Fitsanganan-ko velona
Ny fitsanganan-ko velona na fitsangana amin' ny maty dia ny fiverenan' ny efa maty ho velona indray, indrindra ho amin' ny fiainana mandrakizay. Mino ny fitsanganan-ko velona ny Kristiana sy ny Silamo. Misy ampahany amin' ny mpanaraka ny fivavahana jiosy no tsy mino ny fitsanganana amin' ny maty, isan' izany ny Sadoseo (na Sadoseanina). Efa nahitana  taratra ny finoana ny fitsanganan-ko velona ny fivavahana zôrôastriana sy ny fivavahana tany Egipta taloha. Ny fivavahana any Azia Atsinanana ankehitriny koa dia ahitana firesahana ny amin' ny fitsanganana amin' ny maty.

Fitsanganan-ko velona araka ny fivavahana taloha

Araka ny fivavahana tany Afovoany Atsinanana 
Ny fiheverana  ny amin' ny fitsanganana amin' ny maty dia hita ao amin' ny soratry ny fivavahana taloha tany Afovoany Atsinanana. Ny soratra vitsy tao amin' ny fivavahan' ny Egiptiana sy ny Kanaanita dia miresaka an-kolaka ny amin' ny fahafatesana sy ny among us fitsanganan' ny andriamanitra toa an' i Ôsirisy sy i Baala. I Sir James Frazer, ao amin' ny bokiny  The Golden Bough dia mitatitra ny amin' ireo andriamanitra maty avy eo teraka indray ireo, nefa maro amin' ireo ohatra ireo, araka ny mpandinika maro, no tsy manova endrika ny soratra loharano. I  Tryggve Mettinger dia manohana, ao amin' ny bokiny vao nivoaka tsy ela, fa ny fitsanganana sy ny fiverenana amin' ny fahavelomana dia zava-dehibe amin' ny andriamanitra Baala (Baal), Melkarta (Melqart), Adônisy (Adonis), Esmona (Eshmun), Ôsirisy (Osiris) ary Domozy (Dumuzi).

Araka ny fivavahan' ny Grika taloha 
A amin' ny fivavahana grika taloha, nisy lehilahy sy vehivavy vitsivitsy izay nanjary tsy mety maty ara-batana rehefa nitsangana tamin' ny maty. I Asklepiôsy dia novonoin' i Zeosy, mba hatsangana amin' ny maty sy hovana ho andriamanitra lehibe. i Akileôsy, rehefa avy nisy namono, dia nesorin' i Tetisy, andriamanibavy reniny, avy tao amin' ny afom-pandevenana azy, ka nentina tany Leokê na tao amin' ny Saha Elisea na tao amin' ireo Nosin' ny Olontsambatra mba ho lasa tsy mety maty. I Memnôna, izay novonoin' i Akileôsy, dia toa nitovy amin' izany koa. I Alkmena, i Kastôro, i Heraklesy ary i Melikertesy dia isan' ireo olona izay indraindray heverina ho nitsangan-ko velona ho lasa tsy mety maty ara-batana. Araka an' ny Tantara nosoratan' i Herôdôtôsy, tamin' ny taonjato faha-7 tal. J.K. ny olonkendry Aristeasy avy any Prôkônesôsy dia hita maty, rehefa avy nanjavona tsy hita ny avy tao amin' ny efitrano nihidy tamin' ny fanalahidy. Taty aoriana dia hita izy, tsy vitan' ny hoe nitsangan-ko velona fotsiny, fa nandray ny tsy feteza-maty.

Maro amin' izay nandray anjara tamin' ny ady tany Trôia sy tany Tebay, toa an' i Menelaôsy sy i Kleômedesy avy any  Astôpalea, no lazaina koa fa niova ho tsy mety maty ara-batana, nefa tsy nandalo fahafatesana mialoha.

I Alkestisy koa anefa dia nitsangana tamin' ny maty ka velona telo andro nefa tsy nahazo ny tsy feteza-maty.

Fitsanganan-ko velona araka ny fivavahana abrahamika

Araka ny jodaisma

Ao amin' ny Testamenta Taloha 
Araka ny fampianaran' ny jodaisma mahazatra dia mankany amin' ny fanjakan' ny maty, any amin' ny Sheol ("fiainan-tsy hita", ao amin' ny Baiboly malagasy prôtestanta) ny olona maty, ary mitoetra ao tahaka ny aloka. Manohana izany ny Bokin' i Jôba (Jôba 7.7-9).

