Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում
Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում (ՕԿԽ), հոգեկան հիվանդություն, երբ մարդիկ զգացողություն են ունենում, որ պետք է ինչ-որ բան անընդհատ ստուգել, ժամանակ առ ժամանակ կատարել որոշակի գործողություններ (այսպես կոչված «արարողակարգեր») կամ ունենում են անընդհատ կրկնվող մտքեր («օբսեսիաներ»)։ Մարդիկ անկարող են որոշակի ժամանակով կառավարել թե՛ մտքերը, թե՛ գործողությունները։ Կրկնվող գործողությունների մեջ է մտնում ձեռքերի լվացումը, առարկաները հաշվելը և դռան փակ լինելը ստուգելը։ Որոշները նաև իրերը դեն նետելու բարդույթ են ունենում։ Այս գործողությունները կարող են հասնել այն աստիճանի, որ սկսեն բացասական ազդել անձի կյանքի վրա։ Սա կարող է տևել օրական մեկ ժամից ավելի։ Շատ չափահասներ հասկանում են, որ իրենց վարքագիծը իմաստ չունի։ Այս կարգավիճակը ասոցացվում է տիկերի, տագնապային խանգարումների և ինքնասպանության ռիսկերի բարձր հավանականության հետ։

Պատճառները անհայտ են։ Գենետիկայի տեսանկյունից, մոնոզիգոտ երկվորյակների մոտ ավելի հաճախ է հանդիպում այս հիվանդությունը, քան՝ դիզիգոտների։ Ռիսկային ֆակտորներն ընդգրկում են երեխաների նկատմամբ բռնությունը և այլ սթրեսային իրավիճակներ։ Ըստ արձանագրությունների՝ որոշ դեպքերին նախորդել են ինֆեկցիաները։ Ախտորոշումը հիմնված է սիմպտոմների վրա և այն չպետք է կապել դեղորայքային չարաշահումների ու այլ բժշկական հետևանքների հետ։ Գնահատման հարցաշարերը, որոնցից է օրինակ Յել-Բրաունի օբսեսիվ-կոմպուլսիվ հարցաշարը (Յ-ԲՕԿՀ)՝ կարող է օգտագործվել հաճախականությունը որոշելու համար։ Նմանատիպ ախտանշաներով այլ հիվանդություններից են տագնապային, մեծ դեպրեսիվ, սնման, տիկային և օբեսիվ կոմպուլսիվ անձնային խանգրումները։

Բուժումը ընդգրկում է կոնսուլտացիաները, օրինակ՝ կոգնիտիվ-վարքային թերապիան (ԿՎԹ), երբեմն էլ նշանակվում է հակադեպրեսանտներ, որոնցից է սերոտոնինի օկուպացման սելեկտիվ ինհիբիտորները (ՍՕՍԻ) կամ քլոմիպրամինը։ ՕԿԽ-ի բուժման համար իրականացվող ԿՎԹ-ն ներառում է խնդրի առաջացման պատճառի վրա մեծ ճնշումի գործադրումը, միաժամանակ թույլ չտալով կրկնվող վարքագծի հայտնվելը։ Քլոմիպրամինը ավելի մեծ ազդեցություն ունի քան ՍՕՍԻ-ն, սակայն կողմնակի ազդեցությունները շատ են, այդ իսկ պատճառով այն օգտագործվում է որպես օժանդակ դեղամիջոց։ Ծանր դեպքերում ատիպիկ հակափսիխոտիկները օգտագործվում են ՍՕՍԻ-ի հետ համատեղ, սակայն մեծանում է նաև դրանց կողմնակի ազդեցությունների ռիսկը։ Առանց բուժման այս իրավիճակը կարող է շարունակվել տասնամյակներ։

Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումը հանդիպում է մարդկանց 2.3%-ի մոտ։ Համաշխարհային մակարդակով տարեկան դեպքերի գրանցման թիվը կազմում է 1.2%։ Անսովոր է համարվում ախտանշանների հայտնվելը 35 տարեկանից հետո, նման խանգարումով մարդկանց մոտ այն հիմնականում սկսվում է մինչև 20-ը։ Տղամարդկանց և կանանց մոտ այն հանդիպում է հավասարապես։ Երբեմն օբսեսիվ-կոմպուլսիվ արտահայտությունը օգտագործվում է ՕԿԽ-ի հետ կապ չունեցող վարքագիծը նկարագրելու համար, օրինակ այն մարդկանց համար, ովքեր չափազանց բծախնդիր են, պերֆեկցիոնիստ, ինչ-որ բանի մեջ խորը կլանված են կամ ունեն հակումներ։

Ախտանշաններ 
ՕԿԽ-ն ունի ախտանշանների լայն շրջանակ։ Ախտանշանների որոշակի խմբեր կարող են հայտնվել միաժամանակ։ Այդ խմբերը երբեմն դիտվում են որպես չափանիշներ՝ հիմնական գործընթացները նկարագրելու համար։ ՕԿԽ-ի գնահատման գլխավոր գործիքը Յել-Բարուն օբսեսիվ-կոմպուլսիվ հարցաշարն է (Յ-ԲՕԿՀ), որը առանձնացնում է ախտանշանների 13 նախասահմանված կատեգորիա։ Այդ ախտանշանները դասակարգվում են երեքից հինգ խմբավորումների մեջ։ ԱԽտանշանների մետաանալիտիկ ուսումնասիրությունը հայտնաբերեց չորս գործառույթային կառույցներ (խմբավորումներ), որոնք ավելի հուսալի էին։ Այդ խմբերը ընդգրկում են «սիմետրիկության», «արգելված մտքերի», «մաքրության» և «պահպանման կամ կուտակման» ֆակտորները։ «Սիմետրիկության ֆակտորը» կապված է դասավորելու, հաշվելու և սիմետրիկ օբսեսիաների, ինչպես նաև կրկնվող կոմպուլսիաների հետ։ «Արգելված մտքերի ֆակտորը» կապված է կպչուն և դիսթրեսային դաժան, կրոնական կամ սեռական բնույթի մտքերի հետ։ «Մաքրության ֆակտորը» կապված է ախտոտվածության մասին օբսեսիաների և մաքրելու կոմպուլսիաների հետ։ «Պահպանման կամ կուտակման ֆակտորը» ընդգրկում էր միայն կուտակումների հետ կապված օբսեսիաներն ու կոմպուլսիաները և առնձնացվել է մյուս խմբերից։

Մինչ նեյրոհոգենական տեսանկյունից ՕԿԽ-ն համարվում է հոմոգեն խանգարում՝ շատ նեյրոհոգեբանական հավանական դեֆիցիտներ կարող են առաջ գալ համակցված խանգարումների ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, որոշ ենթատիպեր ասոցացվում են որոշակի գործողությունների կատարման տեխնիկայի բարելավման հետ, օրինակ կտորների տեսակների ճանաչումը (լվացման ենթատիպ) և աշխատանքային տարածական հիշողությունը (օբսեսիվ մտքերի ենթատիպ)։ Ենթախմբերը տարբերվում են նաև նեյրովիզուալիզացիոն արդյունքներով և բուժման նկատմամբ արձագանքով։ Նեյրովիզուալիզացիոն ոսումնասիրությունները այս ոլորտում շատ քիչ են կատարվել և ենթատիպերը այնքան էին իրարից տարբերվում, որ դժվար էր ինչ-որ եզրահանգման գալը։ Մյուս կողմից, ուսումնասիրվել է ենթատիպից կախված բուժումները և պահպանման կամ կուտական ենթատիպը մինիմում կերպով է արձագանքել բուժմանը։

Օբսեսիաներ 

Օբսեսիաները դրանք այն մտքերն են, որոնք կրկնվում ու պահպանվում են, չնայած արհամարհելու կամ դիմակայելու փորձերին։ ՕԿԽ ունեցող մարդիկ հաճախ կատարում են ինչ-որ գործողություններ կամ կոմպուլսիաներ՝ օբսեսիաների հետ կապված տագնապից ազատվելու համար։ Առանձին անհատների մոտ սկզբնական օբսեսիաները իրարից տարբերվում են դրանց պարզությամբ և պատկերավորությամբ։ Համեմատաբար մռայլ օբսեսիաները կարող են ներառել նաև անկանոնության կամ լարվածության ընդհանուր զգացողությունը, որը ուղեկցվում է այն համոզմունքով, որ կյանքը չի կարող նորմալ ընթանալ մինչ տիրում է դիսբալանս։ Ավելի ինտենսիվ օբսեսիաները կրաող են ուղեկցվել անձին հարազատ մեկի մահվան  կամ «հարաբերությունների կանոնավորության» խախտման մասին մտքերով։ Անձը կարող է կարծել, որ բացի իրենից, ինչ-որ մեկին կամ ինչ-որ մի բանին, որի հանդեպ նա անտարբեր չէ՝ աստված, սատանան կամ հիվանդությունը կարող են վնասել։ ՕԿԽ-ով տառապող մյուս անձիք էլ կարող են ունենալ զգացողություն, որ իրենց մարմնից ինչ-որ անտեսանելի բան է դուրս գալիս կամ անշունչ առարկաները կենդանանում են։

ՕԿԽ ունեցող որոշ մարդիկ էլ ունեն սեռական բնույթի կպչուն մտքեր, որոնք կարող են ներառել «համբույրի, դիպչելու, շոյելու, օրալ կամ անալ սեքսի, սեռական հարաբերությունների, արյունապղծության և բռնաբարության» տեսարաններ՝ «անծանոթների կամ ծանոթների, ծնողների, երեխաների, ընտանիքի անդամների, ընկերների, կոլեգաների, կենդանիների և կրոնական կերպարների» հետ, ինչպես նաև կարող է ներառել «հետերոսեքսուալ կամ հոմոսեքսուալ բովանդակություն»՝ տարբեր տարիքի անձանց հետ։ Ինչպես մյուս կպչուն, տհաճ մտքերի ու պատկերների պարագայում, այնպես էլ որոշ սեռական բնույթի մտքեր կարող են նորմալ համարվել, սակայն ՕԿԽ-ով տառապող անձիք դրանց տալիս են այլ նշանակություն։ Օրինակ սեռական կողմնորոշման վերաբերյալ օբսեսիվ վախերը կարող են լինել ՕԿԽ-ով հիվանդ անձի մոտ և նույնիսկ այն մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն սեռական նույնականացման ճգնաժամ։ Բացի այդ, այն կասկածները, որոնք ուղեկցվում են ՕԿԽ կողմից, բերում են նրան, որ անձը վստահ է չէ արդյոք կհաղթահարի դա թե ոչ, ինչն էլ առաջ է քաշում ինքնաքննադատությանը և իր անձի հանդեպ ատելությանը։

ՕԿԽ-ով շատ անձիք հասկանում են, որ իրենց պատկերացումները չեն համընկնում իրականության հետ, սակայն, այնուամենայնիվ նրանք զգում են, որ պետք է գործեն այնպես, կարծես նրանց համոզմունքները ճիշտ են։ Օրինակ, անընդհատ ինչ-որ բաներ կուտակող անձիք կարծում են, որ անշունչ առարկայի հետ պետք է վարվեն այնպես, ինչպես շնչավորների հետ, բայց միևնույն ժամանակ խոստովանում են որ բարձր ինտելեկտուալ մակարդակում դա ոչ նորմալ վարքագիծ է։ Կան քննարկումներ այն մասին, արդյոք կուտակումները պետք է համակցել ՕԿԽ-ի մյուս ախտանիշների հետ թե ոչ։

ՕԿԽ-ն երբեմն հայտնվում է առանց ակնհայտ նախանշանների, որը անվանում են «Առաջնային օբսեսիոն ՕԿԽ»։ Առանց ակնհայտ նախանշանների ՕԿԽ-ն կազմում է ընդհանուր դեպքերի գրանցման 50-60%-ը։

Կոմպուլսիաներ 

ՕԿԽ-ով որոշ մարդիկ կատարում են կոմպուլսիվ արարողակարգեր, որովհետև նրանք անբացատրելի զգացում ունեն, որ դա պետք է արվի, իսկ մյուս խումբը ցուցաբերում է կոմպուլսիվ վարքագիծ՝ օբսեսիվ մտքերից առաջացող անհանգստությունից խուսափելու համար։ Անձը կարող է զգացողություն ունենալ, որ այդ գործողությունները որոշակի կերպով կանխում են սարսափելի իրադարձությունները կամ շեղում են իրեն իր մտքերից։ Յուրաքանչյուր դեպքում է անհատի դատողությունները այնքան յուրահատուկ են կամ աղավաղված, որ դրանց արդյունքները և՛ ՕԿԽ-ով անձի և՛ շրջապատի համար մեծ դիսթրես են։ Մաշկը պոկելու, մազերը քաշելու, եղունգները կրծելու և այլն մարմնի վրա կենտրոնացված կրկնվող վարքագծի չարաշահումները կատարվում են օբսեսիվ կոմպուլսիվ սպեկտրի վրա։ Որոշ ՕԿԽ-ով անհատներ հասկանում են, որ նրանց վարքագիծը ռացիոնալ չէ, բայց ստիպված են դրանց հետևել՝ տագնապը կամ անհանգստությունը նվազեցնելու համար։

Հիմնական կոմպուլսիաներից են նաև ձեռքերը լվանալը, մաքրելը, ինչ-որ բան ստուգելը (օրինակ դռների փակ լինելը), կրկնվող գործողությունները (օրինակ անջատիչները միացնելն ու անջատելը), իրերը յուրահատուկ ձևով դասավորելը կամ երաշխավորագիր խնդրելը։ Կոմպուլսիաները տարբերվում են տիկերից (օրինակ դիպչելը, սխմելը, տրորելը կամ թարթելը) և ստերիոտիպային շարժումներից (օրինակ գլխի թափահարումը, մարմնի ցնցումները կամ ինքն իրեն կծելը), որոնք այդքան էլ բարդույթներ չունեն և չեն համակցվում օբսեսիաների հետ։ Երբեմն կոմպուլսիաների ու տիկերի տարբերակումը իրենից մեծ բարդույթ է ներկայացնում։ ՕԿԽ-ով հիվանդների 10-40% ունեն տիկային խանգարումներ։

Մարդիկ իրենց հույսը դնում են կոմպուլսիաների վրա՝ օբսեսիաներից խուսափելու համար, սակայն նրանք հասկանում են որ այդ հանգստությունը ժամանակավոր է և նրանց մտքերը կրկին կվերադառնան։ Որոշ մարդիկ կոմպուլսիաներն օգտագործում են օբսեսիաների արթնացումից խուսափելու համար։ Չնայած կան մարդիկ, ովքեր նույն գործողությունը կատարում են անընդհատ, բայց դրանք կապված չեն կոմպուլսիաների հետ։ Օրինակ քնելու ռեժիմը, նոր հմտություն սովորելը, ինչպես կրոնական արարողությունները, որոնք ամենևին էլ կոմպուլսիաներ չեն։ Արդյոք վարքագիծը համարվում է սովորություն թե կոմպուլսիա՝ կախված է դրա կոնտեքստից։ Օրինակ սկավառակները օրվա մեջ դասավորելն ու դասակարգելը նորմալ է այն մարդու համար, ով աշխատում է վիդեո-խանութում, բայց աննորմալ է այլ իրավիճակներում։ Այլ կերպ ասած սովորությունները մարդու կյանքում մտցնում են էֆեկտիվություն, մինչ կոմպուլսիաները խանգարում է այն։

Ի հավելում անհանգստությանն ու վախին, որոնք ուղեկցում են ՕԿԽ-ին, այդ անձիք կարող են օրական մի քանի ժամ կոմպուլսիաներ կատարել։ Նման դեպքում մարդկանց համար է դժվար է լինում ամբողջությամբ ընդգրկվել աշխատանքի, ընտանիքի կամ սոցիալական դերերի մեջ։ Նման դեպքերում այդպիսի վարքագիծը կարող է հանգեցնել ֆիզիկական ախտանիշների առաջացմանը։ Օրինակ այն մարդիկ, ովքեր անընդհատ իրենց ձեռքերը լվանում են հակաբակտերիալ օճառով և տաք ջրով, կարող են դերմատիտի պատճառով ունենալ կարմիր ու խոնավ մաշկ։

ՕԿԽ-ով անձիք կարող են իրենց վարքագիծը բացատրելու համար օգտագործել ռացիոնալիզացիաները, սակայն վերջնիս օգտագործվում է ոչ թե ընդհանուր վարքի, այլ առանձին դեպքերի բացատրման համար։ Օրինակ անձը անընդհատ դռան փակ լինելը ստուգելը կարող է բացատրել նրանով, որ չստուգելու դեպքում տունը թալանելու մտքից վախը մեծ սթրես է, իսկ ստուգելու դեպքում նա իրեն ավելի հանգիստ է զգում։ Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ անձը դեռ վստահ չէ ու կարծում է, որ ևս մեկ ստուգումը չի խանգարի և դա կարող է շարունակվել այնքան, որքան անհրաժեշտ է։

Հասկացություն 
ԴՍՈՒ-V-ը տալիս է ՕԿԽ-ի հասկացման երեք հատկանիշ։ Լավ կամ պարզ հասկացությունը բնութագրվում է այն բանի գիտակցումով, որ ՕԿԽ մտքերը կարող են կամ ընդհանրապես չեն համընկնում իրականությանը։ Վատ հասկացությունը բնութագրվում է այն հավատքով, որ օբսեսիվ-կոմպուլսիվ համոզմունքները գուցե ճիշտ են։ Հասկացության բացակայությունը օբսեսիվ-կոմպուլսիվ համոզմունքները դարձնում են զառանցանքներ և հանդիպում են ՕԿԽ-ով տառապողների 4%-ի մոտ։

Գերգնահատված գաղափարներ 
ՕԿԽ-ով տառապող որոշ անձիք ունենում են գերգնահատված գաղափարներ։ Նման դեպքերում ՕԿԽ-ով անձը իսկապես անվստահ է այն բանում, արդյոք իր վախերը, որոնք ստիպում են կատարել այդ կոմպուլսիաները՝ իռացիոնալ են թե ոչ։ Որոշ բանակցություններից հետո, անձին հնարավոր է համոզել, որ իր վախերը կարող են լինել անպատճառաբանված։ Նման անձանց հետ սկզբնական շրջանում շատ բարդ է իրականացնել «ներգործման և արձագանքման կանխման թերապիան», քանի որ նրանք համագործակցելու ցանկություն չեն ունենում։ Կան նաև ծանր դեպքեր, որոնց ժամանակ անձը ՕԿԽ-ի շրջանակներում ունի այնքան անկոտրուն համոզմունքներ, որ դրանք դժվար է լինում տարբերակել փսիխոտիկ խանգարումներից։

Գիտակցական գործունեություն 
2013 թվականի մետա-անալիզները ցույց տվեցին, որ ՕԿԽ-ով տառապող անձիք ունեն թեթևակի, բայց լայն շրջանակներով գիտակցական դեֆիցիտ՝ առավելապես տարածական հիշողության, նվազագույնը վերբալ հիշողության, սահուն խոքի, կատարողական ֆունկցիաների և վերամշակման արագության ոլորտներում, ամենից քիչ տուժվում է լսողական ուշադրությունը։ ՕԿԽ-ով անձիք ցուցաբերում են ինֆորմացիայի կոդավորման, խմբաքանակների փոփոխման համար կազմակերպչական ռազմավարության մշակման խանգարումներ և գիտակցական արգելակումներ։

ՕԿԽ-ի ախտանշանների որոշակի ենթատիպեր ասոցացվում են սպեցիֆիկ գիտակցական դեֆիցիտների հետ։ Օրինակ լվացման և ստուգման սիմպտոմները համեմատող մետա-անալիզներից մեկի արդյունքները ցույց են տվել, որ լվացողները գերազանցել են ստուգողներին՝ տասը գիտակցական թեստերից ութով։ Մաքրման ախտանիշով անձիք համեմատած մյուսների՝ վերբալ հիշողության և արգելակումների թեստերում ավելի մեծ արդյունքներ են գրանցում։

Երեխաներ 
Երեխաների միայն 1–2%-ն է ունի ՕԿԽ։ ՕԿԽ ախտանիշները ամենից հաճախ սկսվում են արտահայտվել 10-14 տարեկան երեխաների մոտ, տղաների մոտ այն ավելի վաղ է սկսվում, քան կանանց։ Երեխաների մոտ ախտանիշները կարող են խմբավորվել առավելագույնը 4 տեսակի մեջ։

Պատճառներ 
Պատճառը անհայտ է։ Ե՛վ գենետիկ և՛ միջավայրային ֆակտորները մեծ դեր են խաղում դրանում։ Ռիսկային ֆակտորները ընդգրկում են մանկական տարիքում բռնության ենթարկվելը կամ այլ սթրեսային իրավիճակներ։

Գենետիկա 
Ըստ ուսումնասիրությունների, մոնոզիգոտ երկվորյակների մոտ ավելի հաճախ է հանդիպում այս հիվանդությունը, քան դիզիգոտների։ Այն անձիք, ում ծնողները ունեցել են ՕԿԽ, ավելի հավանական է, որ կունենան այդ հիվանդությունը, քան մյուս խմբերը։ Այն դեպքում, երբ ՕԿԽ-ը հայտնվում է մանկության ընթացքում՝ ընտանիքի կապը դրա ձևավորման հետ կապված շատ ավելի մեծ է, քան չափահասության տարիքում։ 45–65% ՕԿԽ-ով երեխաների մոտ հիվանդության պատճառը ժառանգական է։ 2007 թվականի ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ ՕԿԽ-ի առաջացման մեծ հավանականությունը կապված է ժառանգականության հետ։

Մուտացիան հայտնաբերվել է սերոտոնինը տեղափոխող գենում։

Սիստեմատիկ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ չնայած ոչ մի ալել ընդհանրապես կապված չէ ՕԿԽ-ի հետ, սակայն կովկասցիների մոտ այն կապված է L ալելի հետ։ Այլ մետաանալիզ ցույց է տվել, որ ՕԿԽ-ի զարգացման մեծ ռիսկը կապված հոմոզիգոտների S ալելի հետ, սակայն հետագայում հայտնաբերեցին, որ LS գենոտիպը հակադարձորեն կապված է ՕԿԽ-ի հետ։

Գենոմների միջև ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ ՕԿԽ-ը կապված է SNP-ի մոտ գտնվող BTBD3-ի և DLGAP1-ի երկու SNP-ների հետ, սակայն ոչ մի SNP հետազոտությունների արդյունքում մեծ նշանակություն չցուցաբերեցին։

Մեկ այլ մետաանալիզ գտել է փոքր, բայց նշանակալից կապ ՕԿԽ-ի և SLC1A1-ի պոլիմորֆոզի միջև։

ԿՕՄՏ-ի և ՕԿԽ-ի միջև հարաբերությունը անհամապատասխան է, քանի որ մի մետաանալիզը ցույց տվեց դրանց միջև կարևորագույն հարաբերակցություն, չնայած միայն տղամարդկանց մոտ, իսկ մյուսը մերժեց այդ տեսությունը։

Էվոլյուցիոն հոգեբանները ասում են, որ կոմպուլսիվ վարքագծի մեղմ ձևը կարող էին ունենալ էվոլյուցիոն առավելություններ։ Օրինակ անընդհատ հիգիենային հետևելը, թշնամիներից պաշտպանվելու նպատակով բնակավայրի ապահովության ստուգումը։ Նույն սկզբունքը նաև վերաբերվում է կուտակումներին։ Նման տեսանկյունից, ՕԿԽ-ն նմանատիպ վարքագծի ամենահեռու ստատիստիկ «պոչն է»՝ կապված մեծ քանակով նախատրամադրված գեների հետ։

Աուտոիմուն 
Վիճելի հիպոթեզի էությունը կայանում է նրանում, որ երեխաների ու չափահասների մոտ ՕԿԽ-ի արագ հայտնվելու որոշ դեպքերը կարող են առաջանալ ստերիոտիպային ինֆեկցիոն խմբերի հետ կապված համախտանիշի պատճառով, որը հայտնի է որպես մանկական աուտոիմուն նեյրոհոգեկան խանգարումներ՝ կապված ստերիոտիպային ինֆեկցիաների հետ։

ՕԿԽ-ի և հակա-բազալ գանգլիային հակամարմինների միջև կապի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ընդհանուր բնակչության հետ համեմատ ՕԿԽ-ով հիվանդների մոտ այդ անտիգեները ունենալու հավանականությունը շատ ավելի մեծ է։

Մեխանիզմներ

Նեյրոպատկեր 

Ախտանիշների արտահայտման ժամանակ ֆունկցիոնալ նեյրովիզուալիզացիան ցույց է տվել, որ օրբիֆրոնտալ կեղևը, ձախ դորսոլատերալ պրեֆրոնտալ կեղևը, աջ պրեմոտոր կեղևը, ձախ վերին քունքային գալարները, դժգույն գնդի արտաքին հատվածը, հիպոկամպը և աջ կարթը արտահայտում են ոչ նորմալ ակտիվություն։ Ավելի քիչ ակտիվություն ցուցաբերվել է պոչավոր կորիզի ձախ շրջանում, հետին գոտկաձև կեղևում և վերին գագաթային բլթակում։ Այնուամենայնիվ, ՕԿԽ-ի արտահայտման ժամանակ արված ֆունկցիոնալ նեյրովիզուալիզացիայի ավելի հին մետաանալիզները արձանագրել էին, որ ամենամեծ ակտիվությունը ցուցաբերվում է միայն օրբիտալ գալարներում և պոչավոր կորիզի գլխիկի շրջանում, մինչ գոտկաձև կեղևի հետին շրջանի աբնորմալ ակտիվության ցուցանիշները հակասական էին։ Ըստ կարևորվածության գնահատման, սովորությունների, նպատակաուղված գործողությունների, սեփական «ես»-ին ուղղված մտածողության և գիտակցական ղեկավարման՝ մետաանալիզներում ուղեղի տարբեր շրջանների կառավարման արդյունքում ստացված տվյալներից համեմատվում են աֆեկտիվ և ոչ աֆեկտիվ խնդիրների նկատելի տարբերությունները։ Ոչ աֆեկտիվ խնդիրների դեպքում, հիպերակտիվություն ցուցաբերվել է կղզյակում, գոտկաձև կեղևի հետին շրջանում և պոչավոր կորիզի գլխիկում, մինչ ճակատային կեղևի միջին և պոչավոր կորիզի հետին հատվածներում դիտվում էր հիպոակտիվություն։ Աֆկտիվ խնդիրների ժամանակ ակտիվությունը բարձրանում է գոտկաձև կեղևիի հետին մասում և նախասեպում, իսկ պալիդումում, տեսաթմբի առաջային մասում և պոչավոր կորիզի հետին շրջանում՝ ընկնում։ Կորտիկո-ստրիատո-թալամո-կորտիկալ ուղիների մասնակցությունը ՕԿԽ-ում նույնքան մեծ է, որքան ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի դեպքում, այդ իսկ պատճառով որոշները այդ երկուսի մեխանիզմները կապում են իրար հետ։ Հետազոտված նմանությունները ընդգրկում են գոտկաձև կեղևի հետին շրջանը և պրեֆրոնտալ կեղևը, ինչպես նաև կատարողական ֆունկցիաների ընդհանուր դեֆիցիտը։ Օրիբիտոֆրոնտալ կեղևի և դորսոլատերալ պրեֆրոնտալ կեղևի մասնակցությունը ՕԿԽ-ի ժամանակ, նույնն է ինչ բիպոլյար խանգարման դեպքում և դրանով էլ բացատրվում է այդ երկուսի կոմորբիդության բարձր ռիսկերը։ ՕԿԽ-ի ժամանակ դորսոլատերալ պրեֆրոնտալ կեղևի ռիթմերի նվազում են, որն էլ կապված է դրանց կատարողական ֆունկցիաների հետ։

ՕԿԽ-ով անձանց մոտ ոսպաձև կորիզի երկու կողմերում կուտակվում է գորշ նյութը՝ տարածվելով պոչավոր կորիզի վրա, իսկ դորսալ մեդիալ ճակատային/հետին գոտկաձև գալարների երկու կողմերում՝ նվազում։ Նմանատիպ երևույթներ հանդիպում են նաև այլ տագնապային խանգարումներով անձանց մոտ, որոնց մոտ գորշ նյութը նվազում է ոսպաձև/պոչավոր կորիզների և դորսալ մեդիալ ճակատային/հետին գոտկաձև գալարների երկու կողմերում։ ՕԿԽ-ի ժամանակ դիտվում է առաջային միջին ուղիների սպիտակ նյութի ավելացում և ֆրակցիոնալ անիզոտրոպների նվազում, որը, հավանաբր մատնանշում է նյարդաթելերի խաչման ավելացմանը։

Գիտակցական մոդելներ 

Հիմնականում առանձնացնում են ՕԿԽ-ի մոդելների երկու կատեգորիա՝ առաջինը կապված է կատարողական ֆունկցիայի դեֆիցիտի հետ, իսկ երկրորդը՝ մոդուլյատոր կառավարման դեֆիցիտի։ Առաջին կատեգորիան հիմված է դորսոլատերալ պրեֆրոնտալ կեղևի, զոլավոր մարմնի և թալամուսի կառուցվածքային ու ֆունկցիոնալ աննորմալությունների վրա։ Երկրորդ կատեգորիայի ժամանակ դիտվում է գոտկաձև կեղևի հետին շրջանի, մեդիալ պրեֆրոնտալ կեղևի և օրբիֆրոնտալ կեղևի կառուցվածքային տարբերություններ։

Առաջարկված մոդելներից մեկում էլ ենթադրվում էր, որ օրբիֆրոնտալ կեղևի դիսֆունկցիան բերում է վարքագծի ոչ ճիշտ գնահատման և դրա կառավարման ունակության նվազմանը, մինչև նշաձև մարմնում դիտարկվող ակտիվության փոփոխությունները բերում են վախերի չափազանցմանը և ազդակների նեգատիվ ընկալմանը։

ՕԿԽ-ի ախտանիշների անմիատարության պատճառով, կատարվեցին դրանց տարբերակման հետազոտություններ։ Ախտանիշների սպեցիֆիկ նեյրովիզուալիզոն աննորմալությունները ընդգրկում են պոչավոր կորիզի և գոտկաձև կեղևի հետին մասի հիպերակտիվությունը՝ ստուգման արարողակարգերի ընթացքում, իսկ կեղտոտման հետ կապված ախտանիշների ժամանակ մեծ ակտիվություն կար ուղեղիկի և կեղևային շրջաններում։ Կպչուն մտքերի բովանդակության դիֆերենցման նեյրովիզուալիզացիան հայտնաբերել է որոշակի տարբերություններ՝ ագրեսիվ և արգելված մտքերի միջև, օրինակ ագրեսիվ ախտանիշների ժամանակ մեծանում է նշաձև կորիզի, պոչավոր մարմնի և վենտրոմեդիալ պրեֆրոնտալ կեղևի կապը, մինչ սեռական/կրոնական կպչուն մտքերի ժամանակ այն դիտվում է պոչավոր մարմնի և կղզյակի միջև։

Մեկ այլ մոդել էլ ենթադրում է, որ աֆեկտիվ դիսռեգուլյացիաների պատճառը գործողությունների ընտրությունից կախվածությունն է, որը հիմված է կոմպուլսիվ վարքագծի վրա։ Դա հիմնվում է այն ուսումնասիրության վրա, որ ՕԿԽ-ով անձիք ցուցաբերում են պոչավոր մարմնի նվազեցված ակտիվություն, երբ սպասում են գումարային պարգևատրման, ինչպես նաև մեծանում է կապը զոլավոր մարմնի և օրբիֆրոնտալ կեղևի միջև։ Բացի այդ, ՕԿԽ-ով անձիք պավլովյան վախերի հաղթահարման առաջադրանքների ժամանակ ցուցաբերում են նվազեցված արդյունավետություն, նշաձև կորիզում հիպերրեակտիվությունը դիտվում է վախի ազդաների ժամանակ, իսկ հիպորեակտիվությունը՝ հաճելի ազդակների։ Պարզվել է նաև, որ հարակից կորիզների գրգռումը հանգստացնում է օբսեսիաներն ու կոմպուլսիաները՝ կատարելով երկուսի դիսռեգուլյացիայի գեներացման ապահովման դեր։

Նեյրոկենսաբանական 

Ուսումնասիրելով հակադեպրեսանտների ազդեցությունը ՕԿԽ-ի վրա՝ առաջարկվեց ՕԿԽ-ի սերոտոնինի հիպոթեզը։ Սերոտոնինի պերիֆերալ մարկերների և պրոսերոտոներգիկ միացությունների ուսումնասիրությունները տվեցին հակառակ արդյունքները, ներառյալ այն ապացույցները, որոնք մատնանշում էին սերոտոներգիկ համակարգերի բազալ հիպերակտիվությունը։ Սերոտոնինի ռեցեպտորների և տեղափոխողների կապվածության վերաբերյալ ուսումնասիրությունները նույնպես ցույց տվեցին հակառակ արդյունքները, ներառյալ 5-HT2A-ի և սերոտոնինը տեղափոխողի կապվածության բարձր և ցածր պոտենցիալները, որոնք նորմալ մակարդակի էին բերվել ՍՕՍԻ-երի բուժումով։ Չնայած հակասող տվյալների, միևնույն է ՕԿԽ-ի ժամանակ դիտվում է սերոտեներգիկ համակարգերի դիսֆունկցիա։ ՍՕՍԻ-ով հաջող բուժում անցած անձանց օրբիֆրոնտալ կեղևի հիպերակտիվությունը նվազում է, որը կապված է 5-HT2A և 5-HT2C սերոտոնինի ռեցեպտորների մեծացված ստիմուլյացիայով։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դոպամին և ՕԿԽ-ի փոխադարձ կապը բարդացված է։ Չնայած հակափսիխոտիկները, որոնք համարվում են դոպամինային ռեցեպտորների անտոգոնիստ, կարող են ՕԿԽ-ի որոշ դեպքեր թեթևացնել՝ խորացնելով մյուսների վիճակը։ Փոքր դեղաչափերով հակափսիխոտիկները օգտագործվում են ՕԿԽ-ի բուժման համար, կարող են նպաստել պրեֆրոնտալ կեղևում դոպամինի արտազատմնը՝ աուտոռեցեպտորների ինհիգիպացիայի միջոցով։ ՕԿԽ-ի ժամանակ ավելի բարդացված է համարվում ամֆետամինների արդյունավետությունը՝ դոպամինը տեղափոխողների ակտիվությունը ընկնում է, պոչավոր կորիզում D2-ի կապման մակարդակները ցածր են։ Բացի այդ, գլխուղեղի երկարատև ստիմուլյացիաներից հետո հարակից կորիզներում դոպամինի արտազատումը մատնանշում է վիճակի բարելավմանը, այսինքն պոչավոր կորիզում դոպամինը ավելի քիչ քանակներով է, որը մեծ դեր ունի ախտանիշների արտահայտման գործում։

