Fiteny malagasy
Ny fiteny malagasy dia fitenim-pirenen' ny Repoblikan' i Madagasikara, ao amin' ny vondrom-piteny baritô (ao amin' ny fianakaviam-piteny aostrônezianina). Araka ny antontanisan' ny Akademia malagasy dia ny 83,61 % dia tsy miteny afatsy amin' ny fiteny malagasy.

Fanasokajiana 
Ny endriky ny fiteny malagasy dia tsy tahaka ny fiteny ao Afrika satria io fiteny io dia ao amin' ny vondrona malaiô-pôlineziana, sampan' ny vondrona aostrôneziana. Ny fiavian' ny fiteny malagasy dia fantatry ny mpandini-piteny hatramin' ny taonjato faha-19. Ny fiteny malagasy dia iray vondrona amin' ny fiteny baritô any amin' ny faritany atsimo-atsinanana amin' ny Nosy Bôrneô. 

Betsaka ny fitovian' ny fiteny malagasy amin' ny fiteny maaniany, fiteny tenenina ao amin' ny faritry ny renirano Barito, ao amin' ny tapany atsimon' i Bôrneô. Lazaina fa mponina aotrôneziana avy amin' ny Tamba-nosy Maley nandalo tany Bôrneô no nipetraka teto Madagasikara, na dia tsy fantatra aza ny anton' io fifindra-monina io. Taonjato maro taty aoriana, nifangaro tamin' ny Arabo sy ny Masombika (Afrikana avy amin' ny tontolo soahily) ny mponina aostrôneziana. Any Banjarmasin, nosin' i Kalimantan (Indonezia) no foiben' ny fiteny baritô. Ny fiteny akaikikaikin' ny fiteny malagasy ankehitriny dia ny fiteny maaniany. Misy koa ny fiteny samihima sy ny fiteny dosona deiaha sns. Ao amin' ny fiteny malagasy dia misy indran-teny avy amin' ny fiteny arabo sy avy amin' ny fiteny soahily.

Oha-pampitahana 
Azo ampitahaina ny voambolana fototra avy amin' ny lisitra Swadesh ary izy io dia mamoaka ity tabilao manaraka ity:

Tantara 

Ny haisoratra malagasy dia efa nanomboka tamin' ny taonjato faha-19. Ny Frantsay tonga tao Fort-Dauphin (Taolagnaro) tamin' ny taonjato faha-17, dia nahita soratra tamin' ny sorabe. Ny soratra voalohany natao amin' ny abidy latina dia ny rakibolana malagasy-hôlandey nosoratana tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-17 navoakan' i Gabriel Ferrand voalohany tamin' ny 1908. Ny sorabe dia soratra mety nampidirina eto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-15. Radama I, mpanjaka nahay mamaky teny sy manoratra tao amin' ny Fanjakana Merina, dia nametra ny litera ampiasaina ao amin' ny abidy malagasy avy amin' ny abidy latina mbola ampiasaintsika amin' izao fotoana izao; saingy ny fitsipi-panoratana ampiasaina fotsiny no niova. Nikasa hanangana fiangonana sy trano sekoly hianarana abidy miaraka amin' ireo misiônera prôtestanta avy ao amin' ny London Missionary Society i Radama I.

Ny boky voalohany natonta printy tamin' ny teny malagasy soratana amin' ny abidy vaovao, dia ny Baiboly, nadikan' ny misiônera kristiana britanika tamin' ny taona 1835 niasa tao Imerina. Ny rakibolana vita printy voalohany dia ny rakibolana malagasy-frantsay nataon' i Étienne de Flacourt.

Fitenim-paritra eto Madagasikara 

Rehefa jerena amin' ny lafiny fandiniham-piteny ny fiteny malagasy, dia misy fitenim-paritra maromaro fa mitovitovy, izay heverina fa fa tsy fiteny mahaleo tena ny tsirairay aminy. Ny mpahay teny dia mizara ny fitenim-paritra malagasy ho vondrona roa, dia ny fitenim-parira atsinanana sy ny fitenim-paritra andrefana.

