Кеңештер Бирлиги
Кеңештик Социалисттик Республикалар Бирлиги,ошондой эле КСРБ жана Кеңештер Бирлиги () — 1922-жылдан тартып 1991-жылга чейин Чыгыш Европа, Түндүк, Борбордук жана Чыгыш Азиянын кээ бир бөлүктөрүндө жайгашып, жашап келген мамлекет. КСРБ кургактыктын 1/6 бөлүгүнө жакын чоңдукту ээлеп, кулоо учурунда аянты боюнча дүйнөдөгү эң чоң мамлекет болгон. КСРБ 1917-жылга карата Орусия империясы (Финляндиясыз, Польша Падышалыгынын айрым бөлүктөрүсүз жана кээ бир башка аймактарсыз) ээлеп турган жеринде түзүлгөн.

КСРБтин 1977-жылкы Конститутциясына ылайык КСРБ көп улуттуу,социалисттиксоюздук мамлекет катары жарыяланган.

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин КСРБ Ооганстан, Венгрия, Иран, Кытай, КЭДР (1948-жылдын 9-сентябрынан тарта), Монголия, Норвегия, Польша, Румыния, Түркия, Финляндия, Чехословакия менен кургактыкта жана АКШ, Швеция жана Жапония менен сууда  чек-арасы болгон.

ССРС 1922-жылы 30-декабрьда Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасын, Украина Советтик Социалисттик Республикасын, Белорусь Советтик Социалисттик Республикасын жана Закавказ Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасын, борбору Москва шаарында жайгашкан, аткаруучулук жана соттук бийликтери менен, мыйзам чыгаруучу жана укуктук системалары менен бирбийликтүү бирдиктүү мамлекетке бириктирүү аркылуу түзүлгөн.

Республика Конститутция боюнча суверенитеттүү мамлекет болгон союздук республикалардан (ар башка жылдары 4-16 республикадан) турган. Ар бир союздук республикада Союздан эркин чыгуу укугу болгон. Союздук республикалар чет-өлкөлүк мамлекеттер менен мамиле куруу,алар менен келишимдерди түзүү, дипломат жана консульдуктар менен алмашуу, эл-аралык уюмдардын иштерине катышуу мүмкүнчүлүктөрүнө ээ болушчу. БУУнун 50 түзүүчү-мамлекеттеринин катарында ССРСтен тышкары анын эки союздук республикалары Украина ССРи жана Белорусь ССРи болгон.

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин ССРС, АКШ сымал улуу державалардан болгон. Советтер Союзу дүйнөлүк социализм ситемасынын үстүндө үстөмдүк кылып турган. Ошондой эле ССРС БУУ Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөсү болгон.

ССРСтин кулашы эки бийликтин, борбордук союздук бийликтин жана жер-жерлерде жаңы шайланып алынган бийликтин өкүлдөрүнүн ортосундагы (Жогорку Кеңештегилер, союздук республикалардын президенттери) тирешүүсү менен мүнөздөлөт. 1989-1990-жылдары Суверенитеттер парады башталган. 1991-жылы 17 мартта ССРСтин 15-республикасынын ичинен тогузунда, шайлоочулардын 2/3ү жаңыланган союзду сактап калууга добуш берген ССРСти сактап калуу тууралуу Бүткүлсоюздук референдум өткөрүлөт. Бирок союздук бийликтегилер ахыбалды туруктуулукка алып келе алышпай калат. Өзгөчө Абалдар боюнча Мамлекеттик Комитеттин (ӨАМК) ишке ашпай калган төңкөрүшүнөн кийин прибалтикалык республикалардын көзкарандысыздыгын расмий тааный баштады. Калкынын көпчүлүгү Украинанын көзкарандысыз мамлекет болушуна добуш берген Бүткүл Украина референдумунан кийин ССРСти мамлекет катары сактап калууга мүмкүнчүлүк калбай калат. Бул жөнүндө 1991-жылы 8-декабрьда үч союздуу республикалардын өкмөт башчылары: ОССФРден (Орусия Федерациясы) Ельцин, Борис Николаевич, УССрден (Украина) Кравчук, Леонид Макарович жана БССРден (Беларуссия) Шушкевич, Станислав Станиславович Көзкарандысыз Мамлекеттеринин Шериктештигин түзүү тууралуу келишимге кол коюулуп жатканда айтылган. Расмий түрдө ССРС 1991-жылы 26-декабрьда өзүнүн жашоосун токтотот. 1991-жылдын аягында Орусия Федерациясы ССР Союзунун эл аралык-укуктук карым катнаштарда  түздөн-түз улантуучу-мамлекет катары таанылып,  жана  БУУ Коопсуздук Кеңешинде ССРСтин ордун ээлеген.

Тарыхы

Түзүлүүгө шарттар (1917—1922)

ССРСтин түзүлүшү (1922—1923) 

1922 жылы 29 декабрьда ОССФР, УССР, БССР жана ЗССФР советтер съездинин делегацияларынын конференциясында ССРСти түзүү тууралуу келишимине кол коюлат. Бул документ 1922 жылы 30 декабрьда I-чи Бүткүл Союздук Советтер Съездинде делегация башчылары тарабынан кол коюлуп бекителген. ССРС Эл Комиссарлар Совети (Өкмөт) жана наркоматтар (министрликтер) 1923 жылы 6 июльда гана түзүлгөндүгүнө карабастан, 1922 жылдын 30 декабры ССРСтин түзүлгөн күнү катары эсептелет.

