قەزای کۆیە
{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  قەزای کۆیە
| ناوی_فەرمی	           =  ''| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=   
| جۆری_نیشتنگە		=     قەزا| وێنە		     =  
| شرۆڤەی_وێنە		= وێنەی سەرەوە:نەخشەی قەزای کۆیەوێنەی خوارەوە:نەخشەی قەزاکانی پارێزگای ھەولێر
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 

| وێنەی_نەخشە  = 
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = قەزای کۆیە| دەرزیی_نەخشە  = 
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 270px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = 
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = 1
| پۆتانەکان              = 
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =

| جۆری_دابەشکراو	= وڵات
| ناوی_دابەشکراو	= 
| جۆری_دابەشکراو١	= ھەرێم  
| ناوی_دابەشکراو١	= ھەرێمی کوردستان  
| جۆری_دابەشکراو٢	= پارێزگا  
| ناوی_دابەشکراو٢	= ھەولێر
| جۆری_دابەشکراو٣	= مەڵبەند 
| ناوی_دابەشکراو٣	= کۆیە 
| جۆری_دابەشکراو٤	=   
| ناوی_دابەشکراو٤	=   

| سەردێڕی_دامەزران	= بوون بە قەزا
| ڕێکەوتی_دامەزران	= ١٩١٨
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 

| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= 
| ناوی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٠٥٠
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= ١
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 

| بەرزایی_بە_م			=  ٦٢٠         
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 

| ژمارەی_دانیشتووان		=  ٩٥٬٧٤٦
| دانیشتووان_لە			= ٢٠١١
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= کۆیی
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = زمان و ئایین
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = زمان
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = کوردی(سۆرانی) و سوریانی
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = ئایین
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = ئیسلام(سوننە) و مەسیحی
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = ب پ م(٢٠١٧)
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     =  ٠٬٧٥٨ · ٢٦مین

| کاتناوچە١		= ناوچەی کاتی
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٣٠
| کاتناوچە١_DST		= ھاوین
| جیاوازی١_لە_DST	= +٤:٣٠

| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= تەلەفۆن
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤

| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}قەزای کۆیە یەکێک لە قەزاکانی پارێزگای ھەولێرە کە دەکەوێتە ٧٠ کیلۆمیتری ڕۆژھەڵاتی شاری ھەولێر. مێژووی دروستبوونی ئەم قەزایە بە ڕووبەری ٢٠٥٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە و بەرزایی ١٢٦٠ میتر لە ئاستی زەریاوە بۆ ٢٥٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٩٥٢٤٦ کەسە کە لە دو نەتەوەی کورد و کلدان پێکھاتووە.

قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی عیراق و کوردستاندا. بەدووچیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای باواجی کە بەرزیەکەی ١٢٦٠ کم و چیای ھەیبەت سوڵتان کە بەرزیەکەی ١٠٩٢ کم لە رووی ئاستی دەریاوە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، بۆ  دەگەڕێتەوە بۆ گوندی ئاسکی کۆیە  و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بەتورکی بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە روویان لە حەمامۆک کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەوناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی بابان و سۆران ئیدارەیەکی رەسمی لێ دامەزراندووەو ناوی ناوە (کۆی سنجاق) سنجاقیش یەکەیەکی ئیداری بوو لە دەوڵەتی عوسمانی.

کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە قەزا.  لەساڵی ١٩٨٨لە ژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی پێشمەرگە، حکومەتی عیڕاق کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە ناحیە، بەڵام دوای  ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کۆیەی کردەوە بە قەزا.

