Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք (Մեսրոպավան)
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք (հայտնի է նաև Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց վանք, Մասրևանի վանք, Մսրվանիս վանք և Ամասրոյ վանք անուններով), Հայ առաքելական վանական համալիր, որը գտնվում էր ներկայիս Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանի Նասիրվազ գյուղի  տարածքում։ Վանքն ամբողջությամբ ավերվել է 1997-2005թթ․ ընկաժ ժամանակաշրջանում։

Հիշատակություններ 

Երվանդ Լալայանը գրել էր.

Պատմություն 

Վանական համալիրը կառուցված էր պատմական Մեծ Հայքի, Վասպուրական նահանգի, Գողթն գավառի Մեսրոպավան գյուղի արևմտյան կողմում, Ալանգեազ փոքրիկ վտակի աջ կողմում գտնվող հարթ տարածության վրա։

Ավանդության համաձայն վանքի սկզբնական շինությունը 456 թվականին կառուցման հրաման էր տվել Գողթն գավառի կառավարիչ Շաբիթ իշխանը, որը Մեսրոպ Մաշտոցին, Գողթում բնակվելու տարիներին.

Ըստ ավանդության Շաբիթ իշխանը ցանկանում էր սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի աճյունը ամփոփեր Մեսրոպավանում, սակայն, Վահան Ամատունին աճյունը տեղափոխում և ամփոփում է Օշականում։

Վանքի հիմնման և վերանորոգումների մասին գրավոր աղբյուրներում տեղեկությունները սակավ են։ Վիմական արձանագրություններից և պատմական աղբյուրներից երևում էր, որը վանքը միջնադարում կրել էր մի քանի հիմնավոր վերակառուցումներ, իսկ մի քանի անգամ էլ՝ գյուղի բնակիչների ջանքերով, 17-րդ և 19-րդ դարերում մասնակիորեն վերանորոգվել էր։

Վանքի եկեղեցուն կից մինչև 1915 թվականը գործել էր Մեսրոպավան գյուղի ծխական դպրոցը։

1930-ական թվականների երկրաշարժից քանդվել էր եկեղեցու գմբեթի մի մասը, արևմտյան ճակատին կցված գավիթ-սրահը, պարիսպը, որից հետո այն անուշադրության էր մատնվել, որից ավելի էր խարխլվել։

1980-ական թվականներին գտնվում էր կիսավեր վիճակում։

Ճարտարապետություն 

Վանական համալիրը կազմված էր եկեղեցուց, գավիթ-սրահից, զանգակատնից, օժանդակ շինություններից և պարսպից։

Եկեղեցի 

Վանական համալիրի եկեղեցին ուներ արևելք-արևմուտք ձգվածություն։ Այն ուղղանկյուն հատակագծով քառամույթ գմբեթավոր կառույց էր։ Երկարությունը 12.8 մետր էր, լայնությունը 6.5 մետր էր, իսկ բարձրությունը 10.7 մետր էր։ Կազմված էր ավագ խորանից, զույգ ավանդատներից և աղոթասրահից։

Եկեղեցու չորս մույթերի և ութ կիսամույթերի վրա վեր էր խոյանում մեծ գմբեթը, որը ուներ  արաբական կամարներով ութ լուսամուտներ։ Կառուցված էր մշակված և կիսամշակված քարից։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան հատվածում, որը բացվում էր դեպի գավիթ սյունասրահը։

Եկեղեցու ներսնամասը սվաղված էր, որի վրա նկատվում էին որմնանկարների հետքեր. Ուներ մկրտության ավազան և նրա կողքին և դեմ դիմաց նմանատիպ այլ խորշեր։ Խորաններն երկու հատ էին, իսկ յուրաքանչյուր պատին երեքական շատ նեղ և ցած պատուհաններն էին։

Սեղանի ձախ կողմում՝ խաչարձանի վրա, տակը և աջ կողմում արձանագրություններ կային.

Եկեղեցու մոտ` ծառին, կախված էր զանգը։ Այն ձուլվել էր 1894 թվականին, ուներ ռուսերեն արձանագրություն և պատկերաքանդակներ։

Գավիթ-սրահ 

Գավիթ-սրահը կցված էր եկեղեցու արևմտյան ճակատին։ Այն չորս մույթերի օրինակով թաղակապ կառույց էր։ Գավթի ձախ և աջ կողմերում կար արձանագրություն.

Զանգակատուն 

Գմբեթի  արևելյան մասում տեղադրված էր եղել փոքրիկ զանգակատունը։

Պարիսպ և օժանդակ շինություններ 

Վանքապատկան տարածքը պարսպապատ էր, որը կառուցված էր անմշակ քարերից։ Բակում գտնվում էին օժանդակ շինությունները՞

Գերեզմանոց 

Պարսպի հյուսիսային կողմում գտնվում էր Մեսրոպավանի գերեզմանոցը, որի հին տապանաքարերի ճակատագիրը ներկայումս անհայտ է։

Տես նաև 
 Մեսրոպավան
 Վասպուրական
 Մեսրոպ Մաշտոց

Ծանոթագրություններ 

Օրդուբադի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
գ
Վանքեր այբբենական կարգով
Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