لەشکرکێشی مەغۆلەکان بۆ سەر ئێران
مەغۆل

</br>لەشکرکێشی مەغۆلەکان بۆ سەر ئێران پێکهاتبوو لە سێ هەڵمەتی مەغۆلەکان دژی ئێران لە نێوان ساڵانی ١٢١٩ بۆ ١٢٥٦ (٦١٦-٦٥٤ی کۆچی) . ) ئاماژەیە بە ئەم هەڵمەتانە کۆتاییان بە حکومەتە ناوخۆییەکانی خورازم شا و ئیسماعیلییەکانی عەلاموت و ئەتابەکانی سەلجوق هێنا و لە شوێنی ئەوان پیاوسالاری موغەکان لە ئێراندا جێگیرکران.

جەنگیزخان دوای داگیرکردنی چین و بەشێک لە ئاسیای ناوەڕاست دەبێتە دراوسێی خوریزم شا. جەنگیزخان دەیویست ڕێگای بازرگانی لە نێوان خورازم شا و خاکی چین بکاتەوە. سەرەتا ڕێزی لە سوڵتان محمد خوارازم شا گرت، بەڵام کارە دوژمنکارانەی ئەو بووە هۆی توڕەیی موغڵخان و هێرشی بۆ سەر وڵاتانی ئیسلامی. لەشکرکێشی مەغۆلەکان دوای کۆمەڵکوژی ٤٥٠ کاسبکاری مەغۆل لە شاری ئەتارار دەستی پێکرد. یەکەم هەڵمەت لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٢١٩ (پایزی ٥٩٨ی کۆچی) ساڵی ٦١٦ی کۆچی) و لە سەردەمی جەنگیزخان دەستی پێکرد. هەر لەو ساڵەدا سوڵتان محمد خوریزم شا لەگەڵ سوپایەکدا دەچێت بۆ شەڕکردن لەگەڵ مەغۆلەکان بەڵام لەلایەن جوجی کوڕی جەنگیزەوە شکستی هێنا و دواتر بڕیاریدا خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای مەغۆلەکان بەدوور بگرێت. جەنگیز دوو سەرکردەی سەربازی خۆی نارد بۆ دەستگیرکردنی سوڵتان محەمەد. ساڵی دواتر سوڵتان محمد لە سەر تەختی مردنیدا جەلال دین خوریزم شای وەک جێنشینی خۆی هەڵبژارد و جەلال دینیش دوای مردنی باوکی بۆ ماوەی زیاتر لە ١٠ ساڵ دژی سوپای مەغۆلەکان وەستایەوە. هەڵمەتی دووەم لە ساڵی ٦٢٦ی کۆچی. لە ژێر فەرمانی ئوغتای قان و لە ژێر فەرمانی جەرمگون نووین بوو. ئەم هەڵمەتە بە مەبەستی کۆتایی هێنان بە بەرخۆدانی جەلالەدین خورازم شا و داگیرکردنی خاکەکانی ژێر دەسەڵاتی خورازمشا ئەنجامدرا. لە کۆتایی ئەم دوو لەشکرکێشییەدا مەغۆلەکان کۆتاییان بە دەسەڵاتی خوریزمشاکان لە ئێران هێنا و زۆرێک لە شارەکانی ئێران وەک توس و نیشابور بە تەواوی وێران بوون و گەلەکەیان کۆمەڵکوژ کران. ڕێگای وێرانکاری تەنیا لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران سنووردار نەبوو، شارەکانی دامغان و ڕەی و قوم و قەزوین و حەمدان و مەراغە و ئەردەبیلیش لە ناوەند و ڕۆژئاوای ئێران هێرش کرایە سەر.

هەڵمەتی سێیەم بە لەشکرکێشی هالاکو خان بۆ سەر ئێران لە ساڵی ١٢٥٤ی زایینی (٦٥٤ کۆچی) دەستی پێکرد، کە ٤٠ ساڵ دوای شکست و هەڵاتنی سوڵتان محەمەد خوریزم شا. لەم هەڵمەتەدا هەڵەکو خان داگیرکردنی قەڵاکانی ئیسماعیلی کردە ئامانجی یەکەمی خۆی. هەروەها ڕوکنودین خورشا کە دوا خوداوەندی مەرگ بوو، یارمەتی هەڵەکوی دا بۆ داگیرکردنی ئەم قەڵایانە. بەڵام، لە کۆتاییدا، خۆی دوای داگیرکردنی ئەم قەڵایانە کوژرا. بەم شێوەیە حوکمڕانی خوداوەندەکانی مردن کۆتایی هات. پاشان هەڵەکوخان لە ساڵی ١٢٥٨ی زایینی (٦٥٦ کۆچی) بەرەو ئا) بەغدا ڕێپێوانێکی کرد و لەگەڵ ڕووخانی بەغدا، خەلافەتی عەباسی دوای نزیکەی ٥١٨ ساڵ کۆتایی هات. تەنها دوای ئەم سەرکەوتنە بوو کە فەرمانڕەواکانی مەغۆل لەبری ئەوەی لەناویان بەرن، هەوڵیاندا حوکمڕانی بەسەر خەڵکدا بکەن.