Формальдуу түрдө ССРСТин курамына алгач 4 союздук республикалар гана кирген, бирок кээ бир башка республикалар өз-ара келишимде болушкан, ошондуктан ССРСтин түзүлүүсүндө мамлекет аралык мамилелердин чыныгы көрүнүшү төмөнкүдөй болгон:

 Орусия ССФР
 Бухара ЭСР
 Хорезм ЭСР
 Закавказ ССФР
 Нахичеван СР
 Грузия ССР
 ССР Абхазия
 Украина ССР
 Беларусь CCP

Кийинки жылдары бул системди иреттөө жүргүзүлгөн. Бухара жана Хорезм республикалары ССР даражасына чейин жеткизилет, бирок бул даражада көп жашашкан жок, анткени Орто Азиянын улуттук-аймактык бөлүштүрүү кезинде бул мамлекеттер жоюлган. Алардын ордуна жаңы союздук республикалар жаралган. Нахичеван Советтик Социалисттик Республикасынын даражасы АССРге чейин төмөндөтүлгөн. Закавказ ССФРи бөлүктөргө бөлүнүп, ага кирген советтик социалисттик республикалар союздук стаусун алышкан, ал эми ССР Абхазиянын (Грузия менен келишимдүү)  статусу АССРге чейин төмөндөтүлгөн.

Сталиндик мезгил (1924-1953) 

Сталиндик мезгил — ССРСтин фактикалык башкаруучусу И. Ф. Сталин болуп турган, ССРС тарыхындагы мезгил. Бул мезгилдин башы ВКП(б) XIV съезди менен ВКП (б)дагы укуктук опозицияны кыйратуу (1926-1929) ортосундагы убакыт аралыгына туш келсе; аягы 1953-жылдын 5 марттындагы Сталиндин өлүмүнө туура келет. Формальдуу түрдө 1923-1940 жылдар аралыгында аткаруучу бийлик структурасында эч кандай кызмат ордун ээлебесе да,  бул мезгилдин ичинде Сталин фактикалык түрдө чоңдогон бийликке ээ болуп турган.  Сталиндик мезгилдин пропагандасы бул мезгилди «Сталиндин доору» деп атачу.

Согушка чейинки убак (1923-1941) 

 

1923-жылдын күз мезгилинен баштап, өзгөчө В. И. Лениндин өлүмүнөн кийин, мамлекеттин жетекчилигинде  бийлик үчүн болгон курч саясий күрөш башталат.  И. В. Сталин бир инсан башкарган бийликти түзүүдө колдонгон авторитардык ыкмасы бекитилет.

1920-жылдын жарымынан баштап жаңы экономикалык саясатты козголтуу, анан - индустриялаштыруу жана коллективдештирүү башталат. 1932—1933 жылдары мамлекетте 7 миллиондон ашык советтик жарандын өлүмүнө алып келген массалык ачкачылык чыга түштү.

1930-жылдардын аягына, каардуу фракциялык күрөштөн кийин Сталиндин жактоочулары башкаруучу партиянын бүткүл түзүлүштөрүн өзүнө баш ийдиришет. Мамлекетте талаптуулук менен борборлоштурулган, тоталитаритардуу коомдук түзүм түзүлөт. 

Ушул убактан баштап, алгач бийликтеги мурунку теңтайлашуучулардын сүргүнгө айдоого жана алардык жок кылууга, анан авторитаритардык системаны бекитүү үчүн, жарандык массаларды жоюууга, падышанын башкаруучулук даражасын абсолютизмге жеткирүүгө, кандайдыр сепараттык көңүлдордү жоюуга жана бүткүл жердик диктатураны орнотуу үчүн  сталиндик репрессиялардын түзүмү ишке кирет. 

Появляется система Главных Управлений лагерями , ужесточается внешняя и внутренняя политика, начинается тоталитарная экспансионная политика с вынесением неограниченных полномочий органам безопасности на завоеванных территориях и с соответствующими совершаемыми военными преступлениями (Катынский расстрел и другие). Эти же действия, по мнению просоветских историков, дают импульс к окончательному формированию единого советского общества, служат формированию советской государственности в общностную сверхдержаву, не дают западноевропейским дипломатам сформировать антисоветскую коалицию, усиливают внутреннюю сплочённость и патриотическую волю, и в конечном итоге оказывают помощь в правильной стратегической позиции Советского Союза в грядущей Второй мировой войне.

В 1939 году были заключены советско-германские договоры 1939 года (в том числе так называемый пакт Молотова-Риббентропа), поделившие сферы влияния в Европе, в соответствии с которыми ряд территорий Восточной Европы определялся как сфера интересов СССР.  В начале Второй мировой войны в 1939 году произошло присоединение к СССР входивших на тот момент в состав Польской Республики Западной Украины и Западной Белоруссии; это территориальное изменение расценивается по-разному: и как «возвращение», и как «аннексия». Уже в октябре 1939 года город Вильно Белорусской ССР был передан Литве, а часть Полесья — Украине.

В 1940 году в состав СССР вошли Эстония, Латвия, Литва, Бессарабия (аннексированная Румынией в 1918, см. Бессарабия в составе Румынии) и Северная Буковина, созданы Молдавская, Латвийская, Литовская (включая 3 района БССР, вошедших в состав Литовской ССР в 1940 году) и Эстонская ССР. Присоединение Прибалтики к СССР расценивается разными источниками как «добровольное присоединение» и как «аннексия».

