Каныккан углеводороддор
Каныккан углеводороддор (алкандар, чектүү углеводороддор) – молекуладагы көмүртек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртек калган валенттүүлүктөрү суутек атомдору менен байланышкан орг. бирикмелер. К. у. чектүү углеводороддор деген ат менен да белгилүү. К. у. эң жөнөкөйү метан CH4 (саз газы же кен газы). К. у. гомологиялык катарын метан мол-сындагы суутек атомду удаалаш метил радикалы (-CH3) менен орун алмаштыруудан алууга болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH2 – метилен тобу менен айырмаланган углеводород катары гомологиялык катар, ал эми - CH2 тобу гомологиялык айырма деп аталат. К. у. жалпы формуласы CnH2n+2. (n-мол-дагы көмүртек саны). К. у. көмүртек атому түз чынжырчасынан турса, нормалдык түзүлүштөгү, ал эми бутактанган чынжырчадан турса изоалкандар деп аталат. К. у. биринчи төрт мүчөсүнүн аты нем. окумуштуу Гофман сунушу б-ча метан –CH4, этан – C2H6, пропан – C3H8, бутан –C4H10 деп тривиалдык номенклатура б-ча аталган. Калган К. у. кийинчерээк мол-дагы көмүртек санына жараша гр. сандары пайдаланылган. Мис., C5H12 пентан (беш), C6H14 гексан (алты), C7H16 гептан (жети), C8H18 октан (сегиз); лат. сандарынан - нонан (тогуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаоктан (элүү) ж.б.у.с. Бардык эле чектүү углеводород аттары «ан» мүчөсү менен аяктагандыктан алар жалпысынан алкандар деп аталып калган. К. у. биринчи үч мүчөсү бирден гана структуралык формулага ээ. 4- мүчөсүнөн баштап изомерия кубулушуна ээ. Мол-дагы көмүртек атому санынын өсүшү менен структуралык изомерлер саны көбөйөт Мис., пентан – С5Н12 үч, гептан С7Н16 – 9, октан С8Н18 – 18, декан С10Н22 - 75 изомери бар. К.у. 1-төрт мүчөсү кадимки шартта газ, 5-мүчөсүнөн 17-мүчөсүнө чейин суюктуктар, андан жогоркулары катуу заттар. К. у. сууда өтө аз, ал эми көпчүлүк орг. эриткичтерде жакшы эрийт. А. парафиндер деген аты (лат. «parum» – «аз», «affinis» – «жөндөмдүү» деген сөздөн алынган) алар хим.реагенттерге инерттүү. Бирок өзгөчө шартта К.у. эркин радикалдар менен оңой эле реакцияга кирет. Реакция С-С же С-Н байланыштары үзүлүшү менен жүрөт. Эгер реакция С-Н байланышы үзүлүшү менен жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу менен орун алмашса орун алмашуу реакциясы, ал эми С-С байланышы үзүлүшү менен жүрсө, ажыроо реакциясы деп аталат. Мис., метанды хлорлоодон – метилхлорид – СН3Cl, метиленхлорид – СН2Сl2, хлороформ - СНCl3, нитрлөөдөн нитроалкандар ж.б. алынат. Жогорку темп-рада ысытуудан К. у. майда бөлүкчөлөргө бөлүнүп, чектүү жана чексиз углеводороддор аралашмасын пайда кылат:

К. у. мол-лык массасы канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку темп-рага туруксуз келишет

1400оС

2СН4 ¾® С2Н2+3Н2

К. у. нефти, ташкөмүр, өсүмдүктөр курамында көп. Синтездик ыкма менен да алынат. Алар-пластмассалар, синтездик каучуктар, булалар, кир кетирүүчү заттар алууда баштапкы зат катары колдонулат. Ракета жана мотор отундарынын басымдуу бөлүгүн түзөт.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 Химия