Raha raisina ara-bakiteny ny voasoratra ao amin' ny Baiboly dia misy tokoa ny fitsangan-ko velona, indrindra ny ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka sy ny Bokin' i Ezekiela ary ny Bokin' i Daniela. Ny firesahana voalohany ny fitsanganana amin' ny maty ao amin' ny Testamenta Taloha dia ilay notanterahin' ny mpaminany Elia tamin' ny zanak' ilay vehivavy mpitondra tena niantranoany, araka ny hita ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka: Fahavelomana manam-petra no vokatr' izany ka tsy mahasakana ny hahafatesana indray (Ezek. 37.7-10). Naminany ny amin' ny hitsanganan' ny olona maro amin' ny maty ny mpaminany Ezekiela araka ny voasoratra ao amin' ny Bokin' i Ezekiela (Ezek. 37.7-10). Ao amin' ny Bokin' i Daniela dia ahitana firesahana ny amin' ny fitsanganan' ny olona tsirairay amin' ny maty (Dan. 12.13 ; Dan. 12. 2-3).

Ny finoan' ny Sadoseo sy ny an' ny Fariseo 
Ny Sadoseo na Sadoseanina dia ny mpikambana amin' ny antoko iray amin' ny antoko efatra lehibe ao amin' ny fivavahana jiosy tamin' ny Andro Taloha tao Jodea (na Jodia) tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. sy taonjato voalohany taor. J.K. Tsy inoany ny fitsanganan-ko velona. Miavaka amin' ny Fariseo (na Farizianina) ny Sadoseo noho izy ireo tsy mino ny fitsanganan' ny tena amin' ny maty. Ny Sadoseo dia tsy mino ny tsy feteza-matin' ny fanahin' olombelona sady mandà ny fisian' ny anjely.

Araka ny kristianisma 
Isan' ny finoana lehibe ao amin' ny Kristiana ny fitsangana-ko velona. Mifandray amin' ny fitsarana farany hataon' Andriamanitra amin' ny olona rehetra izany. Ny olona nanao ny tsara fahavelony, araka ny didin' Andriamanitra, sy voavela heloka dia hitsangana ho amin' ny fiainana ao amin' ny Fanjakan' Andriamanitra. Ny olona nanao ny ratsy sy tsy nibebaka dia halefa any amin' ny gehena na ny helo.

Fahagagana fananganana amin' ny maty 
Nanangana olona vitsivitsy amin' ny maty i Jesoa  (na Jesosy) ka fiverenan' ny olona amin' ny vatana sy ny fiainana talohan' ny nahafatesana izany. Maro ireo olona voalaza fa nitsangana tamin' ny maty ka isan' ireo ny zanaka lahin' ilay vehivavy mpitondra tena (Lio. 7.11-15) sy i Lazarosy (na Lazara) avy any Betania (Joa. 11.38-44) ary ny zanakavavin' i Jairo (Lio. 8.49-56). Fahavelomana manam-petra ihany no vokatr' izany fa tsy fahafoanan' ny fahafatesana ho amin' ny fiainana mandrakizay.

Fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty 
Ny finoana kristiana dia miorina amin' ny fampianarana momba ny fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty (1Kor. 15.13-19). Ny finoan' ny Kristiana ny fitsanganana amin' ny maty dia miorina amin' ny voasoratra ao amin' ny Testamenta Vaovao, indrindra ny ao amin' ny Filazantsara araka an' i Matio (Mat. 23.1-10), ny Epistily ho an' ny Rômana (Rôm. 1.4), ny Epistily voalohany ho an' ny Kôrintiana (1Kôr. 15.1) izay maneho ny fasana foan' i Jesoa telo andro taorian' ny nahafatesany, sy ny fisehoan' i Jesoa tamin' ireo mpianany.

Fitsanganan' ny maty niaraka tamin' ny an' i Jesoa 
Misy filazana koa ao amin' ny Filazantsaran' i Matio izay manambara ny fitsanganan' ny olona maro ho velona taoriana kelin' ny nitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty:

"52 ary nisokatra ny fasana, ka maro ny fatin' ny olona masina izay efa nodi-mandry no natsangana, 53 ka nivoaka avy tao amin' ny fasana ireo taorian' ny nitsanganan' i Jesosy, dia nankao amin' ny Tanàna Masina ka niseho tamin' ny maro." (Mat. 27.52-53).