Fitenim-paritra tatsinanana 

betsimisaraka atsimo,
 betsimisaraka avaratra,
 afovoany (betsileo, bezanozano, merina, sihanaka, tanala, antefasy, antemoro)
 tanosy,
tesaka

Fitenim-paritra tandrefana 

 antankarana,

 bara,
 masikoro,
 sakalava,
 tandroy-mahafaly (fiteny tandroy sy fiteny mahafaly),
 tsimihety,
 kibosy any Mayotte

Eto Madagasikara dia misy ny fiteny malagasy ôfisialy izay miasa eran' ny Nosy amin' ny raharaham-panjakana sy ny haino aman-jery (gazety sy ny radiô ary ny fahitalavitra) ary ny fivavahana nampidirina teto Madagasikara.

Fahasamihafan' ny fitenim-paritra 

Hita eo ambany ny tabilao maneho ny lanjan' isan' ny fahasamihafan' ny tenim-paritra.

Voambolana

Indran-teny tamin' ny fiteny javaney sy maley 

Betsaka ny indran-teny amin' ny fiteny malagasy avy amin' ny fiteny maley sy fiteny javaney taloha; anisan' ireo teny ireo dia ny teny hoe trozona, iray amin' ny teny maley hoe duyung; ny horita avy amin' ny teny hoe gurita; ny fano avy amin' ny teny hoe penyu, ny hara avy amin' ny teny malay hoe karah, ny fanohara (karazan-tsokatra) avy amin' ny teny malay hoe penyu karah; rivotra avy amin' ny teny malay hoe ribut midika "rivomahery" na "rivodoza"; tanjona avy amin' ny teny malay hoe tanjung; harana avy amin' ny teny malay hoe karang; sambo sy nosy avy amin' ny teny javaney hoe sāmvaw sy nusa, sns.

Indran-teny avy amin' ny fiteny sanskrity 

Ny indran-teny avy amin' ny teny sanskrity dia mikasina ny isa sy ny kalandrie. Azo atao ohatra izao ny teny hoe tantara avy amin' ny teny sanskrity hoe tantra midika "rijan-kevitra" na "teôria"; toraka izany koa ny teny hoe hetsy (100 000) izay avy amin'ny teny malay hoe keti nindramina tamin' ny teny sanskrity hoe koṭi midika "folo tapitrisa".

Ireo teny avy amin' ny fiteny sanskrity moa dia nindramin' ny fiteny malagasy talohan' ny nahatongavan' ny Malagasy teto Madagasikara. Ka noho izany izy ireo dia niharan' ny fiovana ara-drafipeo, ka tsy fantatra avy hatrany intsony ny fiaviany raha tsy dinihana amin' ny alalan' ny haifiteny mampitaha (frantsay: linguistique comparative).

Indran-teny avy amin' ny fiteny hafa 

Ankehitriny ny fiteny malagasy dia nindran-teny tamin' ny fiteny arabo (voambolana mikasika ny fanandroana), ny fieny soahily (voambolana mikasika ny biby ompiana toy ny teny hoe omby, ondry na akoho) ary tamin' ny teny frantsay sy anglisy ho an' ny voambolana mikasika ny fitaovana ampiasaina amin' izao fotoana izao, toy ny solosaina azo tenenina koa hoe ordinatera na kompiotera. Ao koa ny anaran' ny karazan-java-kohanina toy ny piza (na pija), ny makaraona sns...

Nanana ny fianjadiany ihany koa ny fiteny arabo, indrindraindrindra amin' ny voambolana ampiasaina amin' ny fanandroana ary ireo vondron-kintan' ny zôdiaka: Alahamady, Adaoro, Asorotany, sns...; ary koa amin' ny lafiny tetiandro, amin' ny fampiasana ireo teny arabo ho fiantsoana ny anaran' andron' ny herinandro: Alatsinainy, Talata, Alarobia, sns..

Feon-teny

Zanapeo 
Aseho anatin' ity fafana eto ambany ity ny zanapeon' ny fiteny malagasy.

align: center"

Renifeo 
Ireto kosa ny renifeon' ny fiteny malagasy.

