Дүйнө-и. Валлерштейн системасы жана заманбап экономикалык система


Дүйнө-и. Валлерштейн системасы жана заманбап экономикалык система 
Дүйнө-Системалык анализ же дүйнө-системалык теория, социалдык эволюция теориялары баарынан мурда алардын системаларын эмес, айрым коомдордун өнүгүшүн караган мурунку социологиялык ыкмалардан айырмаланып, айрым коомдордун эмес, коомдордун системаларынын социалдык эволюциясын изилдейт. Мында дүйнө-цивилизацияга окшош системалуу мамиле, бирок бир цивилизацияны камтыган социалдык системалардын эволюциясын гана эмес, бир нече цивилизацияны же дүйнөдөгү бардык цивилизацияларды камтыган системаларды изилдөө менен бир аз алдыга жылат. Бул ыкманы 1970-жылдары А. Г. Франк, с. Амин, Дж. Аррига жана башкалар. Эң белгилүү версия и.Валлерштейн тарабынан иштелип чыккан. Роза Люксембургду көрсөткөн дүйнөлүк системанын анализинин башталышы.

Ф. Броделдин Мамилеси 
Фернан Бродел, адатта, анын пайдубалын түптөгөн мир-системалуу мамиленин эң маанилүү прекурсору катары каралат. Ошондуктан, Мир-системаларды анализдөө боюнча алдыңкы борбордун (Нью-Йорк штатынын университетинин Бингэмптон шаарында) Фернан Броделдин аты болушу бекеринен эмес. Бродель бардык коомдорду байланыштырган "дүйнө экономикасы" жөнүндө жазган. Анын өзүнүн борбору бар (өзүнүн" супер шаары " менен; ВООХ кылым ал Венеция болгон, кийинчерээк борбор фландрияга жана Англияга, ал жерден цв кылым Нью — Йоркко көчүп кеткен), кичинекей, бирок өнүккөн коомдор жана четки периферия. Бул учурда, соода байланыш бирдиктүү макроэкономикалык мейкиндикте ар түрдүү региондорду жана маданиятты байланыштырат.

И. Валлерштейндин Мамилеси 
Мир-системалык анализдин эң кеңири таралган версиясы Иммануил Валлерштейн тарабынан иштелип чыккан. Валлерштейндин айтымында, заманбап дүйнө системасы "узун кылым" (болжол менен 1450-1650) деп аталып, акырындык менен бүт дүйнөнү каптады. Ушул убакка чейин дүйнөдө бир эле учурда көптөгөн "тарыхый системалар" ("коомду"алмаштырган термин) болгон. Бул" тарыхый системалар " Валлерштейн эки түргө бөлүнөт: минисистемалар жана тынчтык системалары (дүйнө экономикалары жана тынчтык империялары).

Минисистемалар алгачкы коомдорго мүнөздүү болгон. Алар" мейкиндикте кичинекей", убакыттын өтүшү менен салыштырмалуу кыска, маданий жана башкаруу структуралары боюнча бир тектүү, алмашуу мамилелерине негизделген.

Тынчтык системалары татаал агрардык коомдорго мүнөздүү.

Тынчтык экономикалары белгилүү бир өнүгүп келе жаткан бирдиктер катары иш алып барган, бирок бирдиктүү саясий уюмга кошулбаган тыгыз экономикалык байланыштар менен Бириккен коомдордун системалары. Феодалдык Европа капиталисттик дүйнө-экономикага айланат. Бүткүл заманбап дүйнө бир гана дүйнө-система — капиталисттик дүйнөлүк экономика. Капиталисттик дүйнө - система ядродон (Батыштын эң өнүккөн мамлекеттери), жарым — перифериядан (ИЧИНДЕЭКИНЧИ кылым социалисттик өлкөлөр) жана перифериядан (үчүнчү дүйнө) турат. Ядронун тарыхы-гегемония үчүн күрөштүн тарыхы.

Тынчтык империялары провинциялардан жана басып алынган колониялардан салык (салык) алуу менен мүнөздөлөт. Бул "маданий" үлгүлөрдүн ар түрдүүлүгүн камтыган кеңири саясий структуралар. Тынчтык империяларын ядро жана периферия деп бөлүүгө болбойт, анткени мамлекеттик борбор жана анын колониялары бир бүтүн.

Валлерштейндин айтымында, бардык капитализмге чейинки тынчтык экономикалары бир мамлекеттин бийлиги астында саясий биригүү аркылуу эртеби-кечпи тынчтык империяларына айланган. Бул эрежеден тышкары, орто кылымдагы Европа дүйнөсү-дүйнө империясына эмес, Заманбап капиталисттик дүйнө тутумуна айланган экономика.

Келечекке байланыштуу Валлерштейн перифериясыз ядро курууга болот деген модернизация теориясын четке какты.

Афроевразиялык дүйнө системасынын эволюциясынын негизги окуяларына кыскача сереп 
Агрардык революция башталганда коомдордун биригиши жөнүндө айтууга болот. Биздин заманга чейинки миң жыл ичинде Жакынкы Чыгышта мал чарбачылыгы жана дыйканчылык жайылып, коомдордун жана калктуу конуштардын мындай өзгөрүүлөрүндө алардын өнүгүү деңгээли өзгөрөт. Маданий, маалыматтык жана соода байланыштары түзүлө баштады. Биздин заманга чейин мин.Жакынкы Чыгышта көптөгөн шаарлар пайда боло баштады. Жазуу пайда боло баштайт, ирригациялык дыйканчылыкка жана жер иштетүүнүн жаңы технологиясына өтүү ишке ашырылууда. Ушул негизде биринчи мамлекеттер жана цивилизациялар пайда болот. Бул убакыт тилкеси дээрлик бардык жерде жаңы технологиялар: соко, ат жабдыктары, дөңгөлөк, карапа дөңгөлөктөрү жетиштүү синхрондуу түрдө киргизиле баштады. Жез жана коло пайда болгондо, бул материалдар аскердик мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүүгө мүмкүндүк берди, биринчилик үчүн күрөш башталды. Саясий карта дайыма көчмөндөрдүн басып алууларынан улам өзгөрүп турат. Жаңы цивилизация борборлору пайда болуп, өнүгүп келе жатат. Ыраакы Чыгышта жаңы дүйнө пайда болот-системалык борбор.

Климаттын өзгөрүшүнөн жана ээр, Үзөңгү ж.б. сыяктуу техникалык инновациялардын натыйжасында, аттар менен узак аралыкка жылып, тез арада мобилдүү армияга айланган көчмөн коомдун жаңы түрү түзүлүүдө. Натыйжада Евразия талааларынын чоң массиви дүйнө-системанын көчмөн перифериясы болуп калды.

Биздин замандын биринчи кылымдарында варвар перифериясынын элдеринин ар кандай миграцияларынан жана аскердик басып алууларынан улам, дүйнөгө маданий жана этникалык көрүнүш-система абдан өзгөргөн.

Эң маанилүү дүйнө-системалуу окуялар Индиядан Европага татымал соода каналын ачууга мүмкүндүк берген Крест жортуулдары болгон. Чоң көлөмдөгү Монгол империясынын түзүлүшү ВОИ в. европага белгилүү бир инновация агымын алып келди жана Кытайдан Европага эң чоң жана эффективдүү соода жолун түздү. Дагы бир маанилүү окуя мусулмандардын бийлигин орнотуу жана калктын жарым-жартылай исламдашуусу аркылуу түштүк Индиянын тынчтык системасынын башка бөлүктөрү менен тыгыз мамиледе болушу болду.

Жаңы саясий аскердик күч пайда болду — Осмон империясы, бул аймакта Египеттин мамлюктарынын бийлигин алмаштырган. Түрктөр болсо левантий татымал соодасын жаап, Индияга деңиз жолун издөөнү тездетишкен. Ошондой эле дүйнө системасын кеңейтүү африкалык багытын белгилей кетүү керек. Египет (Түндүк — Чыгыш Африка) цивилизациянын эң маанилүү аймактарынын бири, дыйканчылык, мезгилдер-дүйнө системасынын маанилүү борборлорунун бири болгон. Түндүк-Чыгыш Африка, Рим жана Карфаген аракеттеринин натыйжасында тынчтык системасы Африканын түштүгүнө жана батышына акырындык менен илгерилей баштады. Ошондой эле миграция жана инновациялардын диффузиясы жөнүндө унутпаш керек. Африканын айланасында Индияга деңиз жолунун ачылышынын натыйжасында дээрлик бүт континент Европа экономикасы менен байланышкан. Бирок ичинде болгон кээ бир райондор глобалдык байланыштарга СХОТ в аягында гана, ал тургай в смде да киргизилген, башкача айтканда, Алар дүйнө системасына кошулган.

Шилтемелер 

https://nrozov.nsu.ru/rpha/papers/geoecon/waller.htm

https://proshloe.com/mir-sistema-vallerstajna.html