بەرگری لە گەل لە یەکەم داگیرکاریی مەغۆلەکاندا ئەوە دەردەخات کە لە یەکەم داگیرکاریدا شارە جۆراوجۆرەکان بە توندی بەرەنگاری لەشکرکێشی مەغۆلەکان بوونەتەوە، بەڵام بێ وەفای سەرکردەکانی وڵات و سوپا و نەبوونی فەرماندەیەکی خاوەن ئیمکانات، هەڵاتن و... ناڕێکی خوریزمشا.هەموو ئەم بەرگریکارانە ڕێگەیان نەدا بە ئەنجامێکی یەکلاکەرەوە بگات. لەشکرکێشی مەغۆلەکان زیاتر لە خەسارەکانی ئابووری و کولتووری و ڕۆحانی لێکەوتەوە. لەم هێرشەدا چەندین کتێبخانەی وەک ناوەندە زانستی و ڕۆشنبیرییەکان سووتێنران و وێران بوون. زۆرێک لە شارە گەورەکان وێران بوون و ناوەندەکانی گەشەپێدانی فیکری بۆ کەمترین ئاست کەمکرانەوە. داماڵینی دانیشتوان و دەستبەسەرداگرتن و ڕاگواستنی پیشەوانانی ئێرانی بۆ مەنگۆلیا بووە هۆی چەقبەستوویی ئابووری لە ئێران، هەروەها وێرانبوونی ڕێڕەوی ئاو و ڕێڕەوی ئاوی - کە بەدرێژایی سەدەکان بنیات نرابوون - بووە هۆی چەقبەستوویی کشتوکاڵ. دوای لەشکرکێشی مەغۆلەکان، زۆرێک لەو زانایانەی کە لە داگیرکاری ڕزگاریان بوو، کۆچیان کرد بۆ ناوچە سەلامەتترەکان کە بەهۆی داگیرکارییەوە بەجێیان هێشتووە، وەک ئاسیای بچووک و هیندستان . هه ڕوه ها یه کێک له کاریگه ڕییه کانی دیکه ی بازرگانی خێرا بوو به درێژایی ڕێگای ئاوریشم له نێوان ئێران و چین و وڵاتانی ڕۆژئاوای ئێران به هۆی دامه زراندنی یه ک حکوومه تی مه غۆل و پاراستنی ڕێگاکان.

سەرچاوەکان

مەرجە گشتیەکان 

 سانچہ:آغاز پانویس

سانچہ:چپ‌چین

سانچہ:سالشمار عباسیانپگ

فراوانکردنی دۆمەینی سوڵتان محمد و شەڕ لەگەڵ ناسر خەلیفە 

دوای ڕووخانی شانشینی سەلجوقی عێراق عەجەم (٥٩٠-٥١١ کۆچی) ق) لەلایەن عەلائەدین تەکش باوکی سوڵتان محمد خوریزم شا، حوکمی ڕۆژئاوای ئێران لە سەردەمی خەلیفەی عەباسی ناسر (حوکمی ٦٢٢-٥٧٥ کۆچی). پ) ناکۆکی و دوژمنایەتییەکی توند لە نێوان عەلا تەکش لە لایەک و سوڵتان محەمەدی جێنشینی لە لایەکی ترەوە هەبوو. بەم پێیە، لەو کاتەوەی سوڵتان محمد هاتە سەر دەسەڵات تا کۆتایی دەسەڵاتەکەی، ڕۆژئاوای ئێران بووە گۆڕەپانی شەڕی سوپای خوریزمی و سەربازانی خەلیفە. بۆ لەناوبردنی خواریزم شا، ناسر خەلیفە نەک هەر سوڵتانەکانی غور و زانایە کۆنەپەرستەکانی ئەودیوی ڕووبارەکەی دژی هان دا، بەڵکو یارمەتی هۆزەکانی ئیسماعیلی و کەرختەیی غەیرە موسڵمان و مەغۆلی وەرگرت و لە ئەنجامدا نەک هەر خوریزم شای بردەوە.نەک تەنها خێزانەکەی خۆی ڕووخاند. 

هاوکات لەگەڵ کورسی سوڵتان محمد خورازم شا (حوکمی ٦١٧-٥٩٦ کۆچی). و) غۆریس ( ٦٠٩-٥٩٧ کۆچی) و) توانیان دوای ڕۆشتنی غەزنەویەکان (٥٨٣-٣٤٤ کۆچی). پ) ئەو زەوییە غەزنەویانەی کە مابوونەوە و شارەکانی خوراسانیان گرت، وەک شاری بەلخ کە شوێنی لەدایکبوونی مەولوی بوو. سوڵتان محمد لە ساڵی ٦٠٩دا شانشینی غۆری ڕووخاند و بە گرتنی غەزنین لە ساڵی ٦١١ توانی لە ڕۆژهەڵاتەوە بگاتە سنووری خاکەکەی تا هیندستان. لە ساڵی ٦٠٦دا مازەندەرانی داگیرکرد کە لە مێژە لەلایەن ئیسفابادەکانی تەبەریستانەوە بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی زایینیەوە کۆمەڵێک تورکی پێست زەرد لە باکووری چینەوە لە پارێزگای کشگار و خوتان حکومەتێکی گەورەیان دامەزراند بە ناوی شانشینی کەرختای، کە ئایینی بودا بوون. خورازمشاکان بۆ ئەوەی ڕێگاکەیان بگرن، ڕازی بوون کە هەموو ساڵێک فیدیەیەکیان پێ بدەن. ئەم داب و نەریتە تا سەردەمی سوڵتان محمد بەردەوام بوو، بەڵام ئامادە نەبوو باج بداتە پاشایەک کە بە موشریکی دەزانی. سوڵتان محمد سێ جار شەڕی لەگەڵ کورەخەکان کرد و لە ساڵی ٦٠٧دا سەرکەوتوو بوو لە شکستپێهێنانی کورەخەکانی ئەودیوی ڕووبارەکە و داگیرکردنی بوخارا و سەمەرقەند بە هاوکاری کوچڵەک خان سەرۆکی هۆزەکانی نومان. 

دوای درێژکردنەوەی سنووری شانشینییەکانی لە باکووری ڕۆژهەڵات و ڕۆژهەڵاتەوە تا کشگار و سند, سوڵتان محەمەد سەرنجی خۆی خستە ڕۆژئاوا، واتە عێراق. ئه و وڵاتانه له ده ستی ئاتابه کانی فارس و ئازه ڕبایجاندا بوون و کاریگه ڕیی ڕۆحی خه لیفه عه باسییه کان تا ڕاده یه ک له م دوو ناوچه یه دا مایه وه . سوڵتان محمد لەگەڵ خەلیفە ناکۆکی هەبوو، چونکە دەیەوێت کاریگەریی حکومەتەکەی خورازمشا لە بەغدا هەبێت، هەروەها لەبەر ئەوەی خەلیفە داوای هاوکاری لە ئیسماعیلییەکان و قورەخییەکان دەکرد بۆ ڕووخاندنی حکومەتەکەی. لە ئەنجامی ئەم شەڕە و دوژمنایەتییە، سوڵتان محمد فەتوایەکی لە زانایانی وڵاتەکەی وەرگرت کە بەنی عەباس مافی خەلافەتیان نییە و یەکێک لە سادات حوسێنی بۆ ئەو پۆستە هەڵبژێردرێت، و نابێت ناوی لێ بگیرێت وتاری وتاری . وە نابێت بخرێتە سەر دراوەکان و یەکێک لە عەلاوی ساداتەکانی تەرمیزی بخرێتە سەر خەلافەت.  لە ساڵی 614 خوریزم شا بەرەو بەغدا ڕێپێوانێکی کرد، بەڵام بەو پێیەی زستان بوو، هێزەکانی بەهۆی بەفر و سەرمای ئەسەدەباد دارا زۆر زیانیان بەرکەوت و ناچار بوون پاشەکشە بکەن بۆ خوراسان.

