Кыргызстандын түштүгүндөгү 1871-1876 жылдардагы элдик көтөрүлүштөр
Кыргызстандын түштүгүндөгү 1871-76-жж. элдик көтөрүлүштөр -  Кокон хандыгынын өкүмдарларынын зулумдугуна жана Орусия империясы менен соодалашуу саясатына каршы ири элдик кыймыл. Бул кыймылды Орусия падышалыгы айоосуз жазалап, акыры Кокон хандыгы биротоло жоюлуп, аймак толугу менен Орусиянын курамына каратылган. Кыймылдын жолбашчысы, ферганалык кыргыз Молдо Исак Асан уулу (Пулат хан) падышалык оторчул бийлик тарабынан 1876-жылы дарга асылган. 

Кириш сөз.
§1. Элдик кыймылдын биринчи мезгили.
1.1. Элдик толкундоолордун башталышынын себептери.
1.2. Көтөрүлүштүн күчөшү жана элдик кыймылдын биринчи мезгилинин аякташы.
§2. Элдик кыймылдын экинчи мезгилинин башталышы.
2.1. Элдик кыймылдын боштондук үчүн кыймылга айланышы.
2.2. Боштондук кыймылдын жыйынтыгы.
Корутунду.

Элдик көтөрүлүштөр Фергана өрөөнүндө 1871-72-жылдардагы Чаржайыт көтөрүлүштөрдү эске албаганда 1873-жылы нукура көтөрүлүш башталган. Ал кыймыл үч жылга созулуп Фергана өрөөнүн албырттаган жалын каптаганын, акыры келип Кокон хандыгынын кулашы менен аяктаганына алып келген. Бул көтөрүлүш тарыхта Кокон көтөрүлүшү жана Полот хандын көтөрүлүшү деген ат менен тарыхтан орун алган. Көтөрүлүштөрдү 1873-76-жылдардагы элдик кыймылды мезгилге бөлүштүрүү аракети 1930-50-жылдарда эле жасалгандыгын айтсак болот. Кыргыздын көрүнүктүү тарыхчысы Кушбек Усенбаевдин китебинде жалпы көтөрүлүш жөнүндө жана Кокон хандыгынын саясий экономикалык абалын, салыктын түрлөрү туурасында кеңири берилген. Белгилүү окумуштуу Анвар Хасанов бул кыймылдарды 1959-жылы чыккан эмгегинде 1873-76-жылдардагы кыймылдарды бири-бирине эволюциялуу жолу менен өнүккөн эки этап катары карап, бирок биринчи этапты прогресивдүү дегени менен экинчи 1875-76-жылдардагы камтыган этапты прогрессивдүү боштондук да, ошол эле учурда реакциячыл феодалдык монархиялык да элементтери бар кыймыл болгон деп эсептеген. Биз муну менен окумуштуулар алигиче 1873-76-жылдардагы элдик кыймылды мезгилге бөлүү анын мүнөзү максаты, кыймылдаткыч күчтөрү жана тарыхый мааниси жөнүндө толук бир пикирге келише электигин билсек болот. Ошондуктан маселени тарыхый жылнаамаларын тактап мезгилдештирүү ыкмасы менен карап, кыймылдын максатын мүнөзүн кыймылдаткыч күчтөрүн жана этносаясий курамын эволюцияланышына көбүрөөк көңүл буруну туура көрдүм. 1873-76-жылдардагы элдик кыймылдын эволюциялуу өнүгүшүнө байланыштуу аны эки чоң мезгилге бөлдүм. Биринчи мезгил 1873-жылдын жазынан 1874-жылдын күзүнө чейин; экинчи мезгили 1875-жылдын жазынан 1876-жылдын аягына чейин. Бул бөлүштүрүү кыймылдын мүнөзү, максаты, социалдык улуттук курамы жана уюштуруу деңгээли сыяктуу өзгөчөлүктөрдүн негизинде жүргүзүлгөнүн карадым. Бул мезгилдерде кыргыз эли жана анын билермандары Кокон хандыгына активдүү аралашып турганын тарых барактары аныктап келет. Негизинен эле Кокон хандыгынын хан тактысына отурган хандарынын баары десек да болот кыргыз билермандары менен тил табышып мүмкүн болсо аларды өзүлөрүнүн кызматтарына аракет кылгандыгын тарых барактарынан аныктай алдык. Көтөрүлүштүн негизги каармандары болуп Шер даткадан баштап Полот хан атын жамынган Исхак Асан уулунун жалпы Фергана элинин жашоо турмушу үчүн өз баштарын өлүмгө сайып кызмат кылгандыгын билсек болот.

§ 1. Элдик кыймылдын биринчи мезгили.
1.1. Элдик толкундоолордун башталышынын себептери.
Фергана элетинде 1871-72-жылдары болуп көп чар жайыт толкундоолордон айырмаланган нукура элдик көтөрүлүш 1873-жылы жазында башталды. Ал кыймыл үч жыл созулуп, Фергана өрөөнүн  албырттаган каптады жана мамлекет катары Кокон хандыгынын жоюлушуна алып келди. Фергана тургундарынын 1873-76-жылдардагы бул зор кыймылды тарыхта "элдик кыймыл", "Кокон көтөрүлүшү", "Полот хандын көтөрүлүшү" деген аттар менен белгилщщ. 1873-76-жылдардагы көтөрүлүшкө байланышкан бир топ изилдөөлөр, а түгүл ал жөнүндө атайын эмгектер да бар. Тарых наамалык таризде аларды китептин киришүүсүндө карап чыкканбыз. Бул жерде айта кетчү нерсе - окумуштуулар алигиче 1873-76-жьшдардагы элдик кыймылды мезгилге бөлүү,  анын мүнөзү, максаты, кыймылдаткыч күчтөрү жана тарыхый мааниси жёнщндё толук бир пикирге келише электиги. Ошондуктан маселени тарыхый жышнаамалык жактан мезгилдештирщщ ыкмасы менен карап, кыймылдын максатынын, мщнёзщнщн, кыймьшдаткыч кщчтёрщнщн жана этносаясий курамынын эволюцияланышына кёбщрёёк кёъщл бурууну туура кёрдщк. 
1873-76-жылдардагы элдик кыймылдын эволюциялуу ёнщгщшщнё байланыштуу аны эки чоъ мезгилге бёлщщгё болот: 1-мезгил 1873-жылдын жазынан 1874-жылдын кщзщнё чейин; 2-мезгил 1875-жьшдын жазынан 1876-жылдын аягына чейин. Бул бёлщштщрщщ кыймылдын мщнёзщ, максаты, социалдык, улуттуккурамы жана уюштуруу деъгели сыяктуу критерийлердин негизинде жщргщзщлдщ.
Асан уулу 1873-76-жылдардагы элдик кыймылдын тарыхын иридеги совет окумуштууларынын басымдуу кёпчщлщгщ кётёрщлщштщн башталышын, жщрщшщн, максатын жана негизги окуяларын Искак Асан уулунун ысмына байланыштырышат. Кётёрщлщштщн алгачкы мезгилинде Искак жзлпы жетекчиликти колго албаганы менен кыймылдын башынан аягына чейин ёмщрщн ёз эли щчщн арнаган тщпкщ ыйык максатынан кайткан эмес. Ошондуктан кыймылдын башталышы жёнщндё кёп кылуунун алдында Искак жёнщндё кыскача маалымат берщщбщз максатка ылайыктуу.
Искак-Полот хан жёнщндё алгачкы маcтымат кагаз бетине келтирщщ кезинде эле орус колонизаторлорунун 1873-76-жылдардагы кётёрщлщштщ басуу мезгилинде берилген отчеттордо айтылган. Бирок ал маалыматтар белгилщщ гана адамдардын колунда болуп, окурмандарга жеткен эмес. Искак жёнщндё бирденбир даректщщ жазма Н.П. Корытовдун "Самозванец Пулат хан" деген макаласы эсептелет. Полот хандын кётёрулщшщ жёнщндё азыраак маалымат I сенатор Ф. Гирстин Туркстан чёлкёмщн изилдёёгё ариалган китебинде, В. Наливкиндин "Кщшн хандыгынын кыскачa тарыхында», М.А Терентьевдин "Орто Азияны каратуунун тарыхында" учурайт.
Асан молдонун уулу жёнщндё XIX кылмдын изилдёёгё алган кыргыз жана ёзбек тарыхчыларынын жарык кёргён эмгектеринде эскерилет. (А Хасанов, К.У сенбаев, В. Плоских, Р. Бабабеков, Р. Набиев, Х. Иноятов, С. Павлов жана М. Рабинович). Бирок тилекке каршы, ушул кщнгё чейин Исхак-Полот хандын кыргыз элинин улуу тарыхый инсаны жана баатыры катары тарыхыйтаржымалы, ишмердиги толук ачылып кёрсётщлё элек. Учурдун талабына ылйык кёрщнщктщщ тарыхчы Кушбек Усенбаев кийинки кездердеги макалаларында Исхак Асан уулун азыркы кез карап менен сёз кылып келатат. Искак-Полот хандын ёмщрщ жана ишмердщщлщгщнё байланыштуу фактылык материалдарды архивдик документтердин негизинде жаъы доордогу маалыматчы. Корытовдон кийин эле окурмандарга жат тарыхчы Кыяс Молдокасым уулу жеткирди. Аталган азыноолак изилдёёлёрдщн болушуна карабай биз искактаануу маселесин кыргыз тарых наамасынын эртеъи деп эсептейбиз.
Азырынча колдо бар булактар жана аздыр-кёптщр изилдёёлёргё таянып, Искак Асан уулунун ёмщрщ жёнщндё кыскачa тёмёнкщлёрдщ айтууга болот. Искак 1844-жылы Маргалаъ вилайетине караштуу Охна кыштагында (азыркы Кадамжай районунун Орозбеков айылы) ичкиликтердин бостон уруусунан чыккан Асан молдонун щйщндё жарыкка келди. Бул мезгилде Кокон ордосунда Нщзщп бий баштаган кыргыз тёбёлдёрщ кщч алып турган кези эле. Искактын атасы Асан чоъ молдо болчу. Ал Маргалацдагы Ак Медреседе мударис болуп иштеген, кийинчерээк Кокондогу Тумкатар медресесине кётёрщлщп, айылдык мектептен сабатын ачкануулу Искакты ала кетти. Искак медреседе жакшы билималды, бирок диний жолго кызкпады. Кокондогу анын ёспщрщм кези ордодогу так-талашууларга, кыпчактардын кыргынына, Мусулманкулдун ёлщмщнё, Алымбек датка менен Алымкул аталыктын ооматы жщрщп турган учурларга туш келди. Дээринен зирек Искак баарын кёрщп, баарын талдап, эсте тутуп жщрдщ. 60-жылардын башында кайрадан атасы менен кошо Маргалаъдын Ак медресесине келди да, окуусунулантып, чоъ молдо болуп чыкты. Бирок, атасынын бул жерде калгын деген кеъешине кёнбёй, 1867-жылы Искак айлына келип эки жылаa кыргыздардын арасында туруп калды. 1869-жылы 25 жашында ёз айылы Охнада мечитке имам болуп да иштеди. Элеттеги улам кщчёп бара жаткан саясий опур-топур Искакты жээликтирип, ал туулуп-ёскён жериндекепке турбай, эл кыдрып кетти. Бир аздан соъ Искак Анжыян шаарына токтоду. Шаарда бир аз молдолук кылып, турмуштун айынан насвай сатып да кёрдщ. Анжыядаa жщргёндё Искак кезегинде кадимки Алымкул аталыктын жан-жёкёрщ болуп жщргён, теги чаткалдык кыргыз Абдымомун менен таанышып калды. Диний кызматты биротоло таштоону чечкен Искак аны менен кошо Ташкентке жол тартты. Абдымомун Кокон ордосуна таанымал, кадырлуу киши эле. Ёз мезгилинде Алымкулдун жардамы менен "аталык" даражасына жеткен. 1865-жылы Ташкент Орусияга каратылгандан кийин ал Кудаярдын кызматына кирщщдён баш тартып, курам а элинде (Ташкенттин тщштщк-чыгыш тарабындагы чёлкём) колунда бар адам катары жашап турган. Искактын тирикарактыгын байкаган Абдымомун аны ёзщнё жигит кылып алды. Бул мезгил 1870- жылдардын башы болучу.
Н.Л. Корытовдун жазганына караганда, Абдымомундун Кокон мамлекети, анын хандары жана хан тактысын каалагандай калчаган кыргыз, кыпак бийлеринин ишмердиги жёнщндё айтып берген аъгемелери жаш Искактын ац-сезимине катуу таасир тийгизип, кез карашын калыптандырды. Жер кыдрыы, эл аралапкерген турмуштун татаалдыгы, жалпы журттун зар-муцу, Кудаяржана анын жан-жекерлурунун зордук-зомбулугу Искактын ёз ёмщрщн элинин кызыкчылгыы учун арнап, мумкун болсо "жаман" ханды "адилет" хан менен алмаштыруу жёнщндё бир дал ай ойлондурган чыгаар? Кантсе да зор кётёрщлщшкё башын сайып койгон Искактын аъ-сезими Абдымомундукунда жщргёндё калыптангандай.