В 1939 году СССР предложил Финляндии пакт о ненападении, но Финляндия отказалась. Начатая СССР после предъявления ультиматума советско-финская война (30 ноября 1939 — 12 марта 1940) нанесла удар по международному авторитету страны (СССР был исключён из Лиги наций). В связи со сравнительно большими потерями и неподготовленностью Красной Армии затянувшаяся война была закончена до разгрома Финляндии; по её итогам от Финляндии к СССР отошли Карельский перешеек, Приладожье, Салла с Куолаярви и западная часть полуострова Рыбачий. 31 марта 1940 года была образована Карело-Финская ССР (со столицей в Петрозаводске) из Карельской АССР и перешедших от Финляндии территорий (кроме п-ова Рыбачьего, перешедшего в состав Мурманской области).

ССРС Экинчи Дүйнөлүк Согушта (1941—1945) 

ССРС менен Германиянын ортосундагы кол салбоо тууралуу келишимин бузуп, 1941 жылы 22 июньда Германия Советтер Союзуна кол салат. Советтик солдаттар 1941-жылдын күз мезгилинин аягына жакын басмачыларды токтотуп, жана 1941-жылдын декабрында чабуулга каршы чабуулга өтүшөт, Москва үчүн салгылаш чечүүчү окуя болгон.  Бирок 1942-жылдын жай-күз мезгилинде душмандар мамлекет аймагынын чоңдогон бөлүгүн басып алуу менен Волгага чейин жетип келишет. 1942-жылдын декабынан баштап жана 1943 жылы согуштун нугу толугу менен бурулат; бул жерде  Сталинград жана Курск салгылаштары чечүү болгон. 1944-жылдан баштап 1945-жылдын май айына чейин советтик войсколор Германия оккупациялаган ССРСтин бардык жерлерин, ошондой эле Чыгыш Европа мамлекеттерин, жеңиштүү түрдө согушту Германияны эч талашсыз капитуляциялоо актына кол коюу менен бошотушкан.  

Советтер Союзунун бүткүл калкына согуш көптөгөн зыян тийгизет. Согуш 26,6 миллион адамдын өлүмүнө, Германия ээлеген аймактардын көп сандаган калкын ликвидация кылууга, бир жагынан - өнөр-жайдын бөлүгүн кыйратылышына, экинчи жагынан - мамлекеттин чыгыш региондорунда аскерий өнөр-жайлар потенциалынын бир кыйла түзүлүшүнө, өлкөдө чиркөө жана диний жашоонун жаралышына, бир кыйла аймактарга ээ болууга, Фашизмдин үстүндө жеңишке ээ болууга себепкер болгон.

1941—1945 жылдары катар элдер өзүнүн жашаган жерлеринен депортацияланган. 1944—1947 жж. ССРСтин курамына:
 ОССФР курамында автономдук область даражасын алган Тыва Элдик Республикасы;
 ОССФР курамына Калининград областы катары кирген, чыгыш Пруссиянын түндүк бөлүгү;
 Закарпат (Закарпат областы УССР);
 Мурман областынын круамына кирген Печенга;
 ОССФРдин Хабаров крайынын курамында алгач Түштүк Сахалин областын жана согуштан кийинки жылдары Сахалин областын түзгөн Түштүк Сахалин жана Курил аралдары.

Ошол эле убакта Беларусь ССРинин Белосток областы, Гродненск жана Брест областарынын бөлүктөрү, ошондой эле УССРдин курамындагы Львов жана Дрогобыч областарынын бөлүктөрү Польшанын курамына кирет.

Согуштан кийинки убак (1945-1953) 
Кашумча:Сталиндик мезгил

После победы в войне была осуществлена демилитаризация экономики СССР, её восстановление в районах, пострадавших от оккупации. К 1950 промышленное производство увеличилось на 73 % по сравнению с довоенным. Сельское хозяйство восстанавливалось более медленными темпами, с огромными трудностями, ошибками и просчётами. Тем не менее, уже в 1947 ситуация с продовольствием стабилизировалась, были отменены карточки на продукты питания и промышленные товары, проведена Денежная реформа, позволившая стабилизировать финансовое положение.

Вместе с казалось бы безоговорочной победой в Великой Отечественной войне в ряде регионов Советского Союза с ещё большим ожесточением возобновилась деятельность националистических организаций, в годы войны поддерживавших связи с нацистским подпольем или прямыми оккупантами, а после войны всячески противившихся приходу советской власти и выступавших, в основном, за провозглашение суверенности и самостоятельности своих территорий. Одними из самых острых взаимодействий, перешедших в активную партизанскую войну, считается прибалтийский вопрос, отстраиваемый движением Лесные братья, и украинский кризис, вызванный антисоветскими актами Украинской повстанческой армии. Устранение подобного рода военных масс завершилось лишь после смерти Сталина и началом Хрущевской оттепели.

В соответствии с решениями Ялтинской и Потсдамской конференций СССР установил контроль над соответствующими оккупационными зонами в Германии и Австрии в 1945—1949 годах. В ряде стран Восточной Европы началось установление коммунистических режимов, вследствие чего был создан военно-политический блок союзных СССР государств (социалистический лагерь, Варшавский договор) . Сразу по окончании Второй мировой войны начался период глобальной политической и идеологической конфронтации между СССР и другими социалистическими странами, с одной стороны, и странами Запада, с другой, в 1947 году получивший название холодной войны, сопровождавшийся гонкой вооружений.

