Исактын 1873-74-жылдардагы Аксы көтөрүлүшү
Исактын 1873-74-жылдардагы Аксы көтөрүлүшү –1873–76-жылдардагы Кокон көтөрүлүштөрүнүн бир бөлүгү. Ал элдик кыймылды, анын ичинен Аксы көтөрүлүшүн окумуштуулар Искак Асан уулунун ысмына байланыштырышат.

Тарыхы
1870-жылдардын башында Кудаяр хандын адилетсиз саясаты элдин нааразылыгын туудуруп, кыргыз бийлери аны башка хан менен алмаштырууга аракеттенишкен. Салтка ылайык хан мураскору хан тукумунан гана болушу зарыл эле. Ошондуктан 1872-ж. аксылык кутлук-сейит уруусунун бийи Шер датка баштаган кыргыз төбөлдөрү кеңешип, мураскорлукка Самарканда, Хорезмде жашаган хан тукумдарына барышат. Бирок алар макул болушкан эмес. Хорезмден кайтып келе жаткан Шер датка, кыргыз-кыпчак Мусулманкул бий жана найман Мусабек бий бир кездеги Алымкул аталыктын үзөңгүлөшү, Ташкенде жашап жаткан курамалык Абдымомундун (к. Момун Шамурзак уулу) үйүндө конуп калышат. Коноктор хан тукумунан болгон самаркандык Полот бекке куюп койгондой окшош Искакка өтө көңүл буруп калышат. Охналык ичкиликтердин бостон уруусунан чыккан Искак Асан уулу Абдымомундун кызматчысы болуп жүргөн. Кыргыз бийлери аны Полот хандын ордуна мураскор болууга үндөшкөндө Искак өмүрүн тобокелге салып, макул болот. 1873-ж. жазда 200дөй кыргыз жигиттеринин, Шер датка, Мусулманкул, Мусабек, Сулайман удайчы жана Абдымомундун коштоосунда Искак – Полот бек Аксыга келген. Чаткалдын, Алабуканын, Актамдын, Нанайдын, Көкжардын, Мамайдын, Кербендин, Пачатанын, Сафедбулондун ж. б. айыл-кыштактардын билермандары Полот ханга кол беришип, анын туусу астында Кудаярга каршы күрөшкө чыгууга макул болушат. 1873-ж. жайында 29 жаштагы Искак «Полот хан» деген ат менен Сафедбулондо, 1842-ж. Шералы хан көтөрүлгөн жерде, миңдеген саруу, багыш, кутлук-сейит, найман, кытай урууларынын өкүлдөрүнүн катышуусунда ак кийизге салынып хан көтөрүлгөн. Искактын колу тез эле көбөйө баштап, көтөрүлүшчүлөр Чартактын беги Кедейбай датка менен Жаңыкоргондун беги Алимдин жазалоочу кошуунун Сафедбулон менен Алабуканын ортосунда талкалап, Көкүмбай, Тоголокшайык, Актам, Найман, Көкжар кыштактарын ээлешкен. Бирок, Кокондон чоң аскер менен чыккан Абдрахман аптабачы аларды чегиндирип, Чаткалга сүрүп жиберген. Шер датка баштаган 40 бийдин Кокондо өлтүрүлгөндүгүн уккан көтөрүлүшчүлөр Чаткалда кол топтоп, кайрадан Алабукага басып киришкен. Бирок Намангандан, Төрөкоргондон, Жаңыкоргондон алынып келинген сыпайлар менен күчтөндүрүлгөн жазалоочу кошуун Молдо Жолдош паңсаттын башчылыгында Искакты 2-жолу чегиндирген, көтөрүлүшчүлөр тоо аралап кирип кетишкен. 1874-ж. июлда Чаткал тоо этектеринде көтөрүлүш кайрадан башталган. 10 миңден ашуун көтөрүлүшчүлөр Чаткалдан чыгып, Алабука өзөнү менен төмөн карай Касан шаары багытына жүргөн. Кутлук-сейит, багыш, саруу, кытай урууларынан жыйналган Искактын көтөрүлүшчүлөрүнө жолдон өзбек, тажик тургундары кошулуп, 1874-жылдын 1-августуна чейин Сафедбулон, Чартак, Жаңыкоргон чептери алынган, Касан шаары согушсуз ээленген. Полот хандын кошууну Намангандан алыс эмес Төрөкоргон чебин талкалап, Наманганды камаган. Төрөкоргондун беги Саранчы 500 сарбазы менен көтөрүлүшкө кошулуп кеткен да, кийин анын активдүү жетекчисине айланган. Аксы көтөрүлүшүнөн катуу чочулаган Кудаяр хан, аларга каршы Абдрахман аптабачы, Иса Олуя, Науман паңсат баштаган жакшы куралданган 7000 сыпай жана 1000 сарбаз жиберген. Көтөрүлүшчүлөр беттешүүдө жеңилип, көп адам колго түшкөн. Көтөрүлүштүн бир жетекчиси Мусулманкул көз жумган. Абдымомун Чаткалга, ал эми Искак бир аз жигиттери менен Алабуканын Чанач капчыгайына чегинген. Аптабачынын жазалоочу аскери караламан эл, коргоосуз калган айылдарды катуу бүлүндүрдү. Айыл-кыштактар аёосуз өрттөлүп, Алабука өрөөнүндө эле даргага асылгандардын саны 1000ден ашты. Бул жазалоолор элди ого бетер кыжырланткан. Искак 1874-жылдан 1875-жылга караган кыш мезгилинде Чаткал тоо этектерин, Чанач, Алабука, Пачата өрөөн-дөрүн кыдырып, элди көтөрүлүшкө үндөгөн. Чаткалга качкан Абдымомун 1874-ж. 24-августта Идрис Пайгамбар деген жерде орус өкүлдөрү менен жолугушууга келгенде кармалып, Олуяатада түрмөгө отургузулган. Бирок аз убакыттан кийин түрмөдөн качып кеткен. 1875-ж. июнда Фергана өрөөнүнүн чыгыш тарабындагы калк көтөрүлгөндө Искак жашыруун түрдө Өзгөн тарапка өтүп кеткен. Бул жерде аны бир нече миң кошуун күтүп турган. Чогулгандардын арасында кадыр-барктуу бийлер да бар эле. Июнь, июль айларында Искак Ош, Жалал-Абад, Карасуу, Сузак сыяктуу ири шаар-кыштактарды ээлеп алган. Кыймыл бүтүндөй Фергана өрөөнүнө жайылган.

Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.     И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.  

 Кыргызстан
 Тарых
 Илим