անդամ, իսկ Եվրոպան դարձավ տնտեսական և քաղաքական հզոր կենտրոն։ Այդուհանդերձ, Միացյալ Թագավորությունը 2020 թվականի հունվարի 31-ին դուրս եկավ ԵՄ-ի կազմից՝ 2016 թվականի հունիսին ԵՄ-ին անդամակցությունը դադարեցնելու համար անցկացված հանրաքվեի արդյունքում։ Ռուս-ուկրաինական հակամարտությունը, որը սկսվել է 2014 թվականից, կտրուկ սրվեց, երբ Ռուսաստանը 2022 թվականի փետրվարի 24-ին լայնածավալ ներխուժեց Ուկրաինա՝ դառնալով Երկրորդ համաշխարհային և Հարավսլավիայի պատերազմներից հետո Եվրոպայում տեղի ունեցած ամենամեծ հումանիտարական և գաղթի ճգնաժամը։

Աշխարհագրություն

Եվրոպան գտնվում է Եվրասիա մայրցամաքի արևմտյան հատվածում։ Այն զբաղեցնում է մայրցամաքի ընդհանուր տարածքի մեկ հինգերորդ մասը։ Աշխարհամասի ափերը ցամաքի համեմատ ավելի բարձր են, քան մեկ այլ մայրցամաքում կամ աշխարհամասում։ Հյուսիսում Եվրոպայի ափերը ողողվում են Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի, արևմուտքում՝ Ատլանտյան օվկիանոսի, իսկ հարավում՝ Միջերկրական, Սև և Կասպից ծովերի ջրերով։ Եվրոպայի հողային ռելիեֆը բազմազան է և առանձին շրջաններում ունի արտահայտիչ տարբերություններ։ Հարավային շրջաններն առավել լեռնային են, մինչդեռ Ալպերի, Պիրենեյների և Կարպատների վրայով շարժվելով դեպի հյուսիս՝ ի հայտ են գալիս բլրային հատվածներ, հյուսիսային լայն հարթավայրեր, որոնք բավականին ընդարձակ են հատկապես արևելքում։ Այս ընդարձակ հարթավայրը հայտնի է Եվրոպական հարթավայր անվամբ, իսկ դրա կենտրոնական հատվածում է գտնվում Հյուսիսգերմանական հարթավայրը։ Աշխարհամասի հյուսիսարևմտյան ափերն առավել ժայռոտ են, որոնք սկսվում են Բրիտանիայի և Իռլանդիայի արևմտյան կղզիներից և ձգվում մինչև Նորվեգիայի լեռնային ու ֆյորդներով անջատված շրջաններ։

Այս նկարագրությունը պարզեցված է։ Ենթատարածաշրջանները, ինչպես օրինակ Պիրենեյան և Ապենինյան թերակղզիները, ունեն իրենց բնորոշ բարդ առանձնահատկությունները կամ ռելիեֆը, ինչպես և Կենտրոնական Եվրոպայի ցամաքային հատվածները, որտեղ ռելիեֆն առավել հարուստ է հարթավայրերով, գետահովիտներով և գետավազաններով։ Իսլանդիան, Բրիտանիան և Իռլանդիան առանձնահատուկ դեպքեր են։ Առաջինը ցամաքային առանձին տարածք է Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսային հատվածում, որը համարվում է Եվրոպայի մի մասը, մինչդեռ մյուս երկուսը ափամերձ տարածքներ են, որոնք ժամանակին եղել են մայրցամաքի կազմում, իսկ ծովի մակարդակի բարձրանալուց հետո պոկվել են նրանից և դարձել առանձին կղզիներ։

Կլիմա

Եվրոպան հիմնականում գտնվում է չափավոր կլիմայական գոտիներում, որն իր վրա կրում է արևմտյան օդային հոսանքների ազդեցությունը։ Ի համեմատություն նույն լայնության վրա գտնվող աշխարհագրական մյուս շրջանների՝ Եվրոպայում կլիման համեմատաբար ավելի մեղմ է, քանի որ կրում է Գոլֆստրիմի ազդեցությունը։ Գոլֆստրիմին հաճախ անվանում են նաև «Եվրոպայի վառարան», որովհետև այն եվրոպական կլիման դարձնում է առավել տաք և խոնավ, քան այլ պայմաններում դա կարող էր լինել։ Գոլֆստրիմը ոչ միայն տաք ջուր է բերում Եվրոպայի ափերին, այլ նաև տաքացնում է գերակշռող արևմտյան քամիներին, որոնք Ատլանտյան օվկիանոսից փչում են աշխարհամասի ողջ երկայնքով։

Ուստի, տարվա ողջ ընթացքում Պորտուգալիայի Ավեյրու քաղաքում միջին ջերմաստիճանը կազմում է 16°C, մինչդեռ Նյու Յորքում, որը գտնվում է գրեթե նույն լայնության վրա և նույն օվկիանոսի ափին, կազմում է 13°C։ Գերմանիայի մայրաքաղաք Բեռլինը, իտալական Կալիարին, Կանադան և Իրկուտսկը, որը գտնվում է Ռուսաստանի հարավարևելյան հատվածում, գտնվում են միևնույն լայնության վրա։ Հունվարին Բեռլինում ջերմաստիճանը միջինում 8°C-ով ավելի բարձր է, քան Կալիարիում, իսկ եվրոպական այս քաղաքներում հունվարյան ջերմաստիճանը միջինում 22°C-ով ավելին է, քան նույն ամսին Իրկուտսկի միջին ջերմաստիճանը։

Միջերկրական ծովի ջրային մեծ զանգվածները, որոնք հավասարեցնում են միջին տարեկան և միջին օրական ջերմաստիճանները, ևս ունեն հատուկ նշանակություն։ Միջերկրական ծովի ջրերը Սահարա անապատից ձգվում են դեպի հյուսիս՝ Ալպեր, որի ծայր հյուսիսային հատվածը գտնվում է Տրիեստի մոտ՝ Միջերկրական ծովի մաս կազմող Ադրիատիկ ծովում։

Ընդհանուր առմամբ, Եվրոպայում հյուսիսն ավելի ցուրտ է, քան հարավը, բայց և աստիճանաբար ցրտում է արևմուտքից շարժվելով դեպի արևելք։ Արևմուտքում եղանակն առավել օվկիանոսային է, քան աշխարհամասի արևելքում։ Սա կարող է պատկերվել միջին ջերմաստիճանների ստորև ներկայացված աղյուսակում, որն սկսվում է 64-րդ լայնության վրա գտնվող բնակավայրից, այնուհետև 60-րդ, 55-րդ, 50-րդ, 45-րդ և ավարտվում 40-րդ լայնության վրա գտնվող բնակավայրով։ Այդ քաղաքներից և որևէ մեկը բարձրադիր չէ։ Նրանց մեծ մասը գտնվում է ծովի մոտ (բնակավայր, մոտավոր լայնություն և երկայնություն, միջին ջերմաստիճանը տարվա ամենացուրտ և ամենաշոգ ամիսներին և տարեկան միջին ջերմաստիճանը ցելսիուսով)։

Հետաքրքրական է, որ ամենացուրտ ամիսներին միջին ջերմաստիճանը, ինչպես նաև տարեկան միջին ջերմաստիճանը, նվազում են արևմուտքից դեպի արևելք։ Օրինակ՝ տարվա ամենացուրտ ամսին Էդինբուրգում ավելի տաք է, քան Բելգրադում՝ չնայած վերջինս Շոտլանդիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 10 լայնություն դեպի հարավ։

Երկրաբանություն

Եվրոպայի երկրաբանական պատմությունն սկսվում է Բալթյան վահանի (Ֆենոսկանդիա) և Սարմատյան պլատֆորմի ձևավորումից, որոնք երկուսն էլ տեղի են ունեցել 2,25 միլիարդ տարի առաջ, որին հաջորդել է Վոլգա-ուրալյան վահանի ձևավորումը։ Երեքը միասին հանգեցրին Արևելաեվրոպական պլատֆորմի ձևավորմանը (Ֆենոսարմատիա կամ Բալթիկա), ինչն էլ դարձել էր Կոլումբիա գերմայրցամաքի մասերից մեկը։ Մոտ 1,1 միլիարդ տարի առաջ Բալթիկան և Արկտիկան (Լավրենտիա պատմական մայրցամաքի կազմում) միացան Ռոդինիային, իսկ մոտ 550 միլիոն տարի առաջ կրկին բաժանվեցին՝ ձևավորելով Բալթիկան։ Մոտ 440 միլիոն տարի առաջ Բալթիկայից և Լավրենտիայից ձևավորվեց Եվրամերիկան, որն այնուհետ միացավ Գոնդվանային և ավելի ուշ ձևավորվեց Պանգեա գերմայրցամաքը։ Մոտ 190 միլիոն տարի առաջ Ատլանտյան օվկիանոսի ընդլայնման պատճառով առանձնացան Գոնդվանան և Լավրասիան։ Դրանից որոշ ժամանակ անց Լավրասիան ևս բաժանվեց երկու մասի՝ ձևավորելով Լավրենտիան (Հյուսիսային Ամերիկա) և Եվրասիան։ Նրանց միջև ցամաքային կապը պահպանվել է Գրենլանդիայի միջոցով, ինչը հանգեցրել է կենդանատեսակների փոխանակմանը։ Սկսած մոտավորապես 50 միլիոն տարի առաջվանից՝ ծովի մակարդակի բարձրացման և նվազման հետևանքով ձևավորվել է Եվրոպա աշխարհամասի ներկայիս տեսքը և նրա կապող օղակները մյուս մայրցամաքների և աշխարհամասերի հետ, ինչպես օրինակ Ասիայի։ Եվրոպայի ներկայիս ձևը թվագրվում է նեոգենի ժամանակաշրջանով, որը տեղի է ունեցել մոտ հինգ միլիոն տարի առաջ։

Եվրոպայի երկրաբանությունը բարդ ու բազմազան է և աշխարհամասի ողջ տարածքում առաջացրել է տարբեր տեսակի լանդշաֆտներ՝ սկսած Շոտլանդական լեռնաշխարհից մինչև Հունգարիայի լեռնային հարթավայրեր։ Եվրոպայի ամենակարևոր առանձնահատկությունը բարձրալեռնային Հարավային Եվրոպայի ու ընդարձակ, մասամբ ստորջրյա հյուսիսային հարթավայրի միջև, որն արևմուտքում՝ Իռլանդիայից ձգվում է մինչև աշխարհամասի արևելքում գտնվող Ուրալյան լեռներ, առկա երկճյուղավորումն է։ Այս երկու կեսերը բաժանված են Պիրենեյան և Ալպյան/Կարպատների լեռնաշղթաներով։ Հյուսիսային հարթավայրերն արևմուտքում սահմանազատված են Սկանդինավյան լեռներով և Բրիտանական կղզիների լեռնային հատվածներով։ Եվրոպայի հյուսիսային հարթավայրերի ափերը ողողող խոշոր ծանծաղ ջրային տարածությունների թվում են Կելտական, Հյուսիսային, Բալթիկ և Բարենցի ծովերը։

Հյուսիսային հարթավայրը ներառում է Բալթիկայի հին երկրաբանական մայրցամաքը և երկրաբանորեն կարող է համարվել որպես «հիմնական մայրցամաք», մինչդեռ ծայր հարավում ու արևմուտքում գտնվող բարձրադիր լեռներն ու լեռնային շրջանները ներառում են հատվածներ նաև երկրաբանական մյուս մայրցամաքներից։ Արևմտյան Եվրոպայի հնագույն երկաբանության մեծ մասը ներառված է եղել անտիկ Ավալոնիա միկրոմայրցամաքի կազմում։

Բուսական աշխարհ

Հազարամյակներ շարունակ հողագործական ժողովուրդների հետ ապրելով կողք կողքի՝ Եվրոպայի կենդանիներն ու բույսերը մեծապես կրել են մարդկային ներկայության և գործունեության ազդեցությունը։ Բացառությամբ Ֆենոսկանդիայի և Հյուսիսային Ռուսաստանի՝ ներկայումս Եվրոպայում պահպանվել են վայրի բնության մի քանի անձեռնմխելի անկյուններ՝ չհաշված իհարկե տարբեր ազգային պարկերը։

Եվրոպայի հիմնական բնական բուսածածկը խառը անտառներն են։ Դրանց աճի պայմանները խիստ բարենպաստ են։ Հյուսիսում Գոլֆստրիմը և Հյուսիսատլանտյան հոսանքը ջերմացնում են աշխարհամասը։ Հարավային Եվրոպային բնորոշ է տաք, բայց մեղմ կլիման։ Այս տարածաշրջանում հաճախակի են ամառային երաշտները։ Լեռնաշղթաները ևս ազդում են կենսապայմանների վրա։ Դրանցից որոշները (Ալպերը, Պիրենեյները) ձգվում են արևելքից արևմուտք և քամուն հնարավորություն տալիս օվկիանոսից մեծ քանակությամբ ջուր (խոնավություն) տեղափոխել դեպի Եվրոպայի ներքին շրջաններ։ Մյուսները ձգվում են հարավից հյուսիս (Սկանդինավյան լեռներ, Դինարյան բարձրավանդակ, Կարպատյան լեռներ, Ապենիններ) և քանի որ անձրևը թափվում է լեռների մյուս կողմում, որը ձգվում է ծովի երկայնքով, այս կողմում անտառներն ավելի լավ են աճում, մինչդեռ մյուս կողմում պայմանները նվազ բարենպաստ են։ Ժամանակի ինչ-որ պահի մայրցամաքային Եվրոպայի մի քանի հատվածներում անասուններ չեն արածեցվել, և նախագյուղատնտեսական անտառային միջավայրի հատումը հանգեցրել է բույսերի և կենդանիների բնօրինակ էկոհամակարգերի խախտմանը։

Հավանաբար Եվրոպայի տարածքի 80-90%-ը ժամանակին ծածկված է եղել անտառներով։ Դրանք ձգվել են Միջերկրական ծովից մինչև Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս։ Չնայած Եվրոպայի բնական անտառների կեսից ավելին անհետացել է անտառազրկման դարերի ընթացքում՝ Եվրոպայի տարածքի մեկ քառորդ մասը շարունակում է անտառապատ մնալ, ինչպես օրինակ լայնատերև և խառը անտառները, Սկանդինավիայի և Ռուսաստանի տայգան, Կովկասի խառը խոնավ անտառները և Արևմտյան Միջերկրականի խցանակաղնու անտառները։ Վերջին ժամանակաշրջանում անտառազրկումը դանդաղել է և բազմաթիվ ծառեր են տնկվել։ Այդուհանդերձ, մի շարք դեպքերում միամշակ փշատերև տնկարանները փոխարինել են խառը բնական անտառներին, որովհետև դրանք առավել արագ են աճում։ Ներկայումս տնկարաններն զբաղեցնում են բավականին մեծ հողատարածքներ, սակայն  առավել աղքատ կենսապայմաններ են առաջարկում անտառներում բնակվող եվրոպական բազմաթիվ կենդանատեսակների համար, որոնք պահանջում են փայտի տարբեր տեսակներ և անտառի տարբեր կառուցվածքների համադրություն։ Արևմտյան Եվրոպայում բնական անտառների ծավալը կազմում է 2-3% կամ ավելի քիչ, մինչդեռ Արևմտյան Ռուսաստանում այն հասնում է 5–10%-ի։ Իսլանդիան Եվրոպայում անտառապատ տարածքների ամենաքիչ ծավալով երկիրն է (1%), մինչդեռ ամենաանտառապատ երկիրը Ֆինլանդիան է (77%)։

Եվրոպայի չափավոր կլիմա ունեցող հատվածներում գերակշիռ են լայնատերև և փշատերև անտառները։ Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայում ամենատարածված ծառատեսակներն են հաճարենին և կաղնին։ Հյուսիսում՝ տայգայում, գերակշռում են եղևնիների, սոճիների և կեչիների անտառները։ Տայգայից դեպի հյուսիս, որը հիմնականում ընկնում է Ռուսաստանի և Սկանդինավիայի տարածքներում, սկսվում է տունդրան, ինչն առավել մոտ է Արկտիկային։ Միջերկրական ծովի շրջանում տնկվել են բազմաթիվ ձիթենիներ, որոնք լավ հարմարված են այդ տարածաշրջանի չոր կլիմային։ Մշտադալար նոճին ևս լայն տարածում ունի Հարավային Եվրոպայում։ Կիսաչոր միջերկրածովյան շրջանում կան բազմաթիվ թփուտներ։ Եվրասիական մարգագետինների (տափաստանների) նեղ լեզուն Ուկրաինայից և Հարավային Ռուսաստանից ձգվում է դեպի արևմուտք և ավարտվում Հունգարիայում, իսկ հյուսիսում հատվում տայգայի հետ։

Կենդանական աշխարհ

Սառցե վերջին ժամանակաշրջանի ժամանակ սառցակալումը և մարդու ներկայությունն ազդեցություն են ունեցել եվրոպական կենդանական աշխարհի վրա։ Ինչ վերաբերում է կենդանիներին, ապա Եվրոպայի բազմաթիվ հատվածներում խոշոր կենդանիների և գիշատիչների առաջատար տեսակների նկատմամբ որսն իրականացվել է մինչև դրանց լիակատար անհետացումը։ Բրդոտ մամոնտը գոյություն է ունեցել մինչև նոր քարի դարի ավարտը։ Այսօր գայլերը (մսակերներ) և արջերը (ամենակերներ) վտանգված կենդանատեսակներ են։ Մի ժամանակ նրանց կարելի էր հանդիպել Եվրոպայի մեծ մասում։ Այդուհանդերձ, անտառազրկումն ու որսը գնալով ավելի են վնասում կենդանիներին։ Միջնադարում արջերի բնակության վայրերը սահմանափակվել են քիչ թե շատ դժվարամատչելի լեռներով, որոնք ունեցել են բավարար անտառածածկ մակերևույթ։ Այսօր գորշ արջերը հիմնականում բնակվում են Բալկանյան թերակղզում, Սկանդինավիայում և Ռուսաստանում։ Քիչ թվով արջեր բնակվում են նաև Եվրոպայի մյուս երկրներում, այդ թվում Ավստրիայում և Իսպանիայում, բայց այս տարածքներում գորշ արջերի պոպուլյացիան մասնատված է և մարգինալացված՝ նրանց բնակության միջավայրի ոչնչացման պատճառով։ Ի հավելումն, սպիտակ արջերին կարելի է հանդիպել Սկանդինավիայի հյուսիսում գտնվող նորվեգական Շպիցբերգենում։ Գորշ արջից հետո եվրոպական երկրորդ խոշոր գիշատիչը եվրասիական գայլն է, որին կարելի է հանդիպել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում ու Բալկաններում։ Երբեմն գայլերի կարելի է հանդիպել նաև Հյուսիսային ու Արևմտյան Եվրոպայում, այդ թվում՝ Սկանդինավիայում ու Իսպանիայում։

Եվրոպայում հատկապես տարածված են անտառային կատուները, աղվեսները (հատկապես կարմիր աղվեսը), շնագայլերը և կզաքիսների տարբեր տեսակները, ոզնիները, սողունների տարբեր տեսակները, հատկապես օձերը (իժերն ու սովորական լորտուները) և երկկենցաղները, տարբեր թռչունները (բվեր, ճուռակներ ու գիշատիչ այլ թռչուններ)։

Եվրոպական բուսակեր կենդանիների թվում են խխունջները, շերեփուկները, ձկները, տարբեր թռչուններն ու կաթնասունները, ինչպես օրինակ կրծողները, եղնիկները և այծյամները, վարազները, լեռներում ապրող արջամկները, այծքաղներն ու քարայծերը։ Բազմաթիվ միջատները ևս ավելացնում են կենսաբազմազանությունը։

Գաճաճ գետաձիերի և գաճաճ փղերի անհետացումը կապված էր Միջերկրական ծովի կղզիներում մարդու առաջին ժամանման հետ։

Ծովային բնակիչները Եվրոպայի բուսական և կենդանական աշխարհի կարևոր բաղադրիչներից մեկն են։ Ծովային ֆլորան հիմնականում ֆիտոպլանկտոն է։ Եվրոպական ծովերում բնակվող կենդանատեսակներից են զոոպլանկտոնը, փափկամարմինները, փշամորթները, տարբեր խեցգետնանմանները, կաղամարները և ութոտանիները, ձկները, դելֆինները և կետերը։

Եվրոպայում կենսաբազմազանությունը պաշտպանված է Եվրոպայի խորհրդի Բեռնի կոնվենցիայով, որը ստորագրվել է Եվրոպական միության անդամ երկրների, ինչպես նաև ոչ եվրոպական մի շարք պետությունների կողմից։

Քաղաքականություն

Եվրոպայի քաղաքական քարտեզը հիմնականում ածանցվել է Եվրոպայի վերակազմակերպումից, որը տեղի է ունեցել 1815 թվականին ավարտված Նապոլեոնյան պատերազմներից հետո։ Եվրոպայում կառավարման գերակշիռ ձևը խորհրդարանական ժողովրդավարությունն է։ Երկրների մեծ մասն ունեն հանրապետական կառավարման ձև։ 1815 թվականին Եվրոպայում կառավարման ամենատարածված ձևը միապետությունն էր։ Ներկայումս Եվրոպայի 11 գործող թագավորությունները սահմանադրական միապետություններ են։

Եվրոպական ինտեգրումը եվրոպական երկրների քաղաքական, իրավական, տնտեսական, իսկ որոշ դեպքերում նաև սոցիալական և մշակութային ինտեգրման գործընթացն է, որն սկսել է իրականացվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր և հովանավորվում է Եվրոպայի խորհրդի կողմից՝ գերտերությունների մասնակցությամբ։ 1993 թվականին՝ իր հիմնադրումից սկսած, Եվրոպական միությունը եղել է աշխարհամասի տնտեսական ինտեգրման ուշադրության կենտրոնում։ Վերջին շրջանում ստեղծվել է նաև Եվրասիական տնտեսական միությունը, որի կազմում են հետխորհրդային տարածաշրջանի մի քանի երկրներ։ 

Եվրոպական միությանն անդամակցում է եվրոպական 27 երկիր, որոնցից 26-ը գտնվում է Շենգեն գոտում, իսկ 19-ը՝ Եվրագոտու արժութային միության կազմում։ Եվրոպական մյուս կազմակերպությունների թվում են Հյուսիսային Խորհուրդը, Բենիլյուքսը, Բալթիական ասամբլեան և Վիշեգրադի խումբը։

Երկրների և կախյալ տարածքների ցանկ

Ստորև ներկայացված ցանկերում ներառված են բոլոր այն երկրները և կախյալ տարածքները, որոնք այս կամ այն սահմանմամբ (աշխարհագրական, քաղաքական կամ մշակութային), թեկուզ մասնակի, ներառված են Եվրոպայի կազմում։

Բացի վերը նշված երկրներից, Եվրոպայում կան նաև փաստացի անկախ կամ մասամբ ճանաչված երկրներ, որոնք չեն հանդիսանում Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ երկիր։

Մի քանի կախյալ կամ նմանատիպ տարածքներ լայն ինքնավարություն ունեն նաև Եվրոպայի սահմաններում կամ դրա անմիջական հարևանությամբ։ Դրանց թվում են Ալանդյան կղզիները, (Ֆինլանդիայի ինքնավար շրջան), Դանիայի թագավորության ինքնավար տարածքները (բացի բուն Դանիան), Բրիտանական թագի երեք կախյալ և երկու անդրծովյան տարածքները։ Իր առանձնահատուկ կարգավիճակի շնորհիվ Սվալբարդը ևս ներառված է Նորվեգիայի կազմում՝ չնայած վերջինս ինքնիշխան չէ։ Ցանկում ներառված չեն Մեծ Բրիտանիայի մաս կազմող երեք երկրները (Շոտլանդիա, Ուելս և Հյուսիսային Իռլանդիա) ու Պորտուգալիայի երկու ինքնիշխան շրջանները, որոնք չնայած ունեն ինքնիշխանության յուրահատուկ աստիճան, միջազգային հարաբերություններից զատ, մեծապես ինքնիշխան չեն։ Այն տարածքները, որոնք ունեն քիչ թե շատ հարկային եզակի կարգավիճակ, ինչպես օրինակ՝ Կանարյան կղզիները և Հելիգոլենդը, ևս ներառված չեն այս ցանկում։

Տնտեսություն

Եվրոպայի տնտեսությունը (ողջ աշխարհամասը) ներկայումս աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունն է և ամենահարուստ տարածաշրջանն աշխարհում։ Եթե հաշվի առնենք կառավարման ներքո գտնվող ակտիվները, ապա 2008 թվականի դրությամբ Եվրոպայի կառավարման ներքո գտնվող ակտիվները կազմել են 32,7 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար այն դեպքում, երբ Հյուսիսային Ամերիկայինը կազմել է 27,1 տրիլիոն դոլար։ 2009 թվականին Եվրոպան շարունակում էր մնալ ամենահարուստ տարածաշրջանն աշխարհում։ Նրա կառավարման ներքո գտնվող ակտիվների ընդհանուր արժեքը կազմում էր 37,1 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար, ինչը կազմում էր երկրագնդի հարստության մեկ երրորդը։ Եվրոպան այն տարածաշրջաններից մեկն է, որտեղ 2009 թվականի տարեվերջին հարստությունը գերազանցել է իր նախաճգնաժամային գագաթնակետին։ Մյուս աշխարհամասերի նման, հարստությունը տարբեր կերպ է բաշխված երկրների միջև։ Եվրոպայի առավել հարուստ երկրները գտնվում են աշխարհամասի արևմուտքում, որին հաջորդում է Կենտրոնական Եվրոպան, մինչդեռ Արևելյան Եվրոպայի որոշ տնտեսություններ Խորհրդային Միության և Հարավսլավիայի փլուզումից հետո դեռևս գտնվում են կայացման փուլում։

Երկնագույն բանանի մոդելը մշակվել է որպես տարածաշրջանների համապատասխան տնտեսական հզորության տնտեսա-աշխարհագրական ներկայացում, որը հետագայում զարգացվել է Ոսկե բանանի կամ երկնագույն աստղի տեսքով։ Արևելքի և Արևմուտքի, ինչպես նաև Ասիայի միջև առևտուրը, որը երկար ժամանակ խաթարվել էր համաշխարհային երկու պատերազմների, նոր սահմանների և Սառը պատերազմի պատճառով, 989 թվականից հետո տրուկ աճեց։ Ի հավելումն, նոր խթան դարձավ չինական Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ նախաձեռնությունը, որը Սուեզի ջրանցքով, Ասիայի և Աֆրիկայի տարածքներով Չինաստանը կկապի Եվրոպային։

Եվրոպական միությունը քաղաքական միավորում է, որի կազմի մեջ մտնում են եվրոպական 27 երկրներ՝ ձևավորելով աշխարհի խոշորագույն տնտեսական տարածքը։ Եվրամիության 19 երկրներում եվրոն կիրառվող դրամական միջոցն է։ Եվրոպական երկրներից մի քանիսն անվանական ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով գտնվում են աշխարհի ամենախոշոր ազգային տնտեսությունների ցանկում։ ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչության Համաշխարհային փաստերի գրքի համաձայն՝ դրանց թվում են Գերմանիան (5-րդը), Ռուսաստանը (6-րդը), Միացյալ Թագավորությունը (8-րդը), Ֆրանսիան (10-րդը), Թուրքիան (11-րդը) և Իտալիան (12-րդը)։

Եկամուտների ստացման տեսանկյունից ահռելի տարբերություն կա եվրոպական երկրների միջև։ Անվանական ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով ամենահարուստ երկիրը Մոնակոն է։ 2018 թվականի տվյալներով՝ մեկ անձին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն այդ երկրում կազմել է 185,829 ԱՄՆ դոլար։ Ամենաաղքատն էլ Ուկրաինան է։ 2019 թվականի տվյալներով՝ մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն կազմել է 3,659 ԱՄՆ դոլար։ Բացի այդ, ըստ Համաշխարհային բանկի զեկույցի՝ Մոնակոն անվանական ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով նաև աշխարհի ամենահարուստ պետությունն է։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 2016 թվականի տվյալներով՝ Եվրոպա աշխարհամասի անվանական ՀՆԱ-ն կազմել է 21,767 ԱՄՆ դոլար։

Տնտեսական պատմություն

Արդյունաբերական աճ (1760–1945) 
Արևմտյան աշխարհում կապիտալիզմը դոմինանտ էր ավատատիրական ժամանակաշրջանի ավարտից սկսած։ Մեծ Բրիտանիայից այն արագ տարածվեց ողջ Եվրոպայում։ Եվրոպայում սկսվեց արդյունաբերական հեղափոխությունը՝ հատկապես Մեծ Բրիտանիայում 18-րդ դարի վերջին , իսկ արդեն 19-րդ դարում արդյունաբերականացվեց ողջ Արևմտյան Եվրոպան։ Եվրոպական տնտեսությունների աշխատանքը մեծապես խաթարվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, սակայն Երկրորդ համաշխարհայինի սկզբում դրանք վերականգնվել էին և ստիպված էին մրցակցել Միացյալ Նահանգների աճող տնտեսական հզորության հետ։ Այդուհանդերձ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը դարձյալ ավերեց Եվրոպայի տնտեսությունների մեծ մասը։

Սառը պատերազմ (1945–1991) 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Միացյալ Թագավորության տնտեսությունն ավերված վիճակում էր և շարունակում էր հարաբերական տնտեսական անկում ապրել հետագա տասնամյակների ընթացքում։ Իտալիան ևս տնտեսական վատ վիճակում էր, սակայն 1950-ական թվականներին վերականգնեց իր բարձր տնտեսական աճը։ Արևմտյան Գերմանիան արագ վերականգնվեց և արդեն 1950-ական թվականներին կրկնապատկեց նախապատերազմական մակարդակի արտադրությունը։ Ֆրանսիան ևս գրանցեց արագ տնտեսական վերականգնում, ինչի արդյունքում արագորեն վերականգնվեց տնտեսական աճը, իսկ երկիրն արդիականացվեց։ Ավելի ուշ Իսպանիայում՝ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի կառավարման տարիներին, տնտեսությունը ևս վերականգնվեց, իսկ 1960-ական թվականների սկզբին այդ երկիրը գրանցեց խոշոր, աննախադեպ տնտեսական աճ, ինչը պատմության մեջ հայտնի է «Իսպանական տնտեսական հրաշք» անվամբ։ Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երկրների մեծ մասն անցել էին Խորհրդային Միության վերահսկողության տակ և անդամակցում էին Սոցիալիստական երկրների տնտեսական համագործակցությանը (Կոմեկոն)։

Այն երկրները, որոնք Մարշալի պլանի շրջանակներում անցում էին կատարել ազատ շուկայական համակարգին, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կողմից ստացել են մեծաքանակ օգնություն։ Արևմտյան երկրները որդեգրեցին տնտեսությունները միավորելու ճանապարհը՝ դնելով Եվրամիության հիմքերը և մեծացնելով արտաքին միջսահմանային առևտուրը, մինչդեռ Կոմեկոնի անդամ երկրները Սառը պատերազմի պատճառով դժվարություններ էին ունենում։ Մինչև 1990 թվականը Եվրոպական համայնքները վեց հիմնադիր անդամներից ընդլայնվել էին 12-ի։ Արևմտյան Գերմանիայի տնտեսության վերածննդի վրա արված շեշտադրումը հանգեցրեց նրան, որ այն առաջ անցավ Մեծ Բրիտանիայից՝ դառնալով Եվրոպայի խոշորագույն տնտեսությունը։

Վերամիավորում (1991–ներկա)

1991 թվականին Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում կոմունիզմի փլուզումից հետո հետսոցիալիստական երկրները սկսեցին իրականացնել ազատ շուկայական բարեփոխումներ։

1990 թվականին Արևելյան և Արևմտյան Գերմանիաների վերամիավորումից հետո Արևմտյան Գերմանիայի տնտեսությունը որոշակիորեն տուժեց, քանի որ ստիպված էր աջակցել և մեծապես վերակառուցել Արևելյան Գերմանիայի ենթակառուցվածքները։

Հազարամյակի սկզբում ԵՄ տնտեսությունը գերիշխող էր Եվրոպա աշխարհամասի ողջ տարածքում։ Դրա կազմում էին եվրոպական խոշորագույն տնտեսությունները՝ Գերմանիան, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան և Իսպանիան։ Ավելի ուշ, իհարկե, Մեծ Բրիտանիան դուրս եկավ Եվրամիության կազմից։ 1999 թվականին Եվրոպական միության 15 անդամներից 12-ը միացավ Եվրագոտուն՝ իր ազգային դրամական միավորը փոխարինելով եվրոյով։ Այդ ժամանակ միայն Մեծ Բրիտանիան, Դանիան և Շվեդիան հրաժարվեցին միանալ եվրոպական միասնական դրամային համակարգին։ Եվրոպական միությունը ներկայումս աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունն է։

2009 թվականին Եվրոստատի հրապարակած տվյալները հաստատում են, որ 2008 թվականին Եվրագոտին ռեցեսիայի մեջ է գտնվել։ Դա մեծ ազդեցություն ունեցավ ողջ տարածաշրջանի վրա։ 2010 թվականին Եվրոպայում պարտքերի ճգնաժամը մեծապես ազդեց Եվրոպայի ծայրամասային երկրների՝ հատկապես Հունաստանի, Իռլանդիայի, Իսպանիայի և Պորտուգալիայի վրա։ Որպես արդյունք, եվրագոտու մյուս երկրները ձեռնարկեցին կոնկրետ քայլեր՝ հատկապես օրինակ Հունաստանի համար։ 2012 թվականի տվյալներով, Եվրամիության երկրներում գործազրկության մակարդակը կազմել է 10,3%։ Ընդ որում, 15-24 տարեկանների շրջանում այն կազմել էր 22,4%։

Ժողովրդագրություն 

Ըստ 2019 թվականի «World Population Prospects»-ի՝ 2017 թվականին Եվրոպայի բնակչությունը գնահատվել է 742 միլիոն, ինչը փոքր-ինչ ավել է աշխարհի բնակչության 1/9-րդից։ Մեկ դար առաջ Եվրոպայի բնակչությունը կազմել է աշխարհի բնակչության գրեթե մեկ քառորդը։ Վերջին դարաշրջանում աշխարհամասի բնակչությունն աճել է, սակայն աշխարհի մյուս հատվածներում (մասնավորապես Աֆրիկայում և Ասիայում) բնակչությունն ավելի արագ է աճել։ Աշխարհամասերի մեջ Եվրոպան համեմատաբար ավելի մեծ խտություն ունի. Ասիայից հետո երկրորդն է։ Եվրոպայի մեծ մասում պտղաբերության գործակիցը բնակչության բնական վերարտադրության համար անհրաժեշտ ցուցանիշից ցածր է, ինչը նշանակում է, որ ամեն նոր սերունդ քանակապես ավելի քիչ է, քան իրենից նախորդը։ 

Եվրոպայի (և աշխարհի) ամենախիտ բնակեցված երկիրը Մոնակոն է։

Էթնիկ խմբեր 

Քրիստոֆ Պանը և Բեատա Սիբիլ Պֆայլն իրենց «Minderheitenrechte in Europa. Handbuch der europäischen Volksgruppen» («Փոքրամասնությունների իրավունքը Եվրոպայում։ Եվրոպական ազգությունների տեղեկատու», 2004) գրքում որպես Եվրոպայի ժողովուրդ նշում են 87 տարբեր ազգությունների, որոնցից 33-ը մեծամասնություն են կազմում գոնե մեկ ինքնիշխան պետությունում, մինչդեռ մնացած 54-ը էթնիկ փոքրամասնություններ են։ 

Ըստ ՄԱԿ-ի ժողովրդագրական կանխատեսման՝ Եվրոպայի բնակչությունը 2050 թվականին հնարավոր է նվազի՝ կազմելով աշխարհի բնակչության միայն 7%-ը կամ դառնալով 653 միլիոն։ Այս համատեքստում տարբեր շրջաններում ծնելիության գործակիցը տարբեր է։ Վերարտադրողական տարիքի մեկ կնոջ հաշվարկով երեխաների միջին թիվը 1,52 է։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ այս ցուցանիշը բարձր է Եվրոպայում բնակվող մուսուլմանների շրջանում։ ՄԱԿ-ը կանխատեսում է, որ Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում բնակչության թիվը կայուն նվազելու է գաղթի և ծնելիության ցածր ցուցանիշների պատճառով։

Գաղթ 

Ըստ Միգրացիայի միջազգային կազմակերպության զեկույցի՝ Եվրոպայում են բնակվում աշխարհի բոլոր մասերից ամենաշատ ներգաղթյալները՝ 70,6 մլն մարդ։ 2005 թվականին ԵՄ-ում ներգաղթյալների հոսքի շնորհիվ բնակչության թիվն ավելացել է 1,8 միլիոնով։ Սա կազմում է Եվրոպայի ընդհանուր բնակչության աճի գրեթե 85%-ը։ 2008 թվականին 696 000 մարդ ԵՄ անդամ 27 պետության քաղաքացիություն է ստացել. ցուցանիշը նվազել է նախորդ տարվա համեմատ (707 000)։ 2017 թվականին մոտավորապես 825 000 մարդ ԵՄ անդամ 28 պետության քաղաքացիություն է ստացել։ 2017 թվականին ոչ ԵՄ երկրներից 2,4 միլիոն գաղթական է մտել ԵՄ։ 

Վաղ դարաշրջանում Եվրոպայից արտագաղթը սկսվել է 16-րդ դարում իսպանացի և պորտուգալացի, իսկ 17-րդ դարում՝ ֆրանսիացի և անգլիացի նորաբնակներով։ Սակայն ցուցանիշները հարաբերականորեն ցածր են եղել մինչև 19-րդ դարի զանգվածային գաղթը, երբ միլիոնավոր աղքատ ընտանիքներ լքեցին Եվրոպան։ 

Այսօր յուրաքանչյուր աշխարհամասում կարելի է գտնել եվրոպական ծագման բնակչության։ Եվրոպական ծագում ունեցող բնակչությունը գերակշռում է Հյուսիսային Ամերիկայում և մի փոքր քիչ քանակությամբ՝ Հարավային Ամերիկայում (մասնավորապես՝ Ուրուգվայում, Արգենտինայում, Չիլիիում և Բրազիլիայում, մինչդեռ մյուս լատինաամերիկյան երկրներում ևս զգալի է եվրոպական ծագման բնակչությունը)։ Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում բնակվում է եվրոպական ծագում ունեցող մեծաքանակ բնակչություն։ Աֆրիկայում չկան պետություններ, որտեղ եվրոպական ծագում ունեցող բնակիչները մեծամասնություն կազմեն (բացառություն են Կաբո Վերդեն և հավանաբար Սան Տոմե և Պրինսիպին), սակայն փոքրամասնություններ կան, օրինակ՝ սպիտակամորթ հարավաֆրիկացիները Հարավային Աֆրիկայում։ Ասիայում եվրոպական ծագում ունեցող բնակչությունը (մասնավորապես՝ ռուսները) գերակշռում է Հյուսիսային Ասիայում և Հյուսիսային Ղազախստանի որոշ հատվածներում։

Լեզուներ 

Եվրոպայում կա տեղաբնակների մոտավորապես 225 լեզու, որոնք հիմնականում մտնում են հնդեվրոպական երեք ճյուղերի մեջ՝ ռոմանական, որոնք սկիզբ են առել Հռոմեական կայսրության լատիներենից, գերմանական, որոնց նախալեզուն ծագել է հարավային Սկանդինավիայից և սլավոնական։ Սլավոնական լեզուներով են խոսում հիմնականում Հարավային, Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում։ Ռոմանական լեզուներով են խոսում գլխավորապես Արևմտյան և Հարավային Եվրոպայում, ինչպես նաև Շվեյցարիայում, Ռումինիայում և Մոլդովայում։ Գերմանական լեզուներով են խոսում Արևմտյան, Հյուսիսային և Կենտրոնական Եվրոպայում, ինչպես նաև Ջիբրալթարում և Մալթայում։ Հարևան շրջանների լեզուները հիմնականում համընկնում են (օրինակ՝ անգլերենը)։ Մյուս հնդեվրոպական լեզուների թվում են բալթյան լեզուները (լատիշերենը և լիտվերենը), կելտական լեզուները (իռլանդերենը, գելական շոտլանդերենը, մենքսերենը, վալլիերենը, կոռներենը, բրետոներենը), հունարենը, հայերենը և ալբաներենը։

Ոչ հնդեվրոպական ուրալյան լեզվաընտանիքի լեզուներով (էստոներեն, ֆիններեն, հունգարերեն, էրզյաներեն, կոմիերեն, մարիերեն, մոկշաերեն, ուդմուրտերեն) հիմնականում խոսում են Էստոնիայում, Ֆինլանդիայում, Հունգարիայում և Ռուսաստանի որոշ հատվածներում։ Թյուրքական լեզուների մեջ են մտնում ադրբեջաներենը, ղազախերենը և թուրքերենը։ Փոքրաթիվ լեզվակիրներ ունեցող լեզուներն են բալկանագագաուզերենը, բաշկիրերենը, չուվաշերենը, Ղրիմի թաթարերենը, կարաչայ-բալկարերենը, կումիկերենը, նոգայերենը, թաթարերենը, որոնցով խոսում են Արևելյան և Հարավարևելյան Եվրոպայում։ Քարթվելական լեզուներով (վրացերեն, մեգրելերեն, սվաներեն) հիմնականում խոսում են Վրաստանում։ Եվս երկու լեզվաընտանիք կարելի է գտնել Հյուսիսային Կովկասում (դաղստանյան լեզուները, որոնք իրենց մեջ ներառում են չեչեներենը, ավարերենը, լեզգիերենը և աբխազա-ադըղեական լեզուները, որոնց մեջ է մտնում ադըղեերենը)։ Մալթայերենը միակ սեմական լեզուն է, որը պաշտոնական է համարվում ԵՄ-ում, իսկ բասկերենը միակ մեկուսացած եվրոպական լեզուն է։ 

Այսօր բազմալեզվությունը և տարածաշրջանային ու փոքրամասնություն կազմող լեզուները քաղաքական նպատակներ են համարվում Եվրոպայում։ Եվրոպայի խորհրդի Ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության շրջանակային կոնվենցիան և Տարածաշրջանային լեզուների եվրոպական խարտիան իրավական հիմք են ստեղծում Եվրոպայում լեզուների իրավունքի համար։

Կրոն 

Պատմականորեն Եվրոպայում կրոնը մեծապես ազդել է աշխարհամասի արվեստի, մշակույթի, փիլիսոփայության և իրավունքի վրա։ Կաթոլիկության մեջ վեց հովանավոր սուրբ կա Եվրոպայից, որոնցից հինգին այդպես է կարգել Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ը 1980-1999 թվականներին. այդ սրբերն են՝ Կյուրեղը և Մեթոդիոսը, Բրիջիթ Շվեդացին, Կատարինե Սիոնացին և Էդիթ Շտայնը, իսկ 1964 թվականին Պողոս VI պապի կողմից Բենեդիկտ Նուրսիացին արդեն իսկ սրբադասվել էր որպես «ամբողջ Եվրոպայի հովանավոր սուրբ»։

Եվրոպայում ամենատարածված կրոնը քրիստոնեությունն է՝ 76,2%, որոնց թվում են կաթոլիկները, ուղղափառները, բողոքական տարբեր հոսանքներ։ Բողոքական հոսանքներից ամենահայտնին պատմականորեն պետական աջակցություն ունեցող հոսանքներն են՝ լյութերականությունը, անգլիկան եկեղեցին և կալվինականությունը։ Բողոքական մյուս նշանակալի հոսանքներից են անաբապտիզմը, որը երբեք չի ունեցել պետական աջակցություն, այդ պատճառով էլ տարածված չէ, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգներից նոր ծնված հոսանքները՝ հոգեգալստականները, ադվենտիստները, մեթոդիզմի, բապտիստական եկեղեցու հետևորդները և տարբեր ավետարանչական բողոքականները, թեև մեթոդիստներն ու բապտիստները եվրոպական ծագում ունեն։ «Եվրոպա» և «Արևմտյան աշխարհ» հասկացությունները սերտորեն կապված են «քրիստոնեություն և քրիստոնյա աշխարհ» հասկացությունների հետ. շատերը նույնիսկ համարում են, որ քրիստոնեությունը կապող օղակ է, որի հիման վրա ստեղծվել է միացյալ եվրոպական ինքնությունը։
  
Պատմականորեն Եվրոպան եղել է «քրիստոնեական քաղաքակրթության» կենտրոնն ու բնօրրանը։ Քրիստոնեությունը, այդ թվում՝ կաթոլիկ եկեղեցին, սկսած 4-րդ դարից զգալի դեր է խաղացել Արևմտյան քաղաքակրթության ձևավորման գործում և նվազագույնը մեկուկես հազարամյակ Եվրոպան գրեթե հավասարազոր է եղել քրիստոնեական մշակույթին, թեև կրոնը «ժառանգվել է» Միջին Արևելքից։ Քրիստոնեական մշակույթը գերակշիռ դեր է ունեցել արևմտյան քաղաքակրթության մեջ և որոշել է փիլիսոփայության, արվեստի և գիտության ուղղությունները։ 2012 թվականին Եվրոպայում էր բնակվում աշխարհի ամենաշատ քրիստոնյա բնակչությունը։

Երկրորդ ամենատարածված կրոնն իսլամն է (4,9%), որը կենտրոնացված է հիմնականում Բալկաններում (Ալբանիա, Բոսնիա և Հերցեգովինա) և Եվրոպայի և Ասիայի սահմանին տեղակայված միջաշխարհամասային երկրներում (Ադրբեջան, Ղազախստան և Թուրքիա)։ Մյուս կրոնները՝ հուդայականությունը, հինդուիզմը և բուդդայականությունը, փոքրաթիվ են (թեև տիբեթական բուդդայականությունը գերակշռում է Ռուսաստանի Դաշնության Կալմիկիայի Հանրապետությունում)։ 20-րդ դարում վիկկա շարժման և դրուիդների շնորհիվ վերածնվեց նեոհեթանոսությունը։    

Եվրոպան համեմատաբար աշխարհիկ աշխարհամաս է՝ անկրոնների, աթեիստների և ագնոստիկների աճող քանակով, որոնք կազմում են Եվրոպայի բնակչության 18,3%-ը, որը ներկայումս համարվում է Արևմտյան աշխարհի ամենամեծ աշխարհիկ բնակչությունը։ Ինքնահռչակ անկրոնները մեծ թիվ են կազմում Չեխիայում, Էստոնիայում, Շվեդիայում, նախկին Արևելյան Գերմանիայի տարածքում և Ֆրանսիայում։

Խոշոր քաղաքներ և քաղաքային տարածքներ 
Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքներն են՝ Մոսկվան, Լոնդոնը և Փարիզը։ Վերջիններս ունեն ավելի քան 10 մլն բնակիչ և համարվում են մեգաքաղաքներ։ Ստամբուլն ունի ամենամեծ բնակչությունը, սակայն այն մասամբ տեղակայված է Ասիայում. բնակչության 64,9%-ը բնակվում է եվրոպական հատվածում, իսկ 35,1%-ը՝ ասիական։ Մյուս ամենամեծ քաղաքների թվում են Մադրիդը, Սանկտ Պետերբուրգը, Միլանը, Բարսելոնան, Բեռլինը և Հռոմը, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի ավելի քան 3 մլն բնակիչ։

Եթե հաշվի առնենք մերձքաղաքային գոտիները կամ քաղաքային ագլոմերացիաները՝ ԵՄ շրջանակներում (որոնց վերաբերյալ համեմատելի տվյալներ կան), ապա Մոսկվան ամենաշատ բնակչությունն ունի, որին հաջորդում են Ստամբուլը, Լոնդոնը, Փարիզը, Մադրիդը, Միլանը, Ռուրը, Սանկտ Պետերբուրգը, Բարսելոնան և Բեռլինը։

Մշակույթ 

Եվրոպական մշակույթը հիմնականում առաջացել է Հին Հունաստանի և Հռոմեական կայսրության մշակույթներից։ Եվրոպայի սահմանները պատմականորեն ընկալվել են որպես քրիստոնեական աշխարհի սահմաններ (կամ ավելի ճշգրիտ՝ լատինական քրիստոնեական աշխարհի), որոնք սահմանվել և պաշտպանվել են ամբողջ միջնադարում և վաղ նորագույն դարաշրջանում՝ հատկապես իսլամի դեմ պայքարում, ինչպես նաև Ռեկոնկիստայի և Օսմանյան պատերազմների ժամանակ։

Եվրոպական մշակույթը, որն իր մեջ ներառում է նաև տեղաբնակների ազգային մշակույթը և ֆոլկլորը, բաժանված է սլավոնականի, լատինականի (ռոմանական) և գերմանականի, սակայն կան նաև մի քանի փոքր մշակույթներ, որոնք չեն մտնում թվարկվածների մեջ. դրանք են հունականը, բասկյանը, կելտականը։ Պատմականորեն մասամբ համընկնող մշակույթ ունեն Ստրասբուրգը (լատինական (ռոմանական) և գերմանական) և Տրիեստը (լատինական, սլավոնական և գերմանական)։ Եվրոպայի տարածաշրջանային մշակույթի մեծ մասը ձևավորվել է խառը մշակույթներից։ Եվրոպան հաճախ բնորոշվում է որպես «մշակութային առումով առավելագույնս բազմազան՝ նվազագույն աշխարհագրական հեռավորությամբ» աշխարհամաս։

Եվրոպայում կազմակերպվում են տարբեր մշակութային միջոցառումներ՝ տարբեր մշակույթներ մերձեցնելու, դրանց կարևորությունը բարձրաձայնելու նպատակով։ Նման միջոցառումներից են Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաքը, Եվրոպայի գաստրոնոմիական տարածաշրջանը, Եվրոպայի երիտասարդական մայրաքաղաքը և Եվրոպայի սպորտային մայրաքաղաքը։

Սպորտ 
Սպորտը, որպես կանոն, լավ կազմակերպված ոլորտ է Եվրոպայում, որտեղ մի շարք պրոֆեսիոնալ լիգաներ են անցկացվում։

Այսօր աշխարհում հայտնի սպորտաձևերից շատերի հիմքում ընկած են ավանդական խաղերը՝ հատկապես Մեծ Բրիտանիայի։ Այդուհանդերձ, եվրոպական սպորտի պարադոքսալ գիծն այն է, որ տեղական, տարածաշրջանային և ազգային տարբերությունները դեռ զգացվում են, իսկ որոշ դեպքերում նաև գերիշխում։

Տես նաև 
 Եվրամիություն
 Եվրոպայի գենետիկական պատմություն
 Եվրոպայի պատմություն
 Եվրոպայի դրոշներ
 Եվրոպական միության տնտեսություն
 Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 National Geographic Society (2005). National Geographic Visual History of the World. Washington, DC: National Geographic Society. .

Արտաքին հղումներ

 Եվրոպայի խորհրդի կայք
 Եվրոպական միության կայք
Պատմական քարտեզներ
 Եվրոպայի սահմանները մ.թ.ա. 3000 թվականից մինչև հիմա
 Եվրոպայի պատմությունը 21 քարտեզով՝ ներկայացված առցանց

Եվրոպա