Хрущевтук мезгил (1953—1964)

Туруп калуу (1964—1985)

Брежневтик мезгил (1964—1982)

Андроповтук мезгил (1982—1984)

Черненколук мезгил (1984—1985)

Кайта куруу (1985—1991)

Советтер Союзунун кулашы (1990—1991)

Кесепеттери

Кусалык

Мамлекеттик символикалары

Эл-аралык карым катнаштары

Ички саясаты

Дипломатиялык карым-катнаштары

Саясий системи

Партия

Өкмөт

Советтик лидерлер

Советтер Союзунун өкмөт башчылары

Ички коопсуздук

Укуктук жана соттук система

Экономика

Экономика тарыхы

Аскерий комунизм

Жаңы Экономикалык Саясаты

ЖЭСтин жыйынтыктары

Индустриалаштыруу

Улуу Ата-Мекендик согуш учурунда

Согуштан соң

60-70 жылдары

80-жылдары

Куралдуу күчтөрү 

Советтик Социалисттик Республикалар Союзунун Куралдуу Күчтөрү (ССРС КК) - Советтик Союздун эркиндигин жана көзкарандыгын, совет элинин тыңчтыгын коргоого багышталган, Советтик Социалисттик Республикалар Союзунун аскердик түзүлүшү. 

1946-жылдын февраль айына чейин ССРС Куралдуу Күчтөрүн Жумушчу-Дыйкан Кызыл Армиясы жана Жумушчу-Дыйкан Кызыл Флот түзүп келген. 1945-жылдын май айына Куралдуу Күчтөрүнүн жалпы саны 11,3 млн адамды түзгөн. 1946-жылдын 25-февралынан 1992-жылдын башталышына чейин ССРС Куралдуу Күчтөрү Советтик Армия деп аталып келген. Советтик Армия өзүнө Согуш-деңиз флотунан, ССРС МКК чек-ара аскерлеринен жана ССРС ИИМ ички аскерлеринен тышкары,  СМРАны, Кургактагы жөө аскерлерин, Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлерин, Согуштук-аба күчтөрүн жана башка түзүлштөрдү камтыган. ССРС ККнын бүткүл тарыхында Жогорку Башкы Командачынын кызматы эки жолу гана киргизилген. Биринчисинде ага Иосиф Сталин, ал эми экинчисинде - Михил Горбачёв дайындалган. ССРС Куралдуу Күчтөрүнүн курамына: аскердик башкаруунун борбордук органдары, Стратегиялык милдеттеги ракеттик аскерлери, Кургактагы жөө аскерлери, Согуштук-аба күчтөрү, Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлери, Согуш-деңиз флоту, Куралдуу күчтөрүнүн тылы, андан тышкары Жарандык коргонуу аскерлери, Ички аскерлери жана Чек-ара аскерлери кирген. 

1980-жылдын орто чендеринде ССРС КУралдуу Күчтөрү саны боюнча дүйнөдөгү ирилердин бири болгон.

Түрлөрү

Стратегиялык милдеттеги ракеттик аскерлери 

Дайым аскердик даярдыкта турган, ССРС Куралдуу Күчтөрүнүн негизги сокку күчү. Штаб-квартирасы Власиха шаарында жайгашкан болчу.

Стратегиялык милдеттеги ракеттик аскерлеринин Жогорку Башкы Командычылары:
 1959—1960 — М. И. Неделин, артиллериянын жогорку маршалы
 1960—1962 — К. С. Москаленко, Советтер Союзунун Маршалы
 1962—1963 — С. С. Бирюзов, Советтер Союзунун Маршалы
 1963—1972 — Н. И. Крылов,Советтер Союзунун Маршалы
 1972—1985 — В. Ф. Толубко, армия генералы, 1983-жылдан  артиллериянын жогорку маршалы
 1985—1992 — Ю. П. Максимов, армия генералы

Кургактагы жөө аскерлери 

Кургактагы жөө аскерлери (1946 жыл) — кургакта согуш аркеттерин аткарууга милдеттирилген, саны жана куралдануу түрү жана согуштук аркеттерди жүргүзүү ыкмалары менен айырмаланган ССРС Куралдуу Күчтөрүнүн түрү. Согуштук мүмкүнчүлүктөрүнө карата өзү жалгыз же Куралдуу Күчтөрдүн башка түрлөрү менен бирге, душмандардын чабуулун, аба жана деңиз десанттарын кыйратуу, алардын аймактарын ээлоо же топторун жок кылуу, орун алган аймактарын, район жана чек араны  ээлеп тура алат. 

Кургактагы жөө аскерлеринин Жогорку Башкы Командычылары:

 1946—1946 — Г. К. Жуков, Советтер Союзунун Маршалы
 1946—1950 — И. С. Конев, Советтер Союзунун Маршалы
 1955—1956 — И. С. Конев, Советтер Союзунун Маршалы
 1956—1957 — Р. Я. Малиновский, Советтер Союзунун Маршалы
 1957—1960 — А. А. Гречко, Советтер Союзунун Маршалы
 1960—1964 — В. И. Чуйков, Советтер Союзунун Маршалы
 1967—1980 — И. Г. Павловский, Армия генералы
 1980—1985 — В. И. Петров, Советтер Союзунун Маршалы
 1985—1989 — Е. Ф. Ивановский, Армия генералы
 1989—1991 — В. И. Варенников, Армия генералы
 1991—1996 — В. М. Семёнов, Армия генералы

Согуштук-аба күчтөрү 

 
Согуштук-аба күчтөрү уюштуруучулук менен авиациянын түрлөрүнөн: бомбалоочу, бомбалоочу-кыйраткыч, кыйраткыч, чалгындоочу, транспорттук, байланыш жана санитардыктан турган. Ал гана эмес, Согуштук-аба күчтөрү: фронттук, алыскы, аскер-транспорттук жана жардамчы түрлөрүнө бөлүнгөн.
Штаб-квартира Москва шаарында.