ڕەوتی دەرەکی 

بنکەی سەربازی لە ئێران پێش سەرهەڵدانی هۆزەکانی ئاسیای ناوەڕاست بۆ دەسەڵات، لەسەر بنکەی سەربازی هۆزەکان و زلهێزە ناوخۆییەکان دامەزراوە. بەو پێیەی ئێران بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی و لە ڕاستیدا بە خەلافەت دادەنرا، بێگومان لە ڕوانگەی سەربازییەوە لە ژێر فەرماندەیی فەیلەقی ئیسلامیدا بوو، بەڵام لە ڕووی کردارییەوە زلهێزە ناوخۆییەکان لە ئێران دەسەڵاتیان لە ناوچە جیاوازەکاندا بەدەستەوە بوو. هەروەها هەموو دەسەڵاتێکی ناوخۆیی پشتی بە هێزی سەربازییەوە بەستبوو. جگە لە هێزە ناوخۆییەکان، کۆیلەی تورک لە هۆزەکانی ئاسیای ناوەڕاست توخمێکی سەربازی دیکەیان پێکهێنا. 

جەنگیز توانی بە هەڵکوتانە سەر باکووری چین پەکین داگیر بکات. پاشان هۆزەکانی ئویغورەکانی ناچار کرد ملکەچ بن، کوچەل خان، سەرۆکی هۆزەکانی نومان کە دەسەڵاتی بەسەر زەویەکانی هۆزەکانی کەرختەدا هەبوو، دوورخرایەوە، و بەم شێوەیە بوو بە دراوسێ و سنوورێکی هاوبەشی لەگەڵ خوریزمشادا هەبوو. کە لە سنووری ڕۆژهەڵاتی خاکەکەیانەوە گەیشتبووە ئەم ناوچانە. ئه وه ی له به ڵگه کاندا ڕوونه ئه وه یه که هه ڵمه تی جه نگیز له دژی ئێران بۆ به ده ستهێنانی خاک و جامێکی نوێ نه بووه ، وه ک چۆن جه نگیز سه ڕه ڕای وڵاتی ده وڵه مه ند و گه وره ی چین پێویستی به هه ڵمه تی دژ به ئێران نه بوو، ئه وه له ده ستی ئه ودا بوو. جەنگیز زۆر حەزی لە فراوانبوونی بازرگانی و جوڵەی بازرگانان بوو و هانی بازرگانی دەدا، بۆیە هەوڵیدا پەیوەندی دۆستانە لەگەڵ سوڵتان محمد خوریزم شا دابمەزرێنێت کە بە پادشایەکی بەهێزی دەزانی. بۆ ئەم مەبەستەش کۆمەڵێک لە بازرگانەکانی بە سەرکردایەتی مەحمود یالواج بە دیاریەوە ڕەوانەی خزمەتی سوڵتان محمد کرد و لە قەبارە و هێز و سوپای وڵات و خۆشگوزەرانی سەروەت و سامانەکەی ئاگادار کردەوە. سوڵتان محمد کە هەوڵی زیادکردنی سامانەکەی دەدا، توڕە بوو لەوەی جەنگیز لە نامەکەیدا بە کوڕی خۆی ناوی بردووە، بەڵام مەحمود یالواج تووڕەیی خۆی کەم کردەوە بە ناوی جەنگی خان، هاندرا بۆ ئەوەی پەیوەندی دۆستانە لەگەڵ... 

بەم شێوەیە یەکەم باڵیۆزی سوڵتانی خورازم لە پەکین پێشوازی لێکرا و جەنگیز بازرگانی نێوان مەغۆلەکان و خاکی سوڵتانی بە پێویست بۆ دامەزراندنی پەیوەندی دۆستانە ناوبرد. لەم دۆخەدا زۆرێک لە کاسبکارە موسڵمانەکان لە خاکی سوڵتان محمدەوە بە هەندێک کاڵاوە ڕوویان لە پارێزگای خان موغڵ کرد و هەرچەندە جەنگیز لە سەرەتای هاتنی ئەواندا بە توندوتیژییەکی زۆرەوە مامەڵەی لەگەڵدا کرد، بەڵام دواجار ڕێگەی پێدا بچن. لە کاتی گەڕانەوەیدا و لە ساڵی ١٢١٨ (٦١٤ی کۆچی). أ) ژمارەیەک بازرگانی مەغۆلی نارد کە ژمارەیان دەگاتە 450 کەس و دیارە زۆربەیان موسڵمان بوون، لەگەڵ هەندێک کاڵا و نامەیەک کە داوای ئامۆژگارییان لێدەکرد و داوای دروستکردنی پەیوەندی نێوان هەردوو حکومەتەکەی دەکرد.لەگەڵ، نارد بۆ ئەم ناوچەیە. سوڵتان خورازم شا بەڵام حاکم عەتاری غیرخان (ئەنالجاق) کە کوڕەزای ژنە تورکەکانی دایکی محمد خوارازم شا بوو و پشتیوانی لێدەکرد، تەماحی سامانی بازرگانەکان بوو و بازرگانەکانی مەغۆلی لەسەر سیخوڕی دەستگیرکرد. بە وەرگرتنی غیرخان وەک نیشانەی ناڕەزایی جەنگیز، هەموو ئەو بازرگانانەی کۆمەڵکوژ کرد.  پاشان بەرپرسانی خورازمیش کەلوپەلی کاروانەکەیان فرۆشت کە 500 وشتر زێڕ و زیو و شوێنەواری ئاوریشمی چینی و پێستی بەنرخ و هاوشێوەکانی لەخۆگرتبوو و داهاتەکەیان نارد بۆ ناوەندی حکومەتی ئیمپراتۆری خورازم  