Fanoratana ny teny malagasy

Ny fampiasana ny abidy arabo: ny sorabe 

Ny sorabe (سُرَبِ) dia abidy iray avy amin'ny abjady arabo (ajami) izay natao hanoratana ny fiteny malagasy, indrindra indrindra ireo fiteny ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara: ny fiteny antemoro (anteoñy sy anakara). Fantatra fa isaina aman-jatony ny lahatsoratra nosoratana tamin' ny alalan' io abidy io; ny tena antitra amin' ireo lahatsoratra ireo dia nosoratana tany amin' ny taonjato faha-17 tany ho any.

Tamin' ny taonjato faha-18, fantatra ary nampiasain' ny foko rehetra erak' i Madagasikara io abidy io: tao Imerina, nanafatra mpanoratra antemoro i Andrianampoinimerina mba hampianatra ny ankizy hamaky teny ary hanoratra. Izay no nahatonga an-dRadama (namorona ny abidy malagasy ankehitriny izay mifototra amin' ny abidy latina) nahay nanoratra ary namaky teny hatry ny fahazazany.

Ny fampiasana ny abidy latina 
Ny teny malagasy ankehitriny dia mampiasa ny abidy latina; notapahin-dRadama voalohany tamin' ny taona 1823. Ny abidin-dRadama I dia mitovy rafitra amin' ny abidy ampiasaina amin' izao fotoana izao: ny isan' ny litera ampiasaina dia mbola iraika ambin' ny roapolo, fa tsindraindray itarina ho enina amby roapolo ny isan' ny litera noho izy ireo ampiasaina amin' ny teny vahiny (toy ny hoe watt).

Ireto ny litera ampiasaina amin' ny teny malagasy (ny eo anelanelan' ny fononteny dia ampiasaina amin' ny fiteny malagasy noho ny fampiasana azy ireo amin' ny teny vahiny): a, b, (c), d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, (q), r, s, t, (u), v, (w), (x), y, z.

Fivoaran' ny fanoratana ny teny malagasy 

Niharan' ny fiovana ny fanoratana ny teny malagasy. Samihafa ny fanoratana ny teny malagasy tamin' ny andron-d Radama I (taona 1820-1830) sy ny fanoratana ny teny malagasy tamin' ny faramparan' ny Fanjakan' i Madagasikara (faran' ny taonjato faha-19). Io fanoratana ny teny malagasy tamin' ny faran' ny taonjato faha-19 io koa dia samihafa amin' ny fanoratana ny teny malagasy tamin' ny fanjanahantany izay samihafa ihany koa amin' ny fanoratana ny teny malagasy amin' izao fotoana izao.

Fampiasana ny teny malagasy
Ampisain' ny Malagasy amin' ny endrika fitenim-paritra na ny fiteny ôfisialy ny fiteny malagasy. Amin' ny lafiny ôfisialy dia ny tenim-pirenena (malagasy ôfisialy) no tena ampiasaina ary matetika io ihany no fiteny an-tsoratra. Mampiasa ny teny malagasy fiteny ôfisialy na tenim-paritra koa ny Malagasy mipetraka any ivelan' i Madagasikara, na dia tsy maro aza  ny fianankaviana malagasy tsy mampianatra ny tenin-drazany amin' ny zanany.

Eo amin' ny aterineto indray, dia vitsy ny tranonkala mampiasa ny teny malagasy ho fitenim-botoatiny. Matetika ny Malagasy dia mampiasa ny teny frantsay rehefa miresaka momba ny fampahalalana. Miampy izany koa ny safidin'  ny mpikarakara tranonkala izay misafidy ny teny frantsay ho fitenin' ny votoatiny. Araka izany dia mamaky ary matetika mifanakalo hevitra amin' ny teny frantsay ny Malagasy eo amin' ny tranonkala. 

Volana natokana ho an' ny fiteny malagasy ny volana Jona, ka ny Akademia Malagasy sy ny Ministera misahana ny kolontsaina no mikarakara ny fankalazana azy.

