Կյուրոս Բ Մեծ
Կյուրոս II Մեծ ( Հին պարսկերեն ՝ Kūruš, ակկադերեն՝ Kuraš, էլամերեն՝ Kuraš, , , , ), պարսից արքա (իշխանության տարիները՝ մ.թ.ա. 559 - 530 թվականներ) Աքեմենյանների հարստությունից, Պարսկական մեծ տերության (Աքեմենյան տերություն) հիմնադիր։ Կամբյուսես I-ի որդին է։ Մայրը, հավանաբար, Մարաստանի արքա Աստիագեսի (հայկական աղբյուրներում՝ Աժդահակ) դուստր Մանդանան էր։

Վարել է զավթողական քաղաքականություն՝ ջախջախելով և իր տերությանը միացնելով Մարաստանը, Բաբելոնական պետությունը, Լիդիան և Փոքր Ասիայի հունական քաղաքները և Էգեյան ծովի մի շարք կղզիներ, այդ թվում` Սամոսը։

Իր կյանքի վերջին տարիներում պատերազմներ է վարել Միջին Ասիայում և Հնդկաստանին հարող տարածքներում՝ նվաճելով բուն Պարթևաստանը, Դարգիանան, Արիան, Հորասմիան, Բակտրիան, Սոգդիանեն, Հայդարանը, Սակաստանը, Սատտագիդան, Արախոսիան և Մակը։

Մ.թ.ա. 530 թվականին զոհվում է Միջին Ասիայում մասքութների դեմ տարած արշավանքներից մեկի ընթացքում։ Ըստ Հերոդոտոսի տվյալների՝ մասքութների «թագուհի»-առաջնորդ Թոմիրիսը հրամայել է գտնել Կյուրոսի դին, կտրել է նրա գլուխը և թաթախել է այն արյունով լի մի պարկի մեջ՝ հեգնանքով առաջարկելով նրան այդ կերպ հագեցնել արյունի իր անհագ ծարավը։ Սակայն քանի որ հայտնի է, որ Կյուրոսի դին թաղվել է Պասարգադե քաղաքում (այնտեղ նրա աճյունը տեսել է դեռևս Ալեքսանդր Մակեդոնացին), այդ դրվագը ոչ հավաստի է համարվում։

Աղբյուրներ 
Կյուրոսի մասին կենսագրական տեղեկություններ հիմնականում ստանում ենք Հերոդոտոսի պատմությունից։ Մի քանի կարևոր տեղեկությունների էլ հանդիպում ենք հույն պատմիչ Կտեսիաս Կնիդացու մոտ, ով ապրել է մ.թ.ա. V դարում, ինչպես նաև Հին կտակարանում։ Կյուրոսի մասին տեղեկությունների հարուստ սկզբնաղբյուր է այսպես կոչված «Կյուրոսի գլանի» արձանագրությունը, որտեղ փորագրված են Կյուրոսի տարած հաղթանակները։ Պահպանվել են նաև մի քանի բաբելոնական արձանագրություններ, որոնք օգնում են ճշտելու Կյուրոսի կառավարման ժամանակագրությանը վերաբերող հարցերում։

Անվան ստուգաբանություն 
Կյուրոս անունը հին պարսկերեն Kūruš անունի հունարեն տարբերակի լատիներեն ձևն է։ Անունն ինքնին և դրա բացատրությունը պահպանվել են դեռևս հին ձեռագրերում, ընդ որում՝ տարբեր լեզուներով։ Հին հույն պատմագետներ Կտեսիասն ու Պլուտարքոսը նկատել և գրառել էին այն փաստը, որ մեծն թագավորի անունը եկել է Kuros անունից, որը նշանակել է Արև, հասկացություն, որը թարգմանվել է Արևի նման նշանակությամբ՝ Khurvash՝ հաշվի առնելով այն, որ պարսկերենում արև գոյականը թարգմանվել է որպես khor, իսկ -vash վերջածանցը պարսկերենում օգտագործվել է նման իմաստով։ Սա մատնանշում է նաև Պարսկաստանի առասպելական թագավոր Ջամշիդի (Jamshid) և Կյուրոսի անվան միջև կապը, քանզի Jamshid անվան արմատը shid-ն է, որը նույնպես նշանակում է Արև։

Կարլ Հոֆմանն առաջարկել է մի վարկած, որը հիմնված է հնդեվրոպական լեզուներում հանդիպող արմատի նշանակության վրա։ Ըստ դրա՝ Cyrus, որը հենց նույն Կյուրոսն է, նշանակում է «մրցակցությունում թշնամուն նվաստացնող»։ Պարսկերենում «Կյուրոս» գրվում է հետևյալ կերպ «کوروش بزرگ» կամ «Kūrošé Bozorg», որը թարգմանվում է որպես Կյուրոս Մեծ։ Աստվածաշնչում Կյուրոս անունը հանդիպում է Կուրաշ ձևով ()։

Դինաստիական պատմություն

Իրանական բարձրավանդակում Պարսկական տիրապետությունն ու թագավորությունը սկզբնավորվում է Աքեմենյան հարստության օրոք։ Նրանց նախկին սահմանները հավանաբար ընդլայնվում են Ք․ա․ 9-րդ դարից։ Այս հարստության համանուն հիմնադիրը եղել է Աքեմենեսը (հին պարսկերենից Հաքսամենիս)։ Աքեմենյանները Աքեմենեսի հետնորդներն են, օրինակ, Դարեհ Մեծը, որը հարստության 9-րդ թագավորն է, իրեն համարում է Աքեմենյաննեի տոհմի ժառանգորդ և իրեն հռչակում է Աքեմենյան։ Աքեմենեսը ստեղծել է Պարսումաշ պետությունը Իրանի հարավարևմտյան մասում։ Այն հզորացվել է Թեյսպի կողմից, որը կրել է Անշանի թագավոր տիտղոսը։ Անշան քաղաքի տարածքը գրավելուց հետո Թեյսպը ընդարձակել է թագավորությունը ներառյալ Ֆարս նահանգը։ Հնագույն փաստաթղթերը վկայում են, որ Թեյսպն ունեցել է որդի՝ Կյուրոս անունով, որը նույնպես հաջորդել է հորը որպես Անշանի թագավոր։ Կյուրոս I-ը ունեցել է եղբայր, որի անունը վկայված է որպես Արիարամնես։
Մ․թ․ա․600 թվականին Կյուրոս I-ը հաջորդել է հորը՝ Կամբյուսես I-ին, ով գահակալել է մինչև Մ․թ․ա․ 559 թվականը։ Կյուրոս Մեծը Կամբյուսես I-ի որդին է և հաջորդը։ 
Կան մի քանի արձանագրություններ՝ Կյուրոսի Մեծից և ավելի ուշ ժամանակի թագավորներից մնացած, որոնք վերաբերում են Կամբիզին։ Այնտեղ Կամբիզը համարվում է Մեծ թագավոր և Անշանի թագավոր։ Արձանագրություններում Կյուրոսն իրեն անվանում է Մեծ թագավորի, Անշանի թագավորի՝ Կամբյուսեսի որդի։ Ուրիշ արձանագրություններում Կամբյուսես I-ը նշվում է որպես հզոր արքա և Աքեմենյան, որը, ըստ գիտնականների կարծիքի, արձանագրված է եղել Դարեհի կողմից։ Այն համարվում է հետագայում Դարեհի կողմից արված կեղծ արձանագրություն։ Վաղ Աքեմենյան Իրանի վեաբերյալ ներկայացված նյութերը առեղծվածային են և ահասկանալի։
Սակայն Կամբյուսես II-ի մայրական տատը՝ Փարնասպեսը, Հերոդոտոսի կողմից նույնպես Աքեմենյան է համարվում.:
Քսենոփոնը Կյուրոպեդիա Կամբյուսեսի կնոջը հիշատակում է Մանդանա անունով, իսկ Կամբիզին հիշատակում է որպես Իրանի թագավորի։ Պատմաբանները համաձայն են Կյուրոսի արած արձանագրություների հետ, քանի որ Անշանը և Պարսուան միևնույն երկրում եղել են տարբեր անուններով։ Նրանք նույնիսկ համաձայն են ոչիրանական այլ վարկածների հետ, բացառությամբ Հերոդոտոսի հաղորդածի, որ Կամբիզը եղել է ոչ թե թագավոր, այլ պարսկական լավ ընտանիքից։
Սակայն, Հերոդոտոսի կարծիքով, մի քանի ուրիշ գրություններ Չիշպիշի որդու անվան վերաբերյալ նույնպես սխալ են, որին նա նշում է որպես Կամբյուսես, բայց, համաձայն ժամանակակից պատմաբանների, կարող է լինել Կյուրոս։