Согуштук-аба күчтөрүнүн Жогорку Башкы Командачылары:
 1921—1922 — Андрей Васильевич Сергеев, Комиссар
 1922—1923 — А. А. Знаменский,
 1923—1924 — Аркадий Павлович Розенгольц,
 1924—1931 — Пётр Ионович Баранов,
 1931—1937 — Яков Иванович Алкснис, 2-чи рангтагы Командарм (1935 жыл);
 1937—1939 — Александр Дмитриевич Локтионов, генерал-полковник;
 1939—1940 — Яков Владимирович Смушкевич, 2-чи рангтагы Командарм, 1940 жылдан тарта авиация генерал-лейтенант;
 1940—1941 — Павел Васильевич Рычагов, авиация генерал-лейтенанты;
 1941—1942 — Павел Фёдорович Жигарев, авиация генерал-лейтенанты;
 1942—1946 — Александр Александрович Новиков, авиация маршалы;, 1944-жылдан тарта — авиация Жогорку маршалы;
 1946—1949 — Константин Андреевич Вершинин, авиация маршалы;
 1949—1957 — Павел Фёдорович Жигарев, маршал авиации, с 1956 года —Авиация Жогорку  маршалы;
 1957—1969 — Константин Андреевич Вершинин, Жогорку авиация маршалы;
 1969—1984 — Павел Степанович Кутахов, авиация маршалы, 1972-жылдан тарат — Авиация Жогорку маршалы;
 1984—1990 — Александр Николаевич Ефимов, авиация маршалы;
 1990—1991 — Евгений Иванович Шапошников, авиация маршалы;

Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлери 

Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлеринин (1948-жыл) курамына: В состав войск ПВО (1948 год) входили:
 Ракета-космомтук коргонуу аскерлери;
 Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлеринин Радиотехникалык аскерлери, 1952 жыл;
 Зениттик ракета аскерлери;
 Кыйратуучу авиация (Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлеринин авиацясы);
 Атайын аскерлер.

Штаб-квартира Балашиха шаары.

Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлеринин Жогорку Башкы Командачылары:
 1948—1952 — Л. А. Говоров, Советтер Союзунун Маршалы
 1952—1953 — Н. Н. Нагорный, генерал-полковник
 1953—1954 — К. А. Вершинин, авиация маршалы
 1954—1955 — Л. А. Говоров, Советтер Союзунун Маршалы
 1955—1962 — С. С. Бирюзов, Советтер Союзунун Маршалы
 1962—1966 — В. А. Судец, Авиация Маршалы
 1966—1978 — П. Ф. Батицкий, армиия генералы, 1968-жылдан тарта Советтер Союзунун Маршалы
 1978—1987 — А. И. Колдунов, генерал-полковник, 1984-жылдан тарта Авиация Жогорку Маршалы
 1987—1991 — И. М. Третьяк, армия генералы

Согуштук-деңиз флоту 

ССРС Согуштук-аба күчтөрү уюштуруучулук менен : суу астындагы, суу үстүндөгү, деңиз авиациясынан, жээктеги ракета-артериялык аскерлерден, жана деңиз жөө аскерлеринен турган. Анын курамына булардан тышкары, Жардамчы флоттун корабль жана судналарын, атайын аскерлердин бөлүктөрүн жана ар-кандай кызмат түрлөрүн камтыган. Согштук-аба күчтөрүнүн негизги түрлөрүн суу астындагы күчтөр жана деңиз авиациясы түзгөн.

ССРС Согуштук-аба күчтөрүнө:
 Кызыл Туулуу Түндүк Флоту (1937 жыл)
 Кызыл Туулуу Тынч океан флоту (1935 жыл)
 Кызыл Туулуу Кара Деңиз флоту
 Эки Кызыл Туулуу Балтия флоту
 Кызыл Туулуу Каспий флотилиясы
 Кызыл Туулуу Ленинградтык согуштук-аба базасы кирген. 
ССРСогуштук-аба күчтөрүнүн  Коргоо Министрлигинин орун басарынын кызматын ээлеген Жогорку Башкы Командачы(командачы, Республика Деңиз күчтөрүнүн башчысы, элдик комиссар, министр) башкарган. Ага Башкы штаб жана ССРС Согуштук-аба күчтөрүнүн башкаруучулары баш ийген.

Согуштук-аба күчтөрүнүң башкы штабы - Москва шаары.

ССРС Корго Министри кызматын ээлеген, Согуштук-аба флотунун Жогорку Башкы Командачылары:
 1917—1918 — Иванов, Модест Васильевич,
 1918—1918 — Дыбенко, Павел Ефимович,
 1918—1919 — Альтфатер, Василий Михайлович, Орус Императордук флоттун контр-адмиралы,
 1917—1919 — Раскольников, Фёдор Фёдорович,
 1919—1920 — Беренс, Евгений Андреевич,
 1920—1921 — Нёмитц, Александр Васильевич,
 1921—1924 — Панцержанский, Эдуард Самуилович,
 1924—1926 — Зоф, Вячеслав Иванович,
 1926—1931 — Муклевич, Ромуальд Адамович,
 1931—1937 — Орлов, Владимир Митрофанович, 1935-жылдан тарта 1-чи рангтагы флот Флагманы;
 1937—1938 — Викторов, Михаил Владимирович, 1-чи рангтагы флот Флагманы;
 1938—1938 — Смирнов, Пётр Александрович, 1-чи рангтагы Армия комиссары;
 1938—1939 — Фриновский, Михаил Петрович, 1-чи рангтагы Командарм;
 1939—1947 — Кузнецов, Николай Герасимович, Советтер Союзунун Флот Адмиралы;
 1947—1951 — Юмашев, Иван Степанович, адмирал;
 1951—1956 — Кузнецов, Николай Герасимович, Советтер Союзунун Флот Адмиралы;
 1956—1985 — Горшков, Сергей Георгиевич, Советтер Союзунун Флот Адмиралы;
 1985—1992 — Чернавин, Владимир Николаевич, Флот Адмиралы;

Коом

Социалдык класстар

Дең соолукту сактоо

Билим берүү

Советтер Союзунун жаштары

Дин

Революциядан кийин

Согуштан кийин

Калкы 

ССРСтин 1977-жылдагы Конституциясы «жаңы тарыхый жалпылык - Совет эли» түзүлгөндүгүн жарыялаган. Орустар эң көп сандуу улут (140 млн. ад.) болгон. Аларга украиндер (40 млн.), жана беларустар жакын болгон. Чоң топторду түштүк Азия республикаларында жашаган  түрк элдери - казактар, өзбектер, түркмөндөр, кыргыздар түзүшкөн. Борбордук Азияда тажиктер жашашкан. Закавказьеде - грузиндер, армяндар, азербайжандар.  Жаңы республикаларды кошуу менен,  ССРС элдеринин үй-бүлөсүнө - литовдор, латыштар, эстондор жана молдовандар киришкен. ССРСте көп сандуу болгондор:татарлар, чуваштар, башкирлер, мордвалар,  немецтер, еврейлер жана поляктар.
ССРС калкы — 284 млн ад. (1989)

Улуттук курамы 

 ССРСтин 1989 ж. эл каттоо боюнча улуттук курамы (саны 1 млндон ашык болгон элдер):
 Калктын жалпы саны: 285 млн 742 миң 511 ад.
 Орустар — 145 млн 155 миң 489 ад. (50,8 %)
 Украиндер — 44 млн 186 миң 006 ад. (15,46 %)
 Өзбектер — 16 млн 697 миң 825 ад. (5,84 %)
 Беларустар — 10 млн 036 миң 251 ад. (3,51 %)
 Казактар — 8 млн 135 миң 818 ад. (2,85 %)
 Азербайжандар — 6 млн 770 миң 403 ад. (2,37 %)
 Татарлар — 6 млн 648 миң 760 ад. (2,33 %)
 Армяндар — 4 млн 623 миң 232 ад. (1,62 %)
 Тажиктер — 4 млн 215 миң 372 ад. (1,48 %)
 Грузиндер — 3 млн 981 миң 045 ад. (1,39 %)
 Молдавандар — 3 млн 352 миң 352 ад. (1,17 %)
 Литовтор — 3 млн 067 миң 390 ад. (1,07 %)
 Түркмөндөр — 2 млн 728 миң 965 ад. (0,96 %)
 Кыргыздар — 2 млн 528 миң 946 ад. (0,89 %)
 Немистер — 2 млн 038 миң 603 ад. (0,71 %)
 Чуваштар — 1 млн 842 миң 347 ад. (0,64 %)
 Латыштар — 1 млн 458 миң 986 ад. (0,51 %)
 Башкирлер — 1 млн 449 миң 157 ад. (0,51 %)
 Жөөтөр — 1 млн 378 миң 344 ад. (0,48 %)
 Мордвалар — 1 млн 153 тыс. 987 ад. (0,4 %)
 Поляктар — 1 млн 126 миң 334 ад. (0,39 %)
 Эстондор — 1 млн 026 миң 649 ад. (0,36 %)

Кошумча кароого:
 ССРСтеги эл каттоолор тууралуу
 ССРС этностук курамы тууралуу (1989-жылга карата)
 ССРС республикаларындагы чоң этностук топтор тууралуу (1979-жылга карата)
 Тилдүү уруулар жана тобтор (1979-жылга карата)

Тилдер 

ССРС жүз жыйырмадан ашык тилдүү, көп улуттуу мамлекет болгон. Расмий түрдө ССРС тили катары, Советтик Союздун аймагында жашап, анын аймагынан тышкары жакта өзүнчө мамлекеттик түзүлүшүнө ээ эмес, ССРС элдеринин тилдеринин тизмеси болгон.

Формалдуу түрдө 1990-жылга чейин ССРСте расмий же мамлекеттик тилдер (Армения менен Грузиядан тышкары) болгон эмес. ССРСтин бардык тилдери бирдей укукка ээ болушчу. ССРСтин 24.04.1990-жылдагы «ССРС элдеринин тилдери тууралуу» мыйзам, орус-тилин ССРСтин расмий тили катары белгилеген.  Иш жүзүндө, албетте, орус-тили улут аралык баарлашуу тили болуп, башка тилдер өзүнүн толук түрдө укугунда жана кызматында бирдей укукка ээ болчу эмес.

Маданият

Театр

Музыка

Кинематограф

ММК

Адабият

Майрамдар

Туризм

Транспорт

Авиация

Трубопроводдор

Темир жол транспорту

Метро

Автоунаа менен ташуу кызматтары

Суу транспорту

География 

22 400 000 квадраттык километр аянтты ээлеп, Советтер Союзу дүйнөнүн ири мамлекети болгон. Ал кургактын алтынчы бөлүгүн ээлеп турган, жана анын өлчөмү Түндүк Америка менен бирдей чоңдукта болгон. Европа бөлүгү өлкөнүн төрттөн бирин түзүп, анын маданияттуу жана экономикалык борбору болуп келген.  Азия бөлүгүндө (чыгыштан Тынч океанга чейин  жана Ооганстан түштүк чек-арасына чейин)  калк азыраак отурукташкан болчу. Советтер Союзунун чыгыштан батышка чейинки узундугу (11 саат арлыктан өткөн) 10 000 км жана түндүктөн түштүккө карай 7200 кмди түзгөн. Өлкөнүн аймагында беш климаттык чөлкөм жайгашкан.

Советтер Союзу дүйнөдөгү эң узун (60 000 кмден ашык) чегара тилкесин ээлеп, Норвегия, Финляндия, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румыния, Түркия, Иран, Ооганстан, Кытай, Норвегия, Монголия, Түндүк Корея, Жапония жана АКШ өңдүү мамлекеттер менен чектешкен (1945-жылдан 1991-жылга чейин).

Советтер Союзунун эң узун дарыялары Обь менен Иртыш (5410 км) болгон. Эң бийик тоо — Коммунизм чокусу (7495 м) Тажикстанда жайгашкан. Андан тышкары ССРСтин аймагында дүйнөдөгү эң ири деңиз — Каспий (Иран менен бирге)  жана дүйнөдөгү эң чоң жана эң терең тузсуз суулу көл  — Байкал жайгашкан.

Климат

Урбанизациялоо

Расширение

Административдик-аймактык бөлүнүшү 

Советтер Союзунун жалпы аянты 1991-жылга карата 22,4 млн км² түзгөн.

Алгач, ССРСти түзүү келишимине (1922-жыл 30-декабрь) ылайык ССРСтин курамына төмөнкү мамлекеттер:
 Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы
 Украина Советтик Социалисттик Республикасы
 Белорусь Советтик Социалисттик Республикасы (1922-жылга чейин - Социалисттик Советтик Беларуссия Республикасы, ССБР)
 Закавказ  Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы 
кирген.

1924-жылы 27-октябрьда ССРСтин курамына  ОССФРдин жана Бухара Советтик Социалисттик Республикасынын курамынан бөлүнүп чыккан Түркмөн Советтик Социалисттик Республикасы коушлган. 

1925-жылы 13-майда ССРСтин курамына ОССФРдин, Бухара Советтик Социалисттик Республикасынын жана Хива хандыгынан бөлүнүп чыккан Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы кирет.

1929-жылы 5-декабрьда ССРСтин курамына 1929-жылы 16-октябрьда Өзбек ССРинен бөлүнүп чыккан Тажик Советтик Социалисттик Республикасы кирген.

1936-жылы 5-декабрьда ССРСтин курамына Закавказ Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасынын курамынан бөлүнүп чыккан Азербайжан Советтик Социалисттик Республикасы, Армения Советтик Социалисттик Республикасы жана Грузия Советтик Социалисттик Республикасы кошулат. Алар менен бирге ОССФРдин курамынан бөлүнүп чыккан  Казак Советтик Социалисттик Республикасы жана Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы кошулушкан. 

1940-жылы ССРСтин курамына Карел-Финдик Советтик Социалисттик Республикасы, Молдова Советтик Социалисттик Республикасы, Литва Советтик Социалисттик Республикасы, Латвия Советтик Социалисттик Республикасы жана Эстон Советтик Социалисттик Республикасы бириктирилген.

1956-жылы Карел-Финдик Советтик Социалисттик Республикасы ОССФРдин курамындагы Карел Автономдук Советтик Социалисттик Республикасы болуп өзгөртүлөт.

1991-жылы 6-сентябрьда ССРС Жогорку Кеңеши Литва ССРдин, Латвия ССРдин жана Эстония ССРдин Советтер Союзунун курамынан чыккандыгын тастыктайт. 

1991-жылы 25-декабрьда ССРС президенти  М. С. Горбачёв өз калоосу менен отставкага кетет. ССРС мамлекеттик түзүлүштөрү өзүнөн өзү жоюулуп жок болушат.

Ири республикалар өз учурда АССРге, АОго жана областтарга бөлүнгөн. Латвия ССРи, Литва ССРи, Эстон ССРи (1952-жылга чейин жана 1953-жылдан кийин); Түркмөн ССРи (1963-жылдан 1970-жылга чейин), Молова ССРи жана Армения ССРи райондорго гана бөлүнгөн.

ОССФРдин курамына крайлар, ал эми крайлардын курамына - автономдук областтар кирген. ООСФР областтарынын жана крайларынын курамына ошондой эле улут округтары (кийинчереек АО болуп аталгандар) кирген. Андан сырткары Советтери кээ бир ыйгарым укукка ээ болгон,  1977-жылга чейин конституцияда статусу тууралуу эскерилбеген республикалык баш ийүүдөгү шаарлар болгон.

Кээ бир союздук республикалардын (ОССФР, УССР, Грузия Советтик Социалисттик Республикасы, Азербайжан Советтик Социалисттик Республикасы, Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы, Тажик Советтик Социалисттик Республикасы) курамына Автономдук Советтик Социалисттик Республикалар (АССР) жана автономдук областтар (АО) кирген. 

Жогоруда айтылган административдик-аймактык бирдиктер областтык, крайдык жана республикалык баш ийүүдөгү райондорго жана шаарларга бөлүнгөн.

