سەلمان ڕوشدی
سەلمان ڕوشدی لەدایکبووی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە مومبای لە ھیندستان و لەئێستادا لە ئینگلستان نیشتەجێیە، کەسایەتی ڕۆماننوس و نووسەری ھیندی-بەریتانی-ئەمریکییە. کارەکانی ئەو یەکگرتنی ھەردوو چەشنی ڕیالیزمی سیحری و مێژووی خەیاڵییە. لەگەڵ ھەندێک چەمکی دیکە وەک کۆچکردن لە نێوان شارستانەکانی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا، بەشێکی کارەکانیشی پەیوەندیدارە بە ژیانی نیمچەکیشوەری ھیندی.

لەساڵی ١٩٨١ بە کتێبی (Midnight's Children) خەڵاتی بووکەری (Booker Prize)ی بردەوە لەم کتێبەیدا باسی تێپەڕبوونی ھیندستانی کرد لە کۆلۆنیالیزمی بەریتانی بۆ سەربەخۆیی وە لەگەڵ دابەشبوونی ھیند. سەلمان لە بنەماڵەیەکی موسڵمانی لیبرال لەدایکبووە، بەڵام خۆی ئێستا یەکێکە لە ڕەخنەگرانی ئیسلام و بەشێ لە کۆمەڵگای موسڵمانان لە نووسینەکانی ئەو تووڕەن و فەتوای کوشتنیشی لەسەر دراوە.

لە بەناوبانگترین کارەکانی کتێبی (ئایەتە شەیتانییەکان)ە، کە بووە ھۆی دەنگدانەوەیەکی گەورە بە تایبەتی لە جیھانی ئیسلامیدا، بەھۆیەوە چەندین خۆپیشاندان لە سەرانسەری جیھاندا ئەنجامدرا، و لە لایەن ڕووحوڵڵا خومەینی فەتوانی کوشنی بۆ دەرچوو، لەو کاتەوە ڕوشدی لە ژێر ناوی خوازراودا دەژی و لە چاودێری پۆلیسی چڕدایە.

ھۆکارەکانی مشتومڕ لە ڕۆمانی ئایەتە شەیتانیەکان 

سەلمان ڕوشدی لە پەرتووکی ئایەتە شەیتانییەکاندا، تەرکیزی کردە سوکایەتی کردن بە پێغەمبەری خودا محمد و ئەوەی کە یارمەتیدەری بووە لەو کارەدا و دروستبوونی ئاژاوە ئەوە بوو لە ڕیوایەتێکدا بوو کە بریتییە لە باسکردنی ڕیوایەتێک لە پەرتووکی بوخاری کە بە فەرموودەی الغرانیق (سەبارەت بە غرانیق: کۆکەرەوەی غرنوق کە باڵندەیەکی سپی مل درێژە موشریکەکان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە بتەکان لە خودا نزیکیان دەکاتەوە و شەفاعەتیان بۆ دەکەن بۆیە بە باڵندەیان دەشوبھێنن کە بەرز دەبێتەوە لە ئاسمان) و ئەگەر لە گێڕانەوەی ڕاست لە پەرتووکی بوخاری ١٠٢١دا و لە موسلیم باسی غەرانیق نەکراوە، عەبدولواحید الملیحی پێی وتین ئەحمەد بن عەبدوڵڵا نوعەیمی پێی وتین، محمد بن یوسف پێی وتین محمد بن ئیسماعیل پێی وتین، موسەدەد پێی وتین عەبدولواریث پێی وتین ئەیوب لەسەر عەرکەمە لەسەر ابن عەباس پێی وتین کە پێغەمبەر - -: سوجدەی بۆ مەککە برد لەگەڵیدا موسڵمانان و موشریکەکان و جن و مرۆڤەکان سوجدەیان برد،لە قورئانی پیرۆز [فَاسْجُدُوا لِلَّھِ وَاعْبُدُوا (62)] وە ئێوە سوجدە بۆ خوای گەورە بەرن وە بەتاک و تەنھا عیبادەت بۆ خوای گەورە بکەن، وە پێغەمبەری خوا - صلی اللە علیە وسلم - کە سوورەتی نەجمی خوێندووە گەیشتووە بەم ئایەتە سوجدەی بردووە، وە موسڵمانان و کافران و مرۆڤ وجن و دارو بەردو ھەموو شتێک سوجدەی لەگەڵ پێغەمبەری خوادا بردووە - صلی اللە علیە وسلم -، واللە أعلم.