 ناوی کۆیە 
لە بارە ی بنچینە ی ناوی کۆیە بیر و بۆچونی جیاواز ھە یە، کەریم شارە زا دە ڵێت ئە و ناوە لە بنەڕەتدا لە (کۆ)وە ھاتووە بەبێ ھیچ پاشکۆیەک  کە بە واتای کۆمەڵە خەڵکێک دێت لە ناوچەیەکدا کۆبوونەتەوە، شاری کۆیەش کە سە نتەری کارگێڕی قەزاکەیە لە دامێنی زنجیرە شاخەکانی ھە یبەت سوڵتان و باواجی دا ھەڵکەوتووە. ھە ندێکی ترپێیان  وایە عوسمانییە کان (ئالاَ- سنجق) ی پێغە مبە ریان (د. خ) لە گە ڵ خۆیان ھێناووە تە کۆیە  و لە سە ر قە ڵای (قووچ پاشا) چەقاندوویانە  لە پێشدا ناوی (کوثار) بووە  لە بەر بەیداغەکە ناویان ناوە کویسنجق  بەڵام وەک دیارە کە ئە م ناوە دە گەڕێتەوە بۆ سەردەمی  عوسمانیەکان. بە بۆچوونی (مە سعود محە مە د) یش  مێژووی ناھوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پێش سەردەمی عوسمانیەکان بۆ بە پشتبەستن بە کتێبی (ئەزکاری) ئیمامی نە وەوی  کە پێش ھاتنی عوسمانیەکان بۆ ناوچەکە لە لایەن یەکێک  بە نێوی (خضر بن  عمر کویسنجقلی) کۆپی کراوە و  للە کۆتایی  ناوی خۆی نوسیووە بۆیە بە دووری نازانێت  ئە م ناوە  بگەرێتە وە بۆ سەردەمێکی دوورتر.

 ناودارانی کۆیە کەسایەتیی شۆڕشگێڕعەلی مەولود داربەسەری
ساڵی 1923-1974 لەناوپردان ناوچەی حاجی ئۆمەران بە هێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی بەعس شەهید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە. <ref\>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 

 ھونەرمەندان: مام سێوە (مەقام بێژ)، تایەر تۆفیق (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتی. عە بدوڵای قادرۆکێ. ئۆ مە ری حە مە دی خاڵی. عە بدوڵای خاڵی، حە مە دی لیلە ی، مستافای ئۆمە ری  قالە ی کە مە ندی، قادری ئۆ مە ری قالە ی کە مە ندی، دە روێش حە میدی قالە ی، مام تە ھای خە لیلی، حە مە دی گار فێنی قادری حە مە دی.، مە لا ئە سعە د. حە مە دە مین عە باس
 شاعیران: حاجی قادری کۆیی (١٨١٧-١٨٩٧) , مەلای گەورە (١٨٧٦-١٩٤٣),  دڵدار (نوسەری ھۆنراوەی ئەی رەقیب ,١٩١٨-١٩٤٨)، قوبادی جەلیزادە. دڵزار. عەونی. دلێر. ئەختەر. عاصی. وردی. سامی عەوداڵ. خادیم. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مە لا عە بدوڵای جە لی زادە. مە لامحە مە دی کۆیی جە لی زادە. مە نفی ونیھانی. لامیع.  جە لال جۆبار.  مە جیدئاسینگە ر.  کە مال غە مبار , وەستا حمدامین نجار.

 رووداوە گرینگەکان 

 زانکۆی کۆیە 
کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی زانکۆی کۆیە، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن  کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی  قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە  ھەروەھا  زمانی ئینگلیزی وە  پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە  بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر

 قشلەی کۆیە 
ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی شەڕ و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە.

 ناحیەکان و گوندەکان 
کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی شارەزوور (کە ناوەندەکەی کەرکووک بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە  ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو.  لە پاش جەنگی جیھانی یەکەم و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.
قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.

 ئاشتی؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا.
 تەقتەق؛ ٢٦ گوند
 سکتان؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین.
 سێگردکان؛ ١١ گوند
 شۆڕش؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان گوندی دێگەڵە و بانی ماران

 بەستەری تایبەت 
 سایتی چنارۆک 
 سایتی زانکۆی کۆیە'''

پەراوێزەکان

سەرچاوەکان 
 ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان

قەزاکانی پارێزگای ھەولێر
قەزاکانی عێراق
کۆیە