ՕԿԽ-ի ժամանակ դիտվում է գլյուտամինեներգիկ նեյրոտրանսմիսիաների խանգարումներ։ Նեյրովիզուալիզացիոն ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ողնուղեղային գլյուտամատի մակարդակը բարձրանում է, չնայած նրան, որ սա ամենից քիչն է ենթարկվում փոփոխությունների։ Այնպիսի գլյուտամիներգիկ պրեպարատները, ինչպիսիք են ռիզուոլը, ՕԿԽ-ի ժամանակ ազդել են գլյուտամատի մակարդակի վրա։ ՕԿԽ-ն ասոցացվել է նաև մեդիալ պրեֆրոնտալ կեղևում N-ացետիլասպարտիկ թթվի մակարդակի նվազեցման հետ, որը, ինչպես շատերն են համարում, ցույց է տալիս նեյրոնների ամրությունը կամ ֆունկցիոնալությունը, չնայած հստակ սահմանումներ չեն տրվել։

Ախտորոշում 
Ֆորմալ ախտորոշումը կարող է տրվել հոգեբանի, հոգեբույժի, կլինիկական սոցիալական աշխատողի կամ հոգեկան առողջության որակավորված մասնագետի կողմից։ Ըստ հոգեկան խանգարումների դիագնոստիկ և ստատիստիկ ուղեցույցի (ԴՍՈՒ) անձի մոտ կարելի է ախտորոշել ՕԿԽ, եթե նա ունի օբսեսիաներ, կոմպուլսիաներ կամ երկուսը միասին։ ԴՍՈՒ-ի 2000 թվականի համառոտ տեղեկագրքում ասվում է, որ որոշ հատկանիշներ բնութագրում են կլինիկապես կարևոր օբսեսիաները և կոմպուլսիաները։ Ըստ ԴՍՈՒ-ի օբսեսիաները դրանք այն կրկնվող մտքերը, մղումներն ու պատկերներն են, որոնք ընկալվում են որպես կպչուն և բերում են արտահայտված անհանգստության կամ դիսթրեսի։ Այդ մտքերը, մղումներն ու պատկերները ունեն աստիճան կամ տիպ, որոնք հասարակ խնդիրների վերաբերյալ նորմալ անհանգստության սահմաններից դուրս են գտնվում։ Անձը կարող է փորձել արհամարհել կամ ճնշել նման կպչուն մտքերը կամ նեյտրալիզացնել մեկ այլ մտքի կամ գործողության միջոցով և հակված է օբսեսիաները ընդունել որպես յուրօրինակ կամ իռացիոնալ։

Կոմպուլսիաները դառնում են կլինիկապես նշանակալից, երբ անձը դրանք ցանկանում է կատարել ի պատասխան կպչուն մտքերի կամ համապատասխան դրա կանոնների, որոնք պետք է պարտադիր կատարել, ինչպես նաև կատարվում են, երբ անձը ունի զգալի տառապանքներ։ Չնայած կան մարդիկ, ովքեր չունեն ՕԿԽ, սակայն կարող են կատարել դրա հետ կապված գործողություններ (օրինակ պահեստի համար պատվիրել մեծ քանակի իրեր), կլինիկապես նշանակալից ՕԿԽ-ի տարբերությունը կայանում է նրանում, որ անձը պետք է կատարի գործողությունը՝ հակառակ դեպքում նա կենթարկվի ծանր հոգեկան դիսթրեսների։ Նման վարքագիծը կամ գիտակցական գործողությունները ուղված են սթրեսի կանխարգելմանը կամ նվազեցմանը կամ էլ ինչ-որ գործողության կամ իրավիճակի կանխարգելմանը, սակայն այդ գործողությունները տրամաբանորեն կամ պրակտիկապես կապված չեն խնդրի հետ և համարվում են չափազանցված։ Սակայն, որոշ ժամանակ անց անձը հասկանում է, որ նրա կպչուն մտքերը կամ հարկադրանքները անհիմն են կամ չափազանցված։

Բացի այդ, օբսեսիաները կամ կոմպուլսիաները պետք է շատ ժամանակ զբաղեցնեն (օրական մեկ ժամից ավելի) կամ խնդիրներ առաջացնեն սոցիալական, մասնագիտական կամ ուսուցման գործընթացներում։ Դա կարող է օգտակար լինել ախտանշանների ծանրության և ՕԿԽ բուժումից առաջ ու ընթացքում խանգարումների որոշման համար։ Ըստ անձի օբսեսիվ-կոմպուլսիվ մտքերի կամ վարքագծի վրա ծախսված ժամանակի, լրացուցիչ գործիքների միջոցով կարելի է գնահատել անձի վիճակը։ Դա կարելի է իրականացնել գնահատման հարցաշարերի միջոցով, օրինակ Յել-Բրաունի օբսեսիվ-կոմպուլսիվ հարցաշարը (Յ-ԲՕԿՀ)։ Նման չափումների միջոցով, հոգեբուժական կոնսուլտացիաները կարող են ավելի հարմար լինել, քանի որ դրանք ստանդարտիզացված են։

ՕԿԽ-ն երբեմն ներառում են օբսեսիվ-կոմպուլսիվ ոլորտ կոչվող խանգարումների խմբում։

Տարբերակված ախտորոշում 
ՕԿԽ-ն հաճախ շփոթում են օբսեսիվ-կոմպուլսիվ անձնային խանգարման (ՕԿԱԽ) առանձին իրավիճակների հետ։ ՕԿԽ-ն էգոդիստոնիկ է, այսինքն խանգարումը անհամապատասխան է տառապողի ինքնագնահատականի հետ։ Քանի որ էգոդիստոնիկ խանգարումները անձի ինքնագնահատականին հակառակ են գնում, դրանք որպես կանոն բերում են ծանր դիսթրեսների։ ՕԿԱԽ-ը մյուս կողմից էգոսինտոնիկ է՝ անձը ընդունում է, որ արդյունքում արտահայտվող սովորություներն ու վարքագիծը համապատասխանում է իր մասին պատկերացումներին կամ համարվում են տեղին, ճիշտ և պատճառաբանված։

Արդյունքում, ՕԿԽ-ով անձիք հաճախ հասկանում են, որ նրանց վարքագիծը ռացիոնալ չէ, դժգոհ են իրենց կպչուն մտքերից, սակայն պարտավոր են դրանք կատարել։ Սակայն, ՕԿԱԽ-ով անձիք չեն վախենում ոչ նորմալ գործողություններից, նրանք պատրաստակամորեն բացատրում են, թե ինչու են իրենց գործողությունները ռացիոնալ ու նրանց հակառակը ապացուցելը անհնար է և նրանք, որպես կանոն հաճույք են ստանում օբսեսիաներից ու կոմպուլսիաներից։

Կառավարում 
ՕԿԽ-ի բուժման համար առաջին հերթին կիրառում են «կոգնիտիվ-վարքային թերապիա» (ԿՎԹ) կոչվող հոգեթերապիան և փսիխոտրոպ դեղորայքները։ Հոգեթերապիաների այն ձևերը, որոնցից են փսիխոդինամիկան և հոգեվերլուծությունը, կարող են օգնել խանգարման որոշ ասպեկտների կառավարմանը, սակայն 2007 թվականին Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցացիան (ԱՀԱ) նշել է կառավարվող ուսումնասիրությունների բացակայության մասին, որոնք կմատնանշեին «ՕԿԽ-ի հիմնական ախտանշանների դեմ պայքարի» էֆեկտիվությունը։ Այն փաստը, որ շատ մարդիկ չեն դիմում բուժման, կարող է կապված լինել ՕԿԽ-ի պատճառով ձեռք բերված ստիգմայի հետ։

Թերապիա 

ԿՎԹ-ի ժամանակ օգտագործվում է «ներգործման և արձագանքման կանխարգելում» (ՆԱԿ) կոչվող սպեցիֆիկ տեխնիկան, որն իր մեջ ներառում է մարդուն ուսուցանելը այն, որ նա կանխամտածված կոնտակտի մեջ մտնի իրավիճակների հետ, որոնք առաջացնում են կպչուն մտքեր և վախեր («ներգործում»)՝ առանց մոլեգնությունների հետ կապված սովորական կոմպուլսիվ գործողությունները կատարելու («ռեակցիայի կանխարգելում»), այդ կերպով աստիճանաբար սովորում է դիմանալ դիսկոմֆորտին և անհանգստությանը՝ կապված արարողակարգային վարքը չցուցաբերելու հետ։ Օրինակ, սկզբում ինչ-որ մեկը կարող է ձեռք տալ շատ քիչ «կեղտոտված» ինչ-որ բանի (օրինակ կտորին, որը կպել է ուրիշ կտորի, որի ծայրին քսվել է ատամի խոզանակի ծայրին, որն էլ իր հերթին կպել է «կեղտոտ» վայրից, օրինակ դպրոցից բերված գրքին)։ Դա կոչվում է «ներգործում»։ «Արարողության կանխարգելումն էլ» այն չլվանալն է։ Մեկ այլ օրինակ էլ կարող է հանդիսանալ տնից դուրս գալու ժամանակ դռան կողպված լինելը մեկ անգամ ստուգելը (ներգործում)՝ առանց հետ գնալու ու նորից ստուգելու (արարողության կանխարգելում)։ Անձը արագ համակերպվում է անհանգստությանը դիմանալուն և հասկանում, որ տագնապի մակարդակը զգալի կերպով նվազում է, ապա կարող են անցնել ավելի «կեղտոտված» իրերին ձեռք տալուն կամ կողպեքը ընդհանրապես չստուգելուն՝ կրկին ձեռքերը չլվանալու կամ ստուգման արարողությունները չկատարելով։

ՆԱԿ-ը ունի ապացույցների խոշոր բազա և համարվում է ավելի էֆեկտիվ ՕԿԽ-ի բուժման համար։ Այնուամենայնիվ, 2000 թվականին որոշ հետազոտողներ կասկածներ հայտնեցին այդ պնդման վերաբերյալ, որը բերեց շատ հետազոտողների որակական քննադատությանը։

Ընդունված է համարել, որ հոգեմետ դեղերի և հոգեթերապիայի զուգակցումը ավելի էֆեկտիվ է, քան առանձին վերցրած։

Դեղամիջոցներ 

Ամենից հաճախ օգտագործվում են սերոտոնինի օկուպացման սելեկտիվ ինհիբիտորները (ՍՕՍԻ)։ Քլոմիպրամինը, որը պատկանում է տրիցիկլիկ հակադեպրեսանտների դասին, ունի նույն դրական ազդեցությունը, ինչ ՍՕՍԻ-երը, սակայն մեծ է կողմնակի էֆեկտների ռիսկը։

ՍՕՍԻ-երը օգտագործվում են, որպես չափահասների բուժման երկրորդական մեթոդ՝ թեթև ֆունկցիոնալ խանգարումների և առաջնային՝ ծանր խանգարումների ժամանակ։ Երեխաների դեպքում ՍՕՍԻ-երը օգտագործվում են միջինից ծանր խանգարումների ժամանակ՝ հոգեկան կողմնակի էֆեկտների մանրակրկիտ մոնիտորինգով։ ՍՕՍԻ-երը շատ էֆեկտիվ են ՕԿԽ-ի բուժման համար՝ ՍՕՍԻ-եր ստացած պացիենտների բուժման նկատմամբ արձագանքը երկու անգամ ավելի մեծ է, քան պլացեբոյով բուժվողներինը։ Էֆեկտիվությունը ցուցաբարվել է ինչպես կարճաժամկետ (6–24 շաբաթ) բուժման փորձերի, այնպես էլ դադարեցման փորձերի ժամանակ՝ 28–52 շաբաթ տևողությամբ։

2006 թվականին Կլինիկական և առողջական կատարելագործման ազգային ինստիտուտը (ԿԿԱԻ) ուղեցույցներում խորհուրդ է տրվում ՕԿԽ-ի բուժման համար օգտագործել հակափսիխոտիկ դեղանյութերը, որոնք սակայն չեն գերազանցում ՍՕՍԻ-երով բուժմանը։ ՕԿԽ-ի համար բավարար կերպով ուսումնասիրվել է րիսպերիդոնը, ի տարբերություն օլանզապինի։ Քվետիապինը ըստ սկզբնական արդյունքների չի գերազանցում պլացեբոյին, սակայն Յ-ԲՕԿՀ-ի գնահատման տեսանկյունից արձանագրվել են փոքր արդյունքներ։ Քվետիապինի և օլանզապինի էֆեկտիվությունը սահմանափակված է անբավարար քանակի ուսումնասիրություններով։ 2014 թվականին հրատարակված հոդվածում նշվում է երկու ուսումնասիրությունների մասին, որոնցում նշվում էր, որ արիպիպրազոլը «էֆեկտիվությունը կարճաժամկետ է» և հայտնաբերվել է, որ «ընդհանուր առմամբ կարճաժամկետ հեռանկարներում րիսպերիդոնի կամ հակափսիխոտիկների ազդեցության չափերը փոքր են», սակայն ուսումնասիրության հեղինակները չհայտնաբերեցին «քվետիապինի կամ օլանզապինի էֆեկտիվության ոչ մի ապացույց՝ համեմատած պլացեբոյի հետ»։ Չնայած քվետիապինը կարող է օգտակար լինել, եթե որպես լրացուցիչ միջոց զուգակցվի ՍՕՍԻ-ի հետ, այս դեղանյութերը հաճախ դժվար են ընկալվում օրգանիզմի կողմից և ունեն մետաբոլիկ կողմնակի էֆեկտներ, որը սահմանափակում է դրանց օգտագործումը։ Ատիպիկ հակափսիխոտիկներից ոչ մեկը օգտակար չէ, եթե առանձին է օգտագործվում։ Մեկ այլ տեսությունում էլ ասվում է, որ չկա որևէ ապացույց, որը հաստատում է առաջին սերնդի հակափսիխոտիկների օգտագործումը ՕԿԽ-ի բուժման ժամանակ։

Ամերիկյան հոգեբանական ասոցացիայի ուղեցույցը առաջարկեց, որ դեքստրոամֆետամինը կարող է օգտագործվել՝ ավելի էֆեկտիվ մեթոդները փորձելուց հետո։

Պրոցեդուրաներ 
Էլեկտրոկոնվուլսիվ թերապիան (ԷԿԹ) էֆեկտիվ է համարվում որոշ ծանր և ռեֆրակտոր դեպքերում։

Վիրահատությունը կարող է օգտագործվել որպես վերջին մեթոդ, եթե բուժման մյուս մեթոդները արդյունք չեն տվել։ Այս պրոցեդուրայի ժամանակ վիրահատական միջամտությունը կատարվում է գլխուղեղի գոտկաձև կեղև շրջանում։ Ուսումնասիրություններից մեկում նշվում է, որ մասնակիցների 30%-ի մոտ գրանցվել են զգալի դրական արդյունքներ։ Գլխուղեղի խորը ստիմուլյացին և թափառող նյարդի ստիմուլյացիան համարվում են հնարավոր վիրահատական միջոցներ, որոնք չեն պահանջում գլխուղեղի հյուսվածների վնասում։ ԱՄՆ-ում Սննդի և դեղանյութերի սանիտարական վերահսկման ղեկավարությոնը հավանություն է տվել ՕԿԽ-ի բուժման համար գլխուղեղի խորը ստիմուլյացիայի կիրառմանը, բացառությամբ հումանիտար կառույցի, որը պահանջում է, որ պրոցեդուրան անցկացվի միայն հիվանդանոցում՝ որակավորված մասնագետի կողմից։

ԱՄՆ-ում հոգեբուժական վիրահատությունները ՕԿԽ-ի համար օգտագործվում են որպես բուժման վերջին մեթոդ և չի անցկացվի մինչ մյուս դեղամիջոցային մեթոդները (լրիվ դեղաչափով) և երկար ամիսների ընթացքում անցկացվող կոգնիտիվ-վարքային թերապիան չօգնեն։ Նույն կերպ Միացյալ Թագավորությունում հոգեբուժական վիրահատությունը չի կարող անցկացվել, եթե որակավորված թերապևտի անցկացրած կոգնիտիվ-վարքային թերապիան հաջող արդյունքներ չի տվել։

Երեխաներ 
ՕԿԽ ունեցող երեխաների և դեռահասների համար ավելի էֆեկտիվ է արարողակարգային վարքագծի նվազեցման թերապևտիկ բուժումը։ Ինչպես չափահասների, այնպես էլ երեխաների դեպքում, ԿՎԹ-ն օգտագործվում է որպես էֆեկտիվ և առաջնային բուժման մեթոդ։ Նման բուժման համար շատ կարևոր է ընտանիքի ներգրավվածությունը՝ վարքագծին հետևելու և հաշվետվություն տալու համար։ Ծնողական միջամտությունները նույնպես երեխաների համար դրական աջակցությունը, ով ցուցաբերում է համապատասխան վարքագիծ, որպես կոմպուլսիվ ռեակցիաների այլընտրանք։ Վերջին մետա-անալիզներից մեկում երեխաների ՕԿԽ-ի վերահսկվող բուժման ընտանիքի վրա կենտրոնացված ԿՎԹ-ն որակավորվել է, որպես «հնարավոր էֆեկտիվ», որը այն դարձնում է երիտասարդների ՕԿԽ-ի բուժման գլխավոր հոգեսոցիալական մեթոդներից մեկը։ Մեկ կամ երկու տարվա թերապիայից հետո, երբ երեխան հասկանում է մոլեգնության բնույթը և իրավիճակը հաղթահարելու համար մշակում է ռազմավարություն, ապա երեխան կարող է ձեռք բերել ընկերների լայն շրջանակ, նվազեցնել ամաչկոտությունը և ինքնաքննադատությունը։

