Кейнстин крести
Кейнстин крести. Кейнстик талдоодо макроэкономиканын жалпы тең салмактуулугу дегеле улуттук продуктунун иш менен толук камсыз кыла тургандай деңгээлине шайкеш келүүгө тийиш эмес экендиги аныкталган.
 
Тең салмактуулуктун деңгээли адамдардын керектөөгө, аманатка, инвестициялоого жакындыгы менен аныкталат. Бирок бул дегеле өндүрүшкө бардык ресурстар киргизилиши керек дегенди билдирбейт. Кейнс реалдуу чыгашалар пландаштырылган чыгашалар менен бирдей болгон кезде гана экономика тең салмактуулукта турат деп эсептеген. УДПнын көрсөткүчү кош мааниде боло тургандыгын эске түшүрөлүчү: экономикалык агенттердин кирешелери жана өндүрүлгөн продукцияны сатып алуу үчүн чыгашалар. Ошондуктан өндүрүштүн көлөмү жалаң эле жалпы чыгашаларга гана эмес, товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө кеткен реалдуу чыгашаларга да барабар. Тең салмактуулуктун шарты төмөнкүдөй түргө ээ: иш жүзүндөгү чыгашалар (Ү) пландаштырылган чыгашаларга (Е) барабар болот. 45°тук жантайма бурчу болгон сызык бул шарт аткарылган чекитти белгилейт. Эгерде биз пландаштырылган чыгашалардын функциясын кошумчаласак, анда «Кейнс крестин» алабыз. Экономиканын тең салмактуулугу (е) чекитинде жетишилет.
 
Демек, Кейнс боюнча бардык ресурстар толугу менен пайдаланылган экономикада өндүрүштүн деңгээли тең салмактуулуктун чекитинен жогору жата тургандыгы келип чыгат. Бул да базар экономикасы улуттук продуктунун ушундай деңгээлинде турукташат дегенди билдирет.
 
Ал иш менен толук камсыз кылуу үчүн өтө төмөн. Иш менен толук камсыз кылуунун деңгээли Yı чекитиндеги өндүрүш көлөмүнүн учурунда камсыз кылына тургандыгы графикте көрсөтүлдү. Ал эми тең салмактуулук (е) өндүрүш көлөмүнүн деңгээлинде аныкталат. Мында каалоочулардын бардыгына иш берүү мүмкүн эмес. Ошондуктан жумушсуздуктун деңгээлиндеги үзгүлтүктү көрүп турабыз.

Башка учурду алалы. Иш менен толук камсыз болуу деңгээли тең салмактуулук деңгээлинен (е чекитинен) төмөн (Yı чекити) турат. Мындай учурда экономика жетпей турган деңгээлге умтулат. Анткени өндүрүш потенциалдык деңгээлди жогорулата албайт. Бул ушундай абалда экономикада суроо-талап туруктуу түрдө арбын болуп, көп учурда чийки заттын (сырьёнун) жана жумушчу күчүнүн тартыштыгы менен коштоло тургандыгын билдирет. Анын натыйжасы катары баалар өсө баштайт. Ошентип биз «инфляциянын үзгүлтүгү» абалында калабыз. Ушундай ахвалда пландаштырылган чыгашалар Eire барабар. Бул Yı өндүрүш деңгээлинен көбүрөөк. Анткени Eı Ү^ен көбүрөөк. Фирмалар болсо чыгаргандарынан көп сатышкан. Запастар азаят. Фирмалар жумушчуларды көбүрөөк жалдайт жана өндүрүштү көбөйтүшөт. Ошонун өзү менен улуттук дүң продуктунун өсүшүн пайда кылат. Бул процесс өндүрүштүн деңгээли пландаштырылган чыгашалардын (е чекити) деңгээлине теңелмейинче жүрө берет. Себеби мамлекеттик чыгашалар жалпы чыгашалардын компоненти болуп эсептелет. Алардын көбөйүшү кирешенин ушундай деңгээлинде пландаштырылган чыгашалар өсө тургандыгын билдирет. Эгерде мамлекеттик чыгашалар DGra өссө, анда пландаштырылган чыгашалардын сызыгы жогору карай DGra жылат. Экономикадагы тең салмактуулук А чекитинен В чекитине оошот. Жалпысынан DY DGıibi мультипликатордун чоңдугуна жогорулата тургандыгын белгилейбиз.
 
Салыктардын «кейнс крестиндеги» азайышы кирешелердин кайсы деңгээлинде болбосун пландаштырылган чыгашаларды көбөйтөт. Ушундай учурда да бюджеттик-салык саясаты кирешеге окшош (жогоруда сүрөттөлгөндөй) таасир тийгизет. Кейнстин рецепти мамлекет фискалдык саясаттын жардамы менен тең салмактуулук деңгээлин иш менен толук камсыз кылуу чекитине ооштура тургандыгында.
 
Буга эки жол менен жетишүүгө болот:
 
а) Экспансиялар - кеңейтүү саясаттары, б.а., мамлекеттик чыгашаларды көбөйтүү же салыктарды төмөндөтүү. Мамлекеттик чыгашаларды көбөйтүү - бул мамлекеттик секторду кеңейтүү же үй чарбасына дотацияларды (жардамдарды) көбөйтүү. Бул экономикада сатып алуу жөндөмдүүлүгүи өсүшүнө мүмкүндүк берет. Ал өз кезегинде өндүрүштү кеңейтүүнүн, демек, жумушсуздукту азайтуунун эсебинен сатуулардын көлөмүн көбөйтөт. Ушундай эле натыйжага салыктарды төмөндөтүүнүн эсебинен жетишүүгө боло тургандыгын жогоруда белгилегенбиз.
 
в) Рестрикциялар - инфляцияны тизгиндөө саясаттары. Бул төмөнкүлөрдүн эсебинен мүмкүн болот:
 1. Мамлекеттик чыгашаларды төмөндөтүү,
 2. Салыктарды жогорулатуу.
 
Фискалдык саясат экономиканы турукташтырууга өкмөттүк чиновниктер экономикадагы агымдарга (тенденцияларга) кунт коюу менен байкоо жүргүзүп турушкандыгынан, келечектеги өнүгүүнү ийгиликтүү алдын-ала көрүшкөндүгүнөн жана «дискрециялык фискал саясатын» ошолорго жараша жүргүзүп жатышкандыгынан гана жардам берет деген пикир болбошу керек.

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Экономика