Ավանդական տեսակետները հիմնվում են հնագիտական հետազոտությունների, Բեհիսթունյան արձանագրությունում նշված տոհմաբանության, նաև Հերոդոտոսի ուսումնասիրության վրա՝ կառչելով նրանից, որ Կյուրոսը Աքեմենյան է։ Սակայն Մ. Վաթերսի կողմից արվել է այն ենթադրությունը, որ Կյուրոսը կապ չունի Աքեմենյանների կամ Դարեհ Մեծի հետ, և որ նրա ընտանիքը Թեյսպյաններից և Անշանյաններից է և ոչ թե Աքեմենյաններից։

Վաղ կյանք
Կյուրոսը Անշանի թագավոր Կամբիզ I-ի և Մանդանայի որդին է։ Մանդանան Աստիագեսի (600–550) դուստրն է։

Կյուրոսին որպես թագավոր է ներկայացրել նրա հայրը՝ Կամբիզ I-ը՝ Կյուրոս I-ի պապը.։ Կյուրոսն ամուսնացել է Կասանդանի հետ, որն եղել է Փարնանսեսի դուստրը և Աքեմենյան։ Կասանդանը նրա համար ծնել է երկու որդի՝  Կամբիզ II-ին և Բարդիային, նաև երեք դուստր (Արոսա, Արթիսթոն և Ռոխա)։ Կասանդանը և Կյուրոսը շատ են սիրել միմյանց։ Կասանդանը ասել է, որ Կյուրոսի կյանքն իր համար առավել թանկ է, քան իրենը։

Կասանդանի մահից հետո Կյուրոսն ամբողջ թագավորությունում սուգ է հայտարարել։ Նաբոնիդի ժամանակագրությունում նշվում է, որ Բաբելոնը Կասանդանի մահը սգացել է վեց օր շարունակ (արձանագրված Ք․ա․ 538 թվականի մարտի 21-26-ը)։ Հոր մահից հետո Կյուրոսը ժառանգել է պարսկական գահը Պասարգադում։ Ստրաբոնը նշում է, որ Կյուրոսը սկզբում Ագրադատներին համարել է իր ծնողները՝ հավանաբար նրանց վերամիավորելով իր նախնական ընտանիքի հետ։

Դիցաբանություն

Հերոդոտոսը ներկայացնում է Կյուրոսի վաղ կյանքի առասպելական պատմությունը։ Այդ պատմության մեջ Աստիագեսը տեսնում է երկու մարգարեական երազ, որտեղ իր դուստր Մանդանայից ջրհեղեղ է առաջանում, իսկ հետո նաև մրգատու ծառեր, և դրանցով ծածկվում է ամբողջ թագավորությունը։ Երազները մեկնաբանվում են նրա խորհրդականների կողմից որպես կանխագուշակություն, ըստ որի՝ Աստիագեսի թոռը, օրերից մի օր ապստամբելով, նրան զրկելու է գահից։

Աստիագեսի դուստրը այդ ժամանակ հղի էր Կյուրոսով։ Հայրը նրան կանչում է Էկբատան, որպեսզի սպանել տա երեխային։ Հարփագուսը Աստիագեսի հովիվներից մեկին` Միթրադատեսին, հանձնարարում է սպանել մանկանը, բայց Միթրադատեսը վերցնում է երեխային իր մոտ, իսկ իր մահացած ծնված երեխային` որպես մանուկ Կյուրոսի հանձնում է Հարփագուսին ։ Կյուրոսը թաքուն ապրում է հովվի տանը մինչև տասը տարեկան հասակը։ Մի օր մանկական խաղի ժամանակ նա ծեծում է ազնվականի որդուն այն բանի համար, որ վերջինս հրաժարվել էր կատարել իր հրամանը։ Քանի որ տարօրինակ էր հովվի որդու այդպիսի պահվածքը, Աստիագեսը նրան տանում է իր պալատ և հարցաքննում, ապա լսում է հովվի խոստովանությունը և տղային ետ է ուղարկում Պարսկաստան՝ ապրելու իր կենսաբանական ծնողների հետ ։

Այնուհետև Աստիագեսը կանչում է Հարփագուսի տղային և որպես հատուցում նրան կտորների է բաժանում, մի մասը տապակում է, մյուսը եփում և խաբեությամբ տալիս իր խորհրդականին, որպեսզի ուտի իր երեխային մեծ խնջույքի ժամանակ։ Ճաշից հետո Աստիագեսի ծառաները սկուտեղի վրա Հարփագուսին են մատուցում իր երեխայի գլուխը, ձեռքերը և և ոտքերը, որպեսզի նա գիտակցի, որ ինքը ակամայից մարդակեր է դարձել։

Այլ տարբերակում Կյուրոսը ներկայացվում է որպես աղքատ ընտանիքի զավակ, որն աշխատում է մարական պալատում։

Բարձրացում և ռազմական արշավանքներ

Մարական կայսրություն
Թեև նրա հայրը մահացել էր Ք․ա․ 551 թվականին, Կյուրոս Մեծը գահ է բարձրանում Ք․ա․ 559-ական թվականներին։ Կյուրոսը, ակայն դեռևս անկախ կառվարող չէր. ինչպես իր նախորդները, նա նույնպես ճանաչել է մարական գերիշխանությունը։ Աստիագեսը, որ Մարական թագավորության վերջին թագավորն էր և Կյուրոսի պապը, հավանաբար կառավարել է Հին Մերձավոր Արևելքի մեծ մասում, Արևմուտքում լիդիական սահմանից մինչև արևելք՝ Պարթևստան և Պարսկաստան։

