Феминисттик кыймыл
Феминисттик кыймыл, же б.а. аялдардын кыймылы, репродуктивдүү укуктар, үй-бүлөлүк зордук-зомбулук, төрөт боюнча өргүү, тең эмгек акы, аялдардын шайлоо укугу, сексуалдык асылуу жана сексуалдык зордук-зомбулук ж.б. аял менен эркектердин теңсиздигинен улам келип чыккан маселелер боюнча реформалар үчүн күрөшкөн социалдык кыймыл же саясий кампанияларды билдирет. Кыймылдын приоритеттери ар кайсы өлкөлөрдө ар башка, Африка өлкөлөрүндө аялдын жыныс органдарын жабыркаткан операцияларга каршы чыгуудан баштап, Европа өлкөлөрүндө айнек шыпка каршы турууга чейин. 

Батыштын кээ бир өлкөлөрүндө феминизм үч толкун болуп өттү.  

 Феминизмдин биринчи толкуну орто жана жогорку класстагы ак аялдардын абалына багытталган, алардын шайлоо укугун жана саясий теңчилигин камтыган. 
 Феминизмдин экинчи толкуну социалдык жана маданий теңсиздиктер менен күрөшүүгө аракет кылган. Феминизмдин биринчи толкуну негизинен ак түстөгү орто катмардагы аялдарга таасир этсе, экинчи толкунга түстүү жана өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдөн келген аялдар тартылды. 
 Феминизмдин үчүнчү толкуну финансылык, социалдык жана маданий теңсиздик менен күрөшүүнү улантууда, ошондой эле саясатта жана медиада аялдардын көбүрөөк таасири үчүн үгүт иштерин камтыйт. 
 Акыркы (2010-жылдардын башында) изилдөөлөр жаңы медиа платформалар менен мүнөздөлгөн төртүнчү толкун болушу мүмкүн экенин көрсөтүп турат. Феминизмдин төртүнчү толкуну салттуу маргиналдашкан топтордун социалдык катмарлануусуна өбөлгө түзгөн өз ара байланышкан бийлик системаларын изилдейт.

Кытайдагы феминизм 20-кылымда 1911-жылдагы Синхай революциясы менен башталган. Кытайда феминизм социализм жана класстык маселелер менен тыгыз байланышкан. Кээ бир коментаторлор бул жакын бирикме кытай феминизмине зыян келтирет деп эсептешет жана партиянын кызыкчылыгы аялдардын кызыкчылыгынан жогору турат деп ырасташат.

Тарыхы 
Феминизмдин тарыхы аялдардын тең укуктарга багытталган кыймылдардын жана идеологиялардын баяндарын камтыйт. Дүйнөдөгү феминисттер мезгилге, маданиятка жана өлкөгө жараша себептери, максаттары жана ниеттери боюнча айырмаланса дагы, батыш феминисттик тарыхчылардын көбү аялдардын укуктары үчүн аракет кылган бардык кыймылдарды феминисттик кыймылдар катары көрүү керек деп ырасташат.

17-18 кылым 
"Аялдардын сүйлөгөнү акталган" -  эң атактуу эмгеги жана 17-кылымдагы аялдардын диний лидерлиги боюнча негизги тексттердин бири. Бул эмгекте Маргарет Ыйык Жазмалардын негизинде аялдардын диний кызмат кылууга укукгу болгонун ырастайт. Анын айтымында, жыныстардын тең укуктуулугу  негизги жоболорунун бирине, тактап айтканда, рухий теңчиликке негизделген. Анын ишеними боюнча, бардык адамдарды Кудай жараткан, ошондуктан эркектер да, аялдар да пайгамбар болууга жөндөмдүү. Фелди "феминисттик пионер деп аташат.

Феминисттик ойлор агартуу доорунда аялдардын билим алуусун жактаган англис жазуучусу жана саякатчы Леди Мэри Вортли-Монтагу жана француз философу, математик жана саясатчы Маркиз де Кондорсе сыяктуу ойчулдар тарабынан калыптана баштаган. 1785-жылы Нидерланддын түштүгүндөгү Мидделбург шаарында аялдардын биринчи илимий коому  негизделген. Ошол эле мезгилде илим сыяктуу маселелерге арналган аялдар журналдары популярдуу боло баштады.

