Элементорганикалык бирикмелер
Элементорганикалык бирикмелер – мол-дагы көмүртек атомдору суутек, кычкылтек, азот, галогендер, күкүрт, атомунан башка мезгилдик системадагы элементтер менен түздөн-түз байланышкан орг. бирикмелер. Алардын ичинен Li, Na, K, Be, Mg, Zn, Hg, B, Al, Si, Pb, P, As жана башка элементтен пайда болгон Э. б. жакшы изилденген. Мындай Э. б. синтездөөнүн бир нече методдору бар. Алар мисалы, төмөнкүдөй заттар бири-бири менен реакцияга киришинен алынат: а) Галогеналкилдер (R-X) жана галогенарилдер (Аz-X) металл менен реакцияга киришинен:

to 

R-X+2Mg®2R-MgX®R-Mg-R+MgX

Ar-X+2Li®Ar-Li+LiX 

 [R – алкил радикалдары Ar – арил радикалдары X-галогендер (Cl, Br, I)] 

б)Металлорг. бирикмелер, активдүүлүгү жогору болгон металл м-н:

R-Hg-R+2Na®2R-Na+Hg 

в) Металлорг. бирикмелер терс электрлүүлүгү төмөн болгон элементтер галогениддери м-н: 

3R-Zn-R+2BX3® 2R3B+3ZnX2 

г) Металлдар куймасынын галогеналкилдер м-н:

Al2Mg3+6R-X®2AlR3+3MgX2

PbNa+4R-X®R4Pb+NaCl+3Pb 

д) Айрым металлдын суутек жана олефиндер молекулалары м-н

2Al+6CH2 =CH 2+3H2®2(C2H5)Al

е) Катализатор катышуусунда, жогорулатылган темп-рада кремний галогеналкилдери м-н:

Cu

Si+2R-X ® R2SiX2

to 

ж) Иоддуу фосфинди цинк оксиди жана иоддуу алкилдер менен кошуп ысытуудан:

to

2PH4J+ZnO+2R-J ® 2RPH2×HJ+ZnJ2+H2O жана башка Окистенүү даражалары 2 жана андан көп болгон элементтер көмүртек атомдору менен толук жана аралаш Э. б. пайда кылат. Мисалы, R2Mg; R-MgX; R3Al; R2AlX; R4Si; R3SiX жана башка Э. б. реакцияга кирүүгө жөндөмдүүлүгү жана алардын касиеттери мол-ладагы көмүртек атомунун кайсы элемет менен түздөн-түз байланышкандыгына көз каранды болуп, алардын көпчүлүгү орг. синтездер, ө. ж. жана айыл чарбада колдонулат. Алардын ичинен орг. синтезде жана эл чарбасынын ар түрдүү тармактарында кеңири колдонгону щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары жана Zn, Cd, Hg, Al, B, Pb, Si, As элементтеринен алынган Э. б. эсептелет. Мисалы, щелочтуу металлдар Э. б. менен алкилмагнийгалогениддер же Гриньяр реактивдери төмөндөгүдөй синтездерде колдонулат:

а) R-Na+X-R ® R-R+NaX

OH

//

R-MgX + HOH ® R-H+Mg

\

X 

R-MgX+HX ® R-H+MgX2 

C6H5Li +HOH ® C6H6 +LiOH 

O R R

//   ½ HX   ½

б) R-MgX+R’-C®R’ - C - OMgX® R’ -C - OH

\                |                                 ½

R”(H) R”(H) R”(H)

O X   //          | 

в) R-MgX+R’ - C ® R- C-OMgX ®R-C - R’ + MgX2 \        |                         ||

X R’ O +CO2 +HOH 

г) R-MgX -®  [R-COOMgX]  -® R-COOH -MgXOH

CO2 +HOH

Ar-Li ®  [ Ar-COOLi] --® Ar-COOH ж.б.

-LiOH

Алюминий орг. бирикмелер стереорегулярдуу полимерлерди синтездөөдө (поли - a - олефиндер, каучуктар) катализатор жана тазалыгы эң жогору болгон алюминий алууда, борорг. бирикмелер мотор жана реактив отундар, майлоочу майлар, боёкторго кошулуучу кошумча зат катары, тетарэтилкоргошун  [( С2Н5)4 Рb] антиденатор, кремнийорг. бирикмелер, синтездик каучуктар, чайырлар, пластиналык массалар, фосфор жана мышьякорг. бирикмелер дары-дармек жана ууландыргыч заттар катары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 Химия