Ըստ Նաբոնիդի ժամանակագրության՝ Աստիագեսն արշավում է Կյուրոսի՝ Անշանի թագավորի դեմ։ Պատմաբան Հերոդոդոսի վկայությամբ, հայտնի է, որ Աստիագեսը Հարփագուսին դնում է մարական բանակի հրամանատարության տակ Կյուրոսին հաղթելու համար։

Սակայն Հարփագուսը կապվում է Կյուրոսի հետ և քաջալերում է նրան, որ ապստամբություն բարձրացնի ընդդեմ Մեդիայի։ Բաբելոնյան տեքստերը հավելում են, որ ռազմական գործողությունները շարունակվում են երեք տարի (553–550), և վերջին ճակատամարտի արդյունքում գրավվում է Էկբատանը ։ Ըստ պատմագիրներ Հերոդոտոսի և Կտեսիազի Կյուրոսը փրկում է Աստիագեսի կյանքը և ամուսնանում նրա դստեր՝ Ամիտիսի հետ։ Այդ ամուսնությունը խաղաղեցնում է որոշ վասալների, ներառյալ Բակտրիա, Պարթևստան և սակեր։

Աստիագեսի իշխանությունը թուլանալուց հետո նրա վասալները (ներառյալ Կյուրոսի շատ հարազատներ) այժմ նրա հրամանատարության ներքո էին։ Նրա քեռին` Արսանեսը, որը եղել էր Պարսա քաղաք-պետության թագավոր` Մեդիայի գերիշխանության ներքո, պետք է հրաժարվեր իր գահից, միայն թե իշխանության փոխանցումը ընտանիքի ներսում, ինչպես երևում է, եղել է անցնցում, և շատ հնարավոր է, որ Արսանեսը դեռ մնացել է անվանական իշխող Պարսում` Կյուրոսի իշխանության ներքո, առավելապես որպես արքայազն կամ մեծ իշխան, քան թագավոր։
Նրա որդին`Հիստասպեսը, որը Կյուրոսի երկրորդ հորեբորորդին էր, հետո սատրապ է դառնում Պարթևստանում և Փռյուգիայում։ Այսպիսով, Կյուրոս Մեծը միավորում է երկուսը (Պարսուայի Աքեմենյան թագավորությունը և Անշանը) Պարսկաստանի տիրապետությունում։ Արսամեսը ապրում էր` տեսնելու համար իր թոռանը, որ դառնալու էր Դարեհ Մեծ` Պարսկաստանի Շահնշահ Կյուրոսի որդիների մահից հետո ։

Կյուրոսի կողմից Մարաստանի գրավումը դեռ նրա վարած պատերազմների սկիզբն էր։

Լիդիական կայսրությունը և Փոքր Ասիան

Լիդիայի նվաճման ստույգ թվականը անհայտ է, բայց այն պետք է տեղի ունեցած լինի Մարական թագավորության դեմ Կյուրոսի ապստամբությամբ (Մ.թ.ա.550−ական թվականներ) և նրա կողմից Բաբելոնի նվաճմամբ (Մ.թ.ա. 539 ական թվականներ)։ Անցյալ ժամանակում ընդունված էր նվաճման ժամանակը համարել Մ.թ.ա. 547 թվականը (ինչպես Նաբոնիդի ժամանակագրության մեջ էր նշված), բայց այդ տեսակետը ներկայումս շատ չի ընդունվում։

Լիդիացիները սկզբում արշավում են դեպի Աքեմենյան կայսրության քաղաք Պտերիայի վրա, որը գտնվում էր Կապադովկիայում։ Կրեսոսը գրավում և ավերում է քաղաքը։ Այդ ժամանակ պարսիկները կոչ են անում Հոնիայի բնակիչներին դուրս գալու իրենց կառավարողների դեմ (Հոնիան Լիդիայի թագավորության մասն էր կազմում)։ Առաջարկությունը մերժվում է, և Կյուրոսը բանակով շարժվում է լիդիացիների դեմ։ Նրա բանակը համալրվում է ճանապարհին բանակին միացող մարդկանցով։ Պտերիայի ճակատամարտը փակուղային, անելանելի վիճակում էր դրել կողմերին։ Երկուստեք ծանր կորուստներ էին կրել և հայտնվել մղձավանջայի ծանր իրավիճակում։ 
Կրեսոսը հաջորդ օրը վերադառնում է Սարդիս։

Նա խնդրանքներ է ուղարկում իր դաշնակիցներին Լիդիային օգնություն ուղարկելու համար։ Սակայն ձմեռվա ավարտին մոտ` մինչ դաշնակիցները կհամախմբվեին, Կյուրոս Մեծը պատերազմը տեղափոխում է Լիդիայի տարածք և փակում Կրեսոսին իր մայրաքաղաք Սարդիսում։ Երկու թագավորների միջև Տիմբրի մոտ տեղի ունեցող ճակատամարտի ավարտից փոքր−ինչ առաջ Հարփագուսը Կյուրոսին խորհուրդ է տալիս իր դրոմեդարներին տեղավորել կռվող զինվորներից առաջ։ Լիդիական ձիերը, սովոր չլինելով դրոմեդարների հոտին, շատ են վախենում։ Ռազմավարությունը գործում է։ Կրեսոսի այրուձին ոչնչանում է։ Կյուրոսը հաղթում է և գերում Կրեսոսին։ Կյուրոսը գրավում է Սարդիսը։ Մ.թ.ա. 546 թվականին նա նվաճում է Լիդիայի թագավորությունը ։ Ըստ Հերոդոտոսի`Կյուրոսը խնայում է Կրեսոսի կյանքը և պահում նրան որպես խորհրդական։ Բայց սա հակասում է Նաբոնիդի ժամանակագրության ժամանակակից թարգմանություններին, որոնցում նշվում է, որ Լիդիայի թագավորը մահանում է։

Մայրաքաղաք վերադառնալուց առաջ Պակտիաս անունով լիդիացուն Կյուրոսը Մեծը հանձնարարում է գանձերը ուղարկել Պարսկաստան։ Սակայն Կյորոսի հեռանալուց հետո Պակտիասը վարձում է վարձկաններ և Սարդիսում ապստամբություն բարձրացնում Լիդիայի պարսկական սատրապի` Թաբալուսի դեմ։ 
Թաբալուսը Կրեսոսի խորհրդով պետք է լիդիացիների միտքը շեղեր դեպի հարստություն։ Կյուրոսն ուղարկում է Մազարեսին` իր հրամանատարներից մեկին, որպեսզի հնազանդեցնի ապստամբներին, բայց Պակտիասը պետք է ողջ մնար։ Մազարեսի ժամանելուն պես Պակտիասը փախչում է Հոնիա, որտեղ նա ավելի շատ վարձկաններ է ձեռք բերում։ Մազարես իր զորքը ուղարկում է Հունաստան և հնազանդեցնում Մագնեսիան և Պրիենեն։ Պակտիասի վերջն անհայտ է, բայց նրան բռնելուց հետո նա հավանաբար խոշտանգել են և սպանել։