Wikipedia sy Aterineto amin' ny teny malagasy 
Tsy mampiasa ny Wikipedia amin' ny fiteny madinika ny olona noho ny ratsy mifamahana. "Tsy tia hamorona votoatiny ny olona satria tsy hisy hamaky, ary tsy misy mamaky satria tsy misy votoatiny." Ohatr' ireo jordanianina manoratra amin' ny teny anglisy mba ho azon' ny olona bebe kokoa, manoratra amin' ny teny frantsay ny Malagasy mba ho azon' ny olona any ivelan' i Madagasikara. Hoy izay mpanoratra izay, raha mamorona votoatiny bebe kokoa amin' ny teny nibeazany ny Malagasy, dia hisy kokoa ny votoatiny amin' ny teny malagasy ary ho vaky ilay boribory vetaveta. Araka izany, amin' ny lafiny sasany, hahafahana mamorona fitaovana toy ny mpandika teny anglisy-malagasy ireo orinasa lehiben' ny tranonkala.

Rakibolana 
Ny raki-bolana voalohany amin' ny teny malagasy an-tsoratra dia natao tamin' ny alalan' ny sorabe. Ny rakibolana tamin' ny abidy latina voalohany dia ny Dictionnaire de la langue de Madagascar an' i Etienne de Flacourt izay natonta tamin' ny taona 1658. Taorian' izay dia navoaka ilay English-Malagasy Vocabulary. Tamin' ny 1885 dia navoakan' ny London Missionary Society ny rakibolana malagasy-anglisy izay manana 892 pejy; na izany aza dia ahitana voambolana tranainy io rakibolana io. Betsaka ny fiovana efa natao tamin' ilay rakibolana indrindraindrindra mba hitaratra bebe kokoa ny endriky ny fiteny malagasy ankehitriny. Araka izany ankehitriny dia ahitana rakibolana mifototra amin' ny hatetika izay miankina amin' ny firaketan-dahatsoratra ahitana teny mihoatra ny dimy tapitrisa.
 Winterton, M. et al.: Malagasy–English, English–Malagasy Dictionary / Diksionera Malagasy–Anglisy, Anglisy–Malagasy. Raleigh, North Carolina. USA: Lulu Press 2011, 548 p.

 Richardson: A New Malagasy–English Dictionary. Farnborough, England: Gregg Press 1967, 892 p. ISBN	0-576-11607-6 (Original edition, Antananarivo: The London Missionary Society, 1885).
 Diksionera Malagasy–Englisy. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1973, 103 p.
 An Elementary English–Malagasy Dictionary. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1969, 118 p.
 English–Malagasy Phrase Book. Antananarivo: Editions Madprint 1973, 199 p. (Les Guides de Poche de Madagasikara.)
 Paginton, K: English–Malagasy Vocabulary. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1970, 192 p.
 Bergenholtz, H. et al.: Rakibolana Malagasy–Alemana. Antananarivo: Leximal/Moers: aragon. 1991.
 Bergenholtz, H. et al.: Rakibolana Alemana–Malagasy. Antananarivo: Tsipika/Moers: aragon. 1994.
 Régis Rajemisa-Raolison: Rakibolana Malagasy. Fianarantsoa  1995, 1061 p.

Fitsipi-pitenenana 
Ny fehezanteny amin' ny teny malagasy dia matetika manaraka ny rariteny Matoanteny-Fameno-Lazaina (MFL), (amin' ny teny anglisy: rariteny VOS). Na dia izany aza mety miovaova arakaraky ny endriky ny matoanteny ampiasaina izy io araky ny ohatra aseho eo ambany:

 Rariteny MFL tsotra
 Mandahatra ny miaramila aho.
Mampiasa endrika mivantana ny matoantenin' ny mpanao ny fehezanteny eo ambony,

 Rariteny M(L)F
 Alahatro ny miaramila.

Mampiasa ny matoantenin' ny atao ny fehezanteny eo ambony. Miraikitra amin'ny matoanteny ny mpanao ny asa (-ko).

Matoanteny 
Ny matoanteny no fanahin' ny fiteny ary mamaritra ny tao sy hetsika ary fiainana ny matoanteny. Mamaritra ny fisiana izy, noho ny fisian' ny matoanteny misy; mamaritra ny tao izy, ohatra: "tia aho", "miasa ianareo"; mamaritra ny fiaretana izy, amin' ny alalan' ny matoantenin' ny atao: "tiana aho", "esorina ianao".

Ny matoanteny dia ampiasaina amin' ny filazana, fandavana na fanambaràna zavatra izay mbola atao na efa natao: "miasa ny olona", "nomen' olona vola aho"; mibaiko, manasa na mametra-panontaniana.

Matoantenin' ny mpanao sy ny matoantenin'ny atao 
Ny matoanteny dia azo atao anaty sokajy telo: ny matoantenin' ny mpanao sy ny matoantenin' ny atao, ary ny matoanteny tsy mitongilana. Ny matoantenin' ny mpanao dia mamaritra ny lazaina manao zavatra. Ny matoantenin' ny atao dia mamaritra ny lazaina miaritra na iharan-javatra. 

Ny matoantenin' ny mpanao dia:
 lazaina fa mivantana (anglisy: direct) rehefa manaraka ny matoanteny ny lazaina: ohatra: "miteny aho"; "miasa aho", sns.
 lazaina fa manilika (anglisy: exclusive) rehefa manaraka ny lazaina ny mpameno. Izany dia midika fa ilay lazaina ary ilay lazaina ihany no manao ilay zavatra. Ohatra: "izaho no miteny"; "Rakoto no manjono", sns.
 lazaina fa manantitra (anglisy: emphatic) rehefa manaraka ny matoanteny ny lazaina. ohatra : "izaho miteny", "izaho misotro".

Telo no endriky ny matoantenin'ny atao.
 Ny voalohany dia antsoina hoe endrika tsotra, satria avy amin' ny filaza mandidin' ny fototeny izy. Ohatra: ny matoantenin' ny atao "sotroina" dia avy amin' ny filaza mandidy "sotroy" izay avy amin' ny fototeny "sotro".
 Ny endrika faharoa dia manana tovana mamaritra ny mpanao, na ny lazaina. Ohatra "ampianariko ny ankizy", "dioviko ny trano", sns.
 Ny fahatelo dia ny endrika ara-toe-javatra, satria mampiasa ny toe-javatry ny fotoana, na toerana, na fomba. Ohatra: "Tany an-trano no nisotroan' ny olona rano".

Ny matoantenin' ny atao tsotra dia manana endrika mivantana, manantitra na manilika..

Ny matoanteny tsy mitongilana dia mamaritra tao izay mikasika ny mpanao ary ny mpanao ihany. Ohatra: "Velona aho"; "Mandeha ianao". Manana fiendrika manano ary fiendrika anoina ny matoanteny tsy mitongilana: "Mandeha aho" (mat. mpanao); "andehanako", "alehako" (mat. atao). Manana ny endrika mivantana, manantitra ary manilika ireo matoanteny tsy mitongilana ireo.

Sokaji-matoanteny dimy 
Faharoa, azo sokajina dimy ny matoanteny malagasy : 
 Ny matoanteny mitampody (reflektiva),
 Ny matoanteny mamari-pahafahana (anglisy: potentative verb). Ny tovona mamaritra azy io dia ny tovona maha-. Manana endrika mivantana, manantitra (emfatika) ary mandroaka ireo matoanteny ireo.
 Ny matoanteny mamari-pivoarana (anglisy: intensive verb) dia mamaritra ny hafatratra, ny fitomboana na ny fivoaran' ny tao iray. Ny tovona mamaritra ireo matoanteny ireo dia ny tovona miha- ohatra ny anatin' ny mihalava, mihafohy, mihavitsy, mihafeno, sns. Misy fiendrika manano sy ny fiendrika anoina io matoanteny io. Ao amin' ny fiendrika manano (ang.: active voice) sy amin' ny fiendrika anoina (ang. passive voice) dia ahitana ny endrika mivantana, endrika manantitra (emfatika) ary endrika mandroaka (ang.: exclusive form). Amin' ny endrika misy soloteny voatovana amin' ny matoanteny mamari-pivoarana dia ahitana ny endrika mivantana manantitra sy mandroaka.
 Ny matoanteny mampita (ang.: transitive verb)  izay mamaritra ny tao ataon' ny lazaina eo amin' ny fameno. Ny tovona mamaritra ireo matoanteny ireo dia ny tovona man- (manana endrika miova arakaraky ny fototeny)
 Ny matoanteny mpifanao (ang.: reciprocative verb) Ao amin' io sokajy matoanteny io dia ahitana ny fiendrika manano ary ny fiendrika anoina izay samy manana ny endrika mivantana, manantitra ary manilika.. Ny endrika mpifanao dia manana ny fiendrika manano, ny fiendrika anoina ary ny endrika voatovana solonteny.