Искактын кётёрщлщшкё качан жана кандайча жетекчи болуп калгандыгы жёнщндё булактарда, изилдёёлёрдё тёмёнкщдёй баяндалат. Кокон ханы Кудаярдын эсирип кеткендиги жана кыргыз, кыпчак жамаатынын ёкщлдёрщн суруп чыгып, ордодогу кадимден келаткан этносаясий теъ салмактуулукту бузушу кыргыз бийлеринин кыжырын келтирип жщргён. Бул саясий нааразылык 1865-жылы Кудаярдын щчщнчщ жолу такка отургандан кийинки беш жылдыкта активдщщ аракеттерге алып келбесе да, 1870-жылдардын башындагы толкундоолор, айрыкча 1871-жьшкы Сох кыргыздарынын кётёрщлщшщ, кыргыз бийлерин "убакыт жетти, эми аракеттенщщ керек" деген чечимге алып келип, алар эми кандай гана болбосун "... хан тукумунан бир ханзаада таап, Кудаярдын ордуна отургузууну" кёздёп калышты.
Салтка ьшайык хан мураскору хан тукумунан гана кётёрщлщщсщ зарыл эле. Ошондуктан 1872-жьшы кутлук-сейит уруусунун бийи Шер датка (азыркы Ала-Бука районунда жашаган кутлук-сейит уруусунун бийи) баштаган кыргыз тёбёлдёрщ кеъешип, андай талапкерликке Самаркандагы бир медреседе имамдык кылып жщргён кадимки Алим хандын (1800-1809) уулу Ибрагим бектин баласы Пулат бекти тандашат да, аны кыргыздардын арасында хан кётёрщщ менен Кудаяр ханга каршы кщрёшщщгё чечим чыгарышат. Кеч кщздё Самаркандга келгентер датканын ёкщлчщлщгщнё тынч турмушту сщйгён мажире Пулатбек макулдугун берщщгё эрки жетпейт. Самаркандтан кайткан кутлук-сейит Шер датка, кыргыз-кыпчак Мусулманкулбий жана найман Мусабек, бий курамалык Абдымомун менен кеъешмекке Ташкентке кайрылып, анын щйщндё конуп калышат. Булактарга караганда Самаркандга барып, ой-максаттары ишке ашпай калганын айтып олтурушкан коноктор самаркандцык Пулат бекке куюп койгондой окшош Искакка ётё кёъщл буруп калышат. Шер датка менен Мусулманкул бийдин сёздёрщн баамдаполтурган Искак ёмщрщн тобокелге салууну чечип, Абдымомун эшикке чыкканда" кётёрщлщшкё мен жетекчи болуп берер элем деген оюн билдирет. Муну уккан коноктор сщйщнщп кетишет да, Искак кеп узабай "Полотхан" деген ат менен Наманган тарапка жёнёп кетет. Ошентип, Искак Асан уулунун Аксыдагы кётёрщлщшкё жетекчилик кылышы 1873-жылы жаз айларында башталды. Искактын саясий окуяларга аралашып, кётёрщлщшкё жетекчилик кыла баштаган мёёнётщн изилдёёчщлёр ар тщрдщщ беришет. Мисалы, Туркстан генерал-губернатору К.П. Кауфман ёзщнщн отчетторунда Искак кётёрщлщшкё 1874-жылы июндан баштап жетекчилик кылган деп айткан билдирщщсщ К. Молдокасымовго туура сезилип, ал Искак Курама уездинен Чаткал чёлкёмщнё 1874-жылы жазында келген деген пикирди жактайт. Биздин оюбузча, генерал К.П. Кауфман Искактын кётёрщлщшкё "жетекчилик ролго ээ болгон" мезгилин айтса керек, себеби 1873-жылы жаз-жайдагы кётёрщлщштщн Аксы очогунда Абдымомун менен Мусулманкул жетекчилик ролду ээлеп, Искак болсо "Полот хан" аты менен жаъы мурасчы катары негизинен кёмщскёдё калган. Булактарда жана изилдёёлёрдщн басымдуу кёпчщлщгщндё 1873жылкы. Аксыдагы кётёрщлщштщ Искак Асан уулу жетектеген деп берилет. Чынында, Искак Аксыга жаъы эле келгендиктен кётёрщлщшкё тщздён-тщз жетекчилик кылбаса да, аны Ташкенттен коштоп келишкен жогорку адамдардын аракеттерине "ханкатары" таасирин тийгизип турган. Эгер Искак Шер датка, Мусулманкулдар менен Аксыга 1874-жылы келген болсо, анда 1873-жылы эле жайында Абдрахман аптабачынын "ётщнщчщ менен" Шер датка баштаган кыргыз, кыпчактардан 40 бийи ордого чакырылып, Кудаяр хандын буйругу менен ёлтщрщлщшщнё байланыштуу окуяга туура келбей калмак. Себеби, 1873-жьшы эле кез жумган Шер датка 1874-жьшы Искак менен кошо Аксыга келиши мщмкщн эмес. 1873-жылы жаъы бунт чыкты, - деп жазат орус тарыхчысы М.А Терентьев,  кайсы бир эч кимге белгисиз Пулат хан деген неме ёзщн Алим хандын кичщщ уулумун деп ишендирип, каалоочуларды талап-тоноого чакырa баштады. Намангандык кыргыздар буга заматта жооп кьшышты". Чынында, Самарканд кара башын эптеп багып жаткан Пулат бекти эл таанычуда эмес. Анын атасы Ибрагимди ферганалыктар таптакыIp унутуп коюшкан. Бирок, керек кыргыз тёбёлдёрщнщн айрымдарынынандан кабары бар экен. Ал эми Искактын ким экенин алгачкы кщндёрщ эки-щч гана киши билбесе, эч ким билген эмее. Орус тарыхчысынын Асан уулу жёнщндё "эч кимге белгисиз" дегени даошондон. Бирок Искактын чыйрак жана чечкиндщщ мщнёзщ, табийгатынан баатырга тете тышкы турпаты менен акьшы, жадагалса замандын шарданына жараша. Молдолугу кётёрщлщштщн идеяларына тёп келип турду.
1873-жылы жаз алды менен 200дёй кыргыз жигиттерин ээрчитип, Шер датка, Мусулманкул, Мусабек, Сулайман удайчы Жана Абдымомундун коштоосунда Искак-Полот бек Ала-Бука ёрёёнщнё келди. Чаткалдын, Ала-Буканын, Ак-Тамдын, Нанайдын, Кёк-Жардын, Мамайдын, Кербендин, Падша-Атанын, Сафид Буландын жана башка айыл-кыштактардын бектери, аксакалдары Полот ханга кол беришип, анын туусу астында Кудаяр ханга каршы кщрёшкё чыгууга макул болушту. Шер датка баштаган кыргыз феодалдарынын максатына бийлик жана байлык орчундуу мааниге ээ болсо да, алардын аракеттери обьктивдщщ тщрдё феодалдык зулумдукка каршы багытталган кётёрщлщштщн мщдёёсщнё щндёшщп кеткен. Ал эми сыртынан бийлердин максатына таламдаш болуп кёрщнгёнщ менен Искактын Мындай кадамга барышы эл тилегин дили менен туюп, ыйык максатка башын байлагандыгынын кщбёсщ болучу. 
1873-жылы жайында 29 жаштагы Искак "Полот хан" деген ат менен Аксынын Сафид-Буланында (Азыркы Аксы жана Ала-Бука райондорунун чек арасында жайгашкан Сафид-Булан деген ыйык мазар), 1842-жылы Шералы хан кётёрщлгён жерде, миъдеген кутлук-сейит, найман, кытай, саруу урууларынын ёкщлдёрщнщн катышуусунда ак Кийизге салынып хан кётёрщлдщ. Искактын колу тез эле кёбёйё баштады. Кётёрщлщштщн журутуне Абдымомун, Мусулманкул сыяктуу бийлер тщздён-тщз жетекчилик кылышты. Натыйжада кётёрщлщшчщлёр Чартактынбеги Кедейбай датка (Кудаяр хандын бир тууган таякеси, саруубийи) менен Жаъы-Коргондун беги Алимдин жазалоочу отрядын Сафид-Булан менен Ала-Буканын ортосунда талкалап, Кёкщмбай жана Тоголок-Шайык, Актам, Найман, Кёк-Жар кыштактарын ээлеп алышты. Бирок Кокондон  замбирек жана кщчтщщ жазалоочу отряд менен чыккан Абдырахман аптабачы алгач Наманганда бир аз токтоп тщрдщ да, анан Тёрё-Коргон менен Тёрга жёнёдщ кётёрщлщшчщлёр Касан шаарына чегиништи. Аптабачы Искак менен жашыруун щйлёшщщлёрдщ жщргщзщп жатты. (Тилекке каршы ал суйлёшщщлёрдщн мазмуну жёнщндё булактарда маалымат жок.) Аъгыча Аптабачынын авангарды кётёрщшлщшчщлёр менен салгылашууга ёттщ. Натыйжада начар куралданган кётёрщлщшчщлёр Aла-Букага чегинишип, андан ары Чаткалга ётщп кетишти. Июль айында Шер датка баштаган 40 бийдин Кокондон ёлтщрщлгёндщгщн уккан кётёрщлщшчщлёр Чаткалда кол топтоп кайрадан Ала-Букага басып киришти. Бирок Намангандан, Тёрё-Коргондон, Жаъы-Коргондон алынып келинген сыпайлар менен кщчтёндщрщлгён жазалоочу отряд Молдо Жолдош паъсаттын башчылыгында Искактын козголоъчуларын экинчи жолу чегиндире алды, кётёрщлщшчщлёр тоо аралап кирип кетишти да, эмкижайга чейин Аксыда салыштырмалуу тынчтык орноду. Аксыдагы козголоъ башталганга чейин эле Фергананын башка чёлкёмдёрщндё кётёрщлщш алоолонуп жаткан. Искактын келиши менен Аксы тарапта болуп ёткён жогорку кётёрщлщш кыймылдын бир гана очогу болучу. Кокон мамлекетинин ички абалын кунт коюп байкап турган К.П. Кауфман ёзщнщн отчётунда "Кокон ханынын буйругу боюнча элден жыйналуучу алык-салыктардын чыдамсыз оордугунан, зекетчилердин ач кёздщгщнён жана ырайымсыздыгынан 1873-жылдан баштап хандыкта бир катар толкундоолор жана баш аламандыктар болуп келди" - деп жазат.
Кётёрщлщштщн биринчи мезгили, ошентип, Фергана элетинде чаржайыт чыгуулар менен башталды. Колдо бар булактардын жана изилдёёлёрдщн маалыматтарына таянып, 1873-74-жылдардагы кыймылдардын Аксы чёлкёмщндёгщ очогунан башка дагы щч очогун белгилёёгё болот. Алардын эъ алгачкысы Кокондун тщштщк-чыгышындагы элеттик кыргыздардын (азыркы кадамжай, Ноокат, Алай райондорунун чёлкёмдёрщ) айылдарында башталды. 1873-жылдын мартайынын аяк ченинде бул чёлкёмдёргё келишкен кокондук зекетчилер мурункудан щч эсе ашык салык талап кылышы куралдуу кётёрщлщштщн шылтоосу болду. 3екетчилерден алгач элеттиктереалыкты даярдоо щчщн щч кщндщк мёёнёт бергиле деп суранышты. Бирок зекетчилер ага кёнщшпёстён, элден салыкты кечиктирбей толугу менен берщщсщн талап кыла беришти. Ал тщгщл зекетчилерди коштоп жщргён хан сарбаздары бир нече кишини туткундап, аларды Коконго алып барьш, "мисал катары. эл кёзщне кёрсётщп, жазалап коюуга" ниеттене баштаганда, кокондуктардын пейилин тщшщнгён кыргыздаp туткундарга жардамга келишти да, зекетчилердин башчысын жана алардын тёрт жардамчысын ёлтщрщшщп, чогултулган зекетти кайтарып алышты. Кармашта ёздёрщнён да алты киши мерт болду. Тилекке каршы, бул окуянын болуп ёткён жери булактарда так кёрсётщлбёй, Ош, Анжыядын тщштщгщндёгщ кыргыздардын арасында болгондугу гана кабарланат. Ошол жылы кщзщндё козголоъчулардын Кожент уездинин начальнигине жазган кайрылуусунда кётёрщлщштщн башталышы "ушул жьшы жазында кыргыз айьшдарына келишкен хандын зекетчилери шариятты бузуп, 100 койдон 1 кой эсебинде салык алуунун ордуна зордук менен 3 койдон ала баштагандыктан, мындай адилетсиздикти кётёрё албай, биз зекетчилерди сабай баштады, - деп тщшщндщрщлёт.
Ушундай эле маалыматты Америка элчисинин катчысы Скайлер да берет. Ал, 1873-жылы жазда Ош, Анжыядын тщштщк тарабындагы xaндын аскерлери жана зекетчилер кыргыздардан арбир тщтщндён  койдон кошумча зекет жана тоолордогу иштетил, ген айдоолорго да жер салыгын тёлёёнщ талап кылышты", - деп жазат.