Մազարեսը շարունակում է Փոքր Ասիայի նվաճումը, բայց անհայտ պատճառով մահանում է դեպի Հոնիա իր արշավանքի ընթացքում։ Կյուրոսն ուղարկում է Հարփագուսին Փոքր Ասիայի նվաճումն ավարտին հասցնելու համար։ Հարփագուսը գրավում է Լիկիան, Կիլիկիան և Փյունիկիան` օգտագործելով հողաշինական աշխատանքները պաշարված քաղաքի պատերը քանդելու համար հույներին անհայտ եղանակով։ Նա ավարտում է այդ տարածաշրջանի նվաճումը Մ.թ.ա. 542 թվականին և վերադառնում Պարսկաստան։

Նոր Բաբելոնյան կայսրություն

Մ.թ.ա. 540 թվականին Կյուրոսը գրավեց  Էլամը (Սուսիանա) և նրա մայրաքաղաք Սուսան։

Նաբոնիդի ժամանակագրությունը հայտնում է, որ ճակատամարտից առաջ բաբելոնյան քաղաքներից մայրաքաղաք են բերվել կրոնական պաշտամունքի արձաններ։ Նա ավելացնում է, որ հակասությունը հավանաբար առաջացել է դեռևս Մ.թ.ա. 540 թվականին։ Մոտավորապես Մ.թ.ա. 539 թվականի հոկտեմբերին Կյուրոսը մարտնչում է Օփիսի ճակատամարտում (ստրատեգիական նշանակություն ունեցող մերձափնյա քաղաք Տիգրիսի ափին, Բաբելոնից դեպի հյուսիս։ Բաբելոնյան բանակը գրոհի է ենթարկվում, հոկտեմբեր ամսին Սիպարը գրավվում է առանց կռվի, բնակչությունը նույնիսկ փոքր−ինչ չի ընդդիմանում։

Հավանաբար Կյուրոսը մասնակցել է բաբելոնյան գեներալների կողմից կազմակերպված հեղաշրջմանը, որպեսզի նրանց հետ համաձայնության գա և, հետևաբար խուսափի բանակի հետ զինված ընդհարումից ։

Նաբոնիդը այդ ժամանակ մնացել էր քաղաքում, բայց շուտով փախչում է դեպի Բաբելոն, որտեղ չէր եղել տարիներով ։

Երկու օր անց` հոկտեմբերի 12-ին  (գրիգորյան օրացույց), Գուբարիի զորքը մտնում է Բաբելոն՝ նորից առանց բաբելոնյան բանակի կողմից դիմադրության հանդիպելու։ 
։ Հոկտեմբերի 29−ին Կյուրոսն ինքն է մտնում Բաբելոն և ձերբակալում Նաբոնիդին ։

Մինչև Կյուրոսի կողմից Բաբելոնի նվաճումը Նոր բաբելոնյան կայսրությունը նվաճել էր շատ թագավորություններ։ Կայսրության կազմում ներառվում են տարբեր մշակութային համակարգեր ունեցող երկրներ`Սիրիան, Հուդան, Թայմանը, չնայած այդ իրողության մասին ապացույցներ չկան ։

Բաբելոնի գրավումից հետո Կյուրոս Մեծն իրեն հռչակում է Բաբելոնի, Շումերի և Աքքադի թագավոր, «աշխարհի չորս կողմերի թագավոր»։ Նշանավոր Կյուրոսի Գլանի վրա պահպանվող արձանագրությունը Էսագլի տաճարի հիմքում է։ Տաճարը նվիրված էր Բաբելոնի գլխավոր աստված Մարդուկին։ Գլանի արձանագրությունը ներկայացնում է Նաբոնիդին որպես անօրենի, իսկ Կյուրոս Մեծին` որպես հաղթական թագավորի։ Այն նկարագրում է, թե ինչպես է Կյուրոսը բարելավում Բաբելոն քաղաքի բնակիչների կյանքը, կատարում է տարագրվածների հայրենադարձություն, վերականգնում տաճարները և պաշտամունքային շինությունները։ Թեև մի քանիսը պնդում են, որ Կյուրոսի Գլանը մարդու իրավունքի մասին հին փաստաթուղթ է, սակայն պատմաբանները այն հիմնականում լուսաբանում են որպես նոր կառավարողների մերձավորարևելյան ավանդույթներ, քանի որ թագավորներն իրենց կառավարումն սկսել են բարեփոխումներով

Կյուրոս Մեծը ստեղծում է աշխարհում երբևէ չտեսնված խոշորագույն կայսրություն։ Կյուրոս Մեծի կառավարման ավարտին Աքեմենյան կայսրությունը ձգվում էր Արևմուտքում Փոքր Ասիայից մինչև Արևելքում Ինդոս գետը։

Մահ
Կյուրոսի մահվան մանրամասները տարբեր են` կախված եղած գրառումներից։ Հերոդոտոսի պատմությունը տալիս է երկրորդ երկար մանրամասը, որտեղ Կյուրոսը հանդիպում է իր ճակատագրին մասագետների հետ դաժան ճակատամարտում։ Մասագետները ցեղեր էին, որոնք ապրում էին Խորեզմի և Կզլկումի տափաստաններում, այժմյան Ղազախստանի և Ուզբեկստանի ամենահարավային շրջաններում։ 
Կրեսոսի խորհրդով Կյուրոսը հարձակվում է նրանց վրա սեփական տարածքում։

Մասագետները սկյութներին նման էին իրենց տարազով և կենցաղով։ Նրանք կռվում էին և՛ ձիերով, և՛ հետիոտն։

Որպեսզի թագավորությունը ձեռք բերի Կյուրոսն ամուսնության առաջարկություն է անում կայսրուհի Թոմիրիսին, բայց մերժվում է։ 
Հետո նա փորձում է մասագետների տարածքը ձեռք բերել ուժով (Մ.թ.ա. 529)` կառուցելով կամուրջներ գետի երկայնքով (Ձախարտես կամ Սիրդարյա), որով բաժանվում էին նրանք սկյութներից։ Թոմիրասը նրան նախազգուշացնելով, որ դադարեցնի ոտնձգությունները (նախազգուշացում, որը նա գիտեր, որ պետք է անտեսվի) նրան կոչ է անում իրենց ուժերը փորձել արժանապատիվ կռվի մեջ` հանդիպելով իր երկրում, որտեղ իրենց բանակները կարող են ձևականորեն համագործակցել միմյանց հետ։

Կյուրոսն ընդունում է նրա առաջարկը, և իմանալով, որ մասագետները անծանոթ են գինուն և նրա թունավորող և ազդեցությանը, հիմնում է ճամբարը, այնուհետև հեռանում այնտեղից` իր հետ վերցնելով լավագույն զինվորների և այնտեղ թողնելով զինվորների մի մասին։

