Эсенгул баатыр
Эсенгул Баатыр, Эсенгул Болот уулу (болжолу 1730–35-жылдар аралыгы–1810, азыркы Токмок шаарында) – 18-кылымдын 2-жарымында түндүк (негизинен оң канат) кыргыз урууларынын башында турган манап.

Кыскача өмүр таржымалы 
Кыргыз фольклорунда ал жөнүндө көптөгөн уламыш окуялар айтылып калган. Алардын биринде атасы 
Болот бийге энеси Таалакени Санчы сынчы сынап алып берип, ал айткан «Бош койко» баатыр Эсенгул болгон 
делет. Аны бешикте кезинде журтка унутуп кетишип, аман табылгандыгы үчүн атасы ысымын Эсенгул коёт. Эсенгулдун 
чоң атасы Мааматкул бий 18-кылымдын ортосунда Түндүк Кыргызстан аймагын калмактардан бошоткон кыргыз 
урууларынын башында турган. Эсенгул баатырдын 9 аялынан 20 эркек уулу болгон.

Ишмердиги 
Эсенгул калмактар менен болгон бул согушка жаш кезинде катышкан. Уламышта ал 16 жашында биринчи жолу жекеге чыгып, жеңишке жетишкен делет. 18-кылымдын 2-жарымынан Түштүк Жети-суу аймагынан Жуңгар калмактарын сүрүп чыгарышкан казак-кыргыздардын ортосунда жайыт талашуу чатагы ырбайт. 1771-жылы Орто Жүз казактарынын султаны Көкжал Барак (Сан Барак) кыргыздарга жортуул жасайт. Ал 
Чүйгө келип, Шамшы аркылуу Кочкорго түшкөндө Эсенгул баатыр жетектеген кыргыз аскери Барактын 17 миңге жеткен 
колун Кочкор-Атага жакын жерде талкалап, султанды өлтүрүшкөн. Бул салгылашка Эсенгул баатырдын аталаш агасы 
Черикчи Темир уулу да катышып, Эсенгул баатырга жардам берген. Эсенгул баатыр кыргыздардын чек ара жерлерин казактардан 
сактоо максатында, саяктын катаган уругун башкарган кан Садырды Кетмен-Төбөдөн Таластын оозуна көчүрүп 
келген. Улуу Жүз казактарынан жылкы тийип алып турушкан кыргыздардын саяк жана солто урууларын 
жазалоо максатында Абылай хан 1779–80-жылы кыргызга жортуулга чыккан. Ал Чүй суусунун аягындагы 
Төйүшкөн деген жерде солто уруусунун талкан уругунун жана таластык колпоч уругунун колун талкалап, 
талкандардын башкаруучусу Жайылды балдары менен чогуу өлтүргөн. Таластын башы Сарыбелдеги саяктарды 
да чапкан, Садырды баласы Доскулу менен экөөнү колго түшүрүп өлтүрткөн. Абылай ханга кыргыздардын 
каршы күрөшкөн  Эсенгул баатыр жетектеп, аны менен тынчтыкка келишүү үчүн сүйлөшүүгө солто Жамансарт уулу 
Түлөбердини элчиликке жиберген. 1785–1786-жылы казак султаны Бердикожо кыргызга кол салганда Эсенгул баатыр баштаган 
кыргыз аскери Бердикожонун колун талкалап, өзүн өлтүрүшкөн. 1786-жылы казак султаны Канкожо менен кыргыз 
башкаруучулары Эсенгул баатыр Атакенин ортосунда жарашуу жөнүндө сүйлөшүүлөр болуп, казак-кыргыз арасы тынчыган. 
Эсенгул алп денелүү адам болгон, согушта көп баатырдык көргөзгөн. Эл ичинде «чоңдугу Эсенгулдай» деген 
ылакап сөз тараган, «казык моюн Эсенгул» деп да аташкан. 1786-жылдан кийин Эсенгул тууганы Атаке 
баатыр менен чатакташып кетет. Атаке Эсенгул баатырга таарынып, Ысык-Көлгө көчүп кеткен. Эсенгул баатыр Кокон мамлекети менен да 
мамиле түзүп турган. Ал 1791-жылы уулу Кубат менен жантай уругунан Асанды Кокондун башкаруучусу Нарбото бийге элчиликке жөнөтүп, ага 18 күлүк ат тартуу берген.

Инсандар