Толкундоо тез эле Баткенден тартып Алай тоо этектерине чейинки чёлкёмдёргё тарады. Кётёрщлщшкё кыпчак уруулары да аралашып, зор толкундоого айланып кетщщ коркyнуч туулду. Кётёрщлщштщн жетекчилери жёнщндё булактарда маалымат жок. Ошол кездеги Алай чёлкёмщнщн эъ абройлуу инсаны Курманжан датка жана анын балдары кётёрщлщш башталган алгачкы мезгилде бейтарап абалда турушкан. Анткени, 1867-жылы эле Курманжан Коконго барып, кыргызга жээн Кудаяр ханга салам берипкелген болчу. 1868-жьшы саруу уруусунун кызы болгон энеси Жаркынайым ёлгёндён кийин, Кудаяр хан тагаларынын туугандыгын эсепке албай, ёзщнщн гана жыргалчылыгын ойлоп калсада, Курманжан датка Кудаярга каршы кётёрщлщшкё аралашпай, «адилеттщщлщк менен» четте турду. Бирок, Оштун беги болуп кызматта турган Абдылдабек, кыймылдын башында эле кётёрщлщшкё кошулуп кеткен болчу. Кудаяр хан кётёрщлщштщ басууга атчан сыпайлардан турган ири жазалоо отрядын жиберип, "кыргыздар менен кыпчактарды жщздёп эмес, миъдеп кырууга" буйрук берди. Хандын жазалоочу отрядынын келе жатканын уккан кыргыздар "кара-келтек" кошуун жыйышып, сыпайлардын алдын тосушту да, аларды талкалап салышты. Бирок кооптонгон калк дщрбёп, натыйжада 20 миъ кыргыз, 10 миъ кыпчак щй-бщлёсу менен Кашкар Давандын Кырлык, Азирети деген жерлерине кече качууга мажбур болушту. Толкундоолор жана элдин кыжырдануусу басаъдабагандыктан, хан 1873-жылдын май айында кётёрщлщшчщлёргё каршы Абдырахман аптабачы баштаган 1000 сарбаздан турган экинчи жазалоо отрядын жиберди.
Абдырахман аптабачы кётёрщлщш башталар алдында эле Мекеге барып, ажы болуп, андан Стамбул аркылуу Коконго кайткан болучу. Туркияда ал тщрк султаны Абду-Азизден Орусиядан коконшаарларын кайтарып алууга жардам берщщсщн суранган.
Абдырахман аптабачынын кёчмён кыргыз, кыпчак урууларына, жадагалса отурукташкан калкка да кадыры чоъ эле. Ал зордук зомбулук, алдым-жуттум менен аралашкан эмес. Ёзщн аябай саккармап, ажылык такыбалыгын так аткарган киши болгон. Ошондуктан кётёрщлщштщ басууга кыргыздардын тууганы Абдрахмандын гана тиши ётмёк.
Кыйды Аптабачы кётёрщлщшчщлёрдщн таламын тщшщнгёндщгщн билдиримиш болуп, аларды кан тёгщщнщн ордуна хан менен ымалага келщщгё кёндщрдщ. Кётёрщлщштщн башка очокторунан да ёкщлдёрдщ алып, Шер датка баштаган кыргыз, кыпчак урууларынын 40 бийин элчи катары ордого жиберщщгё макул кылды. Бирок Кудаяр хан ёкщлдёрдщн таламын уккан да жок, тескерисинче алардын баарынын башын алдырды. Абдрахман аптабачы айылда бир аз туруп ордого кайтып келди. Жырткычтык менен ёлтщрщлгён элчилердин каны элетти ого бетер дщрбёттщ. Жаъы кщчтёр менен толукталган Миъдеген кыргыз, кыпчак кётёрщлщшчщлёрщ 1873-жылдын июль айында Фергана ёрёёнщнщн тщздщгщн кёздёй басып кирди. Ёзгён жана бир топ элдщщ пункттар кётёрщлщшчщлёрдщн колуна ёттщ. Отурукташкан ёзбек, тажик тургундары кётёрщлщштщ колдошту, бирок кыймылдын активдщщ катышуучулары боло алышкан жок.
Кётёрщлщшчщлёрдщн бир отряды Фергана ёрёёнщнщн тщштщгщндёгщ Сох чебин талкалап, чептин кол, башчысы Алим кичикти (кыпчакты) ёлтщрщп салды. Айрым маалыматтарга Караганда Сох чебинде Кудаяр хандын казынасы катыган делет. Шаштысы кеткен Кудаяр хан кётёрщлщштщ басуу щчщн жардам сурап, Ташкентке кайрылды. Кайрылууда Кокондогу коркунучтуу козголоъдун себебин орус ээликтеринен качып ётщп келип жаткан кыргыздар тщзщп жатат деген жалган доомат айтылган. Орус бийликтери хандыктын ички иштерине кийлигишпёёнщ туура табышты. Ошондой болсо да Петербургга эгер кокон тополоъдору токтобосо хандыкты басып алууга падышанын уруксат берщщсщн суранган телеграмма жёнётщлдщ. Бирок император тарабынан мындай кадамга барууга жол берилбеди. Ташкенттин оъдуу жооп келбеген соъ, Кудаяр хан хандыктын ички кщчтёрщнё гана таянууга мажбур болду.
Карбаластаганхан, кётёрщлщшчщлёргё каршы ёзщнщн бир тууганы, Маргалацдын беги Султан Муратты жиберди, бирок анын колу козголоъчулардан жеъилип калды. 5 миъдей сарбаз кётёрщлщшчщлёргё кошулуп кетишти, 300 сарбаз колго тщштщ. Султан Мурат ёзщ зорго качып кутулду. Жеъишке шыктанышкан кётёрщлщшчщлёр тез эле Ош шаарын, Араванды, Щч-Коргонду, Булак-Башыны ээлешти. Ал кыштактардын тургундары кётёрщлщшчщлёргё кошулуп, бектери качып кетти. Булак-Башынын бегикармалып, оозуна шиш кагылып ёлтщрщлдщ.
Ошол кезде орус ээлигине ётщп калган. Кожент уездинин башчысынын 1873-жылдын 3-августта жазган билдирщщсщндё: "Кокондо кётёрщлщш кайрадан башталды. Кыпчактар менен кыргыздар хандын зомбулугуна каршы бардык жерде козголушту. Анжыян шаарын Кокон армиясы таштап кетти, Кудаяр кай жерде бекинип жаткандыгы белгисиз, - деп айтылат. Кётёрщлщш кеъири жайытып кеткендиктен, ошол эле караламан элдин уулдары болгон хан кошууну да бёлщнщп-жарыла баштады, Анжыяда 3 миъге жакын кыргыз, кыпчак сыпай, сарбаздар кётёрщлщшчщлёргё кошулуп кетти. Щрёйщ учкан Кудаяр Абдрахман аптабачы менен Шахрихан беги Иса Олуяны ири жазалоочу аскер менен кайрадан кётёрщлщшчщлёргё каршы жиберди. Бирок алар да кётёрщлщштщ баса албады. Аптабачы жоон топ кыргызды колготушуруп, аларды суракка алганда Кокон ханы Кудаярга каршы козголоъго бут эл каршы чыгып жатат, ал тщгщл 20дай коконакимдери, бектери козголоъдун ичинде деген жооптуу угуп, кётёрщлщштщ басуунун ётё кыйын экендигин сезген Аптабачы тарапкеткен кошуунун чогулта албай, Тере-Коргондо жашырынууга аргасыз болду. Ошол эле мезгилде шаар калкы, айрыкча, Коконменен Анжыядын тургундары кыргыздардын гана келишин кутуп, жек кёрщндщ Кудаярдын бийлигин кулатууга даяр турушту. Кудаяр хан жан далбастап сентябрь айында кайрадан иниси Султан Мурат бекти кётёрщлщштщ басууга аттандырды. Султан Мурат бек тандалма аскер менен кётёрщлщштщн Ош, Анжыядан тщштщк тарабын гана баса алды. Кёптёгён кётёрщшчщлёр колго тщшщп дарга асылды. Оморбек, Бердибек, Каратай сыяктуу кётёрщлщштщн бир нече жетекчилери сыртынан ёлщм жазасына буюрулду. Натыйжада кётёрщлщшчщлёр бир нече жеъиштерге жетишип, Анжыяншаарын ээлешсе да, 1873-жылдын кщз aйларында акырындап тоо таяна чегинип кетщщге аргасыз болушту. 
Кудаяр хан Ош-Анжыяндын тщштщгщндёгщ Баткен, Алайга чейинки чёлкёмдёрдщ алоолонткон козголоъдун негизги уюткусу алайлык, кыргыздар деп тщшщнщп, 1873-жылы кщзщндё Алайдагы сепилдерди бекемдёёнщ ылайык кёрдщ. Натыйжада Дapooт-Коргон чебинин коменданты Ысмайыл Токсобого Кокондон жакшы куралданган атчан аскер жиберилген. Документтерде аскер башчыларынан датка, Саркер баштаган жщз башы, элщщ башы, он башы кароолбеги, мерген жана башка чиндер аталат. Кётёрщлщштщн 1873-жылдын жазында башталган дагы бир орчундуу очогу Кёк-Арт ёрёёнщндё эле. Мундуз уруусунан чыккан 35 жаштагы Мамыр мерген уулунун жетекчилиги астындагы кыймыл Жалал-Абад, Сузак, Ханабад кыштактарын каптады. Мамыр жетектеген кётёрщлщш бир топ деъгелде кубаттуу жана мамлекетке коркунучтуу болгондуктан аны басууга Кудаярхан ёзщ аттанды. Ал Анжыян шаарына келип, кётёрщлщшчщлёрдщ талкалоого кщчтщщ жазалоочу отряд жиберди. Бирок кётёрщлщшчщлёр качып кетщщгё щлгщрдщ. Июлда Мамырдын отряды Ёзгён шаарын алуу менен жацы кыймыл баштады. Аны талкалоого эми Шахрихандын беги Иса Олуя менен Халназар тщрк жиберилди.
1873-жылы 19-сентябрда Токмок уездинин башчысы Томский Жети-Суу облусунун аскер губернаторуна жазган рапортунда «Чек араларга жакын турган кыргыздардын толкундоолору жёнщндёгщ каъшаарды (1873-жылы июль айында орустардан жардам сурап кайрылган Кудаяр хан кётёрщлщштщн ёёрчщшщнё орус ээликтери тараптан качып келип жаткан кыргыздардын тынчыжок топторyнyн аракеттери да кщнёёлщщ деген дооматы айтылган эле. Текшерип келщщ щчщн Кокон чегине жиберилген капитан Бессонов тёмёндёгщлёрдщ мага билдирди: кыргыз кёчмёндёрщнщн арасындагы жаз айларында башталган толкундоолор мындан эки ай мурун кушчу, мундуз, багыш, басыз, карабагыш урууларынын башында турган Maмыpдын Ханабад шаарына (азыркы Сузак району менен Кара-Суу районунун ортосундагы жайгашкан Советабад же Ханабад шаары) кол ашуусу менен чечилди... Мамыр жеъилип калды, кошуунунан 300 кишини жоготкондугун санаполтурат, кармашта ёлгёндёрдён башка алардын apacындa эгинталаасынан кармалып кеткендер да бар. Кокон бийликтери Tукундарды айылма-айыл 5-7ден таратып казыкка олтургузууга буйрушту. Айдоо талааларында аялдарды жана балдарды ёлтщрщшщп, боюнда бар аялдардын кардын жарышты... Кыргыздар биздин ээликтерге качышып, ар жерге, кёпчщлщгщ Кетмен-Тёбё болуштугуна жайгашышты. Мамыр 100 жигити менен адигине уруусунун кыргыздарына ётщп кетти. Абдрахман адигинелердин кадырлуу адамдарын жана бийлерин чакырды эле, апар казыкка олтурууну каалабагандыктарын билдирип, макул болушпады, деп билдирген. Мындан биз Мамырдын колу талкаланып, кётёрщлщшчщлёр 100 таяна качышканын жана билдирщщдёгщ зулумдуктарды кщтпёгён 1700 тщтщндёй мундуз, карабагыш, кышчак жана башка уруулар бийлери менен кошо Тогуз-Торо, Кетмен-Тёбё ёрёёндёрщнё качып кетишкендигин билебиз. Хандын качкындарды кайтарып берщщ жёнщндёгщ ётщнщчщ Токмок уездинин башчысы тарабынан аткарылып, козголоъчулардын бир бёлщгщ Анжыян вилайетине кайтарьшган. Бирок Мамыр баштаган жщздёй жигит 1873-жьшдын 1874-жылга караган кышында кийинки жылкы кщрёшкё даярдануу щчщн Алай тараптагы адыгинелерге ётщп кетти. Кай бир маалыматтарда Мамыр андан ары Кашкарга барып, кыргыздарды Кудаярга каршы щндёгёндщгщ айтьшат. Бирок анын аракеттери ийгиликке жетпеген соъ кайрадан Кара-Кулжага кайтууга аргасыз болду.
Кыш мезгилинде Кара-Кулжадагы жана Алайдагы кыргыздады кётёрщлщшкё чакырып, Мамыр Мерген уулу ишеничтщщ жигиттери менен эрте жазда Тогуз-Торого ёттщ. Ал Кокон хандыгына каршы кщрёшщщгё аркалык туугандарын тартууга аракеттенди. Орус бийликтеринен колдоо издеп, аларга букара болууга макулдугун билгизип, кат жазып да кёрдщ. Бирок анын 1868-жылкы орус-кокон келишими жёнщндё кабары жок эле. Албетте, орус бийликтеринен жооп келген жок. Щмщтщн щзгён Мамыр Фергана чёлкёмщнё кайтты.
1873-жьшдагы кётёрщлщштщн дагы бир очогу Лейлек чёлкёмщ болду. Кыймылдын жетекчиси Мамырбай Баткен-Алай тараптагы кётёрщлщшчщлёр менен байланышып турса да, ёз алдынча аракеттенди. Кожент уездинин башчысына 1873-жылы жазган лейлектик кётёрщлщшчщлёрдщн катында "хан шариятты буза баштады. Биз ошондуктан адилетсиздикти кётёрё албай, зекетчилерди талап-тонодук. Кудаяр бизге аскерин жиберди эле, биз айыл-кыштакдарды таштап, тоого качып кеттик. Бирок хандын аскер башчысы 270 кишини туткунга тщшщрщп, Асаке шаарына алып келип, хандын буйругу менен казыкка олтургузду. Ошондуктан биз чогулдук да, ханды биздин, душманыбыз деп жарыяладык", - деп жазылат. 
