Беш-Балык, шаар
Беш-Балык (түркчө «Беш шаар») – Чыгыш Түркстандагы орто кылымдарга таандык шаар. Азыркы Синьцзянь Уйгур автономиялуу районунун Үрүмчү шарына жакын жайгашкан. Кытай даректеринде Бэйтин деген ат менен да белгилүү. 7-кылымдын 40-жылдары Чыгыш Түркстанда кытай аскер гарнизондору уюштурулуп, 658-жылдан Беш-Балык чөлкөмүндөгү Кытайдын коргонуу борборуна айланган, аны башкаруу кытай акимдерине, кээде түрк акимдерине тапшырылган. 

Беш-Балык жана Аньси гарнизондору Түргөш кагандыгы-нын түштүк-чыгыш чектерине коркунуч келтирип турган. 714-жылы Кытай коменданты түрк урууларынын чабуулунун мизин майтарган. 8-кылымдын 2-жарымында Кочо, Карашаар жана Беш-Балык шаарлары Моңголиянын түндүгүндөгү Уйгур мамлекетинин протекторатына айланган. 788–89-жылдары тибеттиктер менен карлуктардын биргелешкен күчтөрү Бейтинге чабуул коюшкан. 

Андагы уйгурлар менен бирге алардын союздашы кытайлыктар шаарды таштап качышкан. 791-жылы күзүндө уйгурлар абалды оңдогонго аракет кылып, 60–70 миң аскерлерин жөнөткөн, ал жүрүш ийгиликсиз аяктаган жана Беш-Балык карлуктардын колунда калган. 840-жылы Уйгур кагандыгы кыргыздардын соккусунан кыйраган. Алардын Яглакар Пантегин баштаган бөлүгү Чыгыш Теңир-Тоонун этектерине көчүп келген. 

Буку Чин башында турган уйгурлардын жигердүү тобу Беш-Балыкка бекем орноп, 866-жылы Турпанды басып алышкан жана тибеттиктерди кыйратып, аймакка толук кожоюндук кылышкан. Натыйжада, Чыгыш Теңир-Тоонун этегиндеги Кочо жана Беш-Балык шаары кайрадан түптөлгөн Уйгур мамлекетинин борбору болуп калган. 840-жылдан кийин уйгурлардын артынан түшкөн кыргыздар Аньсин жана Бэйтинге чабуул коюп, убактылуу ээлешкен. 982-жылы Кытайдын Сун сулалесинин элчиси Вань Янь-дэ Беш-Балыкта кабыл алынган жана шаар жөнүндө анын жазгандары сакталып калган. 

Беш-Балык тууралуу автору белгисиз «Худуд ал-Ааламда» (982–983) жана Гардизинин «Зайн ал-ахбар» («Кабарлардын аземи») эмгегинде эскерилет. «Худуд ал-Ааламда» Тофкан (Теңир-Тоо) тоолорунан түндүктөгү Панжиканс шаары (Беш-Балыктын персче которулушу) эскерилет жана ал уйгур падышасынын жайкы резиденциясы экендиги көрсөтүлөт. Гардизинин кабары боюнча «тогуз гуздардын падышасынын» ордосу Арк (Карашаар) эсептелинген, ал эми Пенжикент (Беш-Балык) өлкөдөгү шаарлардын бири болгон. 

Хакандар менен кан төгүлгөн салгылашуудан кийин Беш-Балыктан чыккан династия бийликти алган. 13-кылымда Беш-Балыкка Моңголиядан качкан уруулар, кийин моңголдор өздөрү келишкен. Моңголдордон кийин Беш-Балык Чагатай улусунун карамагында турган. Чагатай тукумдарынын ич ара согуштары да шаар турмушу үчүн тескери таасирин тийгизген жана 14-кылымда Беш-Балык өзүнүн жашоосун токтоткон. 

15-кылымда Беш-Балык аймактын аты катары гана пайдаланылган. 14–15-кылымдарда Темирдин небереси Искендер Моголстанга кол салып, Алмалыктын жана Хотандын сулууларын, ошондой эле Беш-Балыктагы кыргыз чүрөктөрүн колго түшүрүп, чоң атасына тартууга жөнөткөндүгү айтылат. Демек, 14–15-кылымдарда кыргыздар Чыгыш Теңир-Тоонун этектерин, башкача айтканда Беш-Балыктын айланасын байырлашкан.

Колдонулган  адабият

 “Кыргыз Тарыхы.  Энциклопедия”  Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”.
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш:  Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.  И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Интернеттик шилтемелер
 (en) Beshbalik
 (zh) Beiting gucheng yizhi

Кытай
Тарых
Археология‎