Аялдардын шайлоо укугун камсыз кылуу үчүн биринчи аракеттерди жасаган аялдар өз укуктары үчүн күрөшкө убактысын жана күчүн жумшаганга мүмкүнчүлүктөрү болгон кыйла туруктуу жана артыкчылыктуу тек-жайдан келишкен. Ошондуктан, баштапкы аялдар кыймылы негизинен орто жана жогорку катмардагы ак аялдардын көйгөйлөрү менен алектенген.

19-20 кылым 
19-кылымда жана 20-кылымдын башында Улуу Британияда жана АКШда феминисттик кыймыл аялдар үчүн нике, ата-энелик жана мүлктүк укуктарды алууга багытталган. Улуу Британияда 1839-жылы Балдарга камкордук көрүү жөнүндө мыйзам (Custody of Infants Act 1839) киргизилип, биринчи жолу аялдарга балдарын камкордукка алуу укугун берген.

Аялдарга добуш берүү укукгу биринчилерден болуп Британиянын Австралия колонияларында 19-кылымдын аягында башталган. Эң биринчи Жаңы Зеландиянын өзүн-өзү башкаруучу колониялары 1893-жылы аялдарга добуш берүү укугун берген; Түштүк Австралия 1894-жылы Конституцияга өзгөртүү киргизүү боюнча мыйзамды кабыл алган дагы 1902-жылы Австралия аялдарга шайлоо укугун берген.

Агымдар 
«Феминизм» термини бир эле идеологияны билдирбейт, бул кыймылдын ичинде көптөгөн агымдар жана топтор бар. Бул ар кандай тарыхый прецеденттерге, ар кайсы өлкөлөрдөгү аялдардын абалынын жана социалдык абалынын айырмачылыктарына, ошондой эле башка факторлорго байланыштуу. Кээ бир агымдардын жалпы өзгөчөлүктөрү бар жана феминисттер бир нече агымдын жолдоочулары боло алышат.

Либералдык феминизм 
Либералдык феминизм аялдар менен эркектердин тең укуктуулугун саясий жана укуктук реформалар аркылуу көздөйт. Бул феминизмдин индивидуалисттик бутагы, ал аялдардын өз иш-аракеттеринин жана чечимдеринин негизинде эркектер менен бирдей укуктарга жетүү мүмкүнчүлүгүнө багытталган. Либералдык феминизм эркектер менен аялдардын ортосундагы жеке өз ара аракеттенүүнү коомду өзгөртүүнүн башталышы катары колдонот. Либералдык феминисттердин айтымында, бардык аялдар эркектер менен бирдей болууга укуктуу.

Бул позиция көп жагынан акыл-эс жана тең мүмкүнчүлүктөрдүн принциптеринде коомду куруу жөнүндөгү Агартуу доорунун классикалык концепциясынан келип чыгат. Бул принциптердин аялдарга карата колдонулушу 19-кылымда Жон Стюарт Милл, Элизабет Кэди Стэнтон жана башкалар сыяктуу теоретиктер тарабынан иштелип чыккан либералдык феминизмдин пайдубалын түзгөн. Ошондуктан, алар үчүн аялдын эркектен көз карандысыздыгын кепилдөөчү негизги укуктардын бири катары аялдын менчик укугу маселеси өзгөчө маанилүү болгон. Ушуга таянып, либералдык феминисттер коомдук түзүлүштөрдү түп-тамырынан бери өзгөртпөстөн, аялдардын абалын өзгөртүүгө болот деп ишенишет. Либералдык феминисттер үчүн абортко болгон укук, сексуалдык асылуу маселеси, добуш берүү, билим берүүдөгү тең укуктуулук, «бирдей эмгекке бирдей акы», балдарга кам көрүү жана медициналык жардамдын жеткиликтүүлүгү, аялдарга карата сексуалдык жана үй-бүлөлүк зомбулук көйгөйүнө көңүл буруу сыяктуу маселелер маанилүү.

