Орусиянын Украинага басып кирүүсү (2022)
{{Infobox civil conflict
|кагылыш=Орусиянын Украинага басып кирүүсү 
|бөлүгү =
|сүрөт=2022 Russian invasion of Ukraine.svg
|башжазуу=
|дата=2022-жылдын 24-февралынан баштап
|орун=
|себеп=
|өзгөрүүлөр=
|каршы тарап1= 
|каршы тарап2 =  Донецк Эл Республикасы Луганск Эл РеспубликасыКолдоочу:|колбашчы1    = Владимир Зеленский|колбашчы2= Владимир Путин|күчтөр1 =  Украинанын куралдуу күчтөрү
|күчтөр2=  Россия Федерациясынын куралдуу күчтөрү
|жоготуулар1=* Украинанын айтымында: 9000-ден ашуун жоокер курман болгон
 1 транспорттук учак атып түшүрүлдү (борттогу беш адам каза болду)
 1 Су-27 атып түшүрүлгөнРоссиянын айтымында: 61 207-ден ашык жоокер курман болгон
 470-тен ашык туткун туткунга алынган
 1500-дөн ашык жоокер берилген
 11 аскердик учак атып түшүрүлгөн
 46 аскердик тик учак атып түшүрүлгөн
 150-дөн ашык дрон атып түшүрүлгөн
 1200-дөн ашык танк/аскердик унаа жок кылынды
 336 башка аскердик техника жок кылынды
 8 деңиз флоту жок кылынды
|жоготуулар2=* Россиянын айтымында: 5937 жоокер курман болгон
2 жарандык кеме бомбаланды (бортундагы бир нече адам жаракат алды)
 1 Су-25 атып түшүрүлгөн
 1 Ан-26 атып түшүрүлдү (экипаж каза болду)Украинанын айтымында: 62220 киши каза болгон
 200 колго түшүрүлгөн
 2000-ден ашык танк жок кылынды
 1615 бронетехника жок кылынды
 234 учак атып түшүрүлгөн
 199 тик учак атып түшүрүлгөн
 2 Ил-76 атып түшүрүлгөн
}}Орусиянын Украинага басып кирүүсү (; Орусиядагы расмий аталышы — Атайын аскердик операция''') — Орусия куралдуу күчтөрүнүн Украинанын аймагына басып кириши. Орусия Украинага каршы аскердик операцияларын 23-февралдан 24-февралга караган түнү баштаган.

Баскынчылыкка даярдык 
2022-жылдын 21-февралында ДЭР жана ЛЭР башчылары Денис Пушилин менен Леонид Пасечник Орусиянын президенти Владимир Путинге республикалардын көз карандысыздыгын таануу өтүнүчү менен кайрылышкан. Ошол эле күнү кечинде Владимир Путин ДЭР жана ЛЭР көз карандысыздыгын таануу жөнүндө жарлыктарга, ошондой эле республикалар менен аларды коргоону жана алардын аймагында орус аскерий базаларын жайгаштыруу мүмкүнчүлүгүн караган келишимдерге кол койду. Жарлыкка кол коюу Владимир Путиндин Украинанын тарыхы тууралуу жалган билдирүүлөрдү камтыган сөзү менен коштолду.

Орусиянын президентинин кайрылуусу 

2022-жылдын 24-февралында Москва убактысы боюнча саат 05:30-да Орусиянын мамлекеттик телеканалдары Орусия Федерациясынын Президенти Владимир Путиндин кайрылуусун көрсөтө баштады. Ал өз кайрылуусунда Бириккен Улуттар Уюмунун 51-Уставына ылайык Украинанын аймагында “атайын аскердик операция” башталганын билдирди. Анын айтымында, операциянын максаты "Киев режими тарабынан геноцидге дуушар болгон жана коркутууга дуушар болгон адамдарды коргоо", ал эми Орусия "Украинаны демилитаризациялоо жана нацификациялоону" көздөйт.
 
