Նորատուսի գերեզմանատուն
Նորատուսի գերեզմանատուն, հայկական միջնադարյան գերեզմանոց Նորատուս գյուղի հարավարևելյան մասում։ Խաչքարերը թվագրվում են 10-18-րդ դարերով։ Այժմ՝ Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացումից հետո, խաչքարերի ամենամեծ համալիրն է։

Հնագիտական նկարագրություն 
Տեղադրություն. Նորատուս գյուղը տեղակայված է Սևանա լճի արևմտյան ափին, լճի մեջ առաջացած նեղ պարանոցի մերձակա հարթության վրա։ «Խաչքարերի անտառ» մեծ գերեզմանոցը գտնվում է գյուղի միջով անցնող Գավառագետի աջ կողմում։ Զբաղեցնում է մոտ 1հա տարածք։  

Շերտագրություն. Նորատուս գյուղը պատմական Սյունիք նահանգի Գեղարքունի գավառի հնագույն բնակավայրերից է, որի տարածքում պահպանվել են բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններ։ Ըստ ավանդության՝ բնակավայրը հիմնադրել է Հայկ նահապետի թոռ Գեղամը՝ անվանելով Նորատունս։ Հետագայում «ն» տառը սղվել է և մնացել է Նորատուս։ Բնակավայրի մասին հիշատակում են միջնադարյան պատմիչները Նորատուս, Նորատուք, Նորատուաց անուններով։ Հայտնի էր որպես նշանավոր ձկնորսարան։ Զարգացած միջնադարում եղել է Ծմակ գավառի վարչական կենտրոնը, որտեղ նստում էր Զաքարյանների կառավարիչը։ XVI դարում այստեղ է հաստատվում Ազարյանների մելիքական տոհմը։ Գյուղի կենտրոնում է գտնվում գմբեթավոր դահլիճ տիպի Ս. Աստվածածին եկեղեցին, որը կառուցել է Գեղարքունի գավառի տեր Գրիգոր Սուփան Բ իշխանի եղբայր Սահակ Սյունին IX դ. վերջին, որը թաղվել է իր կառուցած եկեղեցու առջև։ Գյուղի տարածքում պահպանված հուշարձաններից հայտնի է նաև հարավ-արևելքում գտնվող Ս. Գրիգոր կամ Դափուց վանքը, որը կուսանոց է եղել։ Նորատուսի ամենահայտնի հուշարձանը «Խաչքարերի անտառ» մեծ գերեզմանոցն է՝ գյուղի արևելյան կողմում, բարձրադիր հարթության վրա։ 1972-1973 թթ. իրականացվել են տարածքի բարեկարգման և խաչքարերի ամրացման աշխատանքներ։ Նորատուսի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկում «Խաչքարերի անտառից» հաշվառված են 400-ից ավել խաչքար ու տապանաքար, որոնք թվագրվում են IX-XVIII դդ.: Դրանք սփռված են բլրի բարձրադիր հարթության արևմտյան մասում, իսկ արևելյան ընդարձակ հատվածում տարածվում է ժամանակակից գերեզմանոցը։ Միջնադարյան գերեզմանոցում մեծամասնություն են XIII-XVII դդ. խաչքարերն ու տապանաքարերը, որոնց զգալի մասը խմբավորված է՝ կազմելով առանձին ընտանեկան գերեզմանատներ։ Խաչքարերը հիմնականում կանգնեցված են պատվանդաններին։ Դրանք մեծ մասամբ ուղղանկյուն սալեր են՝ արևմտահայաց քանդակազարդ երեսով։ Հանդիպում են նաև քիվով կամ երկթեք սրածայր գագաթով խաչքարեր, որը հատուկ է XIII դ. և հետագա շրջանին։ Խաչքարերի մեջ կան գեղարվեստական բարձրարժեք գործեր, որոնք կրում են դրանց կերտող վարպետների՝ Քիրամի, Ներսեսի, Բաբի, Մելիքսեթի անունները։ Գերեզմանոցի երկարատև գոյության ընթացքում հանդիպում են ժամանակի հետ փոփոխվող XII-XIV դդ. բնորոշ հարթ ուղղանկյուն, երկլանջ տապաններ, ավելի ուշ՝ XV-XVI դդ. տարածվում են ուղղանկյուն կանգնեցված տապանաքարեր՝ երբեմն բազմաստիճան պատվանդանների վրա։ Դրանց նիստերին պատկերված են ուշագրավ սյուժետային քանդակներ՝ խնջույք, արհեստ ներկայացնող բազմազան տեսարաններով։ Մեծ գերեզմանոցում կան իրարից մոտ 30 մ հեռավորության վրա գտնվող երկու մատուռներ՝ հանգուցյալների հոգու փրկության պատարագներ մատուցելու համար։ Հարավային մատուռը կառուցվել է XIII դ.: Ըստ պահպանված վիմագրի՝ հյուսիսային կողմի մատուռը կառուցվել է 1714 թ. Ալեքսանի կողմից։ Վերականգնվել է 1977 թ.: Բացի մեծ գերեզմանոցից գյուղի չորս կողմերում կանգնեցված են 7 Ցասման խաչ կոչվող խաչքարերը՝ գյուղի բնակիչներին հանկարծահաս արհավիրքներից պաշտպանելու համար։ Եվս մի նշանավոր խաչքար կա գյուղի հյուսիսային ծայրում, որ «Հազախաչ» են անվանում։

Նշանակությունը 
Նորատուսի «խաչքարերի անտառ» գերեզմանոցը Ջուղայի գերեզմանոցի ոչնչացումից հետո խաչքարերի ամենամեծ համալիրն է։  

Ավանդազրույցներ

«Ժամանակին թուրքերը հարձակվում են Գեղամ թագավորի վրա։ Շատ քիչ զինվորներ ունենալով՝ նա այս խաչքարերին զինվորի շորեր է հագցնել տալիս, և ինքն իր փոքրիկ խմբով կանգնում է այդ քարերի առաջ։ Այս որ տեսնում են թուրքերը՝ կարծում են, թե բոլորը զորք է և փախուստի են դիմում։ Գեղամ թագավորն իր փոքրիկ խմբով ընկնում է նրանց ետևից ու բոլորին կոտորում»։

Պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ 

Հայկական գերեզմանատներ
Գեղարքունիքի մարզի տեսարժան վայրեր