 هۆکارە ئابوورییەکان

سانچہ:سالشمار عباسیان

 ڕۆڵی خەلیفەی بەغدا

هەرچەندە ئەگەری ئەوە هەیە کە ناسر خەلیفە عەباسی بەهۆی دوژمنایەتییەکەی لەگەڵ خورازمشا هانی مەغۆلەکانی دابێت بۆ هێرشکردنە سەر خورەزم شا، بەڵام پێدەچێت سیاسەت و سیستەمی دەوڵەتی ئەم خەلیفە بەدوور بزانرێت، بەڵام سەرنجی جەنگیز بۆ لای ئەو ڕاکێشرا، ڕۆژان بەرەو پەیامێکی لەو شێوەیە بوو. پێدەچێت بەدووری دەزانرێت. سەرەڕای ئەوەش، هەندێک لە مێژوونووسان ئاماژەیان بە ڕۆڵی خەلیفەی بەغدا کردووە لە لەشکرکێشی مەغۆلەکان بۆ سەر خاکی خورازمشا  و باس لەوە دەکەن کە ناسر بەناوی خەلیفەوە وەک باڵیۆزێک چووە بۆ لای جەنگیزخان، و محەمەد لە خوارەزمشایەوە بۆ خەلافەتی موسڵمانان .دوژمنایەتی هەبوو. بوو بە باو و زانیاری لەسەر دۆخی خاکە ئیسلامییەکان دەدا، لە ژێر کاریگەری ئارەزووی جەنگیزدا نەبوو بۆ شەڕ.  ئیبن عثیر لە ڕوونکردنەوەی هۆکارەکانی داگیرکردنی تاتارەکان بۆ سەر خاکە ئیسلامییەکان دەنووسێت:* 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ئەللەیار خەلیتباری پێی وایە ئیبن عثیر بە ئاشکرا ئەم قسەیەی لەسەر بەیم خەلیفە نەکردووە. دوای مردنی خەلیفە الناسر لە ساڵی ٦٢٢ کۆچی، ئیبن عثیر لەسەری بەم شێوەیە نووسیویەتی: "ئەوەی خەڵک دەیگێڕنەوە بۆی ئەوەیە کە ئەو کەسەیە کە تەتارەکانی ڕاکێشاوە بۆ وڵاتانی ئیسلامی و بۆی نووسیوە لەسەری، ڕاست دەکات". " 

هەروەها ئیبن کەثیر دەفەرموێت: ڕاستە ئێرانییەکان دەڵێن ئەوە نەسر بووە کە مەغۆلەکانی ئیستفزازی کردووە و ئەمەش گوناهێکی گەورەیە، بە بەراورد لەگەڵیدا هەموو گوناهێک بچووک دەبێتەوە. هەروەها ئیبن وەسیل، موقریزی ، ئیبن خەلدون گێڕانەوەی ئیبن عثیریان پشتڕاست کردووەتەوە.

دۆخی سەربازی و سیاسی ئێران پێش لەشکرکێشی 
لە سەردەمی سوڵتان مەحمود غەزناوی (٤٢١-٣٨٧ کۆچی)ەوە، پەرەسەندنی سیستەمی سەربازی ئێران دەستی پێکرد (A) ئەو ڕێکخراوە سەربازییەی سوڵتان مەحمود دروستی کرد، پێشکەوتنێکی نوێ بوو لە پێکهاتەی سوپا و هێزی شەڕکەری وڵات بۆ سەردەمی خۆی. سەربازانی سوپای نوێ نەک هەر مووچەیان وەرگرت بەڵکو پشکێکیان لە غەنیمەتەکە وەرگرت. سەرهەڵدانی سوپا و زیادکردنی بۆ پەیکەری نەریتی قاشۆن کە لە سروشتدا خێڵەکی بوو، یەکەم تایبەتمەندی کۆمەڵایەتی گەورەی سەرهەڵدانی هۆزەکانی ئاسیای ناوەڕاست بوو بۆ دەسەڵات، لەوانە غەزنەوی و سەلجوکەکان, لە ئێران.  سەرهەڵدانی سەربازی تێچووی کاروباری سەربازی لەگەڵ خۆیدا هێنا. باج لەلایەن پارێزگار و فەرمانڕەوا ناوخۆییەکانەوە کۆدەکرایەوە. لەم ماوەیەدا مافی خاوەندارێتی زەوی زۆر لەلایەن حکومەتەوە دانپێدانەنرا و دوای گرتنی خاکێک، سەرۆک هۆزەکان خۆیان بە خاوەنی ئەو زەوییە دەزانی و خاکی داگیرکراو وەک غەنیمەتی جەنگ بوو بۆیان کە دەبوو دابەش بکرێت. بوو لە نێوان ئەندامانی خێڵدا.  یەکێک لەو کێشە و گرفتانەی کە حکومەتی ناوەند لە سەردەمی سەلجوکەکاندا مامەڵەی لەگەڵدا دەکرد، پێدانی پارە و مووچەی مانگانەی بیرۆکرات و سەربازەکان بوو. بۆیە بۆ پێدانی مووچەکانیان، حکومەتی ناوەندی زەوی ئیستفاقی بۆ دابین کردوون.

سەرکەوتنی زاڵ 

جەنگیزخان لە ئەیلوولی ساڵی ١٢١٩ (٦١٦ی کۆچی) گەیشتە ئوتارار کە دوا میحوەری ناوچەی خورازمشاهی (لە کازاخستانی ئێستا ) و هێزەکانی بەسەر سێ بەشدا دابەش کرد. بەشێکی بۆ کوڕەکانی ئۆغتای و چاگاتای دیاری کرد بۆ گەمارۆدانی ئوتارار و بەشەکەی تری لە ژێر دەستی جۆجی نارد بۆ شاری جند بۆ گرتنی شارەکانی کەناری سێهون . خۆی لەگەڵ تولی کوڕی بە سەرۆکایەتی هێزە ناوەندییەکان بەرەو بوخارا پێشڕەوی کرد.  داب و نەریتی جەنگیز بووە کە لە کاتی هەڵمەتەکانیدا ڕاوێژکار و زانیاریدەر و ڕێبەری دامەزراندووە، بۆیە کۆمەڵێک کاسبکاری موسڵمان کە بەهۆی سەفەرە زۆرەکانیانەوە، دەوڵەمەندی زانیاری و زانیارییان هەبووە. هەمیشە بۆ ئامۆژگاری لە کەمپەکەی خۆی دەمێنێتەوە. . هه ڕوه ها دوای ده ستپێکردنی لهشکرکێشییه که هه ندێک شازاده کانی خورازم شا که دژایه تیی بوون، وه ک بهدر الدین ئومید، به هه مان شێوه په یوه ندی به سوپای جه نگیسه وه ده که ن و زانیاری زۆریان له باره ی بارودۆخ و ڕێگه کانی ده ڕباره ی سوڵتان به جه نگیس دا. لە شەقامەکان. دۆخی هێرشەکە و دابەشبوونی سوپا و بڕیارەکانی تری جەنگیز بە ڕوونی ئەوە دەردەخات کە جەنگیز زانیارییەکی دروستی لە دۆخی جوگرافیای ئەودیوی ڕووباری نیل هەبووە.

گرتنی بوخارا و سەمەرقەند و ئوتارار 
کاتێک جەنگیز خان لە ڕووداوەکەی عەتار زانی و توڕەیی خۆی کۆنترۆڵ کرد، دوا هەوڵی دا بۆ ئەوەی لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە داوای ئارامکردنەوە بکات. موسڵمانێکی نارد کە پێشتر لە خزمەت سوڵتاندا بووە و دوو مەغۆلی لەگەڵدا بووە، بۆ ئەوەی ناڕەزایەتی دەرببڕن بەرامبەر بە ئەدای غیرخان (ئەنالجاق) و داوای تەسلیمبوونی شەخسی بکات.  سوڵتان محمد ئامادە نەبوو تەسلیمی غیرخان بکات چونکە زۆربەی سەربازەکانی و زۆربەی سەرکردەکانی سوپاکەی خزمی غیرخان بوون، هەروەها تورکان خاتوونی دایکی سوڵتان محمد کە کاریگەر بوو لە کاروبارەکاندا، هەروەها پشتگیری دەسەڵات دەکەن. قانقلی تورک، و وا ڕوویدا کە سوڵتان محەمەد نەک هەر داوای کرد کە جەنگیزخان قبوڵ نەکات، بەڵکو باڵیۆزی جەنگیزخان کە هاتبووە پایتەختی خوریزم شاهی بۆ گەیاندنی داواکارییەک بۆ ڕادەستکردنەوەی غیرخان، ئەویش لەلایەن... فەرمانی سوڵتان. محمد و هاوەڵەکانی بە ڕیش و سمێڵی بڕانەوە ڕەوانەی جەنگیز کرانەوە. ئەم هەڵوێستە شەڕانگێزەی محەمەد خوریزم شا داگیرکاری جەنگیزخانی بۆ سەر ئاسیای ناوەڕاست خێراتر کرد . 

جەنگیزخان لە ساڵی ١٢٢٠ی زایینی (٦١٦ی کۆچی) لەگەڵ هێزە سەرەکییەکانی سوپاکەی هێرشی کردە سەر بوخارا و ڕووبەڕووی بەرخۆدانی توندی بەرگریکارانی شارەکە بووەوە. بەڵام ئەم خۆڕاگرییە نەیتوانی زۆر بخایەنێت، لە سێیەم ڕۆژی شەڕەکەدا، بەرگریکارانی بوخارا کە پەیوەندییان لە هەموو لایەکەوە پچڕابوو، ناچار بوون بەرەنگاری ببنەوە. داگیرکەرانی مەغۆل دوای گرتنی بوخارا، هەزاران دانیشتووی بێ بەرگری و بێ بەرگری شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد و ئەوانی دیکەیان کردە کۆیلە. دوای ئەوە ڕێگای سەمەرقەندی گرتەبەر.   لە بوخارا جەنگیز پیرەکانی شارەکەی بانگ کرد و پێی وتن کە مەبەست لە بانگهێشتکردنەکەی کۆکردنەوەی ئەو ئامێرە زیوینانەیە کە محمد خورازم شا پێی فرۆشتبوو (واتە بازرگانەکانی عەتار لەلایەن غیرخانەوە) .دوای کوشتنی) چونکە ئەم شتانە موڵکی ئەوانە. ئێمە و ئەوان هەموو شتێکیان لێ وەردەگرین، کاڵاکان هێنران و ڕادەستی موغڵخان کران. 

سەربازانی مەغۆل دوای هێرشێکی یەکلاکەرەوە شاری عەتاریان گرت، بەڵام قەڵای عەتار بۆ ماوەی مانگێک (شەش مانگ بەپێی هەندێک بەڵگەنامە) بەرەنگاری بووەوە. مەغۆلەکان دوای گرتنی شاری عەتار، هەموو بەرگریکارانی شار و قەڵاکەیان کوشت.  بەم شێوەیە کەشتی ترانسڤاڵ بە خێراییەکی باوەڕپێنەکراو داگیرکرا.