Путин ошондой эле башка өлкөлөрдү жаңжалга аралашпоону эскертип, "Орусиянын жообу дароо болот жана тарыхыңызда көрбөгөн кесепеттерге алып келет" деди. Көптөгөн массалык маалымат каражаттары жана эксперттер бул сөздөрдү ядролук курал колдонуу коркунучу катары баалашты.

Согуштун жүрүшү

24-февраль 

2022-жылдын 24-февралында, Украина убактысы боюнча саат 05:00 (UTC+2) (Москва убактысы боюнча 06:00, UTC+3) аз калганда, Путин Украинанын чыгышында аскердик операция баштоону чечкенин жарыялады.

Согуш жарыялангандан бир нече мүнөт өткөндөн кийин Киев, Харьков, Одесса жана Донбасста жардыруулар болду. Орусия Киев, Харьков жана Днепрдеги аэродромдорго, аскердик штабдарга жана аскер базаларына канаттуу жана баллистикалык ракеталарды учурду.

Саат 06:30-дан кийин (UTC+2) орус аскерлери Харьков шаарына жакын жерде кургактыктан басып кирди. Саат 07:40-та Би-Би-Си башка булактарга таянып, орус аскерлери Украинага Беларустан киргенин кабарлады. Украин чек ара күчтөрү Луганск, Сумы, Харьков, Чернигов жана Житомир шаарларындагы бутага кол салууларды, ошондой эле Крымдан кол салууларды билдирди.

Болжол менен саат 07:00 (UTC+2) Украинын президенти Владимир Зеленский Украинада аскердик абал киргизилгенин жарыялады. Украинанын аба мейкиндиги жарандык авиация үчүн толугу менен жабылды жана Евробиримдиктин авиациялык коопсуздук агенттиги бүт аймакты активдүү жаңжал аймагы деп жарыялады. Зеленский Орусия менен бардык дипломатиялык мамилесин үзөөрүн билдирди.

25-февраль 
Орусия карапайым элге кол салбай турганын айтканы менен Киев жана башка бир катар шаарлардагы турак жайларга снаряддар тийди. Эл Украинадан чыгып, Европага чыга баштады.

27-февраль 
Орусиянын президенти Владимир Путин өлкөнүн өзөктүк куралын даяр болууга буйрук берди.

28-февраль 
Беларуста Украина менен Орусиянын сүйлөшүүлөрү башталды. Украина Орусиядан согушту токтотууну жана анын аймактык бүтүндүгүн бузбоону талап кылды. Ал эми орус тарап “Кырымдын, Донецк Эл Республикасын, Луганск Эл Республикасын көз карандысыздыгын таануу”, “деназиялаштыруу жана демилитаризациялоо” талаптарын койгон. Сүйлөшүүлөр дагы эле уланууда, азырынча конкреттүү чечим жок.

1-март 
Орусия Украинанын шаарларын аткылоосун улантты. Харьковдогу облустук акимчиликтин имаратына жана борбордук аянтка ракета атылган. Украина "Орусия согуштун бир нече күнүндө миңдеген жоокерин жоготту" деп кабарлай баштады.

2-март 
Орус аскерлери Херсон шаарын курчоого алып, басып кирген. Орусиянын Коргоо министрлиги Украинадагы согушта 498 жоокер каза болгонун жарыялады. Москва 2-марттагы билдирүүсүндө 2870 украин аскери каза таап, 3700ү жарадар болгонун билдирди.

3-март 
3-мартта таңкы саат 6-га карата Украинанын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын басма сөз кызматы орус оккупациялык аскерлери алдыга жылып жаткан аймактардын дээрлик бардыгында жыйынтыктарга жете электигин билдирди.

Саат 13:00 чамасында баскынчылар Черниговдун борборундагы көп кабаттуу үйдү ракета менен аткылашты , граждандар курман болгон.

