Տումի
Տումի՝ համայնք Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում։ Այն տեղաբախշված է հանրապետության հարավային մասում։ Հադրութը շրջկենտրոնից գտնվում է 11 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 67 կմ հեռավորության վրա։

Պատմություն 
Գյուղի հիմնադրման մասին տեղեկությունները սուղ են, սակայն պատմաճարտարապետական կոթողների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս փաստելու, որ Տումին ունի հազարամյակների պատմություն։ Այդ մասին է վկայում գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելք գտնվող  Տեփեն վայրից հայտնաբերված  քարեդարյան բրիչը, Քուլուհանեն խութից՝ բրոնզյա զարդերը։ Արդեն 10-11-րդ դարերում Տումին Հարավային Արցախում կազմավորված Գորոզուի թագավորության կենտրոնն էր։ Գրավոր աղբյուրները վերաբերում են ուշ միջնադարին։ Հայտնի է, որ Տումեցի էր Աղվանից կաթողիկոս Փիլիպպոս Տումեցին, ով գահակալել է մեկ տարի՝ 1563 թ.: 1604 թվականի ձեռագիր մի Ավետարանի պատվիրատուն Տումիի Մերդան իշխանի որդի մելիք Սուջումն է։

Աշխարհագրություն 
Համայնքը լեռնային է, ունի 5673,14 հա տարածք, որից 1930,56 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 3550,05 հա անտառային հողեր։ Տումիում առկա են հանքային ջրերի պաշարներ։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 8 աղբյուրներ` «Թաղաղամի», «Սահակ», «Նադա», «Գյոլեն», «Քարեն», «Տաղար», «Վարար» և «Թթու ջուր»։

Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020) 

2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։

Բնակչություն 
Տուեցիների մի մասը բնիկ են, ի մասն էլ ժամանակի ընթացքում տեղափոխվել են Արցախի տարբեր գյուղերից՝ Ազոխ, Ճարտար, Մեծ Թաղեր և այլն, Սյունիքից, Մուշից։ Արդեն 19-րդ դարի կեսերին Տումին գավառի մեծ բնակավայրերից մեկն էր և անընդհատ արձանագրել է բնակչության աճ։ Վերջին տվյալներով համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմել է 746 մարդ, իսկ տնտեսությունների թիվը հասել է 204-ի։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

Տնտեսություն 
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Գյուղը հարուստ է պատմաճարտարապետական կոթողներով՝ գյուղամիջյան  Ս. Հովհաննես եկեղեցի, Կարմիր եկեղեցի (1000 թ.), գերեզմանոց (IX–XIX դդ.), խաչքար (XII-XIII դդ.), կամուրջ (XII-XIII դդ.), աղբյուր (XIXդ.), ամրոց «Դիզափայտ» (Ղլեն քար) (XIII–XIX դդ.), հաշվառված է 19 հուշարձան։

Ս. Հովհաննես եկեղեցին գտնվում է գյուղի կենտրոնում, կառուցման թվականն անհայտ է, սակայն ճարտարապետական հորինվածքով նման է 19-րդ դարի կառույցներին։ Արդեն 1841թվականից այն հիշատակվում է Ս. Հովհաննես անվամբ:1929 թվականին որոշում էր ընդունվել քանդել եկեղեցին տեղում գյուղխորհրդի շենք կառուցելու նպատակով, սակայն դա չի իրականացվում, թոխարենը եկեղեցին վերածվում է ակումբի, ապա՝ պահեստի։

Հասարարակական կառույցներ 
Համայնքում գործում են գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում են 111 աշակերտներ։ 2001 թվականից Սերգեյ Աբրահամյանի անվամբ է կոչվում Տումու միջնակարգ դպրոցը։

Հայտնի տումեցիներ 
 Սերգեյ Աբրահամյան - լեզվաբան։
 Թևան Ստեփանյան - 20-րդ դարասկզբի Արցախի ազատագրական պայքարի հերոս

Տես նաև 
 Տումիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Հադրութի շրջան)
 Տումիի հուշարձանները

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Հակոբ Ղահրամանյան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ.

Արցախի Հանրապետության գյուղեր
Հադրութի շրջանի բնակավայրեր
Ադրբեջանի կողմի բռնազավթված տարածքներ