Թոմիրիսի բանակի գեներալը նրա որդին էր` Սպարգապիսեսը։ Կյուրոսի հեռանալուց հետո մասագետները սպանում են Կյուրոսի թողած զինվորներին, ապա տեսնում են, որ ճամբարը լավ ապահովված է սննդով և գինով։ Նրանք խմում են գինին։ Կյուրոսն անսպասելի հարձակում է գործում։ Հարբած զինվորները չեն կարողանում պաշտպանվել։ Կյուրոսի բանակը հաջողությամբ հաղթում է։ Սպարգապիսեսը թեև գերի էր ընկել, բայց, վերականգնելով զգաստությունը, կյանքին վերջ է տալիս ինքնասպանությամբ։ Իմանալով կատարվածի մասին`Թոմիրիսը դատապարտում է Կյուրոսի տակտիկան և նրան համարում դավաճան։ Նա որոշում է վրեժխնդիր լինել` առաջնորդելով զորքի երկրորդ ալիքը դեպի կռիվ։ Կյուրոս Մեծը սպանվում է, և զորքը մեծ կորուստներ է կրում։ Այդ պատճառով էլ Հերոդոտոսը կռիվը համարում ամենադաժանը Կյուրոսի ողջ կարիերայում և հին աշխարհում։ Երբ կռիվը վերջանում է, Թոմիրիսը գլխատում է Կյուրոսին, նրա գլուխը թաթախում արյան մեջ` որպես իր որդու մահվան համար հատուցման խորհրդանշան։

Սակայն որոշ գիտնականներ կասկածի տակ են դնում այս տարբերակը, որովհետև Հերոդոտոսը խոստովանում է, որ այս իրադարձությունը մեկն է Կյուրոսի մահվան տարբերակներից, որ իմացել է տարբեր աղբյուրներից, որտեղ նշվում է, թե ոչ ոք չի եղել այնտեղ, որ տեսնի, թե ինչ է եղել հետագայում
։
Հերոդոտոսը պատմում է, որ Կյուրոսը երազում տեսել է ամենամեծ որդուն` Հիստասպեսին (Դարեհ I), ուսերին թևեր, որոնք խորհրդանշել են Ասիան և Եվրոպան)։ Հնէաբան Մաքս Մալովան մեկնաբանում է Հերոդոտոսի այդ հայտարարությունը և նրա կապը Կյուրոսի չորսթևանի կերպարի հետ։

Մուհամադ Դանդամաևը ասում է, որ հնարավոր է` պարսիկները մասագետների մոտից ետ են տարել Կյուրոսի մարմինը (ի տարբերություն Հերոդոտոսի պատմածի)։

Համաձայն Միքայել Սիրիացու ժամանակագրության (1166–1199)` Կյուրոսը սպանվել է իր կնոջ` մասագետների թագուհի Թոմիրիսի կողմից։

Կտեսիասը իր «Պերսիկայում» գրում է, որ Կյուրոսը մահացել է Դերբիկով հետիոտների դիմադրությունը ճնշելու ժամանակ, որոնց օգնել են սկյութական այլ նետաձիգներ և հեծելազորը, նաև հնդիկները և նրանց ռազմական փղերը։ Ըստ նրա` իրադարձությունը տեղի է ունեցել Սիրդարյայի վերին հոսանքի շրջանում։ Ի հակադրություն այլոց` Քսենոփոնն իր «Կյուրոպեդիա»յում պնդում է, որ Կյուրոսը մահացել է իր մայրաքաղաքում` խաղաղության մեջ ։

Վերջնական տարբերակը տալիս է Բերոսուսը, որը միայն հաղորդում է, որ Կյուրոսն իր մահը գտել է դահերի` վերին Սիրդարյայի նետաձիգների դեմ կռվում։

Դամբարան

Կյուրոսի նշխարները տեղափոխվել են իր մայրաքաղաք և ամփոփվել Պասարգադում, որտեղ նրա կրաքարային դամբարանը գոյություն ունի մինչև այսօր (կառուցվել է Մ.թ.ա. 540–530)։ Շատերն են դամբարանը համարում նրանը։ Ստրաբոն և Արիանոսը նույն ձևով են նկարագրել դամբարանը, որը հիմնված է Արիստոբուլոս Կասանդրացու` նկարագրության վրա։ Վերջինս Ալեքսանդր Մակեդոնացու խնդրանքով երկու անգամ այցելել է դամբարան։ Թեև քաղաքն այժմ ավերակ է, Կյուրոսի դամբարանը մնացել է զգալիորեն անխաթար և մասամբ վերականգնվել է, որպեսզի նրան տրվի դարեր առաջ ունեցած բնական տեսքը։ Նրա տապանագրին գրված է.

Բաբելոնյան արձանագրությունները վկայում են, որ Կյուրոսը մահացել է մոտ Մ. թ. ա. 570 թվականին և որ նրա որդին` Կամբիզ II–ը, դարձել է թագավոր։ Կամբիզը, շարունակել է իր հոր նվաճողական քաղաքականությունը և գրավել է Եգիպտոսը, բայց յոթ տարվա կառավարումից հետո մահացել է։ Նրան հաջորդել է մյուս որդին` Բարդիան, որը դարձել է Պարսկաստանի միակ կառավարողը իր կառավարման յոթ ամսվա ընթացքում, մինչև սպանվել է Դարեհ Մեծի կողմից։

Հին հռոմեական և հունական թարգմանությունները տալիս են դամբարանի երկրաչափական և գեղագիտական վառ նկարագիրը։ Երկրաչափական նկարագիրը տարիների ընթացքում քիչ է փոխվել։ Պահպանվել է հիմքում դրված քառանկյունաձև քարը, որի վրա բարձրանում է բուրգը` կազմված ավելի մանր ուղղանկյուն քարերից։
Այս կառույցում է գտնվում ոսկյա դագաղը, և այն հանգչում է ոսկյա պատվանդանի վրա, որի մեջ ամփոփված է Կյուրոսի մարմինը։ Նրա հանգստարանը ծածկված է գորգով, պատրաստված բաբելոնյան թանկարժեք նյութերով և մարական հիանալի վարպետությամբ։ Մահճից ներքև հաստ կարմիր գորգ է, որը ծածկում է Կյուրոսի գերեզմանի նեղ, ուղղանկյուն տարածքը։ Հունական թարգմանությունների նկարագրերում նշվում է, որ դամբարանը գտնվել է Պասարգադում, որը շրջապատված էր պտղատու այգիներով և դեկորատիվ թփերով, նաև աքեմենյան պահապաններով, որոնք պահպանում էին շենքը ավարառությունից և վնասվելուց։

Տարիներ անց Ալեքսանդր Մակեդոնացին, Պարսկաստանը նվաճելուց և Դարեհ III–ին հաղթելուց հետո, այցելում է Կյուրոսի դամբարանը։ Գերեզմանը ջարդված էր, իսկ զարդարանքների մեծ մասը՝ թալանված։ Երբ Ալեքսանդրը հասնում է գերեզմանին, սարսափում է` տեսնելով կատարվածը։ Նա հարցաքննում է պահապաններին և դատի տալիս նրանց։ Որոշ վկայությունների համաձայն` Մակեդոնացու` պահապաններին դատի տալու որոշումը պայմանավորված էր նրանով, որ նա առավելապես ցուցադրաբար ուշադրություն էր հրավիրում իր իշխանության վրա (քանի որ նոր էր նվաճել Պարսկաստանը), քան հոգ էր տանում Կյուրոսի գերեզմանի մասին։
Այնուամենայնիվ, Ալեքսանդրը հիացել էր Կյուրոսով վաղ տարիքում Քսենոփոնի «Կյուրոպեդիան» կարդալով։ Նա կարդացել էր ճակատամարտերում Կյուրոսի հերոսությամբ և նրա` որպես օրենսդրի և կառավարողի նրա հմտությամբ։