Fitsanganana amin' ny maty amin' ny andro farany 
Amin' ny eskatôlôjia kristiana dia amin' ny andro farany no hananganana ny maty rehefa voapetraka ny Fanjakan' Andriamanitra. Ny Epistily nosoratan' i Paoly no mamelabelatra ny fampianarana sy ny finoana ny fitsanganan' ny vita batisa (na batemy) ho amin' ny fahavelomana. Hitsangan-ko velona ny maty rehetra ka izay nanao ny tsara hitsangana ho amin' ny fiainana fa ny mpanao ratsy kosa hitsangana ho amin' ny fitsarana fanamelohana amin' ny andron' ny Fitsarana farany (Joany 5.29). Nilaza mazava ny apôstôly Paoly fa hitsangana ny vatan' ny olona (1Kôr. 15; 1Tes. 4.14-16).

Araka ny finoana silamo 
Amin' ny silamo, ny fitsanganan-ko velona dia mifamatotra amin' ny fitsarana farany. Ny mpaminany Mohamady no olona voalohany hitsangan-ko velona. Na dia izany anefa, eto an-tany, araka ny Kor'any, i Mosesy (na Mosa), araka ny soràta 2, sy i Jesoa (na Isa), araka ny soràta 2, dia nanatanteraka fananganana amin' ny maty tamin' ny alalan' ny fahagagana araka ny sitrapon' i Allah (Soràta 5.110; 2.73). Ireo fananganana amin' ny maty ireo dia tsy tanteraka raha tsy araka ny sitrapon' i Allah. Andriamanitra irery manko no manana izany fahefana izany. Maro ny andalana ao amin' ny Kor'any milaza izany (Soràta 2.56; 2.244; 2.259).

Ny fitsangana-ko velona araka ny fivavahana hafa any Azia

Araka ny bodisma 
Misy tantara ao amin' ny bodisma izay nanehoana ny fahefan' ny fitsanganana amin' ny maty ao amin' ny lovam-pampianarana chan na zen. Iray amin' ireo tantara ireo ny amin' i Bodhidharma, ilay mpampianatra indiana izay nitondra ny sekolin' i Ekayana any India izay lasa bodisma chan any Sina taty aoriana.

Ny faharoa dia ny fahafatesan' i Puhua (japôney: Jinshu Fuke), mpampianatra chan sinoa izay tantaraina ao amin' ny Firaketan' i Linji (japôney: Rinzai Gigen). Fantatra amin' ny fananany fihetsika sy fomba fampianarana hafahafa tsy mahazatra i Puhua, tsy mahagaga raha voaombona amin' ny fisehoan-javatra izay nandrava ny fandrarana mahazatra momba ny fananana fahefana toy izany.

Araka ny hindoisma 
Ao amin' ny hindoisma dia misy lovantsofina sy fitantarana ary ampahan-dahatsoratra masina izay miresaka ny amin' ny fitsanganana amin' ny maty. Ny lovantsofina lehibe dia ny an' i Savitri (vehivavy) izay nanavotra ny ain' ny vadiny Yamraj. Ao amin' i Ramayana (tononkalo indiana amin' ny teny sanskrita), taorian' ny namonoan' i Rama an' i Ravana nandritra ny ady lehibe teo amin' ny Tsara sy ny Ratsy, nangataka tamin' i Indra mpanjakan' ny andriamanitra i Rama, mba hamerina indray ny ain' ireo rajako maty nandritra izany ady izany. Anisan' ny nitsangan-ko velona i Mahavatar Babajie sy i Lahiri Mahasaya.

Araka ny zôrôastrisma 
Mino ny fiainana aorian' ny fahafatesana sy ny fitsarana ny fanahin’ ny maty ny Zôrôastriana. Araka ny finoana zôrôastriana dia mankany amin’ ny toeram-pitsarana ny fanahin' ny maty afaka telo andro aorian' ny fahafatesany. Mino ny fitsanganan-ko velona sy ny fiainana mandrakizay ny Zôrôastriana. Amin’ ny andro farany no hitrangan’ izany amin’ ny fotoana hanavaozana izao tontolo izao sy hamerenana indray ny fahamarinana. Amin’ ny farany dia samy ho any am-paradisa avokoa ny olona rehetra.

Jereo koa 

 Eskatôlôjia
 Andro farany
 Fitsanganan-ko velona (kristianisma)
Fiainana aorian' ny fahafatesana
Tsy feteza-maty

Loharano sy fanamarihana