Карпини Джованни Плано
Карпини Джованни Плано (Иоанн из Пьян дель Карпине, итал. Giovanni da Pian del Carpine; лат. Iohannes de Plano Carpin) италиялык францисканчы, Рубрук, Андре де Лонжюмюга чеийн Монгол империясына барган европалык адам, атактуу саякатчы, «Монголдордун тарыхы» аттуу эмгектин автору. Джованни 1182-ж. Умбрияда Пьян дель Карпине аттуу жерде туулган. Ал жер азыр Маджоне (Перуджа шаарынын жаны, Италия) деп аталат. Ал өзүнүн динчил орденинин өкүлдөрү менен Германияга миссиялык иш сапары менен барат. Ошол учурда Европада, католиктик дүйнөдө абал өтө оор болгон. Император Фридрихтен качкан папа Иннокентий IV бүткүл христиан динин бириктирүүгө чакырган. Ал христиан чиркөөсүнүн жана динге ишенгендердин тазалыгын, Византиядан, Сарациндерден (араб-мусулмандардан), чыгыштагы монголдордун коркунучун жоюуга чакырган. Ошондуктан, Плано Карпинини Чыгыш Европага жөнөтөт. Папа Иннокентий IV негизги максаты дүйнөнүн жарымын басып алган монголдор тууралуу маалымат алуу, мүмкүнчүлүк болсо монголдор менен биргеликте мусулмандарга каршы күрөшүү болгон. Карпини үч кишиден турган дипломатиялык топко жетекчи болуп дайындалат.1245-ж. папанын өргүүсү жайгашкан Лион шаарынан чыгып, Богемия (Чехия), Силезия, Краков герсогствосу аркылуу Киевге келет. Киевден Днепр аркылуу чыгышка – Волганы көздөй бет алышат. 1246-ж. 2-апрелинде саякатчылар папа Иннокентий IV расмий каты менен Батый хандын кыштоосуна – Сарай Батуга келишет. Монголдор келген монахтарды өтө жактырбоо менен кабыл алышкан. Атайын от менен ырымдоодон өткөн Карпини жана анын жолдошторун Империядагы экинчи адамы болгон хан Батыйдын кабылдоосуна жөнөтүшөт. Папанын катын славян, араб, монгол тилдерине атайын которушуп, Батый ханга окуп беришет. Андан соң, Карпинини аласкы Каракорумга жөнөтүшөт. Себеби, Каракорумда Угедэй хан өлгөндөн кийин, анын тактысынын мураскорун дайындоо үчүн курултай болуп жаткан эле. 64 жаштагы Карпини Каракорумду көздөй бет алган эле. Саякатчынын жолу байыртадан калыптанган Арал – Сырдарыя, Или – Жунгар дарбазасы, Монголия – Орхон дарыясынын жогорку агымы аркылуу Сыр Ордого багытталган. Карпини 1246-ж. 22-июлунда монгол хандарынын жайлоосу жана ордосу тигилген жер – Сыр Одого жетип келишет. Бирок, Угэдэй хан өлгөндөн соң анын ордуна жаңы ханды шайлоо учурунда Карпини бир топ убакыт кармалып калат. Ханды такка олтургузуу расмиси бир кыйла убакытка созулган мезгилдин ичинде Карпини монголдордун каада-салтын, жашоо образын, чарбалык укладына көз салып, казаг бетине түшүрөт. Ошол эле жылдын 13-ноябрында Карпиниге жаңы шайланган монгол ханы Гуюктун катын тапшырышат. Гуюк-хандын ордосунан Карпини чет элдик делегациянын көптөгөн өкүлдөрүн көргөн. Катта Гую хан өздөрүнүн динине жана кудайына ишенерин, ошол кудайдын жардамы менен Чыгыштан – Батышка чейинки жерлерди басып аларын билдирген. Карпини Папага монголдордун мамлекети, калкы, каада-салты, диний ишенимдери, чарбасы, нравалары тууралуу баалуу маалыматтарды кагазга түшүрүп тапшырган. 1247-ж. Карпини Римге аман-эсен кайтып келет. 1252-ж. дүйнөдөн кайткан.

Колдонулган адабияттар

О. Каратаев​ Орто Азия чөлкөмүн жана түрк дүйнөсүн изилдеген окумуштуулар. –Бишкек, 2015

Инсандар Саякатчы