پێشڕەوی بکە بۆ ناو خوراسان 

١٢٢١ی زایینی (٦١٧ی کۆچی) أ) کوڕەکانی جەنگیز چاغتای و ئوگتای و جۆجی بە ١٠٠ هەزار سوپای مەغۆلەوە شاری گورگانج ، جورجانیە یان ئۆرگانجی پایتەختی دەوڵەتی میرنشینی خوازمیان گەمارۆدا و خەڵکیان ناچار کرد ببنە عەلی (زاراوەیەکی مەغۆلییە بە واتای قبوڵکردن لە ڕەگەزنامە). ) وتی. گەورەکانی شار ئەم پێشنیارەیان قبوڵ نەکرد. شارەکە بە ناوەندی زانست و ئەدەب و مشتومڕ و وانەوتنەوە دادەنرا و قوتابخانە و کتێبخانەی گەورەی تێدابوو و شوێنی کۆبوونەوەی شاعیران و نووسەران و زانایان بوو.  بەرگریکارانی شارەکە بۆ ماوەی شەش مانگ لە دژی مەغۆلەکان شەڕیان کرد. شارەکە بە هۆی بەرخۆدانی دانیشتوانەکەیەوە بۆ مەغۆلەکان ئەوەندە قورس بوو کە داگیری بکەن، کە دوای چوونە ناو شارەکە بە قوربانیکردن یان زیانگەیاندنی قورس هەموو شەقام و گەڕەکێکیان گرت. دوای گرتنی شارەکە، جگە لەو پیشەوان و منداڵ و ژنانەی وەک کۆیلە و کۆیلە هێشتیانەوە، هەموویان سەریان بڕی. پاشان بەهۆی ئەو هەموو کوشتنە تووڕە بوون، بڕیاریان دا شارەکە بڕووخێنن بۆ سەر زەوی تا هیچ شوێنەواری نەمێنێت. بۆ ئەم مەبەستە بەنداوەکەیان لە کەنارەکانی یەهون لەناوبرد و شاری گورگانجیان ژێرئاو خست . 

جەنگیز بەرپرسیارێتی خوراسانی بە تولی کوڕەکەی سپارد . لە ساڵی دواتردا (٦١٨ کۆچی) تولی خوراسانی لە مارو تا بەیحەق گرت ( سەبزوەری ئێستا بە یەکێک لە شارەکانی ناوچەی بەیحاق دادەنرێت) و لە نەسا و ئەبیوارەوە تا هەرات یەک بە یەک وەک مەورەولنەهر لەناوی برد. پێیدا  بە تایبەتی شاری مێرۆڤی وێران کرد کە یەکێکە لە ناوەندە کولتوورییە کۆنەکانی ئاسیای ناوەڕاست. 

٦١٩ی کۆچی دوای تێپەڕین بە پەنجاب و داگیرکردنی تیمرێز و بەلخ و گرتنی شارەکانی پارێزگای جەوزجان, جەنگیز لە ڕێگەی جیهون هاتە تالیغان. ئەم تالەغانە شارێک بووە لە پارێزگای جوزجان و ناوی تاڵغانی خوراسان بووە . قەڵای تالیغان ناوی نوسرەت کۆه بوو . گەمارۆدانی ئەم قەڵایە بۆ ماوەی دە مانگ بەردەوام بوو تا دواجار کوڕەکانی چینگیس بە هانایەوە هاتن و تالیغانیان داگیرکرد. دوای ئەوە کاتێک جەنگیز هەواڵی سەرکەوتنی جەلالەدینی لە پەروان, نزیک شاری غەزنیان پێگەیشت، لە ڕێگەی بامیانەوە هاتە غەزنین و لە ڕێگادا بامیان گەمارۆدا. کاتێک مەغۆلەکان گەمارۆی شارەکەیان دا، موتوجین کوڕی جاگتای و نەوە خۆشەویستەکەی جەنگیز لەلایەن یەکێک لە خەڵکی بامیانەوە کوژرا.  دوای داگیرکردنی بامیان، جەنگیز فەرمانی دا کە جگە لە مرۆڤ ئاژەڵەکان بکوژرێن و کەس نەگیرێت و هیچ منداڵێک لە سکی دایکیدا بە زیندووی نەهێڵرێتەوە، سوپای مەغۆلیش شارەکەیان گرت، بە شێوەیەک وێران کرا کە کەس نەتوانێت لەوێ بژی چی تر. .  کاتێک جەنگیز گەیشتە غەزنین ، چونکە جەلال دین شارەکەی بەجێهێشتبوو، بەدوایدا ڕۆیشت تا کەنارەکانی ڕووباری ئیندوس ، بەڵام نەیتوانی ڕێگری لە هەڵاتنی جەلالولدین بۆ هیندستان بکات. دوای ئەوەی جەلال دین بەرەو هیندستان هەڵات، جەنگیز بۆ چەند مانگێک لە ناوچەکەدا مایەوە، بەڵام دواتر بەهۆی یاخیبوونەکانی باکووری چین و تبت, ڕووی لە ناوچەکە کرد و بوونی پێویست بوو.

بەدواداچوون بۆ سوڵتان محمد 

لە ساڵی ٦١٦ی کۆچیدا محمد خورازمشا لەگەڵ سەربازەکانیدا گەیشتنە شاری عەتار و شارەکانی دەوروبەری سێهون و دوای شەڕی سەرەتایی و شکست لەبەردەم مەغۆلەکاندا لێیان دەترسا و کاریگەری یەکەم شەڕ لەگەڵ مەغۆلەکان بەو شێوەیە بوو کە هەرگیز شکستی نەهێناوە. جارێکی تر لەگەڵیان لە مەیدانەکەدا دەرکەوتەوە.  بە بیستنی هەواڵی ڕووخانی بوخارا و سەمەرقەند، بەڵخی بەجێهێشت. جەنگیز لە لاوازی و ناڕەحەتی سوڵتان محمد ئاگادار بوو و هەوڵیدا کارەکانی تەواو بکات پێش ئەوەی هیچ یارمەتیەک بگات، بۆ ئەو مەبەستەش زاوای تۆغاجەر و دوو لە ژەنەراڵەکەی بە ناوەکانی یام نویان و سەبتای بەهادور دەنێرێت کە سەرکەوتنیان بەدەستهێنا. لە شەڕەکانی چیندا دوای سوڵتان محمد کەوت و فەرمانی پێکرد کە لە ڕێگادا نەوەستێت و خورازمشا بگرێت و دەرفەتی گرتنی سوڵتان لەدەست نەدات بە هێرشکردنە سەر شار و شوێنە نیشتەجێبووەکانی. ڕێگاکە بە جابیا و سەبتای یەهوندا تێپەڕی و دەگەیشتە بەلخ .

