Тахте Сулайман же Сулайман тактысы تخت سلیمان


Тахте Сулайман  же Сулайман тактысы  تخت سلیمان
Тахте Сулайман (же Адур Гушнасп ибадатканасы, сөзмө сөз: Сулайман тактысы) тарыхый локалдык орун алышы, кальдеранын айланасында Такаб шаарына жакын жана Батыш азербайжан облусунун Тахте Сулайман (мурдагы аты: Нусрат Абад) кыштагында, шаардын жогору жагынын түндүк батышынан 45 километр алыстыкта  орун алган. Тахте Сулайман байыркы ирандыктардын исламга чейинки эң чоң илимий, диний, коомдук жана сыйынуу борбору болуп эсептелген. Бирок 624-жылы Гераклий (Ираклий) Рим императорунун Иранга болгон жоортулунан улам талкаланган. Абака хан, Халаку хандын бир тууганы ислам динин кабыл алган соң Сулайман тактысынын жанына мечит курдурган, бирок мечит бир канча убакыттан кийин бузулуп, андан азыркы учурда бир гана кыштардын калдыктар жана дубалдары калган жана ал конструкциялар бүгүнкү учурда Реза Аббаси музейинде сакталуу.

Тарыхы
Ганзек же Канзак, Ганжак, Ганзе, Жанзе, Ганже, Газн, Ганг жана армянча Ганзака же Кадза, сирия тилинде Ганзазк же Ганжак, грек тилинде Гунзака, Гадизака, Гадза, азыркы тарыхчылар аны Жазн же жазнак деп атап коюшат, Моголдор аны Сатурик деп аташчы. Дагы бир башка аты Шиз. Грек тарыхчысы Плутарх бул шаарды Фарад деп жазган. Шейх Пахлавинин жазууларында жана Шахнамеде Чичест деп айтылып калган, барысынан байыркы жазууда, Авестада ал Чечист деп эскерилет. Азыркы учурда жогорку аттардын баарысы унутта калып ал аймакты Сулайман тактысы (Тахте Сулайман) деп аташат.
Адур Гушнасп, Сулайман тактысы: бул Авестадан алынган үч сөз “адур, гушн, асп”, “адур” ошол эле “отар” же от, “гушн” аябай көп, “асп” перс тилиндеги ат деген мааниде, чогу жазылгандагы мааниси Адур муздиснаи периштесинин дининин сан жеткис жылкылары, иранга жаңы маданий чабуул башталган доордо, маданий, өнөр, Арийлердин байыркы байлыгынын тонолушу жана кулоо мезгилинде, эл аргасыздан жаңы маданий тоноолордон коргонуу максатында Адур Гушнасп же Адур Гушасбты Сулайман тактысы деп аташкан.
Бул байыркы шаарда Медиан, Ахаменид, Пафиян, Сасанид жана Могол доорундагы элдер жашашкан жана жогоруда айтылган ар бир доордо, бул аймак өз доорунун күчүнүн жана цивилизациясынын туу чокусуна жеткен мезгилдери болгон.
Генри Роулинсон англис тарыхчысы он тогузунчу кылымда мындай деп жазган, Шиз жана улуу отко сыйынуучулардын ибадатканасы мезгилдердин эң таза барагы болгон.

Шиз Зартушттун төрөлгөн мекени 
Баардык изилдөөчүлөр бул сөздү кабыл албаса да, бирок божомолдоп айтсак Зартушттун төрөлгөн жери Шиз шаары. 
Насери Арийлер коомунда мындай деп жазган, ооз эки эскерүүлөр боюнча Зартушт Ардебил, Себелан аймагында жарыка келген, ал жер болжол менен Мера менен Зенжан аймагындагы  Шиз шаары жайгашкан.
Артаксеркс I доорунда жана андан соң Парфяндардын тарыхын жана ордун жок кылууну каалаган. Сасаниддер жана Парфяндардын ортосундагы карама каршылык  борбордошулган мамлекетти күчтөндүрүү, зароастризмди коргоо жана башка диндер менен күрөшүү сыяктуу көз караштардын негизинен жаралган. Бул мамлекеттин борбордолушулган саясаты жана расмий мамлекеттик дини Авестанын негиздери, аяттары менен курулган. Авестада “Ахриман важе” Зартуштун туулган жери катары айтылып Сасаниддер доорунда аны Рей шаарынан Азербайжанга алмаштыруу максаты болгон. Анткени Рей мурдатан Парфян доорунун абройлуу үй бүлөөлөрүнөн болгон жана дайыма. Андыктан Азербайжанда Сасаниддер доорунун 3 ыйык отко сыйынуу жайлары болгон жана бир тараптан Сасаниддердин борбор шаарына жакын болгон. Ошентип Зартуштун туулган жери Азербайжан аймагы аталып, “Иран виж” атка конгон. Ал байыркы Авеста китебинде aryānem деп аталган. Байыркы Ирандыктар Парфяндардын доорунда арийлер деп аталып калган.

Гензек Урарту доорунун борбору
Атропат Искендердин заманында жол башчы же түндүк медиандын сатрапы болгон. Биздин доорго чейин 328-жылы искендердин императорлугу кулаган соң, ал эгемендүүлүк жарыялап Гензекти жаңы пайда болгон кичинекей мидиан мамлекетинин борбору кылган. Азербайжан сөзүнүн түпкү теги ошол заманга барып такалат. 
Бул кичинекей мамлекет ирандын кайра жаралышында Грециянын алсыздануусу өтө маанилүү болгон. 
Пур Давуддун жазуусунда мындай делет, Азербайжан жери Искендердин башкаруусунан бошотулуп чыгарылды. Атропат байыркы Иранда көп кездешчү ысымдардан болгон, анын мааниси Азар панах же от кудайынын колдоосунда дегенди түшүндүргөн.

Шиздин Римдиктердин курчоосунда калышы
Биздин доорго чейин 36-жылы Антуан, Римдин атактуу аскер башчыларынын бири Иранга жоортул жасаган.
Парфяндардын ошол кездеги падышасы Фархад төртүнчү болгон. Плутархтын жазуусунда: Антуан, өз сүйүүсү Клеопатранын жанынан кеткен соң 113 миң аскери менен Мидиянга Азербайжан тарапка жол тарткан. Алдыдагы кыш мезгилин Клеопатра менен өткөзгөндү каалагандыктан шашылыш жүрүш жасап, аскерлерин жана атчандарды эс алдырбай атка жүктөлчү курал жарактарын  таштаттырып, Шиз шаарын курчоого алат. Шиз чоң шаар  болгондуктан Мидий падышаларынын уулдары, үй бүлөсү жашаган. Шаарды курчоого алган соң оор курал жарактарын таштап чоң ката кетиргендигин сезген. Фархад төртүнчү шаардын курчоого алынганын уккан соң чоң күч менен Шизди көздөй аттанат, атчан күчтөргө Римдиктердин атка жүктөлгөн оор курал жарактарына кол салууга буйрук берет. Парфяндар Рим армиясына кол салып көптөгөн аскерлерди туткунга түшүрүшөт. Мидиялыктар да Пафянарга кошулушат, Римдиктер аргасыздан артка чегүнүүгө мажбур болот.

Бахрам Гурдун согуш олжосун ыйгарышы
Табаринин жазуусунда: Бахрам Гур Хазар түрктөрү менен согушуп бүткөн соң Кавказ тоолорун аралап Шиз ибадатканасына сыйынганы келет. Түрктөр менен болгон согушта жеңишке жеткен соң андан түшкөн алтын баалу бермет асыл таштарды, туткунга түшкөн аялдардын баарысын ибадатканага кызматка жана белеке тапшырат.

Гензек Хосроу Парвиздин доорунда
Хосроу Павиздин жайкы жашоо жайы Урмия дарыясынын жээги, Мерага жана Табриз шаарларынын чет жагы, Лиланга жакын жер болгон. Ага жакын жерде Жанар тоолору болгон жана Адур Гушнасп ибадатканасында жер алдынан чыккан газдардан от жалындап күйүп турчу. Сасаниддердин доорунда чек ара сакчылардын бири Азербайжанды көзөмөлгө салууга жиберилип турчу, ал доордун акыр чендеринде Азербайжан бир үй бүлөөнүн кол алдына отүп калган жана борбор шаары (Шиз) же (Ганзеб) деп аталчу.