Жазалоочулар кетери менен кайрадан жанданган кётёрщлщшкё Чаткалдан жаъы эле кайткан Абдрахман аптабачы жёнётщлдщ, Ал алгач жан эриткен сщйлёшщщлёрдщ жщргщзщп, кётёрщлщшчщлёр менен бирге экендигин, алардын турмушун жана абалын тщшщнёрщн саймедиреп, тынч тарап кетщщлёрщн ётщндщ. Мындай сёзгё ынанган кётёрщлщшчщлёр тарай баштаганда Аптабачы капыстан чабуул коюп, аларды талкалап салды. 400дёй киши туткундалып, Кокондо дарга асылды. Бирок Мамырбай кармалган жок. Лейлек кётёрщлщшщнё байланыштуу булардан башка конкреттщщ аракеттер жёнщндё маалыматтаp жок. Бирок Кожент кыргыздарынын (Лейлек ёлкёмщнщн батыш атрабында жашаган кыргыздар) Токмок уездинин кыргыздары мeнeн байланышы болгондугу жана алар Шабдан Жантай уулу менен кат алышкандыгы жёнщндё булактар маалымдайт.
Ошентип, кётёрщлщштщн биринчи мезгилинин (1873-1874), биринчи жылы аяктады. Албетте, мурунтан ойлонулган планы, ачык максаты, бекем уюму жана башкы командачысы жок чар жайыт аракеттенген кётёрщлщшчщлёр жакшы куралданган Кокон армиясынын кщчщнё туруштук бере албастыгы ачык болучу. Анны ёздёрщ деле сезишкен. Ошондой болсо да зулумдук менен адилет сиздикке чыъабаган элеттиктер мындай жашоодон кёрё кщрёшщп ёлщщнщ же айла кетсе орус ээликтерине кирип кетщщнщ ойлошкон. Ошол эле учурда "жалпы эл кётёрщлсё, баатыр бийлер баштаса, ордону алып, адилет кишини хан кётёрсёк" деген мщдёё бары бир кыргыз, кыпчак жана аларга кошулган ёзбек, тажик тургундарын xaндын. жазалоочу аскерлерине каршы барууга тщpтёт.
Мындай "баса монархизм" идеясы ушунусу менен, канчалаган кан тёгщлсё да, тарыхый прогрессивдщщ факт катары эсептеле берери бышык.
Кётёрщлщштщн чаржайыттыгына карабай, алардын жетекчилери бири-бири менен кабар алышып тургандыгын байкоого болот. Андай болбосо 1873-жьшы эле жаз айларында Фергана чёлкёмщнщн тщндщк, тщштщк, чыгыш элеттеринде бир эле учурда ушунчалык ёжёрлёнгён бир нече кыймылдар чыкмак эмес. 1873-жылдын жай мезгилинде Абдырахман аптабачынын бал тилине кирип ёлщмгё учураган кыргыз элетинин 40 бийинин арасында Аксыдан да, Кёк-Арттан да, Кара-Кулжадан да, Алайдан да, Сотон да ёкщлдёр болroндугун эске алсак, кётёрщлщштщн «чаржайыт» сымал очокторунун кандайдыp бир деъгелде бири-бирине байланышта болгондугун ырастоо кыйын эмес. 1873-1874-жылдагы кыш мезгилинде кёчмёндёр кыштоолордо болгондуктан, Фергана ёрёёнщ салыштырмалуу тынч болду.

1.2. Кътър\л\шт\н к\чъш\ жана элдик кыймылдын биринчи мезгилинин аякташы.
1874-жылдын жазында элдик толкундоолор кайрадан алоолонду. Май айында Кара-Кулжа чёлкёмщндё кёчщп жщргён кыргыздар Мамыр Мерген уулунун жетекчилиги астында жаъы кщч менен кщрёшкё чыгышты. 5-6 миъ кишиден турган кётёрщлщшчщлёр Анжыядан алыс эмес, Коргон-Бардан сепилин алышты "жана Анжыян шаарына чабуул коюшту. Бирок, 2 миъ сарбаздан турган жазалоочу отряд кётёрщлщштщ басып, бир нече жщз туткундарды жана кеп сандаган аттарды, тщрдщщ олжону колго тщшщрщштщ. Мамыр Мерген уулу Капка ёрёёнщнё (Нарын чёлкёмщ) качып кетти, бирок Кокон ханынын Токмок уездинин башчысынын буйругу менен 1874-жылы 15-июлда кармалып, чордонунан алыетатуу жана орус ээликтериндеги кыргыздарды кокон тополоъуна тартууга мщмкщнчщлщгщн жоготуу максаты менен Лепеи уездине (Казахстан) кaмaкка кылды. (1877-жьшы гана энесинин суранычына байланыштуу Мамыр Мерген уулу Анжыян уездине тымызын кооёмёлдёнщп туруу укугу менен кайтып келген.)
1874-жылы июль айында Чаткал тоо этектеринде кётёрщлщш кайрадан башталды. Искак-Полот хандын айланасына эми кёптёгён кыргыз, кыпчак уруулары, ёзбек дыйкандары топтолушту. Искак эми Полот хан деген ат менен кётёрщлщштё чыгышы жетекчиликти колго Алды да, кабары Аксы чёлкёмщнё гана эмес, Фергананын башка тоо этектерине, шаарларга, ал турсун Ташкенттеги орус бийликтерине да дайын болду. Элдик кыймылга айлана баштаган кетерулуштун активдщщ уюштуруучулары болуп, бир кезекте Алымкул менен бирге жщргён, анын тууганы Мусулманкул, курамалык кыргыз Абдымомун (булактарда чаткалдык кыргыз Момун Шамырзак уулу деп берилет) эсептелишкен. Орус букарасы болгон Абдымомундун Кокон ханы Кудаяргакаршы кщрёшкё аттангандыгын булактар мындай деп тщшщндщрщшёт "Инсщргён-мер (кётёрщлщшчщлёр) кыймыл ийгиликтщщ аяктап калса, орустар менен жакшы ымалага кирщщ щчщн сщйлёшщщлёрдщ жщргщзщщ максаты менен Момунду ёздёрщнё чакырьш алышты".
Ушул жерде тактай кете турган маанилщщ маселе бар. Курамалык жана чаткалдык "эки момундун ким экендиги жёнщндё изилдёёлёрдё бирдей пикир жок. Биз Абдымомун жана Момун Шамурзак уулу бир эле адам болгон деген ойду айтмакчыбыз. Изилдёёлёрдщн басымдуу кёпчщлщгщ аларды эки башка инсан деп тщшщндщрщшёт. Мисалы, А Хасанов: "Момун жёнщндё айтууда, мындай ысымды алып жщргёндёр экёё: чаткалдык Момун жана курамалык Момун", - деген тщшщндщрмё берет. К Усенбаев 1860-жылдары эле туура пикир айткан деп эсептейбиз. Ал "1874-жылы июлда чаткалдык кыргыздар кётёрщлдщ. Алардын башында Мусулманкул (Кокондун мурунку лашкери кыргыз Алымкулдун тууганы) жана Полот хан турушту. Мусулманкул Момунду, башкача айтканда бир кёздё Полот хан щйщндё кызмат кылган курамалык Абдымомун аталыкты Кудаяр ханга каршы кётёрщлщщгё макул кылдырды", деп эки Момунду бир инсан катары жазат. Булактардагы щзщл-кезил маалыматтаp бул эки Момундун бир эле адам экендигин кёбщрёёк ырасташат. Мисалы, алар экёё теъ курамалык кыргыздар, экёё теъ чаткалдык кыргыздарга тууган, экёё теъ тектщщ инсандар. Абдымомун аталыктын мурун Чаткалда кёчщп жщргёндщгщн, кийин Алымкул аталык Ташкенттин алдында 1865-жылы шейит болгондон кийин орус букаралыгына ётщп, 60-жылдардын ортосунан баштап (кай бир булактарда 1867-жылдан баштап делет). Курама уездинде отурукташып, дыйканчылык, соода менен шщгщрлёнщп калгандыгыи, анын Ташкенте щйщ болгондугун булактар жана изилдёёлёр кабарлашат. Изилдёё процессинде 1873-76-жылдардагы окуяларда Абдымомун аталык менен Момун Шамурзак уулунун экее теъ бир окуяга бир эле мезгилде катышкан учурун жолуктура албадык. Мисалы, 1873-жылдын жазында жана кщзщндё Полот хандын жанында Момун Шамурзак уулу учурабайт. Ал эми 1874-жылкы Аксыдагы экинчи козголушта - Абдымомун учурабайт. Кёпчщлщк изилдёёлёрдщн пикири боюнча ал жылдары экее теъ кётёрщлщштщн активдщщ жетекчилери деп берилгени менен, окуялардын жщрщшщндё бир эле учурда жолукпагандыгы алардын эки башка инсан экендигинен Кщмёндщщлщктщ туудурат. 1874-жылы 24-августта Момундун Идрис-Пайгамбарда кармалган мезгилинен 1875-жылдын сентябрына чейин Полот хандын жанына Момун да, Абдымомун да болгон эмес. Искак 1875-жылы 27-сентябрда Ботокарада экинчи жолу хан кётёрщлгёнщнён кийин Абдымомун кайрадан Полот хандын жанында жщргён. Себеби, Идрис-Пайгамбарда кармалган Момун (Абдымомун), алгач Олуя-Ата тщрмёсщндё олтуруп, бирок августтун аягында качып кеткендиги жёнщндё изилдёёлёр баяндашат. Жогорку салыштырууларга таянып, азырынча гипотезалык таризде биз Абдымомун жана Момун Шамурзак уулу бир эле инсан болгон деп эсептейбиз. 10 миъден ашуун кётёрщлщшчщлёр июль айында Чаткаъан чыгып, Ала-Бука ёзёнщ менен темен карай Касан шаары багытына жщрдщ. Кутлук сейит, багыш, саруу, кырпйй урууларынан жыналган Искактын кётёрщлщшчщлёрщнё жолдон ёзбек, тажик тургундары кошулуп, Касанга жакынадыъ. Чарта менен жаъы, коргондун бектери кол жыйнап, Сафид-Булан мазарынын жанында кётёрщлщшчщлёрдщ токтотууга аракет кылды, бирок 400 кишиден турган сарбаздар кётёрщлщшчщлёргё туруштук бере алышпады. 1874-жылдын 1-августуна чейин Сафид-Булан, Чартак, Жаъы Коргон чёптёрщ алынды, коменданты Тёрё-Коргонго качып кеткен Касан шаарын жана чебин Полот хандын колу согушсуз ээледи. Шаардыкта кётёрщлщшкё кошулуп кетти. Полот хандын кошууну Намангандан алые эмес Тёрё-Коргон чебин талкалап, Наманганга жщрщш жасоого даярданып туруп калды. Тёрё-Коргондун беги Саранчы 500 сарбазы менен кётёрщлщшкё кошулуп кетти да, кийин кётёрщлщштщн активдщщ жетекчисине aйланды.
Аксы кётёрщлщшщнён катуу чочулаган Кудаяр хан, аларга каршы жакты куралданган Абдрахман аптабачы, Иса Олуя, Науман паъсат баштаган 7000 сыпайдан жана 1000 сарбаздан турган жазалоочу отряд жиберди. Санынын кёптщгщнё карабай, негизинен "кара-келтек" кошуундан турган кётёрщлщшчщлёр салгылашта жеъилип калышты, кеп адам колго тщштщ. Эки жщтан теъ олуттуу жоготуулар катталды айрыкча, кётёрщлщшчщлёр тарабынан мерт болгондор арбын болуп, алардын ичинде кётёрщлщшчщлёрщн жетекчилеринин бири Мусулманкул кез жумъу. Момун Шамурзак уулу Чаткалга чыгып кетти, ал ёзщ Искак бир аз жигиттери менен Ала-Буканын Чанач капчыгайына карай чегинди.
Кётёрщлщштщн Саранчы бий баштаган тобу xaндын жазалоочу аскерин Кызыл-Токой капчыгайында кармап турууга аракеттенди, бирок теъдешсиз кармашта талкаланып калды.
Аптабачынын жазалоочу аскери кётёрщлщшчщлёрдщн кёпчщлщгщн тоолорго качууга аргасыз кылып, караламан эл, коргоосузкалган айылдар катуу талоонго учурады. Айыл-кыштактар аеосуз ёрттёлщп, Ала-Бука ёрёёнщндё эле даргага acытгaндapдын саны 1000ден ашты деп билдирет булактар. Айрыкча, Ала-Бука, ёрщктщ, Касан-Сай ёрёёнщндё жашаган тургундар Жолдош паъсаттын жазалоочуларынын каарына кaлдык. Жазалоону "эъ жакты ийгиликтер менен аяктап", Коконго жоон топ туткундарды жана кеп  алыпкайткан Абдрахман аптабачыга Кудаярхан "парваначы" титулун ыйгарды.
Бул жазалоолор, албетте, элди ого бетер кыжырлантты. Каны кайнаган Искак 1874-жылдын 1875-жылга караган кыш, мезгилинде Чаткал тоо этектерин, Чанач, Ала-Бука, Падша-Ата ёрёёндёрщн кыдырып элди кётёрщлщшкё щндёп жщрдщ.