Ալեքսանդր Մեծը Արիստոբլին հրամայում է վերականգնել դամբարանի արտաքին տեսքը և ներսույթը։ Թեև Կյուրոս Մեծի հանդեպ Ալեքսանդրը հիացմունք էր ցուցաբերում և դամբարանը վերականգնելու ցանկություն, բայց վեց տարի առաջ (Մ.թ.ա. 330) նա թալանել էր Պերսեպոլիսը` հարուստ քաղաքը։

Շինությունը ժամանակ առ ժամանակ փորձությունների էր ենթարկվել նվաճումների, կայսրությունների տարաձայնությունների, ռեժիմների փոփոխությունների և հեղափոխությունների պատճառով։ Աչքի ընկնող պարսկական վերջին գործիչը, որն ուշադրություն էր դարձրել գերեզմանին, եղել է Մոհամմադ Ռեզա Փահլավին (Իրանի շահ)։ Ինչպես Ալեքսանդր Մակեդոնացին նրանից առաջ, Իրանի շահը նույնպես ցանկացել էր ուշադրության արժանացնել նրա ժառանգությունը, որպեսզի օրինականացնի նրա կառավարումը։ Միավորված ազգերի կառավարությունը դամբարանը և Պասարգադը ճանաչել է որպես Համաշխարհային ժառանգություն (UNESCO)։

Ժառանգություն

Բրիտանացի պատմաբան Չարլզ Ֆրիմանը ավելացնում է, որ իր առաջընթացի մասշտաբներով Կյուրոսն առաջ է անցել Մակեդոնիայի թագավորից, որը կարողացավ վերացնել Աքեմենյանների թագավորությունը  320-ական թվականներին, բայց չկարողացավ ապահովել որևէ կայուն այլընտրանք։

Կյուրոսն հերոս է եղել շատ մարդկանց համար, ներառյալ Թոմաս Ջեֆերսոնը, Մոհամմադ Ռեզա Փահլավին և Դավիդ բեն Գուրիոնը։

Կյուրոս Մեծի վեհությունը այժմ պայմանավորված է նրանով, թե ինչպես են մարդիկ այսօր հիշում նրան։

Նրա սեփական ժողովուրդը` իրանցիները, նրան համարում են Հայր։ Սա այն նույն կոչումն է, որով ժամանակի ընթացքում, համաձայն Քսենոփոնի, կոչել են Կյուրոսին։

Բաբելոնացիները նրան համարում են «Ազատարար»։

Էզրայի գրքում պատմվում է տարագրվածների վերադարձի մասին։ Նա գրքում պարծենկոտ հայտարարում է. «Երկրի բոլոր  թագավորությունները Աստված` Երկրի տերը, ինձ է տվել և հանձնարարել, որ կառուցեմ իր տունը Երուսաղեմում», որը գտնվում է Հուդայում։

Կյուրոսը հավասարաչափ տարբերվում էր որպես քաղաղաքական գործիչ և զինվոր։ Մասամբ էլ նրա ստեղծած քաղաքական ենթակառուցվածքների շնորհիվ էր, որ Աքեմենյան կայսրությունը նրա մահից հետո շատ տարիներ անց դեռևս հարատևում էր։
Պարսկաստանի վերելքը Կյուրոսի կառավարման ներքո խոր հետք է թողել համաշխարհային պատմության ընթացքի վրա։

Իսլամական փիլիսոփայություն|Իրանական փիլիսոփայություն]]ը, Պարսկական գրականությունը և  Իրանական կրոնները հաջորդ հազարամյակում իշխող դեր են խաղացել։ 
Չնայած Արաբական խալիֆայության կողմից 7-րդ դարում Պարսկաստանի նվաճմանը,  Պարսկաստանը շարունակում էր մեծ ուշադրություն բևեռել դեպի Մերձավոր Արևելքը։ Իսլամական ոսկեդարի ընթացքում այն հատկապես օգտակար է եղել Իսլամի աճի և տարածման գործում։

Աքեմենյանների կայսրություններում իրար հաջորդող արքայատոհմերը և նրանց թագավորները իրենց համարում էին Կյուրոս Մեծի հաջորդներ և կարծում էին, որ կոչված էին շարունակելու այն ուղին, որն սկսվել էր նրանով։
Սակայն գիտնականների շրջանում կային տարբեր կարծիքներ, թե արդյոք  այն հանդիսանում է Սասանյան հարստության հիմքը։

Ալեքսանդր Մեծը մեծարել է նրան, հիացել նրանով` վաղ տարիքում կարդալով Քսենոփոնի Կյուրոպեդիան, որտեղ նկարագրվում է Կյուրոսի հերոսությունը ճակատամարտերում և նրա ընդունակությունները որպես կառավարողի, օրենսդրի և թագավորի ։ Պասարգադ այցելելու ժամանակ նա կարգադրում է Արիստոբուլուսին զարդարել Կյուրոսի դամբարանի գերեզմանի խցի ներսույթը։

Կյուրոսի ժառանգությունը հասել է նույնիսկ հեռավոր Իսլանդիա և գաղութային Ամերիկա, մինչև Վերածնունդ և Լուսավորության դարաշրջան։ Միացյալ Նահանգների նախահայրերը ոգեշնչվել են Կյուրոսով այնպիսի աշխատության շնորհիվ, ինչպիսին է Կյուրոպեդիան։ Օրինակ, Թոմաս Ջեֆերսոնը ունեցել է Կյուրոպեդիայի երկու օրինակ` զուգահեռաբար հունարեն և լատիներեն լեզուներով թարգմանություններով։ Դրսի էջերին երևում են Ջեֆերսոնի նշումները, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչ նշանակություն է ունեցել Քսենոփոնի գիրքը ԱՄՆ−ի Անկախության հռչակագիրը ստեղծելիս։

Պրոֆեսոր Ռիչարդ Նելսոն Ֆրայի խոսքով, Կյուրոսը, որի առանձնահատկությունն է լինել նվաճող և վարչարար, վկայում է Աքեմենյանների երկարակեցության և ուժի մասին։ Պարսիկ ժողովրդի մեջ նա ունեցել է այնպիսի առասպելական դեր, ինչպիսին Հռոմուլոսը Հռոմում հռոմեացիների և Մովսեսը իսրայելցիների համար։ Պատմություններում կան շատ մանրամասներ հին աշխարհի հերոսների և նվաճողների մասին։ Ֆրայը գրում է. «Նա դարձավ անտիկ աշխարհի բարձր որակի կառավարողի մարմնացումը։ Որպես հաղթող նա ուներ  հերոսական գծեր. համբերատար էր, մեծահոգի, նաև խիզախ և համարձակ»։