Кошумча кароого:
 ССРС административдик-аймактык бөлүнүшү
 ССРС жоюлган жана башкача аталган реиондордун тизмеси
 ОССФР административдик-аймактык бөлүнүшү
 Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы
 Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы
 ССРС республикалар тизмеси

Спорт 

Olympiaraha 1980 olympialaisista
Советские спортсмены, дела шли не очень хорошо во многих видах спорта, и, например, хоккей, lentopallossa, wr, voimistelussa и вес подъемное страна десятилетиями почти полностью подавляющих.[94]
Советский Союз принял участие впервые на Олимпийских играх в 1952 года в Хельсинки, и всего Советского Союза, собрались в olympialaisista 473 золото, 376 серебра и 355 из бронзы.[95] Год 1980 kesäolympialaiset в Москве состоялась, но по большей части современной западной boikotoi соревнований в знак протеста против Советского Союза деятельности Афганистан. Аналогичным образом, Советский Союз liittolaismaineen boikotoi рядом коммерческих Лос-Анджелес рас.
Когда Советский Союз распался, 12 разведенных стран спортсмены соревновались в летних Олимпийских играх 1992 в Барселоне соединенные с командой, которая часто назначается Содружества Независимых Государств joukkueeksi, даже если Грузия в то время не была частью IVYä (земля, однако, был членом 1993-2008. Команда, показавшая в год зимних Олимпийских игр Albertvillessä. Где kesäkisoissa приехали спортсмены из всех 11 тогда IVYn государств-членов и Грузии, так talvikisoissa команда спортсменов пришли только шесть бывших neuvostotasavallasta, которые были в Армении, Казахстана, Узбекистана, Украины, Беларуси и России. Страны Прибалтики-Эстония, Латвия и Литва были не IVYyn и соревновались, как только Олимпийских игр 1992 года в качестве joukkueinaan. Большинство международных пактов падения Советского Союза seuraajavaltioksi России, но и многих других бывших neuvostotasavallat были все еще в сильной lajeissaan, таких как, например, Литва баскетбол. Особенно командные виды спорта, это значит, что конкуренция kiristymistä: например, хоккей в 2006 году чемпионат гонок участие в российских кроме того, целых четыре больше neuvostotasavaltaa.

Футбол 
Хотя Советский Союз не достиг соревнования на Кубок мира по футболу год 1966 четвертое место для лучших результатов, завоевали страну, тем не менее, 1960 Чемпионат Европыи в более поздние годы он завоевал три серебряные два olympiakullan и два olympiapronssin. Seuratasolla Динамо Киев выиграл европейский Кубок обладателей кубков два раза и "Динамо " Тбилиси один раз. Также "Динамо " Москва есть же в финале Кубка игры плей-офф. Киевское " Динамо " успехов и Советского Союза в 1988 году EM завоевал серебряную медаль в фоновом режиме была ukrainalaisvalmentaja Валерий Лобановский и его применимость геймплей.

Баскетбол 
Международный турнир по баскетболу Советского Союза было то, hallinneen США за почти как ясно номер два, который завоевал две золотые медали и заняла должен каждый osallistumiskerrallaan. Баскетбол Мм-конкурсы успех был так хорош, и Советский Союз был трехкратным чемпионом мира. Европейские страны собрали в общей сложности 14.[96]

Хоккей 
Советский Союз управлял международной хоккейной в течение многих лет, безусловно, завоевав восемь золотых медали (с четвертого хотя olympialipun ниже) и 22 чемпионатах мира. Так как Олимпийские игры Мм-kilpailuissakin страны заняла должен каждый osallistumiskerrallaan и получил в общей сложности 10 Олимпия и 34 мм-медали. Сборная красного peliasujen, Финляндии стали называть Советский Союз edustusjoukkuetta ”Punakoneeksi”. Seurajoukkuetasolla часто лучшее время joukkueeksi оценили Московский ЦСКА выиграл Кубок европейских чемпионов в 20 раз и том же городе Крыльями Советов один раз.[97]

Волейбол 
Советский Союз мужчины lentopallomaajoukkue по-прежнему наиболее успешных в мире lentopallomaajoukkue. Он выиграл три золотые медали, шесть мм-золото, а двенадцать умножить на EM- " золото " и четыре раза в Кубке мира. Кроме того, команда дошла до одиннадцати других медалей arvokilpailuista. Команда из наиболее известных игроков были, в частности, Viljar Лура, Олег Молибога, и Юрий Сапега. Команды тренировал в частности, Vjatšeslav Платонов, который тренировал позже в его карьере, и в Финляндии.[98]

Кошумча кароого 

 Советтер
 ССРС ачууларынын мамлекеттик реестри
 ССРС союздук республикаларынын тизмеси
 ССРС Конституциясы
 ССРС дипломаттык карым-катнаштары
 Совет эли
 ССРС жаранынын паспорту
 ССРС унаа номерлери
 ССРС тилдери
 Совет мөөрү
 ССРСдеги цензура
 ССРСдеги товар тартыштыгы
 Советология/Кремленология
 ССРСдеги адам укутары
 ССРСдеги укук коргоо кыймылдар
 ССРСдеги репрессиялар

 ССРСти сактап калуу жөнүндөгү бүткүл союздук референдуму
 Көзкарандысыз мамлекеттердин шериктештиги
 Суверенитеттүү Мамлекеттердин Союзу
 Постсоветтик аймак
 ССРСке болгон кусалык

Адабият 
 Союз Советских Социалистических Республик — Горная энциклопедия
 Семёнов Ю .И. Россия: что с ней случилось в XX веке
 Боффа, Джузеппе. От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994
 Грэхэм, Лорен. Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе
 Подборка статей и книг на сайте журнала «Скепсис»
 История СССР (1917—1991)
 История Советской России 20-х гг.
 Шейла Фицпатрик «Повседневный сталинизм. Социальная история Советской России в 30-е годы»; пер. с англ.; 2-е изд.— М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН); 2008. — 336 с. — ISBN 978-5-8243-1009-2
 Александр Барсенков «Введение в современную историю России. 1985—1991 годы»
 Рудольф Пихоя «Советский Союз: История власти»

Шилтемелер

Эскертүүлөр 

 
Советтик республикалар
1922-жылы пайда болгон
1991-жылы жоюлган
Социалисттик өлкөлөр