Чаткалга чыгып кеткен Момун Шамурзак уулунун тагдыры кейиштщщ аяктады. Чаткал ёрёёнщ орус ээликтерине кирип, ал эми Момун орус букарасы деп эсептелингендиктен Кокон ханы Кудаяр аны кармап берщщнщ Сыр-Дарыя облусунун аскер губернатору генерал Эйлерден суранды. Чаткал тоолорунда бекинип жаткан Момун менен бирге миъге жакын кётёрщлщшчщлёр болгондуктан аны колго тушуруу оъой эмес эле. Ошондуктан Сыр Дарыя облусунун губернатору Момунду айла менен колго тщшщрщщнщ чечип, Чаткалга таластык кыргыз бийлеринен тщзщлгён атайын элчилердин тобун жиберди. Казак-орустар коштогон бул элчиликтин алдынa Момунду кандай гана болбосун кармап, орус бийликтеринин колуна тапшыруу милдети жщктёлгён болчу. Чаткалда бир нече сщйлёшщщлёрдён кийин гана элчилердин уру убадасына ишенген Момун 1874-жылдын 24-август кщнщ Идрис Пайгамбар деген жерде орус ёкщлдёрщ менен сщйлёшщщгё келгенде кармалды да, Олуя-Ата шаарында тщрмёгё отургузу. Бирок Момун бир аз убакыттан кийин тщрмёдён качып кеткендиги жёнщндё Б. Жамгырчинов изилдёёсщндё кёрсётёт.
1874-жылы жаз, жай aйларында Аксыдагы Искактын, Момундун, ёзгёндёгщ Maмыpдын аракеттеринен башка Алай, Сох, Баткен, Лейлек жактарда активдуу козголоъдор болбоду. Бирок толкунданган эл тынчып калды деп айтуу кыргыз. 1874-жылы Лейлек чёлкёмщндёгщ Кыяксай деген жердеги Мамырбай баштаган 400дёй кётёрщлщшчщлёрдщн тобунун аракеттери булактардакатталган. Бирок 1874-жылдын кщз aйларында толкундоолор акырындап басаъдап, убактылуу тынчтык ёкщм сщрдщ. Бул тынчтык кётёрщлщшчщлёрдщ ырайымсыз жазалап, канын суудай агызган кокон аскерлерине, аларга буйрук берген кокон бийликтерине жана Кудаяр xaндын ёзщнё кыжыры кайнаган элдин убактылуу гана тыныгуусу болчу. Алар тымызын алдыдагы чечкиндщщ кармаштарга даярданып жатты.
Ошентип, 1873-76-жылдардагы элдик кылмышдан биринчи мезгили аяктады.
1873-74-жылдардагы толкундоолор жана кётёрщлщштёр бир жарым жылча созулуп, иш жщзщндё Фергана ёрёёнщндёгщ Аксы, Кёк-Арт-Ёзген, Алай-Сох-Баткен жана Лейлек-Исфара Кожент чёлкёмдёрщнён улам бири коюп бири чыгып жаткан кырмылдарга катышпай калган кыргыз, кыпчак уруулары болгон жок. 1873-жылы ноябрде жалпы Тщштщк кыргыздарынын атынан келген кыргыз элчилери Кожент уездинин башчысы барон Нольдёгё кётёрщлщштщн чыгыш себебин жана кыргыздардын орус букаралыгына ётщщсщн каалагандыгын билдирген кат беришкен. Алкаттын маалыматтына караганда кётёрщлщшкё 42 уруу же 132500 тщтщн кыргыз, кыпчактар катышкан. Эгер ар бир тутунду орточо 4-5 кишиден турат деп эсептесек, анда кётёрщлщшкё тиешеси бар калктын саны 560-600 миъ адамды тщзёт. Албетте, кыргызстандын тщштщгщндё ал кезекте мынча кыргыз жашаган эмес, чамасы тизмеге кыпчактар, кёчмён ёзбектер, турктёр жана каракалпактар да кошулган болсо керек. Ошентсе да бул зор сан кётёрщлщштщн масштабын айкын белгилеп турат.
Кётёрщлщшкё, негизинен, кыргыздар жана кыпчактар катышканы менен, отурукташкан кыштактардагы, шаарлардагы сарт, ёзбек жана тажик калкы ёзщлёрщнщн тилектештигин билдирип, кээде кошулуп кетип да турушту. 1874-жылы Коконго атайын Ташкенттен жиберилген тыъчы, колледждик кеъешчи Г. Вейнбергдин жазганына караганда: "отурукташкан калк кёчмёндёр сыяктуу эле учурдагы абалдан жабыр тартып келген. Алардын арасында тилектештик болбогонсуганы менен, чынында бул жагдай эки жамааттын, карама-каршылыгын кёрсёткён эмес тирешщщ алардын башчыларына гана тиешелщщ ал эми караламан калктын дыйканы да, жyмyшчусу да мал менен жашаган кёчмёнгё толугу менен ниеттеш болгон. 
Г.Вейнбергдин байкоосун 1874-жылы кщзщндё К.П. Кауфмaндын Милютинге жазган каты ырастайт. "Кёчмёндёрдщн арасындагы толкундоолор, деп жазат генерал-губернатор, хандын ашкере алык-салыгына жана зордук-зомбулугуна нааразы болушкан отурукташкан тургундарга чоъ таасирин тийгизди. Ошентсе да 1873-74-жылдары Фергананын отурукташкан тургундары кётёрщлщшкё массалык тщрдё аралашып кетишпеди.
Совет тарых наамасында 1873-74-жылдагы кыймылга катышкандардын социалдык курамы негизинен караламан, кедей-дыйкан чарбалардан турган деген пикир басымдуулук кылат. Биздин оюбузча бул пикирге кошулууга болот, бирок айта кетчщ бир нерсе - мурунку тарых наамада орун алып кешен таптык кез карашты бщгщнкщ кщндё абсолютташтыруунун зарылчылыгы жок. Албетте, кыймылдын катарында эмгекчи эл массасы турду, бирок аларды баары бир уруу башчылары жетектешкен. Мамырбай, Абдымомун, Мусулманкул, Шер датка сыяктуу кёрщнщктщщ журт башчылары кётёрщлщшкё багыт берип турушкан. Замандын ал кездеги шартында кыргыз, кыпчак уруулары кётёрщлщшкё таптык белгилери менен эмес, Кудаяр ханга каршы кщрёштщн тегерегинде биригишкен. Кыргыз коомчулугунун ал мезгилдеги социалдык абалынын тереъ эместиги, "адилетсиз ханды адилетщщ хан менен алмаштыруу" идеясы калктын калыъ катмарында жашап, кётёрщлщш жалпы эл массасынын Кудаяр хандын жанаанын жан-жёкёрлёрщнщн адилетсиз саясатына каршы куралдуукаршьшыгы катары келип чыккан. Бул биригууну улуттук деп тaaнyyra да, тёмёнкщ социалдык кaтмapдын кётёрщлщшщ деп таанyyra да болбойт. Эгер андай болсо кыймылдын баштоочулары катары ёлтщрщлгён кыргыз, кыпчак урууларынын 40 бийин кайда алып барабыз? Анын щстщнё кыргыздар Искак Полот ханды тандагандай эле, отурукташкан ёзбек калкы да ёзщлёрщнщн атынан мурасчы катары Кудаяр хандын алыс тууганы Батыр хан терени. 1871-жьшы эле кёрсётщлпёдщ беле. Бул фактылар кыймылдын социалдык жана улуттук жагынан так жиктелбегендигин, анынжалпы элдик кыймыл болroндугун айкындайт. Кётёрщлщштщн ар бир очогу ёз алдынча аракеттенгендиктен, мурунку изилдёёлёр кёрсёткёндёй, булардын ортосунда кандайдыр бир байланыш болгон эмес деген жыйынтык чыгаруу туура болбос. Кыймылдын тигил же бул очокторун бириктирип турган уюм же башчы болбосо да, алардын бири-биринен кабар алып, тиешелщщ деъгелде байланышта болуп тургандыгын баамдоого болот. 1873-жылы жаз алды менен зекетчилерди ёлтщрщщдён башталган Алай чёлкёмщндёгщ тополоъдун басылгaндыгына карабай, анын уламдан-улам ёёрчщй бериши, Кек-Арт чёлкёмщнё Мамырдын, Аксыда Искак, Мусулманкул жана Момундардын, Лейлек, Исфара тарапта Мамырбайдын ошол эле жаздагы толкундоолору, Абдрахман аптабачынын алдоосу менен Фергана ёрёёнщнщн тщндщк, тщштщк, чыгыш элеттеринен кыргыз, кыпчак урууларынын Шер датка баштаган 40 ёкщлщнщн ордого чакыртытып ёлтщрщлщшщ, Кожент уездинин башчысы подполковник Нольдеге бщткщл ферганалык кыргыз-кыпчактардын 42 уруусунун атынан кат берилиши жана башка фактылар "локалдуу", "чачкын" деп эсептелинген кётёрщлщштёрдщн бири-бири менен байланышта болгондугун ырастап турат.
Ферганалык кётёрщлщшчщлёр бири-бири менен гана эмее, Тщндщк кыргыз уруулары менен дагы байланыш тщзщщгё аракеттенгендиги маалым. Мисалы, Мамыр Мерген уулунун 1700 тщтщндён ашык кётёрщлщшчщлёрщнщн Токмок уездинин аймагына кирип кетиши жана алардын Тогуз-Торо, Кетмен-Тёбё чёлкёмдёрщндё жашаган туугандарынан кёмёк издеши, Мамырдын тщндщк кыргыз урууларын кётёрщлщшкё щндёшщ, чаткалдык, курамалык кыргыз, кыпчак жана казак урууларынын ёкщлдёрщнщн Момун Шамурзак уулун ээрчип, кётёрщлщшкё кошулушу, 1000 тщтщнге жакын кыргыздардын Олуя-Ата уездине кирип кетиши жана башка фактылар жогорку пикирди далилдеп турат. Мындан тышкары Кожент уездинин башкаруучусуна 42 уруунун атынан берилген кат, Тщштщк кыргыздардын Токмок уездинин башчысы 3агряжекийден ётарчын Шабдан Жантай уулун кётёрщлщшкё кёмёк кылyyгa уруксат берщщсщн суранууга Кулмамбеттин жана Камбар серкердин атайын жиберилиши, Шабдандын тщштщккё келиши жана анын Мичи бийди (кай бир изилдёёчщлёр аны Жайчы бий деп аташат) башчы кылып алган деген пикири, Шабдандын сунушу боюнча кётёрщлщшчщлёрдщн Анжыян шаарын алууга аракеттенщщсщ жёнщндёгщ фактылар кыймылдын чачкын эмес экендигин дагы бир жолу бышыктайт: (Тилекке каршы Шабдан менен Тщштщк кыргыздардын кётёрщлщш мезгилиндеги жана андан кийинки байланыштары жёнщндё щзщл-кезил маалымат бирин-экин архивдик документтерде гана сакталганы болбосо, Калганы бизге жетпеди.)
Кётёрщлщшкё чейин эле кокон бийликтеринин зордук-зомбулугуна тойгон эл, кётёрщлщштщ басуу жана андан кийинки  Мезгилдерде, кётёрщлщшкё тигил же бул деъгeлде тиешеси болгон айыл-кыштактардын талап-тоноо сыяктуу жазалардан ётё кату запкы кёргён. Жек кёрщндщ Кудаярды жеъщщгё кёзщ жетпеген кыргыздар айласыздан орус бийликтеринин карамагына ётщщгё аракеттенишкен. мындай фактылар кеп. Мисалы, 1873-жылы ноябрь айында Кожент уездинин бaшчысы подполковник Нольдеге, Сыр-Дарыя облусунун губернатору генерал-майор Эйлерге кыргыздардын жогор жакта айтылган 42 уруусунун элчилиги, Токмок уездинин чектерине кирип кеткен 1700 тутун кыргыздардын орус букаралыгын кабыл алууга болгон сураныч, 1874-жылы майдагы 2000 тщтщн мундуз уруусунун Тщркстан генерал губернаторуна сураныч каты, 1874-жылы жазында Мамыр Мерген уулунун орус букаралыгын кабыл алууну суранган каты, жана башка фактылар. Бул фактылар борборго да угулган. 1874-жылы "Голос" газетасы "Тщштщк кыргыздары орустардан кёмёк издёёгё умтулушуп жатат. Ёткен жылы жызында алар орус букаралыгын кабыл алууга ниеттерин билдиришти", - деп жазат. Кётёрщлщшчщлёр ёзщлёрщнщн Кудаяр ханга каршы кщрёшщнё Орусия бийлиги кандай Мамиле кьmаарына ёзгёчё кылышкан.
1873-жылы эрте жазда эле кётёрщлщшчщлёрдщн атайын ёкщллщгщ генерал Г.А. Колпаковскийден кётёрщлщшкё колдоо кёрсётщщнщ суранышкандыгы маалым. Кётёрщлщш жёнщндё так маалымат алуу щчщн генерал Колпаковский Магомет Мурат аттуу кишини Алай чёлкёмщнё жиберген. Бирок Г.А. Колпаковекийдин ёкщлщ Кокон ханына жардам берилбейт дегер гана пикирин билгизип, орус бийлиги кётёрщлщштщ колдоорун же колдобошун ачык айткан эмес.