Նրա անհատականությունը, ինչպես նկատել են հույները, ազդեցություն է թողել իրենց և Ալեքսանդրի վրա։ Եվ ինչպես հռոմեացիներն են փոխանցել այդ ավանդույթը, կարելի է ասել, որ այն ազդում է մեր մտքերի վրա նույնիսկ այժմ։

Այլ գրառման մեջ պրոֆեսոր Պատրիկ Հունթը հայտարարում է․ «Եթե դուք նայեք աշխարհում ի հայտ եկած մեծագույն մարդկանց, Կյուրոս Մեծը քչերից է, որ վաստակել է Մեծ անունը։ Կայսրությունը, որ կառավարել է Կյուրոս Մեծը, եղել է հին աշխարհում գոյություն ունեցածներից ամենախոշորը և, հնարավոր է, մինչև օրս երբևէ գոյություն ունեցածներից ամենամեծը»։

Կրոն և փիլիսոփայություն

Թեև ընդհանուր առմամբ հավատալ կարելի է, որ Զառափոշտայի ուսմունքները Կյուրոսի գործողությունների, քաղաքականության վրա ազդեցություն են թողել, բայց ոչ մի հստակ ապացույց չի հայտնաբերվել, որ Կյուրոսը կիրառել է նշված կրոնը։ Պիեր Բրիանս գրել է, որ հաշվի առնելով այն աղքատ տեղեկատվությունը, որ մենք ունենք, «կարծես անխոհեմ է փորձել վերականգնել այն, ինչ Կյուրոսի կրոնը կարող էր լինել»։

Կյուրոսի քաղաքականությունը կրոնական փոքրամասնությունների վերաբերյալ լավ է պահպանված բաբելոնյան տեքստերում, նաև հրեական աղբյուրներում և պատմաբանների գրառումներում։ Կյուրոսն ուներ հանդուրժողական քաղաքականություն ամբողջ լայնածավալ կայսրությունում։ Եղել է արդյոք դա նոր քաղաքականություն, թե՞ շարունակությունն է այն քաղաքականությանը, որ ունեցել են ասորեստանցիները և բաբելոնացիները (ինչպես հաստատում է Լեստեր Գրաբեն) կասկածի տակ է առնվում։ Նա խաղաղություն է բերում բաբելոնացիներին և, ինչպես ասում են, իր բանակը հեռու է պահում տաճարներից և վերականգնում է բաբելոնյան տաճարները և սրբարանները։ Նրա վերաբերմունքը հրեաների նկատմամբ նրանց՝ Բաբելոն արտաքսման ժամանակ այն բանից հետո, երբ Նաբուգոդոնոսոր II-ը քարուքանդ է անում Երուսաղեմը, կա Աստվածաշնչում։ Հրեական Աստվածաշնչում Կյուրոսի հրամանով Կտուվիտը ավարտվում է երկրորդ տարեգրությամբ, որը վերադարձնում է տարագիրներին Բաբելոնից վերադարձնում է Ավետյաց երկիր։

Այս հրամանագիրը լիովին վերարտադրվում է Եզրագրության մեջ։

Հրեաները նրան համարել են արժանավոր և արդարամիտ թագավոր։ Աստվածաշնչյան մի հատվածում Եսային նրան կոչում է փրկիչ ()։ Մեկ ուրիշ դեպքում Եսային ներկայացնում է այսպես. «Ես կբարձրացնեմ Կյուրոսին, ես կուղղեմ նրա ընթացքը։ Նա վերաշինեց իմ քաղաքը և վերադարձրեց վտարանդիներին։ Բայց գնի կամ պարգևի համար չի ասում Ամենազոր Տերը ()։ Ինչպես երևում է տեքստից, Կյուրոսը վերջնականապես ազատագրել է Իսրայելի ժողովրդին գերությունից առանց հարկուտուրքի։ Այս առանձին հատվածները  () հաճախ անվանում են երկրորդ օրենք), և ինչպես ավելացնում են ժամանակակից քննադատների մեծ մասը, ավելացվել են ուրիշ հեղինակների կողմից Բաբելոնյան գերությունից հետո (Մ.թ.ա. 536 թ.)։

Հովսեփոս Փլավիոսը՝ առաջին դարի հրեա պատմաբանը, խոսում է հրեաների ավանդական հայացքների մասին։

Կյուրոսը Թանախում ( և ) իրեն գովաբանում էր ազատության, մարդասիրության, թանկարժեք վերականգնողական աշխատանքների համար, որ ինքն արել էր։ Սակայն հրեա պատմաբանը քննադատում է նրան՝ ասելով, որ երկրորդ տաճարի կառուցումը հետաձգվել է։ Այն մինչև մ.թ.ա. 515 թվականը այն դեռ չի ավարտվել (Դարեհ I թագավորության ժամանակաշրջան)։

Կյուրոսի հրամանի պատմական բնույթը վիճարկվում է։ Պրեֆեսոր Լաստեր Լ. Գրաբեն պնդում է, որ ոչ մի հրաման չի եղել, եղել է քաղաքականություն, որը փախստականներին թույլ էր տալիս վերադառնալ իրենց հայրենիք և վերականգնել իրենց տաճարները։ Նա նաև ավելացնում է, որ վերադարձը երկար է տևել, և վերադարձել է ամենաշատը 30000 մարդ։

Ֆիլիպ Ռ. Դեյվիսը խոսել է «կասկածելի» հրամանագրի իսկության մասին` հղում անելով Գրաբեին և հավելելով, որ Ջ. Բոսսը պնդում է «Եզրաս 1.1-4-ի հավաստիությունը J. Briend է, 15-ին, Institut Catholique de Paris-ում տրված թղթի վրա 1993 թ. դեկտեմբերին, որը ժխտում է, որ այն նման է պաշտոնական փաստաթղթի ձևին, բայց արտացոլում է աստվածաշնչյան մարգարեական միտք»։
Մարի Ջոան Վինն Լեյթը կարծում է, որ Եզրայի հրամանագիրը Կյուրոսի Գլանի հետ միասին կարող է լինել իսկական։ Ինչպես նախկին կանոններով, այս հրամանագրերով նույնպես Կյուրոսը ձգտում է աջակցություն է ստանալ նրանցից, որոնք կարող են ռազմավարական նշանակություն ունենալ։ Հատկապես նրանք, ովքեր մոտ էին Եգիպտոսին, որը նա ցանկանում էր նվաճել։ Նա նաև գրել է, որ ինչ վերաբերում է Մարդուկին Գլանում և Եհովային՝ աստվածաշնչյան հրամանագրում, ցույց են տալիս պարսկական միտում՝ համախմբելու համար տեղական կրոնական և քաղաքական ավանդույթները՝ կայսրության հետաքրքրությունների ոլորտներում վերահսկողության իրականացնելու համար
։

Քաղաքականություն և կառավարում
Կյուրոսը ստեղծել է բազմապետություն կայսրություն՝ Պասարգադ, Բաբելոն, Սուսա և Էքբատան։ Նա թույլ է տվել որոշակի քանակության շրջանային ինքնավարություն ամեն նահանգում որպես սատրապություն։ Սատրապությունը եղել է վարչական միավոր` սովորաբար կազմված աշխարհագրական հիմքի վրա։ Սատրապ կառավարիչը եղել է թագավորի վասալը, որը կառավարել է շրջանը, վերահսկել է ռազմական գործը և կարգուկանոն հաստատել։ Պետական քարտուղարը պահպանել է պաշտոնական գրագրությունները։ Գեներալը և պետքարտուղարը անմիջականորեն ենթարկվել են սատրապին։

Իր կառավարության շրջանում Կյուրոսը լայն վերահսկողություն է նշանակել նվաճված թագավորությունների վրա` հետևելով ոչ շատ առաջ նվաճված տարածքներին կառավարող սատրապներին։ Այն շարունակվել է նրան հաջորդող Դարեհ I-ի կողմից։

Իր ռազմական փորձի շնորհիվ Կյուրոսը ստեղծել է կանոնավոր բանակ` ներառյալ Անմահների գունդը, որը բաղկացած էր 10,000 փորձառու զինվորից։
Նա ձևավորել է նաև իննովացիոն փոստային համակարգ ամբողջ կայսրությունում` հիմնված մի քանի փոխանցման կայանների վրա, որը կոչվում էր Չափար Կանե։

Կյուրոսի նվաճումներով սկսվել է կայսրության ստեղծման նոր դարաշրջան։ Կայսրության մեջ էր մտնում մեջ էր մտնում տասնյակ երկրների բազմություն` իրենց կրոններով և լեզուներով։ Դրանք գտնվում էին մեկ վարչական կառավարման ներքո` ենթարկվելով կենտրոնական կառավարմանը։ Այս համակարգը գոյատևել է դարերով և պահպանվել է նաև Սելևկյանների հարստության ժամանակաշրջանում, ինչպես նաև ավելի ուշ իրանական դինաստիաների` ներառյալ պարթևների և Սասանյանների։

Շիրին Էբադին, 2003 թվականի դեկտեմբերի 10-ին ստանալով Նոբելյան մրցանակ, վկայակոչել է Կյուրոսին․
: 
Կյուրոսը հայտնի է իր նորամուծությունների շինարարական նախագծերով։ Նա հետագայում մշակել է այն տեխնոլոգիաները, որ գտել է նվաճված մշակույթներում և կիրառել Է դրանք Պասարգադի պալատների կառուցման մեջ։ Նա հայտնի էր նաև պարտեզների հանդեպ իր սիրով. մայրաքաղաքում կատարված վերջին պեղումների միջոցով բացահայտվեցին Պասարգադի Պարսկաստանի այգիները և ոռոգման՝ ջրանցքի ցանցի գոյությունը։ Պասարգադը մի վայր էր երկու հրաշալի պալատների համար, որոնք շրջապատված էին փառահեղ թագավորական արգելոցով և հսկայական արքայական այգիներով։

Անգլիացի բժիշկ և փիլիսոփա Թոմաս Բրաունը 1658 թվականին գրեց «Կյուրոսի այգին», որի մեջ Կյուրոսը նկարագրվում է որպես հնարագետ և «իմաստուն տիրակալ»։
Կյուրոս Մեծը, որը կրթվել էր անտառներում և լեռներում, երբ իշխանության է եկել, գեղեցկացրել է նաև Բաբելոնի կախվովի այգիները։

Կյուրոսի գլան

Պահպանված քիչ տեղեկույթի աղբյուր, որը, հնարավոր է, թվագրված է անմիջականորեն Կյուրոսի ապրած ժամանակով (), փաստաթուղթը կավե գլանի ձև ունի, որը գրված է աքքադերեն սեպագրով։ Այն դրված է Էսագիլի հիմքում (Մարդուկի տաճարի հիմքում՝ Բաբելոն), կառուցված է մ․թ․ա․ 539 թվականին՝ պարսկական նվաճումից հետո։ Գլանը գտնվել է 1879 թվականին և հիմա պահպանվում է բրիտանական թանգարանում։

Գլանի տեքստը դատապարտում է Բաբելոնյան թագավորին՝ Նաբոնիդին որպես անբարոյականի, իսկ Կյուրոսին դրվատում է որպես գլխավոր աստծուն՝ Մարդուկին հաճելի։ Այն նկարագրում է, թե ինչպես Կյուրոսը բարելավել է Բաբելոնի քաղաքացիների կյանքը, կազմակերպվել տեղահանված ժողովուրդների հայրենադարձությունը, վերականգնել տաճարները։ Թեև տեքստում հստակ չի նշվում, սակայն հրեաների հայրենադարձությունը՝ «բաբելոնյան գերխնդիրը», մեկնաբանվել է որպես Կյուրոսի ընդհանուր քաղաքականության մի մասը.։

1970-ական թվականներին Իրանի շահը Կյուրոսի գլանը համարում է քաղաքական խորհրդանիշ, որպես Իրանական միապետության 2500 տարիների տոնակատարության խորհրդանիշ և պնդում է, որ դա եղել մարդկության պատմության մեջ մարդու իրավունքների առաջին խարտիան։ Այդ տեսակետը վիճարկելի է մի քանիսի կողմից որպես բավական անախրոնիկ և միտումնային։ Գլանը համարվում է Իրանի մշակութայի ինքնության բաղկացուցիչ մաս։

Միավորված ազգերի կազմակերպությունը հայտարարում է դրա՝ «Մարդու իրավունքների հին հռչակագիր» լինելու մասին։ 1971 թվականից այն ողջունել է այդ ժամանակի գլխավոր քարտուղար Ու Տանը։ Բրիտանական թանգարանը բնութագրել է գլանը որպես Հին Միջագետքը պրոպագանդելու միջոց։ Այն արտացոլում է Միջագետքի հին ավանդույթները, որտեղ, սկսած մ․թ․ա․ երրորդ հազարամյակից, թագավորները իրենց կառավարումն սկսել են բարեփոխումների հռչակագրով։
Գլանն ընդգծում է Կյուրոսի ընդունված լինելը՝ համեմատելով նրան բաբելոնյան նախկին կառավարողի հետ, ընդգծելով նրա արժանիքը որպես ավանդական Բաբելոնյան թագավորի և նախորդ թագավորին հանդիմանելով։

Բրիտանական թանգարանի տնօրեն Նեյլ ՄաքԳրեգորը հայտարարել է, որ գլանը «առաջին փորձն էր, որի միջոցով մենք իմանում նոր տիպի հասարակության հիմնադրման, տարբեր ազգություններ և հավատք ունեցող պետության ստեղծման և դրա կառավարման նոր ձևի մասին ։ 
Նա պարզաբանում է, որ այն նկարագրված է որպես մարդու իրավունքների առաջին հռչակագիր, բայց գուցե այդ փաստաթուղթը երբեք որպես փաստաթուղթ չի գրվել։ Մարդու իրավունքների ժամանակակից հայեցակարգը հազիվ թե գոյություն ունեցած լիներ հին աշխարհում։ Այն եղել է մարդկանց հույսերի և ձգտումների արտահայտությունը։

Ծանոթագրություններ 

Աքեմենյան արքաներ
Մ.թ.ա. 600 ծնունդներ
Մ.թ.ա. 530 մահեր