ژیانی تایبەتی 
تاکە کوڕی ئەنیس ئەحمەد ڕوشدییە کە پارێزەرێکی دەرچووی کامبردج بووە و بووەتە بازرگان، ڕوشدی لە شاری مومبای لە ھیندستان لەدایکبووە. لە قوتابخانەی کاتدراڵی جۆن کۆنین لە مومبای خوێندوویەتی، پێش ئەوەی بچێتە قوتابخانەی بەشەناوخۆیی ڕەگبی لە ئینگلتەرا، پاشان خوێندنی بەکالۆریۆسی لە کۆلێژی ئیمپریال خوێندووە، لە زانکۆی کامبریج و لەوێ مێژووی خوێندووە. پێش ئەوەی خۆی تەرخان بکات بۆ نووسین، لە دوو دەزگای ریکلام (ئۆگیلڤی، مازەر و ئایر پارکەر) کاری کردووە.

ڕوشدی چوار جار ھاوسەرگیری کردووە، ھاوسەری یەکەمی ناوی کلارسیا لوارد بووە لە ساڵی  ١٩٧٦ تا ١٩٨٧، لەگەڵیدا کوڕێکی بە ناوی زەفەر بووە.  ھاوسەری دووەمی ڕۆماننووسی ئەمریکی ماریان ویگینزە، کە لە ساڵی ١٩٨٨ ھاوسەرگیری کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ جیابووەتەوە، ھاوسەری سێیەمی (لە ساڵی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٤) ناوی ئەلیزابێس وێست بووە، کوڕێکیان بووە بەناوی میلان.  لە ساڵی ٢٠٠٤ لەگەڵ خانمە ئەکتەر و مۆدێلی ئەمریکی ھیندی پادما لاکشمی ھاوسەرگیری کردووە. ھاوسەرگیرییەکە لە ٢ی تەمموزی ٢٠٠٧ کۆتایی ھات و لاکشمی ڕایگەیاند کە کۆتایی ھاتنی ھاوسەرگیرییەکە لە ئەنجامی خواستی خۆی بووە. لە ڕۆژنامەکانی بۆلیوود لە ساڵی ٢٠٠٨ باس لە پەیوەندییەکەی لەگەڵ مۆدێلی ھیندی ریا سێن کرا کە خۆشەویستەکەی بوو، ھەروەھا لە وەڵامی ئەوەی لە میدیاکاندا بڵاوکرایەوە، ریا لە بەیاننامەیەکدا وتی: «پێموایە کاتێک تۆ سەلمان ڕوشدی بیت، بە دڵنیاییەوە بێزار دەبیت لە کەسانێک کە ھەمیشە قسەت لەگەڵ دەکەن دەربارەی ئەدەب».

لە ساڵی ١٩٩٩ سەلمان «ڕاستکردنەوەی ڕیشاڵەکان»ی بۆ کراوە کە بە وتەی خۆی تادێت کێشەی کردنەوەی چاوەکانی زیاتر دەبێت.  وتیشی: «ئەگەر ئەم نەشتەرگەریەم بۆ نەکرابا بەھیچ شێوەیەک نەمدەتوانی چاوەکانم بکەمەوە».

کاردانەوەکانی ڕۆمانی ئایەتە شەیتانییەکان 
ڕۆمانی ئایەتە شەیتانییەکان لە مانگی ڕەزبەر (ئەیلول) ساڵی ١٩٨٨دا بڵاوکردەوە بووە ھۆی ئەوەی لە وڵاتانی جیھانی ئیسلامیدا ھەرا بنێتەوە چونکە کتێبەکە کەسایەتی پێغەمبەر محمدی بە سووکایەتییەوە بە پشتبەستن بە ھەندێک لە گێڕانەوەکانی سەحیحی بوخاری ئاشکرا کرد، ناوی کتێبەکە ئاماژەیە بۆ داب و نەریتێکی ئیسلامی لە پەرتووکەکەدا، بەپێی ئەو داب و نەریتی پێغەمبەر محمد (مەھۆند لە کتێبەکەدا) ئایەتەکانی لە قورئاندا زیاد کردووە بۆ ئەوەی پاساو بۆ بوونی سێ خوداوەند بھێنێتەوە کە لەو کاتەدا لە مەککە پیرۆز کراون، بەپێی ڕیوایەتەکە پێغەمبەر محمد ئەم ئایەتانەی سڕیوەتەوە و گۆڕیوە بەو پاساوەی کە شەیتان لە ڕێگەی زمانی خۆیەوە ئەم ئایەتانەی گوتوە،  ئەمەش ناڕەزایی لە جیھانی ئیسلامیدا دروست کرد، کە بووە ھۆی قەدەغەکردنی وەرگێڕان و فرۆشتنی پەرتووکەکە بە زمانی عەرەبی.

