Еренак-бек
Еренак-бек (Ярнак, Яранак, Ереняк) кыргыз баатыры жана мамлекеттик-саясий ишмер. 1660-1687-жж. Сибирь кыргыздарын башкарган көрүнүктүү мамлекеттик жетекчилерден болгон. Ал Алтысар беги Ишей-Мергендин уулу, Номчи-бектин небереси эле. Анын улуу агасы Айкан Юрукту аманат туткун катары Москвада билим алып, Иван деген ат менен чокундурулган. Ал Красноярга келип бир тууганы Еренакка каршы бир нече аскердик жүрүш жасаган. Еренак-бектин Чакун, Харгин, Шам аттуу үч уулу болгон. 17-к. жунгар жана монгол башкаруучулары кыргыздын айрым бектери менен куда-сөөк катары байланышта болушкан. Еренак өтө каардуу, кара мүртөз, өжөр инсан болгон дешет. Өзгөчө чыккынчыларды өтө каардуу кыйноолорго алган, дарактарга кере байлап, казандагы кайнак сууга салып, көздөрүн оюп салууга жана башка ушундай сыяктуу жазалоолорго буйрук берчү экен. Еренактын каардуу бийлиги астында бытыранды болгон кыргыз улустарын жана кыштым аймактарын «Кыргыз өлкөсү», «Кыргыз жери» этносаясий бирикмесине айланткан. 1666-ж. Краснояр воеводасынын катында «князь Еренак кыргыздагы Конгурайда көчүп жүрөт» деп жазат. Ал жыйырма жылдан ашык убакыт бою Красноярск, Кузнецк, Томск, Енисейка жана көптөгөн орус кыштактарына коркунуч туудуруп турган. Еренактын бүткүл күч-аракети «Кыргыз өлкөсүнүн» Түштүк Сибирдеги ордун сактап турууга жумшалган. Бул мезгилде Кыргыз улустарынын чектерин жаңы кошуна болуп калган Орусия менен белгилөөнүн татаал маселелери бар эле. Еренак кыргыздардын экономикалык кубаттуулугун камсыз кылып турган кыштымдардын жерлерин өзгөчө өжөрлүк менен коргогон. Еренак-бек тышкы саясатында антиорусиялык тургуда болуп, көбүн эсе Жунгариянын колдоосуна ыктаган. Еренактын атчан аскерлери капысынан Кузнецкиде, бирде Красноярск чыңдоолорунун айланасында пайда болуп турушкан. Кыргыз атчандарынын өтө ылдамдык менен жүрүүсү алардын жеңил куралдануусу менен байланыштуу болгон. Өзгөчө, орустар көп келип, ургаалдуу түрдө отурукташып жаткан орус кыштактарына тез-тез сокку урулуп турган. Сеңге-Тайша менен Еренак тарабынан 1667-ж. Красноярскиге жасалган чабуулда казак-орустар үчүн оор жоготууларды алып келген. 375 кишиден турган аскер бөлүгү оор жоготууга учураган (39 адам өлгөн, 203 адам жарадар болуп, 49 туткунга алынган). Еренак-бек орус чыңдоолорунун курулушу менен өтө зор коркунучтун келип чыгаарына көрөгөчтүк менен түшүнгөн. Орус бийликтерине: «Эгерде Абаканга чыңдоо курсаңар, анда биз өз жерибизди акыркы балабызга чейин коргоого даярбыз», - деп билдирүү жасаган. 1675-ж. Красноярдык казак- орустар Кыргыз жеринин так ортосунда, Абакан дарыясынын куймасындагы Тагар аралына чыңдоо салышат. Еренак бул курулушту курчоого алып, өрттөп жиберет. Андан кийин Еренак-бек Ачын жана Кан чыңдоолорун талкалап салат. Ал Орусиялык тууларды, аскер замбиректерин олжо катары колго түшүрүп алган. 17-к. экинчи жарымында Цинь империясы монгол хандыктарын баш ийдирип, аларды жунгарларга (калмактарга) каршы тукурган. 1687-ж. монголдор менен согушта Галдан Бошокту-хан Кыргыз өлкөсүнөн толуктоолор алуу үчүн аскер чакырат. Еренак-бек өзүнүн кошууну менен Алтайдагы Чулушман дарыясынын жогорку агымына жакындап келгенде, дал ушул жерде трагедиялуу окуялар болуп өтөт. Кыргыз өлкөсүнөн Телең көлүнө чейин кыргыз аскерлери беш күн жол жүрүшкөн. Еренактын колу 600 адамды түзгөн. Чулушман дарыясынын өрөөнүндө Эрдене Контайзи башында турган монголдор буктурма коюп тосуп алышкан. Беттешүү учурунда 300дөн ашуун кыргыз жоокери, анын ичинен Алтыр улусунан 150 адам курман болушат. Алтыр улусунун жоокерлери Тоин-Эркенин жетекчилиги менен Еренактын артынан аттанып чыгышкан эле. Бирок алар беттешүү болуп өткөн жерге кечигип калышкан. Бул кара калмактар менен болгон кармашууда 5 миң саяндар, кыргыздар, 2 миң монгол аскерлери набыт болушкан. Согуш талаасында Еренак, кичүү уулу Шам, эки өгөй уулу курман болушат. 1688-ж. Алтай жүрүшүнө катышкан кызылдын жасоолу Откул орус бийликтерине «монголдор менен беттешүүдөн кийин Кыргыз жерине 30дай гана адам кайтып келди», - деп кабар айткан.

Колдонулган адабияттар
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

Этнография