هاتنە ناوەوەی سوپای مەغۆل بۆ ناو خاکی ئێرانی ئێستا 
سوڵتان محەمەد خورازم شا لە بەلخەوە گەیشتە نیشاپور و پاشان بەرەو ڕەی ڕۆیشت .  جابە و سەبتاییش بەڵخیان بەجێهێشت و گەیشتنە نیشابور. هەردووکیان گرتنی نیشابوریان دواخست و دوای سوڵتان کەوتن. لە ڕێگا و لە ڕاوەدوونانی سوڵتانئابادی بێباوەڕانیان کوشت و تاڵانیان کرد. 

سوڵتان محەمەد چووە قەڵای فەرزین کە دەکەوێتە 3 فەرسەنگی حەمدان . لەم قەڵایەدا کوڕەکەی ڕوکن الدین غورسانچی، فەرمانڕەوای عێراق عەجەم ، لەگەڵ سی هەزار پیاو چاوەڕێی هاتنی بوو. لەم شوێنەدا سوڵتان محمد ژنانی حەرەمەکەی لەگەڵ کوڕەکەی غیاسەدین نارد بۆ قەڵای قارون کە قەڵایەکی بەهێزە لە چیای ئەلبارز لە نێوان دەماوەند و مەزەندەران. هەروەها پەیامێکی بۆ نوسرەدین هەزارەسپ و ئوتبەک لیر بوزور نارد و داوای لێکرد خزمەتی بکات و ڕاوێژی بە مەلیک نوسرەدین و میرەکانی عێراق کرد بۆ بەرپەرچدانەوەی دوژمن. حاکمەکانی عێراق بە باشیان زانی سوڵتان لە دەوروبەری ئەشتەنکوا پێگەیەک وەربگرێت. مەلیک نوسرەدین حەزەرەسپ داوای لە سوڵتان کرد پەنا بۆ شاخەکانی نێوان فارس و لار بوزور ببات و ئەویش بەڵێنی دا سەد هەزار پیادە بۆ سوڵتان لە خەڵکی لار و کۆهگیلویە و فارس کۆبکاتەوە، بەڵام سوڵتان محمد گومانی خۆی دەربڕی و چونکە لە نادڵنیایی. ڕەتکرایەوە، بۆچوونی خۆی سەبارەت بە نەوشیروان الدین قبوڵ نەکرد.  لەو کاتەدا هەواڵ هات کە مەغۆلەکان گەیشتوونەتە لای ڕەی و شارەکەیان وێران کردووە، بۆیە لەگەڵ کوڕەکانیدا دەچێتە قەڵای قارون و ڕۆژێک لەوێ مایەوە. لە ڕێگادا کۆمەڵێک لە سوپای مەغۆل لێی نزیک بوونەتەوە و بەبێ ئەوەی بیانناسنەوە تەقەیان لێکردووە، بەڵام سوڵتان ڕزگاری بووە. پاشان ڕووی کردە قەزوین و پاش مانەوەی بۆ ماوەی ٧ ڕۆژ لە قەزوین لە سەرجاهان قیلا (نزیک سوڵتانیە لە پارێزگای زەنجانی ئێستا) مایەوە. پاشان مەغۆلەکان شوێنپێیان گرت و پێیان وابوو چووەتە بەغدا. لە ڕێگای گیلان سوڵتان محەمەد گەیشتە مازەندەران و لە کۆتاییدا پەنای بۆ دوورگەیەکی بچووک لە دەریای خەزەر بە ناوی دوورگەی ئۆبسکۆن برد .

وێرانکردنی شارەکان بە درێژایی ڕێگا لە ڕێگەی جابییە و سەباتای کۆر 

لە سەردەمی لەشکرکێشی مەغۆلەکاندا گەلی ڕەی لەسەر بنەمای جیاوازی ئایینی دابەشبوون بەسەر گروپی جیاوازدا، کاتێک شافیعیەکانی ڕەی لە ڕەفتاری مەغۆلەکان ئاگادار بوون، چوونەتە پێشوازییان و دوو ژەنەراڵی مەغۆلیان وروژاند کە ناوی جەبا بوون. و سەباتای, شەڕ لەگەڵ حەنەفیەکان. مەغۆلەکان سەرەتا حەنەفییەکانیان کوشت و تاڵانیان کرد، پاشان چوونە لای شافییەکان و شارەکەیان تاڵان کرد و خەڵکێکی بێشوماری کوشت و ژنەکانیان زیندانی کرد و منداڵەکانیان کردە کۆیلە. مەغۆلەکان لە ڕەی نەمانەوە و بەدوای خورازمشادا شارەکەیان بەجێهێشت. 

جەبا و سەباتای دەزانن کە سوڵتان محەمەد ڕەی بەجێهێشتووە، بە دوو شێوازی جیاواز بەدوایدا دەگەڕێن. سەباتای چووە قەزوین . دوای گەمارۆدانی ٢ ڕۆژە لە ٧ی شەعبان ساڵی ٦١٧ی کۆچی شارەکە وێران کرا. بە دیل گیرا و هەزاران کەسی کوشت. لە لایەکی ترەوە جەبا بە دوای سوڵتان محمد گەیشتە هەمەدان. ئەم شارە دوو جار لەلایەن مەغۆلەکانەوە هێرش کرایە سەر. بۆ یەکەمجار لە زستانی ساڵی ٦١٨ی کۆچی ڕوویدا. بەهۆی ترسی خەڵکەوە گوێڕایەڵی مەغۆلەکان بوون و خۆیان لە تاڵانکردندا سنووردار کرد. دووەم هێرشی مەغۆلەکان بۆ سەر هەمەدان لە بەهاری ساڵی دواتردا ڕوویدا. ئەمجارە حەمدانیەکان کە بەهۆی پارەی ساڵی پێشووەوە سامانێکی زۆریان نەمابوو، بڕیاریان دا بەرەنگاری ببنەوە. کاتێکی زۆری خایاند تا مەغۆلەکان شارەکەیان گرت و ژمارەیەکی زۆر سەربازی مەغۆلەکان لە کاتی گەمارۆدانەکەدا کوژران. لە کۆتاییدا شارەکە کەوتە دەست مەغۆلەکان و خەڵکی شارەکە کۆمەڵکوژ کران. دوای ئەم کۆمەڵکوژییە، مەغۆلەکان ئاگریان لە شارەکە بەردا.  لە ساڵی ٦١٨ی کۆچی. ق-جەبێ یاوەری سەباتا بوو بۆ ئەردەبیل (ئەوکات ناوەندی ئازەربایجان) کە تازە گرتنی قەزوینیان تەواو کردبوو. دوای بەرگرییەکی توند، شاری ئەردەبیل تێکشکێنرا و دواتر وێران کرا و ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانەکەی کوژران. زۆربەی کوژراوەکان ئەو کەسانە بوون کە پێش ڕووداوەکە شارەکەیان بەجێنەهێشتووە و لە دارستانەکانی دەوروبەری پەنایان نەبردووە.  دواتر تەبرێز گەمارۆدرا، بەڵام ئەتابەکی ئازەربایجان گوێڕایەڵی قبوڵ کرد. دوای گرتنی تەبرێز، جەبا و سەباتای مەراغا و مەراند و نەخچیڤانیان کوشت و تاڵانیان کرد، پاشان لە ڕێگەی دەربەندەوە لە ڕووسیا پەیوەندییان بە سوپای جۆجی کوڕی جەنگیزەوە کرد و لەوێشەوە چوونە مەنگۆلیا.