Шиз Сасаниддердин доорунда 
Сасаниддер императорлугунун күчтөнүшү менен Зартушт дини күчөп, шаардын өнүгүү мезгили келген. Адур Гушнасп ибадатканасынын жасалышы менен Зартушт дининин негизги борборуна айланган. Бул ибадаткана падышалардын жана кол башчылардын жайы болгондуктан, жакшы каралып, мамлекеттин биримдигинин үлгүсүнө айланган. Ага сасаниддердин падышалары үй бүлө, балдары менен келип сыйынып кетип турган жана эл тараптан абдан сый урмат көрсөтүлчү.Адур Гушнасп мамлекеттин эң ыйык сыйынуу жери болгон, ибадатканада өчпөс от алты кылым бою жанып турган жана зароастризмдин негизин түзүп турган. Сасаниддер доорунда шаар үчкө бөлүнчү: биринчиси хан сарайлар, экинчиси ибадатканалар жана үчүнчүсү эл жашаган аймактар.Шиз шаары ал доордо мамлекеттин ыйык жерине, диний шаарына айланган. Шаардын атак даңкы чыгып, ыйык шаар болгондуктан эл аны Сулайман тактысы деп атаган. Ошондон соң тарыхый китептерде Адур Гушнасп аты унутта кала баштаган. Бул ибадаткана Хусру биринчинин заманында эң бир маанилүү жайга айланган. Хусру Парвиз же батыштык илимпоздордун айтымында Хусру II Сасаниддер менен Чыгыш Римдиктердин ортосундагы көп жылдык согушту баштаган, Хусру Парвиз Сирия жана кичи Азияны кол алдына алган жана “Иерусалимдеги чыныгы крестти” Шиз шаарына алып келген. Бул шаар 624-жылы Рим армиясынын жоортулуна кабылып, кыйроого учурап, таланып тонолууга дуушар болгон. Ираклийдин буйругу менен Шиз талкаланууга учурап, чыныгы крест кайрадан Иерусалимге кайтарылып келинген. Андан соң Шиз Ислам дининин таасири астына өткөн.
623-жылы Ираклий экинчи ирет Иранга жоортул баштап, өзүнүн күчүн Кичи Азия тараптан Кавказга алып кирген. Ираклий биринчиден Арменияны жеңип, андан соң Гензек тарапка жол бурган. Азербайжан аймагы Зартушттун төрөлгөн жери саналгандыктан, Хусру Парвиздин армиясы 614-жылы Иса Масихтин мазарын талкалап салганынан өч алуу максатында Сасаниддер доорунун ыйык жерин, Адур Гушнеспти жер менен жексен кылып талкалап салган.
Шиз шаарынын жана ибадаткананын талкаланышы Императорлуктун тарыхый китептеринде, француз Шарль Лебунун жазууларында сакталып келет. Такдис тактысы, шахнаме саптарында да кездешет, Шиз шаарынын таңкалаарлык кооз жери толук талкаланууга учураган. Шарль Лебу шаардын талкаланышы боюнча мындай деп эскерет: Иракли кол алдындагылар менен шаарды басып киргенде, Хусру Парвиз армиясы менен качып жөнөйт. Ираклий шаарга эркин аралап кирет. Айтууларга ылайык Зартушт ушул аймакта төрөлгөн жана жашаган. Сепилдин так ортосунда Хосроу Правиздин асман тиреген статуясы, анын тегерегинде периштелердин айкели, күн, ай жана жылдыздарды байкоого болгон. Ираклий анын баарысын шаардагы үч миң үй менен кошо күлүн калтырбай өрттөп жиберген.

Адур Гушнасп ибадатканасы
Негизги жазылышы: Адур Гушнасп ибадатканасы
Сасаниддер доорунда Ирандыктардын 3 чоң жана ыйык ибадатканалары болгон. Биринчи отко сыйынган ибадаткананын аты «Бурзин мехр», анын мааниси «ашыктык оту», Хорасан облусунда Нишапур аймагына жакын жайгашкан. 
Экинчиси «Фарбаг», «алыскы от» деген маанини билдирет.
Адур Гушнасп ибадатканасы Азербайжанда Шиз шаарынан орун алган. Ал жөнүндө иран дастан жомокторунда көптөгөн окуялар айтылып ар кандай аттар менен белгилүү. Бул аймак азыркы учурда Сулайман тактысы деген ат менен таанымал.

Сулайман тактысындагы байыркы тарыхый курулуштар
Сулайман тактысындагы тарыхый курулуштардын комплекси булактын тегерегинде курулган. Булактын суусу 120-метрге жакын тереӊдиктен чыгат жана сууда туздун кѳлѳмү кѳп болгондуктан ичкенге жана айыл-чарба иштерине жараксыз болуп эсептелет. Сууда туздун ѳлчѳмү кѳп болгондуктан кышында тоӊбойт. 
Аймактан Парфяндардын, Сасаниддердин менен Хулагуиддердин доорундагы маданий жана тарыхый курулуштар табылган. Эӊ маанилүү табылгалар бул ибадаткана жана Сасаниддер заманына таандык сарайлар. Андан башка тарыхый жана маданий курулуштар Белкис тоосунда жана Сулайман зынданында Тахте Сулаймандын жакын жээгинде салынган.

Шилтемелер
Сулайман тактысы
Ачык маданият
Такаб афшар, 94-бет
Такаб Афшар, 88-бет
Такаб Афшар, 107-бет
Такаб Афшар, 92-бет
Такаб Афшар, 92-бет
Иран Намак, 251- бет
Такаб Афшар, 97-бет
Такаб Афшар, 96-бет
Реза, Иран жана Түрктѳр Сасанид династиясынын доорунда
Резин Куб, 516-бет
Такаб Афшар, 103-бет
Сулайман тактысы (Адур Гушнасп ибадатканасы)

Ошондой эле 
Текаб
Текаб шаары
Адур Гушнасп ибадатканасы
Айуб Ансари мүрзѳсү
Сулайман зынданы
Сулаймандын энесинин тактысы же Касре Абунаср

Булактар 
Реза, Иран жана Түрктѳр Сасаниддер доорунда, Тегеран: илимий жана маданий басылыш
Заринкуб, Абдулхусуйн, Иран элинин Исламга чейинки тарыхы, Тегеран: Амиркабир басмасы
Мухаммад, Перс сѳздүгү, Тегеран: Амиркабир басмасы
Курши, Амануллах, Иран намак, Тарыхка жана Иранга жаӊы кѳз караш, Тегеран: Нашир басмасы
Мухаммади, Али, Текаб Афшар, Тегеран: Нашир басмасы

Колдонулган адабияттар 
Дүйнѳлүк мурастардын аймактык жадыбалы
ЮНЕСКО
Iranica Vol. X, Fasc. 3, pp. 289
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86

Маданият, Архитектура