Суфражизм
Суфражизм (французча suffrage - шайлоо укугу), 20-кылымдын башында аялдарга саясий укуктарды (биринчи ирээтте шайлоо укугун) берүүнү максат кылган коомдук-саясий кыймыл. Суфражисттер - аялдар үчүн шайлоо укуктарын талап кылган кыймылдын мүчөлөрү. Ошондой эле, суфражисттер экономикалык жана саясий жашоодо аялдарды басмырлоого каршы чыгышкан. Алар радикалдуу ыкмаларды колдонуу менен күрөш жүргүзүүгө мүмкүн деп эсептешкен.

Суфражисттик кыймылдын тарыхы 
Суфражисттик кыймылдар XIX кылымдын аягында - XX кылымдын башында, өзгөчө Улуу Британияда жана АКШда кеңири жайыла баштаган. Бул кыймылдын активисттери жарандык баш ийбөөнүн агрессивдүү ыкмаларын активдүү колдонушкан: алар өздөрүн дарбазага чынжыр менен байлашкан, темир жолго отуруп, жол тосушкан, демонстрацияларды өткөрүшкөн жана баннерлерди көтөрүп көчөдө турушкан.

Эммелин Панкхёрст башында турган британдык аялдардын коомдук-саясий биримдигинин активисттери митингдерди жана чогулуштарды уюштуруп гана тим болушкан эмес. Алар коюлган талаптарын ишке ашыруу үчүн Британиянын саясий маданияты үчүн салттуу эмес ыкмаларды да колдонушкан, мисалы, суфражисттер өкмөттүк имараттардын айнектерин сындырышкан, саясий оппоненттеринин үйлөрүн өрттөшкөн, полиция менен кагылышууларды атайын жаратышкан, ал эми абакка камалган учурларда ачкачылык жарыялап турушкан.

Улуу Британияда суфражисттер 
Суфражист термин 1903-жылы Эммелин Панкхёрст тарабынан негизделген британдык аялдардын коомдук-саясий биримдигинин (WSPU) мүчөлөрүнө тиешелүү болгон деп эсептелинет. Бул биримдикке жалаң гана аялдар мүчөлүккө кабыл алынган. Кыймылдын негизги өзгөчөлүгү - анын жарандык баш ийбөө позициясы чечкиндүү иш-аракеттер менен коштолгон.

XIX кылымдын аягында айрым өлкөлөрдө аялдар шайлоого катышуу укуктарына ээ боло башташкан. 1893-жылы Жаңы Зеландия өз алдынча өлкөлөрдүн ичинен биринчилерден болуп, 21 жаштан өткөн аялдарга шайлоо укугун берген.  Ал эми 1903-жылы Британияда аялдарга шайлоо укуктарын берүүдөн баш тартылганда, кыймылдын негиздөөчүсү Эммелин Панкхёрст “ишти аялдар өздөрү колго алганын” билдирет.  WSPU  кыймылынын урааны “Сөздөн-ишке!” болуп калат. Суфражисттер саясатчылардын артынан аңдууга түшүшкөн, полиция менен кагылыш учурунда сексуалдык ыдык көрсөтүүлөргө кабылышкан, тепкичтерге өздөрүн чынжыр менен байлап коюшкан, терезелерди сындырышкан, почта кутучаларын, бош имараттарды жардырышкан, чиркөөлөргө жана алардын мүлктөрүнө зыян келтирүү үчүн жардыргычтарды орнотушкан, мына ушундай аракеттери менен суфражисттер массалык маалымат каражаттарында шылдыңга жана жектөөгө туш болушкан. Түрмөгө камалгандар ачкалык жарыялашкан, суфражисттердин бул аракетине жооп кылып, өкмөт аларды күчтөп тамактандырууга өткөн. Мындай күч менен тамактандырууга алгачкылардан болуп Эвалин Хильда Беркитт дуушар болгон. Ал эми 1903-жылы жарыш учурунда суфражист Эмили Девисон  королго тиешелүү аттын алдынан чуркап чыгат. Натыйжада, активист каза болот.  Бул тууралуу дүйнөлүк басылмалар негизги бетке жазып чыгарышкан. WSPU өнөктүгү суфражисттик кыймыл ичинде ар кандай деңгээлде колдоого ээ болгон. Айрым топтор кыймыл ичинен бөлүнүп чыга башташкан,  ал эми WSPU кыймылынын мындай активдүү аракеттерин колдобогон да мүчөлөрү болгон.