لە ١٤ی ڕەشەمە (شوبات)ی ١٩٨٩ فەتوایەک سەبارەت بە بەفیڕۆدانی خوێنی نووسەر سەلمان ڕوشدی بە دەسەڵاتی ئایەتوڵڵا خومەینی ڕێبەری ئینقلابی ئێران لە ڕێگەی ڕادیۆی تارانەوە دەرکرا کە تیایدا ڕایگەیاند کە پێویستە سەلمان ڕوشدی لە سێدارە بدرێت و پەرتووکەکە پەرتووکێکی بێدینە بۆ ئیسلام.

لە ٣ی خەرمانان (ئاب) ١٩٨٩ ھەوڵێکی شکستخواردوو درا بۆ تیرۆرکردنی بە پەرتووکێکی  بۆمبرێژکراو ھەوڵی گواستنەوەی پەرتووکەکە درا لەلایەن ئەندامێک لە (حزب اللھ) بەناوی (موستەفا مازح) بەڵام پەرتووکەکە پێشوەخت تەقیوەتەوە و بەھۆیەوە کۆتا ھەوڵی کوشتن درا و دوو نھۆمی ھۆتێلی پادینگتۆن وێران دەکات.

ھەر بەم ھۆیەشەوە سەلمان ڕوشدی ماوەی ١٠ ساڵە بە خۆدزینەوە لە چاوی گشتی دەژی.

لەو ماوەی دوای ئەم فەتوایە شەپۆلێکی گەورەی ھێرش و ھەڕەشە لە خاوەن چاپخانەکان و بڵاوکەرەوە و وەرگێڕەکاندا ھات و زۆرێک لە وەرگێڕان و خاوەن چاپخانەکان لەلایەن گروپە ئیسلامیەکانەوە ھەڕەشەیان لێکرا بە کوشتن بە دەستی ئەوان،  زۆرێک لە کتێبخانەکان سووتێنران یان تەقێنرانەوە، پێشبڕکێ لە نێوان ھەندێک گروپ ئەنجامدرا بۆ سووتاندنی زۆرترین ژمارە لەم پەرتووکە.

پیاوی ئاینی ئێرانی، ئەحمەد خاتەمی، ڕایگەیاند لە ساڵی ٢٠٠٧دا، کە فەتوای بەفیڕۆدانی خوێنی نووسەری بەریتانی سەلمان ڕوشدی کە لەلایەن ئیمام خومەینیەوە لە ساڵی ١٩٨٩ بەھۆی پەرتووکی ئایەتە شەیتانییەکانەوە دەرچووە، تا ئێستاش ھەر ماوە جەخت لەوە دەکاتەوە کە «دەستکاری نەکراوە».

شاژنی بەریتانیا لە پوشپەڕ (حوزەیران)ی ٢٠٠٧ نازناوی "شۆڕشگێڕ"ی پێبەخشی ئەمەش ئاژاوەیەکی نوێی لە جیھانی ئیسلامیدا بەدوای خۆیدا ھێنا، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە ھەندێک لە وڵاتانی ئیسلامی ڕەخنە لەم ڕووداوە بگرن چونکە ئێران بە "دژی ئیسلام"ی زانیوە، لە پاکستان ئەنجومەنی نیشتمانی پاکستان ئەم بڕیارەی ئیدانە کرد و داوای لە بەریتانیا کرد دەستبەجێ ئەم ڕێزلێنانە بکشێنێتەوە ئەندامانی ئەنجومەنی زانایان نازناوی "شمشێری خودا" یان بە ئوسامە بن لادن بەخشی

ھەوڵی تیرۆرکردن 

لە ۱۲ی ئابی ۲۰۲۲ لە کاتێکدا خەریک بوو دەست بە وتارێک بکات لە دامەزراوەی چاوتاوکوا لە نیویۆرک، سەبارەت بەوەی کە ئەمریکا پەناگەیەکی سەلامەتە بۆ ئەو نووسەرانەی کە ڕووبەڕووی گۆشەگیری دەبنەوە، ڕوشدی لەلایەن کەسێکەوە ھێرشی کرایە سەر کە بەپەلە ھاتە سەر شانۆکە و چەندین جار چەقۆی لە ملیدا.

سەرچاوەکان 

سەلمان ڕوشدی
وتارە ھەتیوەکان
ڕۆماننووسانی بریتانی
لەدایکبووانی ١٩٤٧
زیندووان
بێدینەکان
ڕۆماننووسانی ئینگلیز
نووسەرانی ئینگلیز
پیاوە فێمینیستەکان
ڕەخنەگرانی ئیسلام
ڕەخنەگرانی ئایینەکان
ئەو کەسانەی تۆمەتبارن بە بێڕێزیکردن بە ئایین
ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
ئەکتەرە پیاوە ھیندییەکانی خەڵکی مومبای
سیناریۆنووسانی خەڵکی مۆمبای
ڕەخنەگرانی بەریتانیا لە ئیسلام
موسڵمانانی ھیندی
ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە