Զառ (գյուղ)
Զառ կամ Ծար գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 47 կմ հարավ, Աբովյան քաղաքից 9․5 կմ արևելք, Ակունք և Սևաբերդ գյուղերի միջակայքում՝ Հատիս լեռան հարավային ստորոտին։ Ծովի մակերևույթից բարձր է 1598-1720 մետր։

Պատմություն 

Զառ գյուղի մասին առաջին հիշատակությունը եղել է Աբովյան քաղաքի մոտակայքում հայտնաբերված սեպագիր արձանագրությունը, որը փորագրվել է Արգիշտի Ա-ի (մ․թ․ա․ 786-764 թվականներ) կառավարման տարիներին։ Համաձայն արձանագրության՝ Զառ (Ծար) գյուղը շուրջ 2800 տարի առաջ Ուլուա երկրամասի վարչական կենտրոն-քաղաքն էր և կրում էր Դար (Դարանե) անվանումը։

Բնակչություն 
Պահպանված նյութական մշակույթի հուշարձանների մնացորդներից կարել է եզրակացնել, որ գյուղը զուտ հայաբնակ է եղել մինչև 1604 թվականի շահաբասյան բռնագաղթը, սակայն որոշ ժամանակ անց կրկին բնակեցվել է արհավիքից փրկված բնիկներով, ինչպես նաև խանական իշխանության հովանավորությունը վայելող մուսուլմանական տարրերով։ Գյուղի նախնիների մի մասը եկել են Վանից, Մանազկերտից, ինչպես նաև Պոլսից։

Գյուղի բնակչության թվաքանակի առաջին արձանագրումներն արվել են Երևանի խանության տարածքը ռուսական նվաճումից հետո՝ 1831 թվականից սկսած։ Հայտնի է նաև, որ ներկայիս բնակիչների նախնիների թվում կան նաև Իրանի հայաստանյան գավառներից,Սպահանից, Վանից, Մուշից,Մանազկերտից և Կոստանդնուպոլսից եկածների շառավիղները։

Զառի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

Տնտեսություն 
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, դաշտավարությամբ և ծխախոտագործությամբ։

Պատմամշակութային կառույցներ 
Զառի հյուսիսարևմտյան մասում կան մ.թ.ա. II-I հազարամյակի ամրոց, մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակների դամբարանադաշտ և եկեղեցի (վերականգնված 1977 թվականին)։

Սուրբ Կարապետ եկեղեցի 

Սուրբ Կարապետ եկեղեցին գտնվում է գյուղի հյուսիսային եզրին։ Համաձայն շինարարական արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է 1271 թվականին։ Եկեղեցին սկզբում միջին չափերի միանավ բազիլիկ ոճի կառույց էր, որը հետագայում դարձել է եռանավ։ Եկեղեցու բարավորի շինարարական արձանագրությունից պարզ է դառնում, որ երբեմնի եկեղեցին ունեցել է 105 սմ մուտքի լայնություն։ Եկեղեցու մասին կա 1883 թվականին վերաբերող վկայություն

Պահպանվել է եկեղեցու շինարարական 7 տողանի թվակիր արձանագրությունը։ Եկեղեցին գործել է մինչև 1920-ական թվականները, վերջին անգամ վերանորոգվել 1977-1978 թվականներին։

Գերեզմանոց 
Զառ գյուղի տարածքում հին գերեզմանոցները երկուսն են։ Մեկը եկեղեցուց ոչ հեռու է,այստեղ պահպանվել են 400 անմշակ և կիսամշակ տապանաքարեր։ Երկրորդ գերեզմանոցը գտնվում է գյուղամիջում։ Ինչպես վկայվել է 1947 թվականին, այս գերեզմանոցը մասամբ վնասվել է ճանապարհի կառուցման հետևանքով․

Տեղում վկայվել են նաև 1691 թվականի արձանագիր տապանաքար և 13-17 դարերի խաչքարեր, որոնք չեն հասել մեր օրեր։
Զառ գյուղի գերեզմանոցում հիշատակվել են 1286 և 1306 թվականների արձանագրություններով խաչքարեր, որոնք անհետացել են։ Պահպանվել են վիմագրերի ընդօրինակումները․

Ձիթհան 
1760-ական թվականներին Զառ գյուղում եղել է Գեղարդավանքին պատկանող ձիթհան։

Տես նաև 
 Զառի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Սամվել Կարապետյան Զառ և Սևաբերդ գյուղերի պատմականհուշարձանները , ՀՃՈւ հիմնադրամ, 2014

Կոտայքի մարզի գյուղեր
Կոտայքի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կոտայքի մարզի հուշարձաններ