Суфражисттердин өнөктүгү 1914-жылы Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда убактылуу токтогон.  Согуштан кийин  Улуу Британияда “1918-жылдагы элдик өкүлчүлүк тууралуу мыйзам” жарыяланып, мүлк боюнча айрым бир талаптарга жооп берген, жашы 30 дан ашкан аялдарга шайлоо укугу берилип баштаган. Туура 10 жыл өткөн соң, “1918-жылдагы элдик өкүлчүлүк тууралуу мыйзам”  21 жаштан жогору болгон бардык аялдарга шайлоо укуктарын берген. Натыйжада, аялдар эркектер менен теңме-тең шайлоо укуктарына ээ болушкан.

Аялдардын  коомдук-саясий биримдигинин иш-чаралары (WPSU) 
1905-жылы Манчестрде өткөн саясий митингде атактуу либерал саясатчылар Уинстон Черчилл жана Эдвард Грей эл алдына чыгып сүйлөп жаткан учурларында, Кристабель Панкхёрст жана фабрика жумушчусу Энни Кенни саясатчыларга аялдардын саясий укуктары тууралуу суроолорун беришип, саясатчыларга тоскоолдук жаратышат. Качан гана алар “Аялдар үчүн добуш берүү” деп жазылган плакаттарын алып чыгышканда, активисттерди “полицияга кол салды” деген айып менен камака алышкан. Панкхёрст жана Кенни сот алдында айып пул төлөөдөн баш тартышат,  активисттер алардын иши коомчулукка жайылышы үчүн түрмөгө отурууну чечишет.

1908-жылы июлда WSPU Манчестердин жанындагы Хитон паркында чоң демонстрация уюштуруп, спикерлер 13 ар башка жерлерде, анын ичинде Эммелин, Кристабел жана Адела Панкхёрст эл алдында чыгып сүйлөшкөн. Бул тууралуу “Manchester Guardian” басылмасы төмөнкүдөй жазган:

“Аялдардын шайлоо укуктары үчүн кыймылдын тарапташтары аялдардын коомдук-саясий биримдигин уюштурган Хитон-парктагы кечээки демонстрацияны кандайдыр бир триумф катары баалоого акылуу. Суфражисттер ачык аба-ырайынын аркасында көп сандагы адамдарды чогулта алышты. Топтолгондордун баардыгы эле аялдардын шайлоо укугу кыймылынын колдоочулары болгон эмес. Ошондуктан, активисттер мындай мүмкүнчүлүктү колдон чыгарбашы керек болчу, чогулгандар менен бул теманы талкуулоо бул кыймылга олуттуу пайда алып келмек. Бирок уюштуруу иштери да мактоого татыктуу болду. Полиция аз санда болду, алар дээрлик байкалган жок. Чыгып сүйлөөчүлөр атайын унаа менен Бери-олд-роуддун кире беришине келишти жана аларды полиция платформага чейин коштоп келди. Активисттер сүйлөп бүткөн соң, полиция аларды кайрадан унааларына чейин узатып келишти, бирок мындай коштоп жүрүүгө муктаждык деле жок болчу. Жада калса, бул кыймылга каршылаштардын да баяндамачыларга карата мамилеси жакшы болуп турду. Бирок чогулгандардын көпчүлүгү жөн гана бул күрөштүн миссионерлерин өз көздөрү менен көрүүгө келгендер эле”.

1912-жыл суфражисттер үчүн бурулуш жыл болду, анткени алар агрессивдүү тактикага өтүшүп, “терезелерди сындыруу” өнөктүгүн башташкан. WSPU айрым мүчөлөрү, алардын ичинде Эммелин Петик-Лоуренс жолдошу Фредерик менен биргеликте бул стратегияга каршы чыгышкан. Бирок Кристабель Панкхёрст алардын каршы позициясын көңүлгө албай коет. Суфражисттердин мындай аракеттерине жооп кылып, өкмөт кыймылдын лидерлерин камоого буйрук берет. Натыйжада, Кристабель Панкхёрст Францияга качып кеткенге үлгүрөт, ал эми Петик-Лоуренстер кармалып, аларды сот 9 айлык мөөнөткө түрмөгө камоо чечимин чыгарган.

Бул камоолордон соң, суфражисттер андан да агрессивдүү ыкмаларга өтүшкөн: алар өздөрүн тепкичтерге чынжыр менен байлай башташкан, почта кутучаларын өрттөшүп, терезелерди сындыра башташкан. Кийинчерээк жардыргыч заттарды колдонууга өтүшкөн. 1914-жылы Бириккен Королдуктун аймагында аз дегенде 7 чиркөө өрттөлгөн, же жардырууларга туш болгон. Байлар, адатта эркектер көп барган жерлер да өрттөлүп, жок кылынган, бирок адамдардын өмүрүнө коркунуч аз болгон убактарда чабуул жасалчу. Крикет павильондору, ат чабыш павильондору, чиркөөлөр, сепилдер жана байлардын кошумча турак-жайлары сыяктуу жерлер талкаланган. Мындан тышкары, суфражисттер гольф аянтчаларынын чөптөрүндө «Аялдарга добуш берүү укугу» деген ураандарды өрттөп, жазуу калтырышкан. 1913-жылдын алты айында 250 өрттөө же талкалоо учурлары катталган.

Парламенттин документтеринде “жардыруучу каражаттардын”, жардыруулардын, көркөм өнөрдү жок кылуунун (анын ичинде Лондон улуттук галереясындагы Веллингтон герцогунун портретине балта менен кол салуу), өрттөө, терезелерди сындыруу, почта кутучаларын өрттөп жиберүү сыяктуу окуялардын тизмелери камтылган эсептер бар. Ошондой эле, согуштук маанай күчөп турган 1910-1914-жылдары телеграф кабелдерин кесүүлөр да катталганы парламенттик отчетто айтылат.  Полиция менен кошо суфражисттер тарабынан да “террор падышалыгы” тууралуу айтыла баштаган. Ал эми гезиттердин баш макалалары "Суфражисттик терроризм" темаларына көңүл бура баштаган.

Эркиндикти чектөө 
20-кылымдын башында жана Биринчи дүйнөлүк согуш башталганга чейин Британияда миңге жакын суфражисттер түрмөгө камалган. Эң алгачкы камоолор тартип бузуу жана айып пул төлөбөгөндүгү үчүн ишке ашырылып келген.

1909-жылы июлда  Марион Уоллес Данлоп вандализм үчүн бир айга камакка кесилген. Ал нааразылык билдирүү максатында тамак ичүүдөн баш тарткан, жана медициналык себептерден улам бошотулган. Данлоптун стратегиясын түрмөгө камалган башка суфражисттер да  колдоно башташкан. Бул активисттер үчүн камакка алынганда, тамак ичүүдөн баш тартуу кадыресе көрүнүшкө айланган. Мындай ачкалык жарыялоодон соң, алар бир нече убакыттан кийин боштондукка чыгырылып турган. Эркиндикке чыккан активисттер кайрадан “согуш линиясына” кайтып келишчү.

Суфражисттердин мындай катуу кадамдары улам агрессивдүү түргө өтө баштагандыктан, британ өкмөтү буга чараларды көрө баштаган. Тамактануудан баш тарткан суфражисттерди эркиндикке чыгарууну каалабаган бийлик, 1909-жылдын күз айларынан тарта түрмөдөгү ачкалыкка каршы чечкиндүү иш-аракеттерди баштайт. 1909-жылдын сентябрында Ички иштер министрлиги ачкалык жарыялаган суфражисттерди мөөнөтү бүтмөйүнчө, эркиндикке чыгарууга тыюу салат. Бийлик үчүн суфражисттер жүк боло баштайт, анткени түрмөдө каза болгон активисттердин өлүмү үчүн түрмөгө жоопкерчилик жүктөлгөн. Ошондуктан, түрмө жетекчилиги тамактан баш тарткан суфражисттерди түтүкчө менен күчкө салып тамактандырууну колго алган.

1913-жылы апрель айында Ички иштер министрлигинен Реджинальд Макенна туткундар тууралуу мыйзам кабыл алган. Бул мыйзам ден-соолугу начарлаган активисттерди убактылуу бошотууга уруксат берген жана коомчулукка “мышык-чычкан мыйзамы” деген аталышта кеңири белгилүү болгон. Аталган мыйзам ачкалыкка уруксат берген, бирок абалы начарлаган суфражисттер убактылуу гана кое берилген. Ден-соолугу калыбына келген активисттер кайрадан камакка алынган. Мыйзам аркылуу Британ бийлиги суфражисттердин ачкалыктан мүмкүн болгон өлүмү боюнча айыптоолордон өзүн коргоп калган. Ошондой эле, ден-соолугу начарлаган алсыз жана оорулуу суфражисттер эркиндик убагында эч кандай митингдерге катыша албастыгы мыйзамдуу түрдө кепилденген.

Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда, британдык суфражисттер өз активдүүлүгүнөн убактылуу баш тартып, согуш муктаждыктарына көңүл бура башташкан. Ачкалык акциялары дээрлик токтотулган. 1914-жылдын август айында британ өкмөтү амнистия аркылуу бардык суфражисттерди бошоткон, ал эми Эммелин Панкхёрст мындан кийин күч колдонгон суфражисттик акцияларды өткөрүүдөн баш тарткан. Суфражисттердин согушка аттанышы - алардын коомчулук алдында беделин өстүрүп, 1918-жылы аялдарга шайлоо укуктарын жарым-жартылай берүүгө түрткү болгон.

1918-жылы 6-февралда “Эл өкүлчүлүгү тууралуу мыйзамга” кол коюлуп, анда 21 жаштан жогорку бардык эркектерге жана минималдуу мүлк талабына жооп берген, жашы  30дан ашкан аялдарга добуш берүү укугу берилген.  Бул болжол менен 8,4 миллион аял добуш берүү укуктарына ээ болгон дегенди билдирет. Ал эми 1918-жылы ноябрда аялдардын парламентке шайлануусуна уруксат берген мыйзамга кол коюлган. 1928-жылдагы “Эл өкүлчүлүгү тууралуу” мыйзамы 21 жаштан жогорку бардык аялдарга добуш берүү укугун берди.  Натыйжада, эркектерге 10 жыл мурун берилген мындай укуктарга эми аялдар да ээ болушту.

Америка Кошмо Штаттарында суфражисттер 

Аялдардын мыйзамдуу добуш берүү укугу Америка Кошмо Штаттарында жарым кылымдан ашык убакыттын ичинде, адегенде ар кайсы штаттарда, кээде чектелген негизде, андан кийин 1920-жылы 19-түзөтүүнүн (19th Amendment) кабыл алынышы менен улуттук деңгээлде түзүлгөн.

1700-дөн 1800-жылдардын башына чейин Нью-Джерси аялдарга 19-түзөтүү кабыл алынганга чейин добуш берүү укугун берген, бирок 1807-жылы штат добуш берүү укугун "...салык төлөгөн, ак түстөгү эркек жарандарга..." гана чектеген.

Аялдардын шайлоо укугуна болгон суроо-талап 1840-жылдары күч ала баштаган. 1848-жылы Сенека-Фолс конвенциясы, аялдардын укуктары боюнча биринчи конвенция, идеяны өтө ашынган деп эсептеген уюштуруучулардын айрымдарынын каршылыгына карабай, аялдардын шайлоо укугун жактаган резолюция кабыл алган. 1850-жылы биринчи Улуттук Аялдардын Укуктары Конвенциясы кабыл алынган учурда, шайлоо укугу кыймылдын ишинин барган сайын маанилүү аспектиси болуп калды.

Биринчи улуттук суфражист уюмдары 1869-жылы, бири Сьюзан Б. Энтони жана Элизабет Кэди Стэнтон жана экинчиси Люси Стоун жана Фрэнсис Эллен Уоткинс Харпер тарабынан түзүлгөн. Көп жылдык атаандаштыктан кийин алар 1890-жылы Америкалык Аялдардын шайлоо укугу боюнча улуттук ассоциациясы (NAWSA) катары биригишкен. 1873-жылы түзүлгөн жана ошол кездеги эң чоң аялдар уюму болгон Аялдардын Христиан Тынчтык Биримдиги (WCTU) дагы аялдардын шайлоо укугун колдоп, кыймылга чоң түрткү берген.

АКШнын Жогорку Соту аялдардын конституциялык добуш берүү укугуна ээ деп чечет деп үмүттөнүп, суфражисттер 1870-жылдардын башында бир нече жолу добуш берүүгө аракет кылышкан. Алардын аракеттери ийгиликсиз болгондон кийин сотко кайрылышкан. Энтони 1872-жылы добуш берүүгө жетишкен, бирок бул иш үчүн камакка алынган жана күнөөлүү деп табылган. 1875-жылы Жогорку Сот  “Минор Хапперсеттке каршы” иш боюнча суфражисттерге каршы чечим чыгаргандан кийин, алар АКШнын Конституциясына аялдарга укук бере турган түзөтүүлөрдү киргизүү үчүн ондогон жылдарга созулган кампанияны башташкан. Бирок, кыймылдын күчүнүн көбү ар бир штатта шайлоо укугун камсыз кылуу ишине багытталган.

