Енисей кыргыздарынын Жуңгарияга көчүрүлүшү
Енисей кыргыздарынын Жуңгарияга көчүрүлүшү - 17-кылымдын башында Жуңгар коңтаажысы Цеван Рабдан (1699-1727) тарабынан жүргүзүлгөн саясий иш-чара. Ал Борбордук Азияда түзүлгөн саясий кырдаалды, Кытай менен Россия тараптан болгон коркунучту эске алып, Эмел-Гол дарыясынын боюндагы жана Түштүк Сибирдин көчмөн калкын (кыргыз, телеут, мингат) ордосуна жакын көчүргөн. Буга негизинен Пётр 1нин Томск, Краснояр, Кузнецк шаарынын аскер башчыларына «кыргыздарды күч менен тынчтандыргыла» деген көрсөтмөсүнө ылайык 1701-02-жылы орус аскеринин бир нече ирет жортуулу себеп болгон. Ошондуктан, орустардын Минуса ойдуңуна умтулушу кыргыздарды өзгөчө чочулатып, алар орус чыңдоолоруна каршы жортуулун күчөткөн. Мындай кырдаалды көзөмөлгө алуу үчүн Цеван Рабдан 1701-жылы орустарды кыргыздар менен жараштырууга аталаш иниси Аба-зайсаңды жөнөтөт, бирок, ал бул буйрукту аткара алган эмес. Натыйжада орустар кыргыздар мекендеген жерлерге кирип, чыңдоо курууну уланта беришкендиктен, ага жооп катары кыргыздар Абакан, Уйбат жана башка жерлерге курулган чыңдоолорго чабуул жасап, сепилдерди өрттөп, коргоочуларын туткундап турушкан. Бирок, салыштырмалуу аз сандуу кыргыздар орустардын аскер күчүнө туруштук бере алган эмес. Ушул жагдайларга байланыштуу 1703-жылы июнь айында Цеван Рабдан кыргыздарды жана кыргыздарга караган кыштымдарды Жуңгарияга көчүрүүгө буйрук берген. Кыргыздар жуңгар аскеринин көзөмөлү алдында Абакан өрөөнүндөгү Аскиз дарыясынын куймасына чогултулуп, кеч кирип, таң аткан сайын ар бир айылдын калкы санак ташты бирден таштап, санактан өтүп турушкан. Калган таштын негизинде жашынып калгандардын саны аныкталган. Абакан өрөөнүндөгү үйүлгөн дөбө таштар (обаа) ошондон калып, аны хакастар «хыргыс тастары» деп атап калышкан. 20 миңден ашуун кыргыздар жуңгар аскерлеринин көзөмөлү астында малы, үй-мүлкү менен Жуңгарияга жетишкен. Алар 4 кыргыз аскер башчысынын жетекчилиги алдында коңтаажынын ордосуна жакын жайгашып, 4000 түтүндөн турган өзгөчө кыргыз отогун (цирцзизилер) түзүшкөн. Бул отокко кыргыздар менен кошо кыштым-модар, белтир, ариндер жана башка кирген. Кыргыз аскер башчылары Корчун Еренак уулу, Тангыт Таин Эркин, Шорла Мерген Тайша жана башка жуңгар ханына кызмат кылып калышкан. Бирок, айрым орус кабарларында кыргыздарга караган кыштымдардын айрым бөлүктөрү өз жеринде калып калганы эскерилет. Кийин да алардын айрым бөлүктөрү топ-тобу менен же жалгыздап өз жерине кайтып келишкен. 1757-жылы кыргыздардын негизги бөлүгү кайтып келе жатканда Цин аскери аларга буктурмадан кол салып, кырып салган. Аман калган бөлүгү Манжурияга көчүрүлгөн. Кийин алар Фу-йү кыргыздары деген ат менен белгилүү болуп калган. 18-кылымда Россия, Цин империялары, Жуңгар хандыгынын курчоосунда енисей кыргыздары согуш, көчүрүү саясатынан кырылып, Саян-Алтайдагы үстөмдүгү аяктаган. Азыркы Түштүк-Батыш Моңголия, Тарбагатайдагы (КЭР) этностук топтор («хыргыс», «шира хыргыс», «хан хыргыс» жана башка) ошол доордон кабар берет. Енисей кыргыздарынын Жуңгарияга көчүрүлүшүнүн себеби жана жагдайы окумуштуулар тарабынан кеңири изилдене элек.
Тарых

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5