Չնայած փոքր տարիքային խմբերի ՕԿԽ-ի պատճառները տարափոխվում են գլխուղեղի անոմալիաներից մինչև հոգեբանական խնդիրներ՝ սթրեսները, ինչպիսիք են վախը և ընտանիքի անդամներից մեկի տրավմատիկ մահը, կարող են նույնպես նպաստել ՕԿԽ-ի մանկական դեպքերին և այդ սթրեսորների ընդունումը կարող է որոշակի դեր խաղալ խանգարման բուժման համար։

Տարածվածություն 

Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումով տառապում են մարդկանց 2.3%-ը՝ տարբեր տարիքային շրջաններում։ Ըստ համաշխարհային տվյալների, դեպքերի գրանցման քանակը կազմում է 1.2%: Երեսունհինգ տարեկանից հետո ախտանշանների հայտնվելը անսովոր է, մեծ մասամբ խնդիրները արտահայտվում են քսան տարեկանից առաջ։ Այս խնդրով տառապող տղամարդկանց և կանանց քանակը հավասար է։

Համակցված հանգամանքներ 
ՕԿԽ-ով անձանց մոտ կարող է նաև կամ փոխարեն ախտորոշվել այլ հիվանդություններ, օրինակ օբսեսիվ-կոմպուլսիվ անձնային խանգարում, մեծ դեպրեսիվ խանգարում, երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում, ընդհանրացված տագնապային խանգարում, նյարդային անորեքսիա, սոցիոֆոբիա, նյարդային բուլիմիա, Տուրետի համախտանիշ, աուտիկ ոլորտի խանգարում, ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ, դերմատիլոմանիա (մաշկը պոկելու կոմպուլսիաներ), դիսմորֆոֆոբիա և տրիխոտիլոմանիա (մազերի պոկում)։ ՕԿԽ-ով անձանց 50 տոկոսը ունի սուիցիդալ մտքեր, իսկ 15 տոկոսը փորձում է ինքնասպան լինել։ Դեպրեսիան, տագնապը և ինքնասպանության նախկին փորձերը մեծացնում են հետագայում կրկին ինքնասպանություն գործելու ռիսկը։

ՕԿԽ-ով անձանց մոտ ավելի հաճախ է ախտորոշվում քնի փուլի ուշացման համախտանիշը, քան սովորական մարդկանց մոտ։ Բացի այդ, ՕԿԽ-ի ծանր ախտանշանները կապված են քնի մեծ խանգարումներով։ Քնի ընդհանուր ժամանակը և էֆեկտիվությունը ՕԿԽ-ով անձանց մոտ դիտվում է առաջին փուլի երկարաձգված սկզբով և քնի բացակայությամբ։

Վարքագծային առումով որոշ ուսումնասիրություններ իրար են կապում այս խանգարումը և նարկոմանիան։ Օրինակ, նարկոմանիայի ավելի մեծ ռիսկ կա այն անձանց մոտ, ովքեր տառապում են որևէ տագնապային խանգարումով (որպես տագնապը հաղթահարելու հնարավոր միջոց), սակայն ՕԿԽ-ի դեպքում այն դիտվում է, որպես կոմպուլսիվ վարքագիծ, այլ ոչ թե հաղթահարման մեխանիզմ։ Դեպրեսիան նույնպես շատ տարածված է ՕԿԽ-ով անձանց շրջանում։ Մինեկան, Ուաթսոնը և Քլարկը (1998) բացատրեցին, որ ՕԿԽ-ի խմբերի շրջանում դեպրեսիայի բարձր ցուցանիշը կապված է ՕԿԽ-ով (կամ այլ տագնապային խանգարումով) անձանց անկառավարելի զգացողությունների հետ։

Եթե ինչ-որ մեկը ունի ՕԿԽ-ի ախտանիշ, ապա պարտադիր չէ, որ նա ունենա ՕԿԽ։ Վարքագիծը, որը արտահայտվում է (կամ թվում է) որպես կպչուն կամ կոմպուլսիվ, կարող է արտահայտվել նաև այլ վիճակների ժամանակ, ներառյալ օբսեսիվ-կոմպուլսիվ անձնային խանգարումը, աուտիկ ոլորտի խանգարումը, խանգարումները, որոնց ժամանակ պերսեվերացիոն համարվում է հնարավոր hատկանիշ (ՈՒՊՀՀ, ՀՏՍԽ, օրգանիզմի խանգարում կամ սովորույթային խնդիրներ) կամ սուբ-կլինիկալ։

ՕԿԽ-ի որոշ հատկաիշներ նման են Տուրետի համախտաիշին, օրինակ կոմպուլսիաները, որոնք նման են շարժական տիկերին, այն անվանում են «տիկերի հետ կապված ՕԿԽ» կամ «Տուրետիկ ՕԿԽ»:

Զիգմունդ Ֆրոյդի կողմից պրոպագանդվող միֆը այն մասին, որ ՕԿԽ-ի ժամանակ ինտելեկտը միջինից բարձր է՝ վերջերս ժխտվել է։

ՕԿԽ-ն հաճախ համակցված է երկբևռ խանգարման և մեծ դեպրեսիվ խանգարման հետ։ ՕԿԽ-ով անձանց 60–80%-ը իրենց կյանքում ունենում սուր դեպրեսիվ շրջաններ։ Մեթոդոլոգիական տարբերությունների պատճառով կոմորբիդության ցուցանիշները տատանվում են 19–90%-ի միջև։ Երկբևռ խանգարումով անձանց 9–35%--ը տառապում է նաև ՕԿԽ-ով, համեմատած աշխարհի բնակչության 1–2%-ի հետ։ ՕԿԽ-ով պացիենտների մոտ 50%-ը ունենում է ցիկլոթիմիկ ախտանշաններ կամ հիպոմանյակալ շրջաններ։ ՕԿԽ-ն կապված է նաև տագնապային խանգարումների հետ։ ՕԿԽ-ով անձանց կյանքի ընթացքում արտահայտվող կոմորբիդ հիվանդությունները կազմում են 22% սպեցիֆիկ ֆոբիաները, 18% սոցիոֆոբիան, 12% խուճապային խանգարումները և 30% ընդհանրացված տագնապային խանգարումը։ ՕԿԽ-ի և ՀՏՍԽ-ի ժամանակ կոմորբիդության ցուցանիշտ կազմում է 51%։

Դիտարկումներ 
ՕԿԽ-ի ժամանակ նվազում է կյանքի բոլոր ոլորտների որակը։ Այն ժամանակ, երբ հոգեբանական կամ ֆարմակոլոգիական բուժումը կարող է բերել է ՕԿԽ-ի ախտանիշների նվազմանը և կյանքի որակի բարելավմանը, սիմպտոմները ադեկվատ բուժումների կուրսերից հետո կարող են ցածր մակարդակների վրա պահպանվել, իսկ առանց ախտանիշների շրջանները հազվադեպ են հանդիպում։ Մանկական ՕԿԽ-ի դեպքերի մոտ 40%-ը շարունակվում են հասուն կյանքում, իսկ մյուս 40% դեպքերում ախտանիշները նվազում են։

Պատմություն 
Յոթերորդ դարում Հովհան Կլիմաքոսը նկարագրում է երիտասարդ հոգևորականի մի դեպք, ով տառապում էր մշտական և անհաղթահարելի «աստվածանարգության մտքերով», նա խորհրդակցեց ավագ հոգևորականի հետ, ով նրան ասաց. «Որդիս, ես իմ վրա եմ վերցնում քո բոլոր այն մեղքերը, որոնք բերել են կամ կբերեն նման գործողությունների։ Այն ինչ պահանջում եմ քեզանից, դա այն է, որ ապագայում դրանց ուշադրություն չդարձնես»: «Անհայտության ամպը» քրիստոնեական միստիկ տեքստ է, որը ստեղծվել է 14-րդ դարում, այն խորհուրդ է տալիս կպչուն մտքերի դեմ պայքարել առաջին հերթին դրանք անտեսելով և եթե դա չհաջողվի, ապա «տրվել դրանց, ինչպես խղճուկ անպիտան և վախկոտի մեկը, ով պարտվել է մարտում և անիմաստ ժամանակի կորուստ է համարում դրանց դեմ պայքարելը», այս տեխնիկան հայտնի է որպես «էմոցիոնալ ջրհեղեղ»:

