Жашы жетелектердин никеси
Жашы жетелектердин никеси – эки адамдын бирөөсү 18 жашка жете элек болуп никеге туруусу. Жашы жете электердин никеси көп учурда расмий эмес, салттуу же диний ырымдар менен кыйылат. Мыйзамда 18 жашка чейинкилерге никеге турууга уруксат берилген учурлар болсо, жашы жетелектердин никеси юридикалык статуска ээ боло алат. Кыргыз Республикасында өзгөчө шарттарда 17 жаштагы жашы жете элек жарандарга нике кыйууга уруксат берилиши мүмкүн. 

Жашы жетелектердин никеси - көбүнесе кыздарга таасир эткен гендердик феномен. Жашы жетелектердин никелери адам жана баланы басмырлоо, ошондой эле алардын укуктарынын бузулушу катары каралат, себеби жашы жетелек жубайлар макулдугун толугу менен эркин билдире алышпайт. 
Орточо статистикалык курактагы аялдарга караганда жашы жетелек кыздын кош бойлуулугу төрөт учурунда өлүмгө дуушар болуу коркунучу менен коштолот. Чоң аялдардын балдарына караганда жашы жетелек энелердин балдары көбүрөөк ооруйт.  Турмушка чыккан жашы жетелек кыздар үй-бүлөлүк жана сексуалдык зомбулуктун алдында алсыз болушат. 

Жашы жетелек куракта турмушка чыгуу жана эне болуу - кыздардын билим алуу мүмкүнчүлүгүн чектеп, келечектеги турмушуна узак мөөнөткө чейин кедергисин тийгизип, жашоосунун сапатын начарлатышы мүмкүн. 

Пекин декларациясы жана иш-аракеттер платформасында мамлекеттердин өкмөттөрү баш кошуп жатышкан эки адамдын никеси алардын эркин жана толук макулдугу менен кыйылышын камсыз кылган мыйзамдарды, ошондой эле никеге турууга жол берилген эң төмөнкү курактык чекти белгилеген мыйзамдарды кабыл алып, аларды катуу сакташы керек деген шарт каралган .Кайсы жаш курагы нике кыйууга эрте болгону тууралуу пикирлер маданиятка, динге, элге жана жашаган заманына жараша айырмаланат. Көптөгөн кылымдар бою, заманыбызга жараша эрте деп кабыл алынган никеге дин, мыйзамдар жана үрп-адаттар тарабынан уруксат берилген [⇨]. Күнбүбүздө деле, кээ бир өлкөлөрдө жана аймактарда, нике үчүн мыйзамдуу минималдуу жаш 18ден төмөн; башкаларында кош бойлуулукка же башка өзгөчө жагдайларга байланыштуу ата-энесинин макулдугу менен 18 жашка чейинки никеге турууга жол берилет.

Жашы жете элек никеге туруунун себептери: жакырчылык, кызды калымга алуу салттары, жергиликтүү маданий каада-салттар, эрте никеге турууга уруксат берүүчү мыйзамдар, диний жана социалдык кысымдар, диний эрежелер, турмушка чыга албоодон коркуу, сабатсыздык, аялдардын акы төлөнүүчү жумушка орношуусуна тоскоолдуктар.

Эрте никеге эркек да, кыз балдар да кабылышат, бирок бала келиндердин саны эркектерге караганда кыйла көп, жана алардын көбү социалдык-экономикалык абалы оор үй-бүлөлөрдүн кыздары.

Жашы жете элек никеге туруунун себептери 
ЮНФПАнын маалыматы боюнча, эрте никенин жайылышына шарт түзгөн факторлор: жакырчылык, гендердик теңсиздик, жер жана башка мүлккө болгон менчик маселелери, сексуалдык көзөмөл жана үй-бүлө ар-намысын, каада-салттарын жана маданиятын коргоо, никеси жок аялдардын коопсуздугун камсыз кылуу мүмкүн эместиги (өзгөчө согуш, ачарчылык же эпидемия убагында). Башка себептерге үй-бүлөлөр ортосундагы бийлик жана мамилелер маселелерин чечүү үчүн никени колдонуу кирет.

Сеп жана калым 
Кээ бир аймактарда кызга сеп берүү салты бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. Экономикалык жактан кыйынчылыктары болгон ата-энелер кызынын жашына карабай, жетиштүү сеп болоор замат же ошол сепке мейил болгон күйөө бала чыгаары менен кызын кудалашып, күйөөгө берүүгө аракет кылышат.

Башка элдердин каада-салттарында кызга калым төлөп берүү - күйөө баланын ата-энеси нике кыйууга макулдугу үчүн кыздын ата-энесине акча же башка мүлк төлөп бериши керек болгон салт бар. Кээ бир өлкөлөрдө колукту канчалык жаш болсо, ошончолук чоң калым төлөнүшү мүмкүн. Бул көрүнүш кыздардын эрте турмушка чыгышына дагы өбөлгө түзөт. Келиндин ата-энеси оор каржылык абалда болгон учурларда кызын турмушка «сатып» андан чыгууну чечиши мүмкүн; кээ бирөөлөрү кыздарды алдын ала бир буюм жана үй-бүлө үчүн киреше булагы катары карашат. Ошентип, кызды калымга алуу салты кээде эрте турмушка чыгууга гана эмес, балдарды сатууга да алып келет.

Куугунтук, жер которуу жана кулчулук 
Эрте никеге туруунун санынын көбөйүшү согуштар, динге мажбурлоо, жергиликтүү тургундардын туткунга алынышы жана кулчулукка алынышы, депортация жана мажбурлап көчүрүү, массалык кармоо сыяктуу эң оор жана коркунучтуу кырдаалдарда байкалат. Мындай жагдайлардын көбүндө эркектер каза болуп же аялдарга караганда абакка көп түшүп, эркектердин саны азайганындан, кыздын ата-энеси күйөө баланыны башкалар алып кете электе, же башка бир нерсе болуп кете электе кызын эртерээк, күйөөгө берүүгө умтулушат. 

Индияда жашы жете элек никеге туруунун жайылышынын негизги себеби, мусулмандардын басып алуусу болгон, ал мындан миң жылдан ашык мурда башталган. Баскынчылар көп учурда турмушка чыга элек индиялык кыздарды зордуктап же олжо катары ала качышкан жана эрте никеге туруу буга каршы коргонуу катары көрүлгөн.

Жакырчылык, социалдык кысым, коркуу жана коопсуздук 
Социалдык жактан корголбогондук дүйнө жүзү боюнча жашы жете элек никеге туруунун негизги себептеринин бири болуп саналат. Кээ бир коомчулуктарда, мисалы, Непалда ата-энесинин үйүндө жашаган бойго жеткен кыздын ата энеси уят болобуз деп коомдук стигмадан коркушат. Дагы бир коркунуч зордуктоо болуп саналат, бул, башка неселер менен катар, зордуктун курмандыгынын турмушка чыгуу мүмкүнчүлүгү азайтат. 

Өтө жакырчылыкта жашаган үй-бүлө үчүн кызы жүк болушу мүмкүн, эгер аны эртерээк күйөөгө берсе, үй-бүлө үчүн да, кыз үчүн да жеңилдик болот. Эрте никени ата-энесинин үй-бүлөсү кызын багууга мүмкүнчүлүгү болбогон учурларда, кыздын экономикалык коопсуздугун камсыз кылуунун бир каражаты катары дагы кароого болот.

Эрте турмушка чыгуунун дагы бир себеби, ата-эненин кызынын физикалык коопсуздугунан коркуу жана күйөөсү аны зордук-зомбулуктан, бузукулуктан жана жыныстык жол менен жугуучу оорулардан коргой алат деген үмүтү болушу мүмкүн. Бирок, чындыгында жашы жете электердин алардан бир топ улуу эркектерге турмушка чыгышы мындай инфекцияларды жуктуруп алуу коркунучун жогорулатат, ал эми никедеги аялдар СПИД же адам папилломавирусун жугузуп алуу ыктымалдуулугу бойдокторго караганда өйдө.

Узакка созулган куралдуу кагылышууларда жаш кыздар көбүнчө куралдуу күйөөсүнүн жанында аял коопсуз болот деген үмүт менен куралдуу күчтөрдүн мүчөлөрүнө же түрдүү куралдуу топтордун мүчөлөрүнө күйөөгө берилет; башка учурларда куралчан адамдар колуктусун күч менен тартып алышат.