Падыша ёкмётщ тщштщк кыргыздардын кётёрщлщшщн колдоо гана эмес, айласыздан болгон орус букаралыгына кирщщ ётщнщчтёрщн да четке какты. Себеби, орус бийликтери 1868-жылы орус-кокон келишимине жана жалпы эле эл аралык кырдаалга байланыштуу Кокон хандыгы менен мамилени бузбоого аракеттенди. Тщштщк кыргыз урууларынын кокон ээликтеринде туруусу мийзам ченемдщщ иш деп тщшщнгён К.П. Кауфман ал тщгщл Тщштщк жана Тщндщк кыргыздарынын байланышын тез арадатоктотуу жёнщндё Сыр-Дарыя жана Жети-Суу облустук бийликтерине шашылыш буйругун жиберди. Буйрукка коштолгон жолдомолордо эгер орус ээликтерине кёчщп келген кыргыздар болсо, аларды тезинен артка кайтаруу жёнщндё кёрсётмё берилди. Ал эми Тщркстан генерал-губернаторунун кызматын убактылуу ётёёлщщчщ. Г.А Колпаковский Жети-Суу облусунун губернаторуна кыргыз депутаттарынын Шабдан менен байланышын текшерщщнщ, эгер ал "опурталдуу" болсо, тез арада андай байланышты токтотуп, Шабдандан Тщштщк кыргыздарынын жибергенкаттарын тартып алууну буйруду.
Орус букаралыгына кирщщнщ суранган ётщнщчтёрщнщн четке кагылышына, Орусиянын Кокон хандыгын колдогонуна карабастан Тщштщк кыргыз урууларынын бир даары Токмок, Олуя-Ата уезддеринин чектерине кече качып жатышты. Тогуз-Торого, Кетмен-Тёбёгё ётщп кеткен 1700 тщтщн щй-бщлёдён тышкары Олуя-Ата уездинин чегине да бир топ уруулар кирип кетишкен. Мисалы, Кудаяр хандын 1873-жылдын 5-ноябринде Тщркстан генерал-губернаторуна жазган катында алар баймундуз (Осмон бий, Жолборс бий, Бердикул бий) , осурак (Рахмат бий, Бала бий) , баглан (Сейит бий, Сарыкулак бий), кырк-тамга (Калпа бий, Мурун бий), кушчу (Баймырза бий), каман (Жусуп бий), карабагыш (Эсенбай бий, Асанбай бий) жана кыргыз-кыпчак (Мусулманкул, Алымкул бийлер) - баары уруу экендиги жазылган. Ошол эле учурда Кудаяр хан ушул катында орус-кокон келишимине негизденип, кёчщп кетишкен кыргыздарды кокон ээликтерине кайтарып берщщнщ орус бийликтеринен суранган. "Эгер Сиздердин кыргыздар, - деп жазылат ал катта, - мени ээликтериме кирип келишсе, аларды кайтарууга буйрук берилет. Эки жак теъ бирдей аракет кылуулары керек". Орус бийликтери тез эле кокон сунушун аткарышты. Бирок, Г.А. Колпаковскийдин артка кайтарылган кыргыздарды жазалабоо жёнщндёгщ ётщнщчщнё карабай, хандыкка кайра келишкен кыргыздар таланып-тонoлду.
Кетмен-Тёбёдён кайткан кыргыздарды хандын жазалоочу отряды талоонго ала баштаганда ансыз да жщдёп бщткён байкуштар кайра артка качты. Жазалоочулардын куугунунда 40 тай качкын, 15тей хан сыпайлары ёлщмгё учурап, 60 киши кошо тщштщ да зынданга салынды. Олуя-Ата уездине кайра качкан кыргыздарды да. Ошондой эле "меймандостук" кутту. Кантсе да качкындар мурунку мекендерине кщч менен кайтарылып жатты. Кётёрщлщштщн башынан тартып эле орус бийликтери Кокон хандыгынын, айрыкча Кудаяр хандын кызыкчьшыгын ар тараптан колдоп, кёчмёндёрдщн кыймылынын ёсщп кетишине шарт тщзгён ар кандай аракеттерди токтотууга чара кёрщп жатты. Жадагалса К.П. Кауфман 1873-жылы ноябрде кёчмёндёрдщн 42 уруусунун атынан келишкен Кулмамбет менен Камбар серкердин элчилигине Кожент уездинин башчысы Нольденин "силердин кётёрщлщшщн басуу максатында орустар активдщщ аракеттерден алыс, кокон бийлигине жардам берщщ жёнщндё ою жок" – деген сыпаа сёздёрщн катуу сынга алып, мындай пикир кыймьшдын кщчёп кетишине шарт тщзёт деп эскерткен. Ошол эле учурда К.П. Кауфман Кудаярга 1873-74-жылдары бир нече жолу Кокондун Ташкенттеги расмий ёкщлщ Мырза Хаким парваначы аркылуу мамлекеттеги кырдаалдын ётё курч экендигин азыртан эске алуусун, эгер андай болбосо "кеч болуп каларын" эскертти. Ал 1874-жылы 8-июлда Кудаярга жазган катында, Кокон мамлекетинин "мыкты адамдары Сизге каршы, эл тынч эмес... Эгер Сиз элиъизди башкаруунун ыкмасын ёзгёртпёёъщз (алык-салыкты азайтууну айтып жатат), бизден барган оруне ёкщлдёрщнё сый мамиле кылбасаъыз, анда мен Сизге кырдаалдын эъ жаман аяктаарын алдын ала эскертемин", - деп опузалаган. Бирок, Кудаярхан ору, бийликтерин согуштук жардам берщщнщн ордуна "кеп кеъештерин" гана айтканын, ал турсун "алык-салыктарды азайтуу керек" деген сунушун жактырбады, орус "досторунан" ичи бир аз сууй тщштщ.
1874-жылы августь айында Петербургда орус ёкмётщнщн Кокондогу окуяларга карата саясатын аныктоо мамилеси талкууланды. Тышкы иштер министрлиги Кокон хандыгындагы эзщщнщн кщчёшщ калктын чоъ нааразылыгын туудуруп, "эл ханды бир неле жолу кулатууга аракеттенгендигин" баса белгиледи. Кудаяр хандын калкка жек кёрщндщ саясатына, элдин кётёрщлщшщнё жана кёчмёндёрдщн орус ээликтериндеги туугандарына тийгизип жаткан "тере" таасирине карабастан, тышкы иштер министрлигихандыктын ички иштерине кийлигишпёё багытын дагы бир жолу ырастады. Азырынча Кокон мамлекетин кошуп алуу жёнщндё сёз болушу мщмкщн эмес, тщркстан бийликтери (Тщркстандагы орус бийликтери) "кёзёмёлдёп туруу абалында" гана болушу зарыл Кокондо хан тактысынын кимдин колунда болушу орус саясатына залакасын тийгизбейт, ага караганда чыгыш Тщркстан аркылуу болуучу англиялык коркунуч маанилщщрёк деп эсептеди министрликтин башкаруучусу Becтнaн Министрлик Коконго тикедентике щстёмдщк кылуудан кырыз тщрдё щстёмдщк кылуу ыъгайлуураак деген пикирде болгон. Себеби, мындай болгондо Орусияга Кокондо административдик аппарат, аскер кармап туруу талап кьшынмак эмес, бирок анын саясий-экономикалык таасирин сактап тура берщщгё толук мщмкщнчщлщк болмок. Орусиянын Кокон хандыгына карата саясатынын жакынкы арадагы мындай планын жактырган Александр 11 аны 1874-жьшдын 13-августунда бекитти да Ташкентке жёнёттщ.
1874-жьшдын акырындa хандыктагы толкундоолор убактылуу басаъдап, ёлкёдё салыштырмалуу тынчтык орноду. Ушуга байланыштуу 8-Октябрде К.П. Кауфман Кудаяр ханга куттуктоо катын жиберди. Катта: "Мен щчщн Сиздин кол алдыъыздагы эликтерде тоълоъдор менен баш-аламандытардын токтошу жёнщндёгщ кабар ётё жагымдуу. Мындай иштердин кайрадан болбошун чын кщрёктён каалаймын", деп жазылган.
Бирок, кётёрщлщштщн убактылуу токтоору менен жщрёгщ ёзкабына тщшкён Кудаяр хан орус "досторунун кёп-кеъештерин унутуп, калкка Каршы саясатын мурункудай уланта берди. Ал тщгщл кщчёттщ. Сыр-Дарыя облусунун губернатору 1874-жылдын 23-ноябринде Тщркстан генерал-губернаторуна: "Кокондогу кётёрщлщш токтолду. Тополоъ буткёндён кийин хан кётёрщлщшкё катышкандарга ёзгёчё салык сала баштады'', - деп билдирген.
Мындай саясат орус серепчилеринин пикири боюнча Кокон хандыгын катастрофага карай алып бара жатты, ал эми орус баскынчылары ал катастрофанын келишин" гана кщтщп тypдy. Жогорку айтьшган фактылык материалдарды 187З-76-жьшдардагы элдик кылмьшды биринчи мезгилине баа берип коюу абзел. Бир жарым жыл чамасында созулган бул мезгил тёмёндёгщ белгилерименен мщнёздёлёт:
1. Кётёрщлщштщн келип чыгуусу феодалдык деспоттук мщнёздёгщ мурунтан бери калыптанган социалдык-экономикалык карамa-каршылыктары, саясий бийлик талaмдары жана ёзщнщн кщчёшщнё байланыштуу болсо, анын себептери жана шылштоосу Кудаяр xaндын тикеден-тике ёзщнщн жана анын жан-жёкёрлёрщнщн 1868-жылдан кийинки, айрыкча 1870-жылдардын башындагы алыксалык саясатынын эбегейсиз оорлошуп кетиши, кёчмёндёргё щч эседен ашык салык салуу менен зекетчилердин аёосуз зордук-зомбулугу болду.
2. 1873-74-жьшдардагы элдик кыймылдар чаржайыт жана чачкын чыгуулар болуп эсептелгени менен, алардын ортосунда кандайдыр бир байланыштарболгондугу белгилщщ. Авы кётёрщлщш очокторунун бирдей Мезгилде аракеттенщщсщ, 42 кыргыз, кыпчак урууларынын орус бийликтерине жалпы кайрылуусу, тщндщк кыргыз уруулары менен байланышууга аракеттер, бщткщл Фергана кыргыздардын атынан 40 бийдин ордодо ёлтщртщлщшщ жана башка фактылар ырастайт.
3. Кётёрщлщштщн улуттук курамы эки этаптуу эволюциялануу менен ёнщктщ. 1813-жьшы кётёрщлщшчщлёр кёчмён жана жарым кёчмён кыргыздар, азырак кыпчактардан туруп, негизинен моно улуттук бойдон калды. Отурукташкан ёзбек, сарт, тажик жанабашка шаар-кыштак калкы тилектештигин гана билгизип тим болушту. Козголоъчулар тарабына ёткён анча-мынча аскер топтору (Саранчы паъсат колу) кыргыз, кыпчак урууларынан чыккан гана сыпайлар менен сарбаздар болучу, ал эми кётёрщлщшчщлёрдщн курамындагы башка элдердин бир аз ёкщлдёрщ кыймылдын жщрщшщнё белгилщщ таасир тийгизе алган эмес. 1874-жылы болсо кётёрщлщшчщлёрдщн улуттук курамы кеъейип, алардын катарында кёчмёндёр жана жарым кёчмёндёр, отурукташкан тургундар болушту. Демек, кыргыздар, кычпактар, ёзбектер, сарттар, тщрктер жана тажиктер салыштырмалуу кеъири катышышты.
Социалдык курамы эмгекчи элден гана турган деген тарых наамалык пикир кщмёндщщлщктщ тущдщрат. Себеби, кётёрщлщштщн очокторунун башындагы инсандардын кай биринен башкасы (Мамыр Мерген уулу, Искак Асан уулу) негизинен уруу бийлери же элге белгилуу бекзаадалардан болучу. Кётёрщлщшкё Шер датка сыяктуу Кокон мамлекетинде аброю чоъ бийлер жол кёрсётщшщп, анын башында Мусулманкул, Абдымомун сыяктуу бийлердин, бектердин жетекчилик кьшышы, анын щстщнё толкундоолорго ар бир уруудан эмгекчи, кедей, малчы адамдар гана бёлщнщп" катышпастан, уруу белгиси менен бириккен жамаат катары аракеттениши (булактарда кедейлер жамааты гана катышты деген фактылар таптакыр учурабайт), анын социалдык курамы биринчи кщндён баштап эле кеъири болгондугун айгинелейт.
