Սմբատաբերդ
Սմբատաբերդ (Ջաղաց Քարի բերդ), պաշտպանական համալիր Վայոց ձորի մարզի Արտաբույնք գյուղից արևելք։ Պահպանվել են պատմական տեղեկություններ 5-րդ դարում ամրոցի մոտ հայերի և պարսիկների միջև տեղի ունեցած արյունահեղ ճակատամարտի մասին։

Ունի բարձր ու լայն (2-3 մ) բրգավոր պարիսպներ (շարված բազալտի սեպաձև խոշոր քարերով և կրաշաղախով), պաշտպանված է Արտաբունի և Եղեգիսի խոր ձորերով։ Երեք մուտքերից հյուսիսայինը (գլխավորը) և արևելյանը սրբատաշ բազալտից կառուցված թաղածածկ սրահներ են, տանիքին պահակատներով և դիտանոցներով։ Ամրոցը պատով բաժանվում է երկու՝ հյուսիսային և հարավային մասի, որոնցում պահպանվել են միջնաբերդի, բնակելի շենքերի, ջրավազանների ավերակներ։ Ջուրը բերվել է Ցաղաց Քարի վանքի մոտի աղբյուրներից՝ ջրմուղով։

Ավանդություն 
Ասում են, թե այս բերդը կառուցել է Սյունյաց Սմբատ իշխանը։ Դրա համար էլ տեղի բնակիչների կողմից ստացել է Սմբատի բերդ անունը։

Քաջբերունին նշում է.

Հնագիտական նկարագրություն 
Տեղադրություն. Ամրոցի ավերակները տեղակայված են բարձրադիր, հյուսիսից հարավ մոտ 1.5 կմ ձգվող երկարավուն սապատավոր բլրաշարի ամենաբարձր մասում։ Երեք կողմից ամրոցը պաշտպանված է անդնդախոր կիրճերով, ուղղահայաց դժվարամատչելի ժայռերով։ Համեմատաբար մատչելի հյուսիսային կողմում կառուցվել են հզոր պարսպապատերը։ Ճանապարհը դեպի ամրոց նույնպես հյուսիսից է։ Ամրոցն իշխող դիրքի շնորհիվ վերահսկում է շրջակա բնակավայրերն ու ճանապարհները։ 

Շերտագրություն. Ամրոցի Սմբատաբերդ անունը համեմատաբար նոր է, շրջանառվում է XIX դարից։ Հետաքրքիր է, որ Սյունիքի պատմությունը հանգամանորեն շարադրող XIII դ. պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը Վայոց ձորի բերդերը թվելիս չի հիշատակում Սմբատաբերդը, որն, իրավամբ, գավառի ամենահզոր ամրաշինական կառույցն է։ Այդ հանգամանքը չի վրիպել հուշարձանը հետազոտողների ուշադրությունից։ Կա կարծիք, որ այն պատմիչի հիշատակած Կապույտ բերդն է, իսկ Քաջբերունին ենթադրում է, որ այն կառուցվել է պատմիչի մահից հետո (1303 թ.) (Քաջբերունի 2003, 219)։  Որպես ռազմական հենակետ՝ Սմբատաբերդը, հավանաբար, կառուցվել է X դարում, երբ նրա արևմտյան կողմում՝ ձորահովտում գտնվող  Եղեգիս գյուղաքաղաքը դառնում է Սյունյաց իշխանների նստավայրը։ Այն ամրացվում է XIII-XIV դդ. Օրբելյանների օրոք։ 2011 թ. «Պատ­մա­­մշակու­թային արգելոց-թանգարանների և պատ­մական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի նախաձեռնությամբ իրականացվել են պարսպապատերի ամրակայման աշխատանքներ։ Ներկայումս, հուշարձանն ունի պատմամշակութային արգելոցի կարգավիճակ։ 

Ճարտարապետություն. Եռանկյունաձև հատակագծով ամրոցը զբաղեցնում է մոտ 2 հա տարածք։ Հյուսիսարևելյան և հարավարևմտյան կողմերով ձգվող պարսպապատերն ուժեղացված են կիսակլոր աշտարակներով։ Ամրոցն ունի երեք մուտք՝ հյուսիսային, հյուսիսարևմտյան և հյուսիսարևելյան կողմերում։ Գլխավոր հյուսիսային դարպասը ներքուստ թաղակապ սրահ ունի։ Թաղակապ սրահ ունի նաև  հյուսիսարևելյան դարպասը։ Դարպասներն ունեցել է երկփեղկ դռներ, որոնք փակվել են գերանաձև նիգով, որի համար նախատեսված քառանկյուն բնիկները երևում են դռնակողքերի քարերի մեջ։ Ամրոցի՝ 2-3 մ լայնքով պարսպապատերը կառուցված են կոպիտ մշակված բազալտի քարերով և միջնալիցքով, իսկ թաղածածկ մուտքերը՝ սրբատաշ քարերով։ Պարիսպների երկայնքով ձգվող սենյակների պատերը շարված են ճեղքված բազալտով և կավաշաղախով։ Ամրոցի տարածքը բաժանված է երկու անհավասար հատվածների։ Հարավային բարձրադիր փոքր մասում է միջնաբերդը, ուր տեղակայված են իրար հետ հաղորդակցվող մի քանի սենյակներ։ Հյուսիսային ընդարձակ տարածության մեջ պարսիպների երկայնքով կցակառուցված են բնակելի և տնտեսական սենյակները, ջրամբարը։ Ջուրն ամրոց է բերվել Ցաղաց քարի մոտի աղբյուրներից։

Նշանակություն 
Միջնադարյան ամրաշինական սկզբունքներով կառուցված, ՀՀ տարածքում քիչ թվով պահպանված ամրոցներից մեկն է, որն իր նպաստավոր դիրքով ռազմավարական կարևոր նշանակություն է ունեցել միջնադարում։

Ավանդազրույցներ 
«Ասում են, թե այս բերդը կառուցել է Սյունյաց Սմբատ իշխանը։ Դրա համար էլ տեղի բնակիչների կողմից ստացել է Սմբատի բերդ անունը»։

Պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ 

10-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Վայոց ձորի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Վայոց ձորի մարզի տեսարժան վայրեր