Саясий жана финансылык мамилелер 
Жаш балдардын никеси социалдык-экономикалык абалына жараша болушу мүмкүн. Бир катар өлкөлөрдүн, анын ичинде орто кылымдагы феодалдык Европанын аристократтары саясий максаттарда, үй-бүлөлөрүнүн саясий жана экономикалык байланыштарын чыңдоого балдарынын сүйлөшүп никеге тургузушкан. Мындай нике маанилүү келишим катары каралып, анын бузулушу жубайлардын өздөрү үчүн да, алардын жакындары үчүн да эң оор кесепеттерге алып келиши мүмкүн болгон.

Кыргыз Республикасындагы жашы жетелектердин никеси 

Кыргыз Республикасында никеге турууга жол берген эң төмөнкү курактык чек 18 жаш. Жүйөлүү себептер болгондо никеге турууну каалаган адамдардын жашаган жери боюнча жергиликтүү өз алдынча башкаруунун аткаруучу-тескөөчү органдары бул адамдардын өтүнүчү боюнча балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын аймактык бөлүмдөрдүн комиссиялык корутундусунун негизинде эркектер жана аялдар үчүн нике курагын бир жылдан ашырбастан төмөндөтүүгө укуктуу. 

Кыргыз Республикасында жашы жетелектердин никелеринин тарыхый, диний, этностук, социалдык жана адеп-ахлактык негиздери бар. Алар ата-энелердин макулдашуусу менен түзүлгөн никелер, кыз ала качуу, көп аял алуу көрүнүштөрү жана диний никелер менен коштолгон. Жашы жетелектердин никелеринин көпчүлүгү юридикалык жактан катталбайт, бирок дээрлик баары тең шариат боюнча кыйылат. Акыркы берилген маалыматтарга ылайык, Кыргыз Республикасында жашы жетелектердин никелери көбөйгөндөн көбөйүүдө . 2015-жылы жүргүзүлгөн бир нече көрсөткүчтүү кластердик изилдөөнүн жыйынтыктары боюнча, Кыргызстандагы 15 жаштан 49 жашка чейинки аялдардын болжол менен 12,7% жашы жетелек курагында турмушка чыгышкан. Жашы жетелектердин никелери шаарга караганда айыл жергесинде көбүрөөк кездешет (айылдарда - 14,6% жана шаарда 9,2%), ал эми бай үй-бүлөлөргө (9,2%) караганда жакыр үй-бүлөлөрдө (15,9%) эки эсе көптүк кылат.Он жети жашка толо элек адамды иш жүзүндө никелик мамилелерге өтүүгө мажбурлоо беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигин чектөө, ал эми ала качуу он жылга чейинки мөөнөткө эркинен ажыратуу менен жазаланат . Бирок жашы жетелектердин никелери алардын ата-энелеринин макулдашуусу менен кыйылгандыктан, никеге турууга мажбурлаган күнөөлүү адамдарды жазалоо механизмдери иш жүзүндө иштебей, натыйжада, ушул кылмыш ишинде катышкан адамдардын көпчүлүгү жазаланбай калышат.

Саясий маселелер 

Бүгүнкү күнгө чейин Кыргызстанда жашы жетелектердин никелерин өзгөртүү же жоюу боюнча катаал иш-чаралар көрүлө элек. Республикада бул көрүнүштүн себептери изилденбей, бул көйгөйдү чечүү боюнча стратегиялар иштелип чыга элек . Балдар катышкан никелерди мамлекеттик органдар да, ата-энелер да, дегеле, бүтүндөй коом да жашы жетелектердин укуктарынын одоно бузулушу катары карашбайт. Балдар катышкан никелерге байланыштуу көйгөйдү балдар дуушар болгон зомбулук жана алардын укуктары боюнча иш алып барышкан коомдук жана эларалык уюмдар көтөрүп чыгышат. 
2011-жылы Кыргызстанда парламенттик угуулар болуп өтүп, аларда никени мамлекеттик органда юридикалык жактан каттагандан кийин гана диний негизде кыюу шартын мыйзамдаштыруу, эгер бул шарт сакталбаса жазапул менен жазалоо сунушталган.  Бирок жазапулду төлөтүү боюнча майнаптуу механизмдер жок деген шылтоо менен бул мыйзам долбоорун сынга алышкан депутаттар мындай түзөтүүлөргө каршы чыгып, четке кагышкан. Бул мыйзам долбооруна Кыргызстандагы Диний башкармалыктын өкүлдөрү да каршы чыгышкан. Алардын айтымында, никени мамлекеттик органда юридикалык каттоосуз шарият боюнча кыюуга тыюу салуу исламга каршы келет. Дагы бир баса белгилей кетүүчү нерсе, мамлекеттик каттоодон айырмаланып, шариатта көп аял алууга жол берилет. Ошентип сунушталган түзөтүүлөр кабыл алынган эмес.

