Ur-dhubhadh
'S e caochladh fuaime a tha san ur-dhubhadh a gheibhear anns na cànain Ghàidhealach, Gàidhlig na h-Èireann (far an canar úrú ris), Gàidhlig agus gu ìre, sa Mhanannais. Thig guthachadh agus, gu tric, srònachadh air consan 'na chois, mar eisimpleir ceann → ar gceann "ar ceann" sa Ghaeilge.

Dh'èirich an t-ur-dhubhadh gu eachdraidheil an cois consan srònach (gu h-àirid -n deireannach) a bha air beulaibh consan bacaidh, m.e. an + c, g, d, t, b, p, f.

An dà sheòrsa
Tha dà sheòrsa dheth ann, ur-dhubhadh eachdraidheil agus ur-dhubhadh neo-eachdraidheil. 'S e ur-dhubhadh eachdraidheil a tha sa Ghaeilge agus ur-dhubhadh neo-eachdraidheil a tha ann sa Ghàidhlig.

'S ciall dha sin gun tachair an t-ur-dhubhadh sa Ghaeilge fiù mur eil an consan srònach ri chluinntinn tuilleadh:
 ceann → ar gceann "ar ceann"
 teanga → seacht dteanga "seachd teangannan"

Ach ann an Gàidhlig, chan fhaighear e ach ma tha an consan srònach ann e fhèin:
 ceann → ar ceann
 teanga → seachd teangannan
ach
 cù → an cù /əŋˈgʱuː/
 teanga → an teanga /əɲˈdʲʱɛŋgə/

Atharrachadh nam fuaimean
Ged a tha an dearbh fhreumh aig an ur-dhubhadh anns an trì cànan, chan eil e ag obair air an dearbh dhòigh gu buileach.

Gaeilge
'S ann mar seo a dh'atharraicheas na fuaimean sa Ghaeilge:

1. Tha consan casgaidh agus /fˠ, fʲ/ a' dol 'nan consain ghuthach:

2. Tha consan casgaidh guthach a' dol 'na chonsan srònach:

3. Tha an -n 'ga ghlèidheadh ro fhuaimreag:

An litreachadh

Gaeilge
A chionn 's gur e ur-dhubhadh eachdraidheil a tha ann sa Ghaeilge, 's mar sin cha ghabh a thomhas, thèid a sgrìobhadh ann:
 peann  →  ar bpeann
 bean  →  ar mbean
 tigh  →  ar dtigh
 droim  →  ar ndroim
 ceann  →  ar gceann
 glúin  →  ar nglúin
 fuinneog  →  ar bhfuinneog
 éan  →  ar n-éan

Gàidhlig
A chionn 's nach fhaighear e sa Ghàidhlig ach an cois an uilt agus grunn fhaclan sònraichte eile (an, nan, gun), cha dèid a sgrìobhadh ann agus cleachdaidh gach duine an t-ur-dhubhadh a-rèir a dhual-chainnt fhèin:
 peann  →  am peann
 bùth  →  am bùth
 taigh  →  an taigh
 druim  →  an druim
 ceann  →  an ceann
 glùn  →  an glùn

Tha glè bheag de dh'fhaclan ann far am faicear iarmaid an ur-dhubhaidh ann an àitichean far nach biodh dùil a-rèir riaghailtean a' chànain an-diugh. 'S e cruthan reòite a chanar ris a leithid seo de dh'fhacal. Mar eisimpleir, tha an cruth a bheil a' tighinn on ghnìomhair fuil (cf. Gaeilge an bhfuil) gu eachdraidheil, le ur-dhubhadh an f → bh.

Faic cuideachd
 Sèimheachadh

Iomraidhean

Fuaim-eòlas
Teirmean gràmair