Եվրոպայում 14-16-րդ դարերում համարում էին, որ այն մարդիկ, ովքեր ունեին սրբապիղծ, սեքսուալ և այլ բնույթի կպչուն մտքեր՝ դիվահարված են: Հիմնվելով նման պատճառաբանության վրա, բուժումը ներառում էր Էկզորսիզմի մեթոդները։ Մարդկանց մեծամասնությունը, ովքեր կարծում էին, որ դիվահարված են՝ չունեին հալյուցինացիաներ կամ «տպավորիչ ախտանշաններ», բայց «գանգատվում էին տագնապներից, կրոնական վախերից և դաժան մտքերից»: 1584 թվականին Անգլիայի Կենտ կոմսությունից տիկին Դեյվի անունով մի կին գրեթե այրվում էր խարույկի վրա, այն բանից հետո, երբ խոստովանեց, որ ունի իր ընտանիքին սպանելու մասին անընդհատ կրկնվող անցանկալի մտքեր:

Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ անգլերեն տերմինը ծագել է թարգմանված հասկացությունից, որը օգտագործել է Կառլ Ուեսթֆալը ՕԿԽ-ի առաջին կոնցեպցիաները նկարագրելու համար՝ «zwangsvorstellung»: Ուեսթֆալի նկարագրությունները հետագայում ազդեցություն ունեցան Պիեր Ջանեթի վրա, ով նույնպես փաստաթղթավորել էր ՕԿԽ-ի առանձնահատկությունները։ 1910-ականների սկզբին Զիգմունդ Ֆրոյդը օբսեսիվ-կոմպուլսիվ վարքագիծը վերագրել է անգիտակցական կոնֆլիկտներին, որոնք արտահայտվում են որպես ախտանշաններ։ Ֆրոյդը նկարագրել է «դիպչելու ֆոբիայի» նման կլինիկական դեպք, որը սկսվել է վաղ մանկությունում, երբ անձի մոտ դիպչելու ուժեղ ցանկություն է առաջանում։ Անձի մոտ ի պատասխան դրան ձևավորվում է «ներքին արգելք»՝ նմանատիպ դիպչումներից խուսափելու համար։ Այնուամենայնիվ, այդ արգելքը չի բերում դիպչելու ցանկության անհետացման, ամենը ինչ կարող է անել, դա այն է, որ ճնշվեն ցանկությունները և «փակել այն անգիտակցականում»։ Ֆրոյդյան հոգեվերլուծությունը, որպես ՕԿԽ-ի բուժում մնաց դոմինանտ դիրքում մինչև 1980-ականների կեսերը, չնայած դեղորայքային և թերապևտիկ բուժումները նույնպես հայտնի էին ու հասանելի, քանի որ կարծում էին, որ այդ բուժումները կարող էին վնաս հասցնել հոգեթերապիայի էֆեկտիվությանը: 1980-ականների կեսերին հոգեբուժությունը հանկարծակի շրջանցեց այդ թեման և սկսեց ՕԿԽ-ն բուժել առաջին հերթին բժշկության և պրակտիկ թերապիաների, այլ ոչ թե հոգեվերլուծության միջոցով:

Նշանակալից դեպքեր 
Ջոն Բանյանը (1628–1688)՝ «Պիլիգրամի ճանապարհորդությունները» գրքի հեղինակը, ցուցաբերում էր ՕԿԽ-ի ախտանիշներ (հիվանդությունը դեռ իր անունը չէր ստացել): Իր հիվանդության ամենածանր շրջանում, նա անընդհատ հետ ու առաջ ճոճվելով կրկնում էր նույն արտահայտությունը: Նա հետագայում իր օբսեսիաները նկարագրեց «Երանությունը պատում է մեղսավորների առաջնորդին» ինքնակենսագրական գրքում, նշելով՝ «Նմանատիպ բաները կարող են շատերի համար հիմարություն համարվել, սակայն ինձ համար դրանք ամենատանջալից մտածմունքներն էին»: Նա երկու բրոշյուր է գրել նրանց համար, ովքեր ունեն նմանատիպ անհանգստություններ: Դրանցից մեկում նա զգուշացնում է չտրվել կոմպուլսիաներին. «Փորձիր անհանգստությունները վերացնել սխալ ճանապարհով՝ ինքդ քեզ խոստանալով փոխել կյանքդ և սկսելով նոր ապրելակերպ՝ իր պարտականություններով ու գործողություններով»:

Բրիտանացի պոետ, էսեիստ և լեքսիկոգրաֆ Սեմյուել Ջոնսոնը (1709–1784) նույնպես տառապում էր ՕԿԽ-ով: Նա դռներով անցնելու հատուկ արարողակարգեր էր մշակել և անընդհատ աստիճաններով բարձրանում էր ու իջնում՝ հաշվելով սանդուղքները: Նա ձեռք էր տալիս փողոցի յուրաքանչյուր փոստարկղին՝ դրանց կողքով անցնելիս, ապա կանգնում սալարկներին և կրկնում նույնը՝ կարծելով, որ առաջին անգամ ճիշտ չի արել: Ամերիկացի օդաչու և ռեժիսոր Հոուարդ Հյուզը նույնպես տառապում էր ՕԿԽ-ով։ Հյուզի ընկերները նույնպես հիշատակում էին հագուստի փոքր թերությունների հետ կապված օբսեսիաների մասին։ Դա ցուցադրվել է Հյուզի մասին պատմող «Ավիատորը» (2004) ֆիլմում։

Հասարակությունը և մշակույթը

Մշակույթ, ժամանց և մեդիա
Ֆիլմերն ու հեռուստատեսային շոուները երբեմն ցուցադրում են խանգարումների իդեալականացված պատկերացումները, որոնցից է նաև ՕԿԽ-ն։ Այդ պատկերները կարող են բերել նմանատիպ խանգարումների մասին հանրային մեծածավալ իրազեկմանը, հասկացմանը և ապրումակցմանը։

 «Ավելի լավ չի լինում» (1997) ֆիլմում դերասան Ջեք Նիկոլսոնը մարմնավորում է ՕԿԽ-ով տղամարդու։ Ֆիլմի ընթացքում նա հարկադրաբար ցուցաբերում է ռիտուալային վարքագիծ (այսպես կոչված կոմպուլսիաներ), որը խանգարում է իր անձնական և մասնագիտական կյանքին։ Ֆիլմը ճշգրիտ ցուցադրում է այս պսիխոպաթոլոգիայի ֆունկցիոնալ խանգարումները և դիսթրեսները։
 Ռեժիսոր Ռիդլի Սքոթի «Հիանալի աֆերիա» (2003) ֆիլմում ցուցադրվում է Ռոյ անունով մի խաբեբա (Նիկոլաս Քեյջ), ով ունի ՕԿԽ։ Ֆիլմը սկսվում է նրանով, որ Ռոյը իր տանը տառապում է իր անթիվ կոմպուլսիվ սիմպտոմներից, որոնք արտահայտվում են իդեալական մաքրության պահանջով և դռնով անցնելուց առաջ այն երեք անգամ բացել-փակելով։
 USA Network հեռուստալիքի դետեկտիվ առեղծվածային «Մոնկ» հեռուստասերիալի (2002–2009) գլխավոր հերոս Ադրիան Մոնկը վախենում էր և՛ մարդկային կոնտակտից և՛ կեղտից։

Հետազոտություններ 
Բնական ճանապարհով առաջացող ինոզիտ շաքարը առաջարկվել է որպես ՕԿԽ-ի բուժման մեթոդ։

Թերսնուցումը նույնպես կարող են նորգործել ՕԿԽ-ի և այլ հոգեկան խանգարումների առաջացման վրա։ Վիտամինները և հանքային նյութերը կարող են օգնել նմանատիպ հոգեկան խանգարումների դեպքում և տալ անհրաժեշտ նյութերը հոգեկան գործունեության կարգավորման համար։

μ-օփիոիդները, որոնցից են հիդրոկոդոնը և տրամադոլը, կարող են բարելավել ՕԿԽ ախտանիշները։ Օփիոդային թերապիան կարող է հակացուցված լինել այն անձանց համար, ովքեր միաառժամանակ ընդունում են նաև CYP2D6 ինհիբիտորներ, որոնցից են ֆլուոքսետինը և պարոքսետինը։

Շատ ժամանակակից ուսումնասիրություններ նվիրված են դեղորայքների թերապևտիկ պոտենցիալին, որոնք ուղղված են նեյրոտրանսմիտեր գլյուտամատների կամ դրա ռեցեպտորների հետ կապված նյութերի հեռացմանը։ Դրանցից է ռիլուզոլը, մեմանտինը, գաբապենտինը, N-ացետիլցիստեինը, տոպիրամատը և լամոտրիջինը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

National Institute Of Mental Health
American Psychiatric Association
APA Division 12 treatment page for obsessive-compulsive disorder

Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Հոգեկան հիվանդություններ
Տագնապ
Հոգեբուժական ախտորոշում
Մոգական մտածողություն