ԱՄՆ-ի հայոց արևելյան թեմ
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Արևելյան թեմ, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու գործող թեմ ԱՄՆ-ում։ Առաջնորդանիստը՝ Նյու Յորքի Սուրբ Վարդան տաճար։

Պատմություն 
Արևելյան թեմը կազմավորվել է 1927 թվականին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցի հայրապետական կոնդակով։ Մինչ այդ ԱՄՆ-ի հայ համայնքը միավորված էր մեկ թեմի մեջ՝ ստեղծված 1898 թվականին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա Վանեցու կոնդակով։ Կենտրոնն էր Ուսթըր քաղաքը (Մասսաչուսեթս նահանգ), 1923 թվականից՝ Բոստոնը, իսկ 1927 թվականից՝ Նյու Յորքը։ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցի կոնդակով (1927) ԱՄՆ-ի արևմտյան նահանգներն ընդգրկվել են նոր՝ արևմտյան թեմի մեջ, իսկ արևելյան, հարավային, հարավարևմտյան և կենտրոնական նահանգները մնացել արևելյան թեմի իրավասության ներքո։ Կենտրոնը մնացել է Նյու Յորքը։ 2001 թվականի դրությամբ ԱՄՆ Արևելյան թեմը ընդգրկում է ԱՄՆ-ի 21 նահանգների 64 եկեղեցական համայնքներ։ Թեմի տարածքում է գտնվում ԱՄՆ-ի առաջին հայկական եկեղեցին՝ Սուրբ Փրկիչը, որը կառուցվել է 1891 թվականին, Ուսթըրում։

1902 թվականին Մկրտիչ Ա Վանեցին հաստատել է ի գործադրություն հայ ժողովրդյան Ամերիկայի սահմանադրությունը, որն այժմ հայտնի է որպես Կանոնադրություն Ամերիկայի (Արևելյան թեմ) Հայաստանյայց եկեղեցու։

1898 թվականից ցայսօր թեմն ունեցել է 11 առաջնորդ։ Առաջինը Հովսեփ արքեպիսկոպոս Սարաճյանն էր, 1939-44 թվականներին՝ Գարեգին արքեպիսկոպոս Հովսեփյանը (հետագայում՝ Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս), 1966-90 թվականներին՝ Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկյանը, 1990-2018 թվականներին՝ Խաժակ արքեպիսկոպոս Պարսամյանը։

Թեմի առաջնորդանիստ Մայր տաճարը՝ սուրբ Վարդանը, 1968 թվականին օծել է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա Պալճյանը։ Թեմին են պատկանում շուրջ 42 եկեղեցիներ՝ Յունիոն Սիթիում՝ Սուրբ Խաչ (1907), Ուոթըրվլիթում՝ Սուրբ Պետրոս (1916), Չելթենհեմում՝ Սուրբ Երրորդություն (1917), Սաութ Միլուոքիում՝ Սուրբ Հարություն (1924), Նյու Բրիթընում՝ Սուրբ Հարություն (1925), Չիկագոյում՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ (1926), Սաութֆիլդում՝ Սուրբ Հովհաննես (1931), Վաշինգտոնում՝ Սուրբ Մարիամ (1963) և այլն։

Թեմի հովանու ներքո հիմնվել են մի շարք կրթական հաստատություններ։ Նյու Յորքում 1961 թվականից գործում է Տիրան արքեպիսկոպոս Ներսոյանի նախաձեռնությամբ ստեղծված Սուրբ Ներսես ընծայարանը (ճեմարանը), որը պատրաստում է հոգևոր սպասավորներ (դաստիարակ, ծխատեր քահանա և այլն)։ Ընծայարանն ունի ԱՄՆ-ի Արևելյան, Արևմտյան և Կանադայի թեմերի կողմից ընտրված խնամակալ մարմին, որի նախագահն է Արևելյան թեմի առաջնորդը։

Կրոնական դաստիարակության բաժանմունքը և Հայ դպրոցների կրթական կենտրոնը ստեղծում են դասագրքեր և պատրաստում ուսուցիչներ թեմի դպրոցների համար։ Կրտսերների և պատանիների համար կրոնական դաստիարակության բաժանմունքն ունի ամառային ճամբար (Սուրբ Վարդան ճամբար)։

Գրիգոր և Կլարա Զոհրապ տեղեկատվական կենտրոնն ունի արխիվային նյութեր, մամուլի հավաքածուներ, գրքեր, քարտեզներ և այլն։ Կազմակերպում է դասախոսություններ և գիտաժողովներ՝ նվիրված հայոց պատմության և մշակույթի խնդիրներին։ Միջեկեղեցական հարաբերության բաժանմունքի միջոցով կապեր են պահպանվում Առաջնորդարանի և ԱՄՆ-ի կրոնական այլ հարանվանությունների միջև։ Հայ եկեղեցու երիտասարդական կազմակերպությունը մասնաճյուղեր ունի ծխերում, կազմակերպում է տարեկան մարզական մրցախաղեր և համագումարներ։

Տիկնանց միության կենտրոնական խորհուրդը ևս մասնաճյուղեր ունի ծխերում, աշխատանք է կատարում հայ հավատքի պահպանման համար։

ԱՄՆ Արևելյան թեմի Հայ օգնության ֆոնդը (ՀՕՖ) 1988 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժից հետո, գործակցելով բարեգործական, հայրենակցական և այլ կազմակերպությունների հետ, զգալի օգնություն է ցուցաբերել աղետյալ բնակչությանը։ Միջոցներ է տրամադրել Ստեփանավան քաղաքի վերականգնման համար, բազմաթիվ ծրագրեր իրականացրել մշակույթի, կրթության, առողջապահության, գյուղատնտեսության և այլ ոլորտներում, մարդասիր․ օգնություն կազմակերպել նաև Արցախի բնակչությանը։ Հայաստանում և Արցախում գործում են ՀՕՖ-ի մասնաճյուղերը։

Թեմի առաջնորդն է Դանիել եպիսպոկոս Ֆնտըքյանը (2018 թվականից)։

Գրականություն 
 Ավագյան Ք., Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հայ գաղութի պատմությունը (սկզբնավորումից մինչև 1924 թ), Ե, 2000։
 The Torch was Passed The Centennial History of the Armenian Church of America, N. Y., 1998
 Արտեն ավ. քհն. Աշճյան (ԱՄՆ)
 

ԱՄՆ-ի հայոց արևելյան թեմ