Мурунку тарыхнаамада тигил же бул кыймылдын прогрессивдщщлщгщн же реакциялуулугун аныктоо щчщн чечщщчщ фактор болуп таптык кёз караш эсептеленщчщ. Эгер маселени мындайтаризде карасак, анда кыймьшдын 1873-74-жылдардагы мезгилинде эле анын социалдык курамында реакциялуу элементтер болгон деп жыйынтык чыгаруу туура болмок. XIX кылымдын экинчи жарымында ар бир уруу айыл-айыл болуп жашаган шарттаиш жщзщндё кётёрщлщш тигил же бул "Руу башчысынын же аздыр-кёптщр оокаттуу, кесем, баатыр жетекчилигинде чыккандыктан биз социалдык жагына кыймылдын катышуучуларын жасалма тщрдё беле албайбыз. Жалаъ кетменчи, койчу, малай, кедей кётёрщлщштщ баштай да алмак эмее. Кыймьшдын максаты адилетщщ бийликти тщзщщ болyп жаткандыктан анын тегерегине тигил же бул тап эмес, жалпы эл бириккен. Булактардан кётёрщлщштщн тигил же бул очокторунда таптык белгилер менен ёз феодалдарына каршы чыккан кыймылдын фактыларын учурата албадык. Демек кыймылдын жщрщшщндё бири бирчне карама-каршы турган эки гана жамаатты кёрёбщз. Булар: 1) расмий хан (Кудаяр хан) жанааны жактоочулар. 2) расмий хандыжана хандыктын башкаруучуларын (Кудаяр ханды жана анынжан-жёкёрлёрщн) алмаштырууну кёздёгёндёр. Анын щстщнё кыймылдын биринчи кщнщнён акыркы мезгилине чейин элетrиктердин "кыл куйрук" ураанынын (кщрёшкё жан адам калбай катышуу урааны) алдында чогулуп келиши жогорку пикирди таасыныратап турат. Бул мезгилдин максаты, анын себептеринен келип чыкты. 1873-74-жьшдары болуп ёткён элдик чыгуулар Кокон хандыгындагы социалдык-экономикалык эзщщнщн кщчёшщнё байланыштуу болгондуктан, анын максаты Кокон ханы Кудаярды "жакты хан менен алмаштыруу", эзщщну азайтуу, элдин турмушун аз да болсо жеъилдетщщ болгон. Ошол эле учурда Полот хан аты менен Искактын хан кётёрщлщшщ тээ Кокон хандыгынын алгачкы кщнщнён бери келаткан ордодогу бийликтин теъ салмактуулугун калыбы на келтирщщ щчщн кыргыз бийлеринин кезектеги аракети да болучу. Бул максат жогоруда аталган социалдык максат менен тыгызайкалышкан. Албетте, аракеттер идеялык жактан так ойлонулуп, программалык тщрдё кабыл алынган эмес, чаржайыт, элдин тщпкщрдёгщ мщдёёсщн гана чагылдырган баса монархиялык (наивный монархизм) аракеттер эле. Кётёрщлщшчщлёр тщзщлщштщ алмаштырууну максат кылышкан эмес, андай кылуу керектигин билишкен да эмес, тек гана жек кёрщндщ Кудаярдын ордуна жакшы мураскор олтургузууну кёздёгён. Тщзщлщштщ тщп-тамырынанбери ёзгёртщщ идеясын тщшщнбёгён ал мезгилдин психологиясын. И. Лениндин "баса монархизм" деп аталган идеологиянын деъгелинен кётёрщлё алган эмес! Элдин бул мщдёёсщн жан-дилименен туюп, аны аткарууга бел байлаган Искактын жалган Полотхан аты менен чыгуусу орус элинин адилеттигин кёздёгён уулу Емельян Пугачевду элестетет. Кётёрщлщштщн бул негизги максаты 1873-жылдан 1875-жылдын 9-Октябрына чейин ёзгёрщлбёй келди.
6. 1868-жылы тщзщлгён кокон-орус келишиминин принциптерин сактаган орус бийликтери Кудаярдын жардам сураганына карабай башка ёлкёнщн ички иштерине кийлигишпес мамилесинде турушу, оруч ёкмётщнщн ниеттщщлщк менен тынчтыктака наша жашоо" прицибин колдогондугун кёрсёткён деп айтууда. Тескерисинче, орус падышачьшыгы эки жщздщщ менен эл аралык аброюн жоготпоого, англичандардын буйурун кызытпай Кокондун ички иштерине кийлигишпёёгё аракеттенип, ошол эле учурда Кокон хандыгынын ичиндеги саясий окуялардын щч тщрдщщ жыйынтыгын теъ (Кокон хандыгынын кётёрщлщштщ басып коюусу, Кокон ханынын алмашылышы, мамлекеттин кулашы) ёзщнщн басып алуучулук максаттарына жооп берщщчщ шарт деп эсептеген. Чынында окуянын кандай гана жыйынтыгы болбосун иш жщзщндё орус колонизаторлору учун ыъгайлуу болучу.

2. Элдик кыймылдын экинчи мезгилинин башталышы. 
2.1. Элдик кыймылдын боштондук \ч\н кыймылга айланышы. 
1875-жылдын жаз алды менен зекетчилердин кезектеги зулумдугуна чыдабаган лейлектик кыргыздардын абагат, кёсёкуруулары Молдо Касым, Абдрахман молдо, Эрмамбет паъсат, Орозаалы деген aдaмдapдын жетекчилигинде кщрёшкё чыгышып, Аксыда жщргён, Искакты чакырышты. Искактын кол алдында эми кыргыздар, кыпчактар гана эмес, ёзбек, тажик калкынын ёкщлдёрщ да чогула баштады. Ошол мезгилдин хронисти Мирза Алим "Ансаб ас-салатин" аттуу эмгегинде" тщрк, тажик, кыргыз, кыпчак бирге чогулушту", - деп жазат.
1875-жылдын июнь айында Фергана ёрёёнщнщн чыгыш элетиндеги калк кётёрщлгёндщктён, Искак жашыруун Ёзгён тарапка келди. Бул жерде аны бир нече миъ кошуун кщтщп турган болучу. Чогулган козголоъчулардын арасында кадыр-барктуу бийлер да бар эле. Исфандияр, Абдылдабек Алым бек уулу, Орозаалы, Ботобек сыяктуу жетекчилердин болушу эми кыймылга социалдыкжактан ого бетер кеъири тщс берип калды. Ошол эле учурда Кудаяр ханга каршы кщрёштё социалдык айырмачьшыгына карабайулуттук курамы ар башка жалпы элдин катышышы, кыймылдын чыныгы элдик кыймылга айланып бара жаткандыгынын айгинелеп тщрдщ. Албетrе, кётёрщлщштё айрым бийлердин жеке мщдёёлёрщ, феодалдык-саясий кызыкчьшыгы болгондур. Бирок алардын эл менен бирге Кудаярдын адилетсиз башкаруусуна каршы кщрёшкё чыгуусунун ёзщ кыймылдын прогрессивдщщ мщнёзщн ёзгёртё алган эмес. Хандын зулумдугуна каршы жалпы максат элдин байында, кедейин да, чарбадар да, бегин да, малчысын да, акимин да бири-бирисиз apaкeттeнe албай турган шартка, "бир жеъден кол, бир жакадан баш чыгарууга" алып келди.
Мындай кырдаалды совет Tapыx нaaмacынын айрым ёкщлдёрщ кётёрщлщштщн 1875-76-жылардагыы "экинчи мезгили феодалдык таптын ёкщлдёрщнщн кошулуп кетиши менен "реакциячыл жолго тщшщп кeлди" деп тщшщндщрщщгё аракеттенишкендиги маалым.
Азыркы тарыхнаама "таптык кёз карашты" алдыъкы орунга койгон солчулдук ыкмадан айрылууда. Эмне щчщндщр биз ушул кщнгё чейин ири феодалдарды, уруу бийлерин, бaйларды, бектерди жана башка белгилщщ инсандарды жалпы элдин катарына кошпой, ёзщнчё эле бир "оркоюп турган элемент" катары санап, "эл" деген тщшщнщккё эмгекчи массаны гана киргизебиз? А чынында эл дегенибиз кеъири тщшщнщк эмеспи, сёзсщз тщрдё анын идеологияеы да, психологиясы да, башчысы да, аткаруучусу да, бийликчиси да, баш ийщщчщсщ да, байы да, кедейи да болгон татаал кёрщнщш экендигин моюнга алышыбыз керек. Демек, ошол татаал жана кёп кырдуу "элдин" бир мщдёёнщн айланасында топтолуп, аракеттенщщсщ, эгер, тарыхый прогресске карай багыт алган болсо, ал кыймылдын прогрессивдщщ болоруна талаш жок. Ал эми ошол жалпы багыттын ичинде ёзщнщн жеке кызычылыгын кёздёгён инсандардын иш аракетаери анын нугун, мщнёзщн ёзгёртё алган эмес. Дагы бир айта кeтер нерсе - "элдин кызыкчылыгы" деген тщшщнщк жщздёгён жана миъдеген "жеке кызыкчылыктардан" куралары тарыхта маалым.
Полотхандын Коконхандыгын алуу максаты менен жалпы элдин кётёрщлщшкё щндёп чыгуусу акыры келип орус ёкщлдёрщ менен тил табыша албагандан кийин каршылашы болуп чыга келди. Ушул окуядан кийин кётёрщлщштщн башында чыныгы жетекчи Искак-Полот хан туруп калды. 1875-жылдын жазынан башталган кыймылдын экинчи мезrилинде жек кёрщндщ Кудаярдын куулушу менен кётёрщлщшчщлёр максатына жеткендей болушту эле, бирок Абдрахман аптабачы сыяктуу куу саясатчылардын аракети астында жууну боштугу жана элге каршы чыккынчьтыгы атасынан кем калбаган Насирдин бектин такка отурушуна байланыштуу кыймылдын максаты жана багыты бир аз ёзгёрщлдщ. Кыймылдын жалпы жетекчилигин колго алган Искак-Полот хан эми жаъы кырдаалда кётёрщлщштщн мизин бир эле учурда Насирдин бектин бийлигине жана орус баскынчьшыгына каршы багыттады.
Ошентип, элдик кыймылдын 1875-76-жылдардагы экинчи мезгилинин биринчи баскычы аяктады. Анын негизги жыйытыгы жек кёрщндщ Насирдин ханды атасы Кудаяр сымак ордодон кууп чыгып, эл каалаган адилеттщщ ханды бийликке алып келишинде болду. Муну менен кыймьш ёзщнщн антифеодалдык максатына жетти десек да болчудай. Бирок, ошол феодалдык мамилелерди коштоп жщргён Орусия империяеынын Туркстандагы саясатына ыъгайлуу режимди ооз жщзщндё "сактап калууга умтулумуш" болгон. Орус колонизаторлору иш жщзщндё Фергана ёрёёнщнщн калкын, анын ичинде Тщштщк кыргыздарын каратуу максаты менен басып киргендиги - кыймылдын каралып жаткан баскычынын жыйынтыгынын тескери кёрщнщшщ болучу. Бул жагынан алып караганда кётёрщлщш жеъилди деп саноо да туура.

2.2. Боштондук кыймылдын жыйынтыгы.
Полот хандын туруктуу кошууну негизинен атчандардан тщзщлщп, анын саны 12 Миъге жеткен. Кошуундун негизги бёлщгщ "Кокон хандыгындагы эъ тынчы жок элемент" саналган кыргыздардан жана кыпчактардан куралган.
Тилекке каршы, аз гана мезгил хандык бийлик жщргщзгён Полот хан анча-мынча саясий-админстративдик иштерди жасоого щлгщргёнщ менен, экономикалык жана социалдык максаттагы ишчараларды аткара албады. Ошондой болсо. да анын ёз атынан акчачыгара баштагандыгыъыз мамлекет символдорунун элементтеринда киргизщщгё аракеттенгендигин билдирет. (полот хан чыгарган теъгелердин бири Ёзбекстандын Илимдер Академиясынын тарых музейинде баалуу экспонат катары сакталып тургандыгы жёнщндё адабияттар кабар берет.) Тилекке каршы, бул жагдайда бизге мындан башка конкреттщщ маалыматтар жетпеди.
Кырдаалдын татаалдыгына, Искактын бир эле учурунда Насирдинбекке, Орусия баскынчылыгына жана Аптабачынын жамаатына каршы Кщрёшщнё байланыштуу анын душмандары да Кен болду. Искактын чыныгы Полот хан экендигинен кщмён санаганорус офицерлери менен Аптабачынын тобу анын бетин ачууга 1875-жьшдын жайынан баштап эле аракет кылышкан болучу. Искак Полот хан аты менен Асакеде бийлик жщргщзё баштаган мезгилде анын жалган мурасчы экендигин жалпы кётёрщлщшчщлёр билишпесе да, душмандарьшын бир тобу сезип калышкан. Орус бийликтери болсо муну 1870-жылдын башында билишти. Бул жёнщндё атайын маалымат чогултулуп жогорку бийликтегилерге 1876-жылдын 6-январында билдирилди. Бирок бул фактыга кётёрщлщшчщлёр маани беришпеди. Себеби, алар щчщн негизги максат ишкер жол башчынын айланасында топтолуп, Кокон кагын ээлее менен адилеттщщ мамлекетик тщзщлщштщ орнотуу жана орус баскынчьшарын келтирбёё болучу.
1875-жьшдын октябрь-ноябрь айларында Полот хан Acaкe турган мезгилде, Наманган тараптагы кармаштарды эсепке албаганда Кокон ээлигинде салыштырмалуу тынчтык ёкщм сщрдщ. Полот хан мамлекеттин уюштуруу иштери менен алек болуп жатканда, Анжыян вилайетинде аким болуп дайындалганына карабастан, Абдрахман аптабачы активдщщ аракеттерге жашап жатты. 1875-жылдын 28-ноябрындагы М.Д. Скобелевдин К.П. Кауфманга жазган катында Аптабачы ёзщнщн Миъ-Тщш айылында 100дёй туугандары менен кщнщгё аъчылыкка чыгып, саясатка аралашпай бейкут жашап жаткандыгы, бир ай мурун Асакеге барып, Полот ханга жолугуп, анда 3 кщн тургандан кийин кайта кыштоосуна келгендиги, азыр Полот xaндын айланасынан кыпчактардын белгилщщ адамдары кетип, кыргыздар гана калгандыгы айтылат.