Нике курагы 
Көпчүлүк өлкөлөрдө нике курагы 18 жашты түзөт. Өлкөлөрдүн көбүндө ата-энесинин жана/же соттун уруксатын талап кылган жашы жете элек балдарга өзгөчөлүктөргө бар. Бириккен Улуттар Уюмунун Калк Фондуна карата: 2010-жылы 158 өлкө ата-энесинин же соттун макулдугусуз аялдар үчүн никеге туруу үчүн минималдуу курак 18 жаш экенин билдирген. Бирок 146 өлкөдө мамлекеттик мыйзам же салт 18 жашка чыга элек кызга ата-энесинин же башка бийлик органдарынын макулдугу менен турмушка чыгууга уруксат берет; 52 өлкөдө 15 жашка чыга элек кыздар ата-энесинин макулдугу менен турмушка чыга алышат. Эркектер үчүн 180 өлкөдө 18 жаш никеге туруу үчүн мыйзамдуу жаш. Кошумчалай кетсек, 105 өлкөдө эркек балдар ата-энесинин же тиешелүү бийлик органынын макулдугу менен никеге тура алышат, 23 өлкөдө 15 жашка чейинки эркек балдар ата-энесинин макулдугу менен турмушка чыга алышат.

Африка

Азия

Европа 
Нике курагы мыйзам боюнча Европанын дээрлик бардык өлкөлөрүндө 18 жаш деп белгиленген, Андорра, Мальта жана Шотландиядан башкасы, бул өлкөлөрдө - 16 (эки жыныс үчүн тең) жана Азербайжанда аялдар үчүн 17 жаш.

Эскертмелер

Колдонулган маалымат булактарынын тизмеси 
 1.	Баланын укуктары жөнүндө конвенция (1989-жыл). Маалымат булагы: http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm  (кайрылган күнү: 12.05.2012).
 2.	Пекин декларациясы жана иш-аракеттер платформасы. 1995-жылдын 4-15-сентябрында Пекин шаарында болуп өткөн Аялдардын бүткүл дүйнөлүк IV конференциясында кабыл алынган. Маалымат булагы: http://www.unwomen.org...web.pdf
 3.	2003-жылдын 30-августундагы КРнын Эмгек кодекси, №201 мыйзам;
 4.	Кыргыз Республикасындагы аялдар менен эркектер: статистикалык жыйнак, 2014 / КРнын Улуттук статистикалык комитети, ЮНФПА. – Бишкек, 2015.
 5.	Анализ проблемы ранних браков и раннего материнства в Кыргызстане, 2013 / Правозащитное движение «Бир дуйно-Кыргызстан».
 6.	Многоиндикаторное кластерное обследование по оценке положения детей и женщин, 2015 год / ЮНИСЕФ, Нацстатком КР. Маалымат булагы: http://www.mics2015.kg/index.php/ru/
 7.	Кыргыз Республикасы – жашы жетелектердин никеси, 2014-жыл / ЮНИСЕФ, КРнын Улуттук статистикалык комитети, (ЮНФПА)
 8.	1997-жылдын 1-октябрындагы КРнын Жазык кодекси, №69
 9.	Аялдар дуушар болгон басмырлоонун бардык формаларын жоюу жөнүндө конвенцияны аткаруу боюнча Кыргызстандын төртүнчү мезгилдик докладына жыйынтыктоочу эскертүүлөр. [Электрондук версия]. http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/TBSearch.aspx?Lang=Ru&CountryID=93&ctl00_PlaceHolderMain_radResultsGridChangePage=1_20

Кыргызстандын гендердик энциклопедиясы
Пекин +20
Балдар укуктары
Аял укуктары
Нике
Үй-бүлө