Радикалдык феминизм 
Радикалдык феминизм – бардык социалдык жана экономикалык контексттерде эркектин үстөмдүгү жок кылынып, коомду түп-тамырынан кайра тартипке салууга чакырган феминисттик агым. Бул идеология жана кыймыл 1960-жылдары пайда болгон. 

Радикалдык феминисттер коомду эркектер аялдарга үстөмдүк кылган жана басмырлаган патриархат катары карашат. Радикалдык феминисттер аялдарды жана кыздарды адилетсиз коомдон бошотуу үчүн болгон күрөштө патриархатты жоюуга умтулушат. Бул күрөш аялдарды сексуалдык объективдештирүүгө каршы чыгууну, зордуктоо жана аялдарга карата башка зомбулук түрлөрү сыяктуу маселелер боюнча коомчулуктун маалымдуулугун жогорулатууну, гендердик ролдордун концепциясына шек келтирүүнү жана радикал феминисттер расалык жана гендердик капитализм катары көргөн нерсеге каршы чыгууну камтыйт.  айтымында: "Феминисттик революциянын негизги максаты, биринчи феминисттик кыймылдан айырмаланып, эркектин артыкчылыгын жоюу гана эмес, жыныстык айырмачылыктын өзүн жоюу болушу керек: адамдардын ортосундагы жыныстык айырмачылыктар мындан ары маданий жактан маанилүү болбойт." Ошол эле учурда, радикалдык феминисттер жыныстык органдардагы жана экинчил жыныстык мүнөздөмөлөрдөгү айырмачылыктар маданий же саясий жактан мааниге ээ болбошу керек деп эсептешсе да, алар аялдардын тукум улоодогу өзгөчө ролу таанылышы жана жумуш ордунда жазасыз жайгаштырылышы керек деп эсептешет, ал эми кээ бирлери бул  социалдык жактан маанилүү жумуш үчүн компенсация сунушталышы керек деп эсептешет.

Постколониалдык феминизм 

Постколониалдык феминисттер колониялык тажрыйба менен байланышкан басынтуу постколониялык коомдордогу аялдарга маргиналдаштыруучу таасирин тийгизген деп ырасташат. Постколониалдык феминисттер феминизмдин батыш формаларына (атап айтканда, радикалдык жана либералдык феминизмге) сын көз менен карайт, батыштан башка коомдордогу аялдардын пассивдүү жана унчукпаган курмандыктар, ал эми батыштык аялдарды заманбап, билимдүү жана жарандык укуктарга ээ деп көрсөтүлүшүнө каршы.

Постколониалдык феминизм колониализмдин гендердик теориясынан келип чыккан: колонизатор державалар колонияланган аймактарга өз нормаларын таңуулашат. Постколониалдык феминизм учурда гендердик басынтууну Батыш колонизаторлору таңуулаган моделдер аркылуу эмес, коомдун өзүнүн маданий моделдеринин алкагында жок кылуу үчүн күрөшүп жатат. 

"Үчүнчү дүйнө" феминизми - бул "Үчүнчү дүйнө" деп аталган өлкөлөрдө өз көз караштарын түзгөн жана феминисттик иш-аракеттерге катышкан феминисттер тарабынан иштелип чыккан теориялар тобунун шарттуу аталышы. Чандра Талпад Моханти жана Сарожини Саху сыяктуу үчүнчү дүйнө феминисттери батыш феминизмин этноцентрдик жана үчүнчү дүйнө аялдарынын уникалдуу тажрыйбасын эске албайт деген негизде сынга алышкан.

Дүйнөдө

Мысыр 
Араб феминизми араб улутчулдугу менен тыгыз байланышта болгон. 1899-жылы араб феминизминин "атасы" деп эсептелген Касим Амин аялдар үчүн укуктук жана социалдык реформаларды жүргүзүүнү жактаган "Аялдардын боштондугу" деген эмгегин жазган. Ал Египеттин коомундагы аялдардын позициясы менен улутчулдуктун ортосундагы байланышты ачып, Каир университетинин жана Улуттук кыймылдын өнүгүшүнө алып келди. 1923-жылы  Мысырдын Феминисттик бирдигин негиздеп, анын президенти жана араб аялдарынын укуктарын коргоо кыймылынын символу болду.

Иран 

1905-жылдагы Ирандын Конституциялык революциясы ирандык аялдардын кыймылын козгоду, анын максаты аялдардын билим алууда, никеде, мансапта жана мыйзамдуу укуктарында тең укуктуулугуна жетишүүнү көздөгөн. Бирок 1979-жылдагы Иран революциясы учурунда аялдардын аялдар кыймылынан алган көптөгөн укуктары, мисалы, Үй-бүлөнү коргоо мыйзамы сыяктуу системалуу түрдө жоюлган. 

2022-жылдын 16-сентябрында Махса Амининин полициянын камагында каза болушуна байланыштуу Иран өкмөтүнө каршы жарандык толкундоолор жана нааразылык акциялары башталды. Амини аны Ирандын милдеттүү хижаб кийүү мыйзамын бузду деген айып менен камакка алынган. Окуяга күбө болгондордун айтымында, аны патрулдук милиция кызматкерлери катуу сабап салышкан, бул ырастоо Иран бийлиги тарабынан четке кагылган. Нааразылык акциялары Амининин кичи мекени Саккезден Ирандын Күрдистанынын башка шаарларына жана бүткүл Иранга жайылганда, өкмөт интернетти өчүрүү, социалдык медианы колдонууга чектөөлөр, көздөн жаш агызуучу газ жана ок атуу менен жооп берди. 

Алгач аялдар жетектеген нааразылык акциялары милдеттүү хиджабды токтотууну талап кылган; бул нааразылыктар улуттук көтөрүлүшкө айланды. Нааразычылык акциялары 2009, 2017 жана 2019-жылдардагыларга караганда кеңири жайылып, ал тургай Ислам Республикасынын ыйык Мешхед жана Кум сыяктуу шаараларын да камтыды. Мындан тышкары, мектеп окуучу кыздары дагы көптөгөн санда демонстрацияга чыгышты. Ирандыктар Аминин өлүмүнө нааразычылыгын улантып, милдеттүү хиджабды токтотууну талап кылуу менен бирге, андан кеңири эркиндиктерди жана аялдардын укуктарын талап кылып, адеп-ахлак полициясына, аятоллага жана теократиялык режимге каршы чыгышкан.

Кыргызстанда 

Кыргызстанда феминисттик кыймыл 20-кылымдын 20-жылдарында Советтик бийликтин өткөргөн Хүжүм кыймылы менен башталды.

Заманбап Кыргызстанда өзүлөрүн феминисттик уюм деп ачык атаган биринчи коомдук демилгелер 2009-жылдан баштап пайда боло баштаган. Алардын келип чыгышын Бишкек шаарында коюлган "Вагинанын монологу" деген биринчи кайрымдуулук пьесасы шарттаган. Так ушул пьесадан кийин Кыргызстандын коомунда сексуалдык жана сексуалдык зомбулукка байланыштуу тыюу салынган темалар ачык талкууга алынган. Кыз ала качуу жосуну үчүн каралган жазалоону катуулатуу максатын көздөгөн "Сообща" деген улуттук тармакка биригишкен аялдардын кыймылынын кийинки жана мурунку муундарынын биргелешкен аракеттери менен, 2012-жылы феминисттик активизм кулачын жайып, бир кыйла кеңейген. Ушул сыяктуу нааразычылык акцияларынан, мыйзамдарга түзөтүүлөрдү киргизүү сунуштарынан, феминисттик басылмаларды чыгаруу менен коштолгон ар кандай иш-чаралардан улам феминисттик активизм ЖМКда көбүрөөк байкалып, эл арасында кеңири талкуулана баштаган. Так ушул 2012-жылдан баштап феминисттик активизмде активист аялдардын ар кандай муундарынын өкүлдөрү катышкандыктан, анын курамы ар түрдүү боло баштаган. Учурда Кыргызстанда феминизм Кыргызстандагы аялдардын жарандык тармагындагы кууш багыт катары эмес, жигердүү коомдук кыймыл катары таанылып калды.

Дагы 

 Феминизм
 Радикалдык феминизм
 Ислам феминизми
 Интерсеционалдык феминизм
 Неопатриархат

Булактар 

Феминизм
Аял укуктары
Социалдык кыймыл