Полот хандын ээликтеринде жалпы абал тынчыгандай болгону менен, Насирдин хандын колдогон орус аскеринин эртеби-кечпи басып кирщщ коркунучу сакталып турду. Ошондуктан, кётёрщлщшчщлёрдщн лагеринде орус баскынчылыгына каршы даярдыктар жщрё берди. Убактылуу тынчтыктан пайдаланган Полот хандын бийлигинин алсыз экендигин жана анын Орусия менен кщрёшё албастыгын баса кёрсёткён чакырык менен кайрылды. Бул Чакырык дагы бир жолу Насирдиндин Орусиянын пайдасына чыккынчыллык кылып жаткандыгын айгинеледи.
Элдик кыймылдын экинчи мезгилинин чегиндеги биринчи жана экинчи баскычтарды камтыган 1875-жылдын жай айларынан 176 жыл ёмщр сщргён Кокон хандыгынын жоюлушуна (1876-жылдын 19-февралы) чейинки саясий окуялардын жыйынтыгын тёмёнкщдёй болду.
Бул мезгилде элдик кыймылдын максаты биринчи мезгилдегидей (1873-74) эле антифеодалдык бойдон кала бергени менен бир топ татаалданды. Бул татаалдануу Абдрахман аптабачы баштаган хан чёйрёсщндёгщ ишмерлердин бийлик щчщн кётёрщлщшкё кошулуп кетиши, Кудаяр хандын качышы, тщзщлгён кырдаалда Полот хан жана Аблрахман аптабачы баштаган эки жамаатын калыптанышы, август айында орус аскерлеринин Кокон ээликтерине киришине байланыштуу кыймылдын феодалдык мщнёзщнщн антиколониалдык максат менен бири иши сыяктуу окуялар менен ёнщктщ. Насирдин бектин 24-толда хан кётёрщлщшщнён кийин ал жана аны колдогондор щчщн "кётёрщлщш максатына жеткендиктен" кыймылдын биримдиги чогулду. Абдрахманаптабачы баштаган топ колго тийген бийликтен пайдаланып, кётёрщлщштщн чыныгы жетекчиси Полот ханды августтун башында камакка алды.
Абдрахман аптабачынын 1875-жылдын август айында орустарга каршы жарыялаган "газаватын", анын диний мщнёзщнё карата реакциячыл деп саноо туура эмес. Себеби, ал мезгилде орус падышачылыгы Тщркстанды басып алуу менен колонияга айландыруу максатын кёздёгёндщктён, "газават" орус элине эмес, Орусия баскынчьшарына каршы багытталып, ураан антиколониялык максаттын бир тщрщ катары саналышы тарых логикасына туура келет. Бирок Аптабачынын жана анын жанжёкёрлёрщнщн тщпкщ максаты ураандын ошол кырдаалдагы маъызына толук жооп бербеди. "Газават" ураанынын жардамы менен Кокон хандыгынын мурунку чек араларын калыбына келтирип, бийликти ёз колуна топтоону кёздёгён Аптабачынын аракеттери чынында элдин мщдёёсщн1 тёп келген эмес. Ошентсе да ураан орус баскынчыларына каршы жалпы элдин толкундоолорун кщчёттщ. "Газават" же "джихад" урааны элеттиктердин "кыл куйрук" урааны сыяктуу эле ёзщнщн жёнёкёйлщгщнё карабастан прогрессивдщщ мааниге ээ болгондугун тануу кыйын. "Газават" урааны менен "кыл куйрук" урааны кийинки - 1976-жылдагы окуяларда деле тоолуктардын кыймылына антиколониялык тщс берип турган. Натыйжада Орусия падышачылыгы Кокон мамлекетине карата саясатын согуштук мамилеге буруп, 20-августтан кадимки эле басып алуу жщрщшщ башталды. Махрам салгылашуусу, Фергана ёрёёнщнщн жарымынан кёбщрёёк болугунун орус аскери тарабынан басылып алынышы, ал фактьшы Насирдин бектин таанышы жана 23-сентябрдагы Кокон хандыгы щчщн протектораттык орус-кокон келишимине кол коюшу, Наманган чёлкёмщнщн орус ээлигине ётщшщнё кокон бийлигинин расмий макул болушу жана башка мына ушул сыяктуу кейиштщщ фактылар Абдрахман аптабачы менен Насирдин бек баштаган "реакциячыл" топтун прогрессивдщщ саясий активдщщлщгщнщн бщтщшщн кёрсёттщщ.
Искактын Полот хан аты менен 27-сентябрда экинчи жолу хан кётёрщлщшщ, анын кыймылын багынтыш бир эле учурда Насирдин бектин ёкмётщнё да, орус баскынчыларьша да каршы бура алышы, октябрдын башындагы Анжыян салгылашуусундагы ийгиликтер, орус баскынчыларын Кокон ээликтеринен убактылуу кyyп чыгуу жана Насирдин бектин бийлигин кулатуу сыяктуу элдик батыр Искак-Полот хан баштаган прогрессивдщщ топтун аракеттери кыймылдын элдин максатын кёздёгёндщгщн ырастады. Абдрахмандай ары акркылуу, ары кщщ ордо тёбёлдёрщнщн тиешелщщ кырдаалда кётёрщлщш тарапка ётщп кетиши Полот хандынбагытынын туура экендигин дагы бир жолу бекемдеди. Мындан ары кыймыл жергиликтщщ элдин бирден-бир коркунучтуу душманы болгон орус баскынчыларына каршы багытталып калды.
Бул этапта кыймылдын социалдык курамы, масштабы кеъири болду жана кётёрщлщш тёмёндёп жогору, жёнёкёйдён татаалга карай прогрессивдщщ ёнщгё берди. Кётёрщлщштщн кыймылдаткыч кщчтёрщндё, анын улуттук курамы олуттуу мааниге ээ болгон. Документтер кёрсёткёндёй кыймылдын катышуучуларынын этникалык курамы ётё кеъири болуп, анын басымдуу кёпчщлщгщн кыргыздар тщзгёндщгщн байкоого болот. 70-жылдардын аягында Фергана облусуна изилдёё максаттары менен келген академик АФ. Миддендорфтун берген маалыматтарына караганда ёрёёндёгщ 15-40 жаштагы тургундарда эркек адамдардын саны кескин азайып кеткендиги, анын себеби 1875-жылдагы кётёрщлщштщ басууда курал кётёрщп жщрё ала турган каракыргыздардын эркектеринин кёбщ ёлщмгё учурагандыгы менен тщшщндщрщлёрщн эскертип кeтeт.
Кыймылдын реакциячыл жамаатынын элге каршы аракеттеринин дагы бир жыйынтыгы орус колонизаторлорунун Нарын дарыясынын оъ жээгин ээлеп, Наманган бёлщмщн тщзщщ менен Фергана чёлкёмщн жана Тщштщк кыргыз урууларын басыпалууга ыъгайлyy шарт тщзгёндщгщ болду. Бул абалды аталган топтун расмий ёкщлщ Насирдин хан толук тааныды жана колдоду.
Элдик кыймылдын жеткен чеги болгон баскыч. Бул октябрдан баштап Кокон хандыгында орногон хандыктын акыркы окумдары Искак-Полот хандын саясий-административдик ишмердиги эсептелди. Искактын хандык бийликти ээлеши элдин мщдёёcщнё топ келип, ошол эле учурда кыргыз бийлеринин кадимден келаткан ордодогу бийликтин теъ салмактуулугун калыбына келтириши болгон. XIX кылымдын орто ченинен ордодогу бийликке Нщзщп, Мусулманкул, Алымбек, Анымкул сыяктуу кыргыз, кыпчак кёчмён бийлери аралашып кеткендиги маалым. Алымкул ёлгёндён кийинки он жылдын ичинде кыргыз бийлери ордо бийлигине аралашпай, ага жещщнщн бир катар аракеттер болгондугу белгилщщ. Бул саясий аракеттер Полот хан менен ашты. Мындан ары Кокон хандыгынын тарыхы жацы демилгелщщ жана жацы бийлик менен уланмак. Бирок, кырдаалдын татаалдыгы, согуштук абал, кётёрщлщштщн жана орус баскынчыларынакаршы кщрёштёрдён жапа чеккен мамлекеттин жеткиликтуу экономикалык базасы болбогондугу кётёрщлщшчщлёрдщн тоодой демилгесине карабай колго тийген бийликти жана тынчтыкты сактап калууга шарт тщзгён эмес. Ошондуктан Полот хандынхандык бийлиги негизинен жырткычтык менен басып келе жаткан Орусия империясынан кёргёнщ, жакшы бийликти жактырбаган ички душмандардын каршылыгын басуу менен гана чектелип калды.
Кокон хандыгынын пайда болуш, ёнщгщш жана жщрщш логикасы анын жоюлушун камсыз кылган тарыхый ёбёлгёлёр менен шартталгандыктан, бул мийзам ченемдщщлщктщ ишке ашыруучу активдщщ фактор болуп, Орус империясынын Туркстанга, анын ичинде Фергана ёрёёнщнё басып кириши болду. Жергиликтщщ калктын эркине тиешеси жок колониялык каратуулардын ишке ашышын ошентип, XIX кылымдын экинчи жарымындагы Орусиянын жана Борбордук Азиянын саясий абалына негизделген тарыхлогикасы аныктап койгон. Бул процесс иш жщзщндё 1876-жылдын 19-февралында аяктады.

Корутунду.
Фергана өрөөнүнүн тоо арасындагы элетиндеги жана түздүктөрүндөгү мурунку Кокон хандыгынынын тургундары болгон кыргыздар, кыпчактар, өзбектер жана тажиктер гана эмес, а түгүл орус ээликтери болуп эсептелген Оро-Төбөнүн, Кажент уездинин Лейлек, Ташкент уездинин, Курама уездинин, Олуя-Ата уездинин Чаткал өрөөнүн Бухара эмиратынын Кара-Тегин өрөөнүнүн көп улуттуу улуттардын катышышы кайбир урунттуу учурларды көтөрүлүшчүлөрдүн санынын эки жүз миңге чейин жетиши, үч жыл бою алоолонгон бул кыймылдын масштабынын өтө зор экендигин аныктап турат. Чынында, мындай чоң кыймыл бүтүндөй борбордук Азиянын XIX-кылымындагы тарыхында болгон эмес.
Кыймылдын дагы бир мааниси анын элдик кыймыл экендигинде. Биз жогоруда көтөрүшчүлөрдү социалдык жактан эки тапка бөлүп кароонун туура эмес экендигин айтсак болот. Кудаярханга, Насырдинбекке каршы конкреттүү күрөштөр антифеодалдык мүнөзгө ал эми орус баскынчыларына каршы күрөш антиколониялык мүнөзгө ээ болгон. Аталган максаттарды ишке ашырууда кыймылга катышкандарды күрөшүүнүн тигил же бул ыкмалары менен айырмалаган топторго гана бөлүүгө болот.
Мисалы Полотхандын элдик прогрессивдүү тобу жана Абдрахман аптабчынын бийликке умтулган тар максаттагы, бирок антиколониялык багытта элдик кыймылга бириккен тобу. Ал эми антифеодалдык жана антиколониялык максатта баш кошкон жалпы элдик таптык жиги жагынан бөлүп кароого мүмкүн эмес. Ошондуктан 1873-76-жылдардагы кыймылды жалпы элдик кыймыл болгон деп эсептесек болот. Муну ошол учурдагы окуялардын активдүү катышуучусу, Түркстан чөлкөмүнүн генерал-губернатору «Жарым падыша» К.П. Кауфмандын сөзү ырастап турат. Анын 1876-жылы 27-апрель күнү жазган билдирүүсүндө 1875-76-жылдардагы согуштардын мурункулардан узак жана оор болгондугу, орус аскерлери «Биринчи жолу кубаттуу жоокерлер менен кагылышып, эл менен күрөшүү Орто Азия деспот хандар менен күрөшүүгө караганда алда канча кыйын экендигин түшүнгөндүгүн» жазылган.
1873-76-жылдардагы кыймылдын саясий, экономикалык жана тарыхый мааниси өтө терең. Кыймыл саясий жагынан коомду өзгөртүү максатын койбосо да, бийликти алмаштырууга умтулуп «Адилеттүү хандыкты көздөгөндүгү» жана кийинки баскычтарында орус колонизаторлоруна каршы алгачкы боштондук күрөшүү болгондугу менен түшүндүрүлөт. Ал эми экономикалык жагынан кыймылдын мааниси жер жана алык-салык маселеси менен байланышкан. Бул маселе көтөрүлүштүн тигил же бул баскычтарында ачык көрүнбөгөнү менен кыймылдын жалпы жүрүшүндө байкалбай койбойт. Көтөрүлүштүн алгачкы аракеттери так ушул салык саясатына каршы башталган. Кыймыл антиколониялык мүнөзгө өткөндө жер жана чөлкөм маселеси, саясий маселе менен катар эле алдынкы орунга коюлган. Антифеодалдык жеңишин антиколониялык жеңилиши жууп кеткен. Фергана чөлкөмүнүн тургундары жана түштүк кыргыздары Кокон эзүүсүнөн бошонгону менен эзүү ыкмалары жагынан өзүнүн «обьективдүү прогрессивдүүлүгү» менен айырмаланган орус колониализиминин кучагына кирди. Бул татаал тарыхый тагдыр бир эле учурда прогрессивдүү да, реакциялуу да элементтери менен мүнөздөлүшү тарых наамада малым нерсе.

Кыскача адабият тизмеси

Интернеттеги шилтемелер 

  
  

Борбордук Азия
Кыргыз тарыхы