Amin' ny tabilao eo ambany dia aseho ny tsirinteny araky ny endriky ny matoanteny avy amin' ny fototeny "latsaka".

(*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho.

Zana-pizarana na fisokajiana fanampiny 

Ny fizarana fanindroan' ny matoanteny malagasy dia sokajy telo: endrika mpampanao (ang.: causative), endrika mampanao mpifanao (ang.: reciprocative causative) ary endrika mampanao mamari-pahafahana (ang.: potentative causative). Ny tovona amin' ireo matoanteny ireo dia fitambaran' ny tovona ao amin' ny endrika mampanao amin' ny tovoy na ao amin' ny endrika mpifanao na mamari-pivoarana.

(*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho.

Ireo matoanteny mampanao mpifana dia natao hamaritana ny zavatra mampanao, na, ny zavatra ataon' ny olona na zavatra mifampivoho. Ireo matoanteny ireo dia aorina amin' ny alalan' ny fanovana ny tovona m- ho mif- amin' ny endrika mampanao ny matoanteny mivantana.

(*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho.

Ny endrika mampitranga fahafahana dia maneho ny fahafahana na ny fahafahana mampanao ny tao. 

(*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho.

Anarana sy mpisolo 

Ny mpisolo tena amin' ny teny malagasy dia maro ary miankina amin' ny fifandraisan'ilay mpiteny amin' ilay olona itenenana ny fampiasana azy.

Tambinteny 
Ny tambinteny dia teny ampiarahina amin' ny mpamaritra, ny matoanteny (mamaritra anarana na tsia) ary tambinteny hafa. Ao amin' ny teny malagasy dia ahitana karazana tambinteny telo: ny tambinteny mamaritra isa (fandaharana na fanisana); tambinteny mamaritra fotoana: ankehitriny (oh.: ankehitriny, izao ihany, anio, sns.), efa lasa (sahady, taloha, rahateo, sns.) na ho avy (oh.: hatrizay, arakizao, rahampitso, sns.); ireo tambinteny mamaritra fitsingerenana (matetika, indraindray, rahoviana, sns.); ireo tambinteny mamaritra fitsingerenana voatanisa (oh.: indray, indroa, intelo, isan'andro, isam-bolana, sns.); ireo tambinteny mamari-toerana (oh.: aloha, aoriana, dia, mandavanandro, sns.); ireo tambinteny mamaritra zava-mitranga tsy misy fiafarana (oh.: mandrakariva, mandrakizay, tsy ... intsony)

Mpamari-toerana 

Fanamarihana :
 Tsy voatery asiana tendro ny mpamari-toerana.
 Tsy ampaisaina matetika ny mpamari-toerana misy ny *.

Jereo koa 

Abidy malagasy
Fiteny eto Madagasikara
Lohahevitra sasany momba ny fitsipiteny malagasy
Fameno
Mpampiankina
Fitodika na fiendrika
Tsirinteny
Filazam-potoana
Fanehoan-javatra
Filaza
Sokajin-teny
Fiteny be mpampiasa ao Afrika

 Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny fiteny afrikansa, agny, amharika, anglisy, arabo, bambara, baole, berbera, bete, diola, fanga, fola (na fiteny peola), frantsay, haosa, iôroba, kitoba, lingala, malagasy, môre, pôrtogey, soahily, sômaly, sôninke, soso, tigrinia, vôlôfo ary zolo.

Rohy ivelany 
Tatitra Ethnologue mikasika ny teny malagasy
Foibe momba ny Teny an'ny Akademia malagasy
Ny fifehezanteny malagasy ao amin'i teny.org (renisokajy )

Boky malalaka 
  A grammar of the Malagasy language, in the Ankova dialect , nosoratan'i David Griffiths, 1854

Tsiahy