Motonggeyamo
Motonggeyamo mowali tuwawu tradisi to masyarakat lo hulondalo modelomo timi'idu molutula hulalo ramadan de'uyito mohutu penentuan bohulio 1 Ramadan mealo 1 syawal wolo cara momilohe hulalo  u modelomo bahasa hulondalo otawa wolo istilah motonggeyamo mealo deloa lohulalo. 

Odelo daerah tuwawu u woluo falsafah adati hulahula to syaraa, syaraa hulahula to kuruani (adat huta-huta'a syarak, syarak huta-huta'a kitabullah) botia, woluo tradisi motonggeyamo, de'uyito-yito modungohe po'ota lo umolandu 1 Syawal lo totombulua.

Tonggeyamo pilohutuo londo po'olo, anggadu isilamu buheli tumuota ma'o ode hulondalo. Tonggeyamo pohutuo anggadu mohiiheo ole kerajaan-kerajaan to hulodalo, masaatia la'iya lo aadati ilowarisia wolo menyesuaikan lo ko'ada'ngi sa'ati botia. Sambe masaatia masyarakat hulondalo turusi melestarikan aadati tonggeyamo boito.

Cara pelaksanaan 
Motonggeyamo biasa pohutuo to bele lo bilulo'a gubernur, bupati mealo wali kota lo hulondalo, wolo menghadirkan baate-baate (pemangku adat), pejabat gubernur, bupati mealo wali kota lo wolota'u tauwa lo lipu (pemimpin negeri), kadi mealo imamu, petugas syaraa, pejabat wau la'iya lo masyarakat ngohelili.

Tonggeyamo digelar to bele dinas mealo yiladia lo dulohupa uyito-yito bele lo aadati u mowali mohelumo lo taambati. Tradisi motonggeyamo diawali lo'u mopotingohe hantalo mealo genderang aadati u dudu'a ole laporan perangkat aadati ode tauwa lo lipu lo'u modelo baki u to yitatolio dutuo ngobotu toyungo mealo toyungo lo aadati.

Modungohe la'iya lo aadati, uyito-yito tonggeyamo bolilio odelo hitungan mealo moreekeni. Rapat aadati botia waajibu dihadiri oleh la'iya lo aadati, ta'uwa lo aagama wau pimpinan da'era setempat, tutu'udeliyo sidang isbat. Lo'u na'o-na'o oliyo wakutu, aadati tonggeyamo masaatia bo modungohe wau modudu'a putusani lo totombulua pusat terkait penentuan 1 Ramadan. Wanu mohima putusani lo totombulua, timongolio mamohutu heluma lo aadati tonggeyamo muloolo.

Modelomo pelaksanaannya, la'iya lo aadati mamilohe tanggapan mondo mo'aa'ami tamu toduo u metaalua sa'ati boito wau mohile olimongolio mopopatata hitungan pergerakan hulalo mai momutu bohulio tuwawu ramadan. Tonggeyamo mulai pohutuo to lolaango dulahu lo pertimbangan alihu yilapata sidang isbat wau o po'ota londo Kementerian Agama, masyarakat hu'a mamona'o ode tihi mai mohutu salat isya wau tarawih.

Warisan budaya tak benda 
Aadati motonggeyamo mowali kegiatan molaahe temurun u laito pohutuo tahu-tahudu tumuota hulalo Ramadan wau pohutuo sehari to'udipo o umolandu resmi londo totombulua pusat. Aadati botia tilumouta wauu tuladu modelomo warisan budaya diila bonda londo provinsi Hulondalo.

Tradisi tonggeyamo botiye mawolou anggadu muloolo kala sa'ati provinsi hulondalo donggo odelo kerajaan. Timi'idu jelang hulalo puasa, tonggeyamo malowali kegiatan rutin leluhur u donggo turusi dilestarikan wau dahalo. Selain boito terdapat tahuli lo tahuli u poposambe lo ta'uwa da'era modelomo menjalanii hulalo ramadan.

Referensi