Аялдарга добуш берүү укугун берген биринчи штат Вайоминг (1869-жылы), андан кийин 1870-жылы Юта, 1893-жылы Колорадо, 1896-жылы Айдахо, 1910-жылы Вашингтон, 1911-жылы Калифорния, 1912-жылы Орегон жана Аризона, 1914-жылы Монтана, 1917-жылы Түндүк Дакота, Нью-Йорк жана Род-Айленд, 1918-жылы Луизиана, Оклахома жана Мичиган.

1916-жылы Элис Пол улуттук шайлоо укугуна өзгөртүүлөрдү киргизүүгө багытталган Улуттук Аялдар партиясын (NWP) түзгөн. Анын 200дөн ашуун жактоочулары 1917-жылы Ак үйгө пикетке чыкканда камакка алынган. Алардын айрымдары түрмөгө камалып ачкачылык жарыялагандан кийин күч менен тамактандырылышкан. Кэрри Чапман Кэтттин жетекчилиги астында эки миллион мүчөдөн турган  Америкалык Аялдардын шайлоо укугу боюнча улуттук ассоциациясынын (NAWSA) дагы приоритеттүү максаты улуттук шайлоо укугуна өзгөртүүлөрдү киргизүү болгон. АКШ Конгрессинде жана штаттын мыйзам чыгаруучу органдарында бир катар катуу добуштардан кийин 19-түзөтүү 1920-жылдын 18-августунда АКШнын Конституциясына киргизилген. Анда мындай деп айтылат: «Америка Кошмо Штаттарынын жарандарынын добуш берүү укугу Америка Кошмо Штаттары же кайсы бир штат тарабынан жыныстык өзгөчөлүгүнө байланыштуу четке кагылбайт же кыскартылбайт».

Аялдарга шайлоо укуктарын берүү 
Эң биринчи аялдарга шайлоо укуктарын берген өлкө Жаңы Зеландия болгон. 1893-жылы бул өлкөнүн 21 жашка толгон кыздары шайлоо укугуна ээ болушкан. Ал учурда Жаңы Зеландия Британ империясынын курамында болгон. Ал эми 1902-жылы Австралия аял жарандарына шайлоого жол ачып берген. Андан соң Европанын айрым өлкөлөрүндө 18 ге толгон билимдүү аялдарга бул укуктар бериле баштаган: Орусия империясында - Улуу Финляндык княздыгында - 1906-жылы, Норвегияда - 1913-жылы, Данияда жана Исландияда - 1915-ж. Ал эми Орусия Империясынын калган аймактарында 15-апрель, 1917-жылы аялдар шайлоо укугун алышкан.

Ал эми Грузияда, Азербайжанда, Польшада жана Канадада 1918-жылы аялдарга шайлоо укуктары берилген. Бирок 1919-жылга чейин бул укуктар чектелүү болгон, анткени аялдар өздөрүнүн атынан эмес, аскер кызматындагы эң жакын туугандары үчүн гана добуш бере алышкан. 1919-жылы Германияда, Нидерландда, Швецияда, Люксембургда жана Бельгияда (муниципалдык шайлоолор үчүн гана) аялдар шайлоо жана шайлануу укугуна жетишишкен. Ал эми 1920-жылы - АКШда, Чехословакияда, Австрияда жана Мажарстанда жалпы шайлоо укугу киргизилген. Ушул эле укуктарды аялдарга берүү өнөктүгү 1922-жылы - Ирландияда,  1928-жылы - Улуу Британияда, 1931-жылы - Испанияда, 1932-жылы - Бразилияда, 1934-жылы - Кубада ишке аша баштаган.

1944-жылы Францияда жана Болгарияда, 1945-жылы Италияда, 1947-жылы Пакистанда, Индияда жана Кытайда, 1948-жылы Румынияда жана Бельгияда (улуттук деңгээлде), 1952-жылы Грецияда, 1962-жылы Монакодо аялдарга шайлоо укугу берилген. Ал эми 1971-жылы - Швейцария, 1974-жылы - Португалия, 1984-жылы - Лихтенштейн, 2005-жылы - Кувейт, 2006-жылы - Бириккен Араб Эмираттары, 2008-жылы - Бутан, 2011-жылы - Сауд Арабиясы аялдарга шайлоого жана шайланууга укуктарды беришкен. Ал эми бүгүнкү күнгө чейин Ватикан мамлекети гана аялдарга добуш берүүгө тыюу салган.

Аялдарга добуш укугун берүү хронологиясы

Шилтемелер