Салгылашуу Бровары (Киев областы) багытында улантылып, ал жерде украиналык жоокерлер душмандын 4 жөө аскерлеринин согуштук машинасын жана 2 танкын жок кылышкан.

4-март 
Түнкү саат экилер чамасында орус аскерлеринин Запорожье АЭСинин энергоблокторуна ок атуусунун натыйжасында өрт чыкты. Өрт саат 6дан кийин өчүрүлгөн Сағат 6-дан кейін өрт сөндірілді..

Саат 17:30-га карата Николайевде украин аскерлери шаарды, анын ичинде «Кулбакине» аэропортун баскынчылардан кайтарып алышты.

Саат 18:00-гө карата орус аскерлеринин негизги күчү Киевди курчоого жана басып алынган конуштарда каршылык көрсөтүүнү басууга багытталган.

5-март 
4-марттан 5-мартка караган түнү көпчүлүк аймактарда салыштырмалуу тынч болду, чыгыш багытында орус аскерлери шаарлардын турак жайларын аткылоону улантты, бир нече инфраструктуралык объектилер талкаланды. Баскынчылар негизги кучтерун Киев жана Харьков шаарларын курчоого алууга багытташкан Мариуполдон карапайым калкты эвакуациялоо башталды.

6-март 
Украин аскерлери душмандын чабуулунун бардык багыттарында коргонуу операцияларын улантышты. Башкы штаб: "Душман чабуул потенциалын жоготпоого аракет кылууда, бирок азыркы кырдаалда душмандын курал-жарак, техника жана өздүк курамында чоң жоготуулар бар. "Бүткүл украин элинин каршылыгынын аркасында душмандын духу төмөндөдү". Беларусь Украинага каршы активдүү аскерий аракеттерди көрө элек.

8-март 
McDonald's Орусиядагы 850 ресторанды убактылуу жабууну чечти. Сумы шаарынан жарандарды гуманитардык коридор аркылуу эвакуациялоо башталды.

9-март 
Орусиянын Коргоо министрлиги Украинада согушуп жаткандардын арасында "жеке аскерлер бар" деп биринчи жолу мойнуна алды. Ага чейин Кремль Украинага тажрыйбалуу контракттык аскер кызматкерлери гана барарын айтып келген. Мариуполдогу төрөт үйүнө кол салуу болуп, бир нече адам набыт болду. Алардын арасында кош бойлуу аял жана бала бар.

10-март 
Украинанын тышкы иштер министри Дмитрий Кулеба менен Орусиянын тышкы иштер министри Сергей Лавров Антальяда жолугушту. Жолугушуудан олуттуу жыйынтык чыккан жок.

11-март 
Владимир Путин сириялык ыктыярчыларды Украинадагы согушка жөнөтүүгө уруксат берди. Орус аскерлери Мелитополь шаарынын мэрин барымтага алышкан. Кийинчерээк Украина Мелитополдун лидеринин ордуна орус армиясынын катарында согушкан 2002-2003-жылкы жаштар келгенин билдирген.

13-март 
Зеленский НАТОдон Украинанын аба мейкиндигин жабууну суранганы менен, НАТО менен АКШ “Украинанын аба мейкиндигин жапсак, НАТОнун аскерлери Украинага кирсе, үчүнчү дүйнөлүк согуш башталат” дешти.

15-март 
Чехия, Словения жана Польшанын премьер-министрлери Киевге келип, Зеленский менен жолугушту. НАТО, АКШ жана Европа өлкөлөрү Украинаны курал менен камсыздоону улантты.

17-март 
Украинанын куралдуу күчтөрү орус армиясынын чабуулу басаңдаганын жарыялады. Пентагон, аскердик эксперттер жана Улуу Британия орус армиясы туңгуюкка кептелип, чоң жоготууларга учурап жатканын айта башташты. Батыш тыңчылары “Орусия Киевди үч күндөн кийин алат деген ой ишке ашкан жок” деп айтышкан.

18-март 
Орус аскерлери Львов аэропортунун айланасын аткылашты. Львов - Украинанын батышындагы эң чоң шаар. Орус бийликтери Москвада “Крымдын Орусияга кошулушунун сегиз жылдыгын” белгиледи. Москва полициясынын маалыматы боюнча, Лужники стадионунда өткөн иш-чарага 203 миңдей адам катышты. Иш-чарага Орусиянын президенти Владимир Путин келип сөз сүйлөдү. Орусия Крымды 2014-жылы аннексиялап алган. Ошондон кийин Батыш өлкөлөрү менен Москванын мамилеси салкындап, Орусияга каршы санкциялар киргизилген.

22-март 
Орус армиясы Киевдеги ири соода борборуна чабуул жасап, бир нече киши набыт болду. Украинадагы согушта орус армиясына кошулган кыргыздар менен тажиктер курман болгону айтылды. Украина Киев облусундагы Макаров шаарын Орусиянын куралдуу күчтөрүнөн кайтарып алганын жарыялады.

23-март 
Мариуполь шаары дагы эле курчоодо. Шаар жетекчилиги согуш башталгандан бери шаарда 2 миңден ашуун адам каза болгонун билдирди. Владимир Зеленский шаарда дагы эле жүз миң адам калганын билдирди.

24-март 
Орусия Изюм шаарын басып алганын билдирди. Украин тарап Орусиянын "Изюм шаары үчүн салгылашуу жүрүп жатат" деген билдирүүсүн четке какты. Украина армиясы орус армиясы басып алган Бердянск шаарынын портунда орусиялык "Орск" амфибиялык чабуулчу кемесин жок кылганын жарыялады. Украинада согуш башталгандан бери Орусия 15 миңден ашуун жоокерин жоготту. БУУ Украинадан бир айдын ичинде 3,6 миллион адам качып кеткенин билдирди.

25-март 
Орусиянын Коргоо министрлиги согушта 1351 аскер каза болуп, 3825 жоокер жарадар болгонун жарыялады. Москванын ырастоосунда, бир айдын ичинде 14 миң украин аскери набыт болуп, 16 миңи жарадар болгон. Киев Орусия бир айдын ичинде 16 000-ден ашуун аскерин (өлгөн жана жарадар болгон) жоготту деп ырастады. Марттын ортосунда Владимир Зеленский Украинада 1300 аскер жоготуу болгонун айткан. АКШ-нын Коргоо министрлиги Орусия бир айдын ичинде кеминде 7 миң аскерин жоготту деп эсептейт.

Реакция

Кыргызстан 
Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги 25-февралда Орусия менен Украинаны жаңжалды сүйлөшүү үстөлүндө чечүүгө чакырды: “Украинадагы кырдаалдын өнүгүшүнө тынчсыздануу жана тынчсыздануу менен көз салып жатабыз. Орусия жана Украина элдери менен болгон тарыхый достук мамилелерибизге таянып, биз тараптар мүмкүн болушунча тез арада тынчтыкка жетишет деп үмүттөнөбүз, анын ичинде сүйлөшүүлөр үстөлүндө чыр-чатакты жөнгө салуунун жаңы форматтарын жана механизмдерин түзүү аркылуу мындан аркы курмандыктарга жана зыяндарга жол бербөө”.

26-февралда Владимир Путин Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров менен телефон аркылуу сүйлөштү. Кремлдин басма сөз кызматы билдиргендей, Жапаров "Донбасстын карапайым калкын коргоо боюнча орус тараптын чечкиндүү аракеттерин колдой турганын" билдирди.

Орусияга бойкот 
Орусия 2022-жылы Украинага басып киргенден кийин, 2022-жылдын 4-мартында Netflix Орусиядан келечектеги бардык долбоорлорду жана сатып алууларды токтотконун жарыялаган. Эки күндөн кийин, 2022-жылдын 6-мартында Netflix Орусиядагы ишин токтоторун жарыялады.

Булактар 

Согуштар
Украина