دیلبوونی حەرەم 
لە غیابی سوڵتاندا، ژنە تورکییەکە، دایکی محەمەد خورازمشا، پایتەختی داگیرکرد و هەواڵی هەڵهاتنی سوڵتان و داگیرکردنی مەغۆلەکان لە ترانز کەناڵ و خوراسان یەک لە دوای یەک گەیشتە دەستی و بووە هۆی مردنی تورکەکان ئافرەت. ئیرادەی بەرگریکردن لە پایتەخت بۆ لاوازبوون. پایتەختی بە یەکێک لە میرەکانی سپارد و لەگەڵ وەزیرەکەی نەسیرەدین نیزامول مولک بە هەموو گەنجینەکان و موڵک و ماڵی شاهانەی بەنرخەوە پەنایان بۆ قەڵای لاریجان لە مازەندەران برد. کاتێک تورکان خاتوون شارەکەی بەجێهێشت، فەرمانی لەسێدارەدانی دوانزە شازادە و شازادە زیندانیکراوەکانی گورگانج دەرکرد و لەڕاستیدا کارئاسانی بۆ مەغۆلەکان کرد و ئەوانەی دەکرا بەربەستێکی بەهێز بن لەدژی مەغۆلەکان دوورخستەوە.  مەغۆلەکان لە سەرەتای ساڵی ٦١٧ی کۆچی. گەمارۆیان دا و دوای ماوەیەک بەهۆی نەبوونی ئاو لە کۆشکەکەدا داگیرکەرانی خۆیان تەسلیم کرد. جگە لەم قەڵایە، مەغۆلەکان قەڵای قەرونیشیان گرت کە پەناگەی ژن و منداڵەکانی سوڵتان محمد بوو. تورک-مەغۆلەکان ژنەکە و وەزیرەکەی و منداڵەکانی خوریزم شایان نارد بۆ جەنگیز کە لە نزیک تیلیغان بوو لە خوراسان . دوای کوشتنی کوڕە گەنجەکانی نیزامولمولک و خورازم شا، جەنگیز کچ و ژنەکانی خاتوون تورک و سوڵتان محمد ڕەوانەی قەرەکۆرام (کە دەکەوێتە مەنگۆلیا). ژنی تورکان تا ساڵی ٦٣٠ی کۆچی. هیجری کە بەرواری کۆچی دواییەکەیە، لە زیندان بوو. 

محمد خورازمشا، سەرەڕای دەسەڵاتی ڕواڵەتی، ئامادە نەبوو بەرگری لە خۆی بکات لە کاتی هێرشەکەدا. لە کاتی ئامادەکارییەکانی جەنگدا ساڵانە سێ جار باجی بەسەر خەڵکدا دەسەپاند و بەهۆی ئەمەوە ناڕەزایەتی و ناڕەزایی لەناو خەڵکدا سووتەمەنی دەدا.  پێش لەشکرکێشی محمد خوریزم شا ئەنجوومەنی ئاغاکانی پێکهێنا. یەکێک لە فەقێناس و مامۆستا بەناوبانگەکانی خورازم، ئیمام شەهاب الدین خوقی، پێشنیاری دابینکردنی سەرباز لە ناوچە جیاوازەکان و ڕێگریکردن لە پەڕینەوە لە مەغۆلەکان لە نزیک سێهون, بەڵام ئەمیرەکانی سوڵتان ئەم پێشنیارەیان قبوڵ نەکرد و وتیان کە بۆ ئەوان باشترە . ئەستەمە بۆ مەغۆلەکان بێنە ئەودیوی ڕووبارەکە بۆ شاخ و گەرووەکە، ئینجا دەیانکوژین چونکە ڕێگای ڕاست نازانن. سوڵتان دەنگی گروپی دووەمی قبوڵ کرد و سەرباز و فەرماندەکانی بڵاوەپێکرد بۆ شوێنە نیشتەجێبوونە گەورەکانی ئەودیوی ڕووبارەکە، بەڵام خۆی پێش ئەوەی بتوانێت ئەو هێزانەی لە ناوچەکانی دەوروبەری داوای کردبوو کۆبکاتەوە بۆ بەلخ و بەرگری لە ڕووبارەکەی بەجێهێشت بۆ فەرماندە و هێزەکانی. .  

محمد خوریزم شا بایەخێکی زۆری بە بەرگری سەمەرقەند دا و لەشکرێکی زۆری لەو شارەدا کۆکردەوە و قەڵاکانی شارەکەی نۆژەن کرد. بە گوێرەی هەندێک لە مێژوونووسان ١١٠ هەزار و بە گوێرەی هەندێک سەرچاوەی دیکە ٥٠-٦٠ هەزار سەرباز لە سەمەرقەند بۆ بەرگریکردن لە شارەکە کۆکراونەتەوە. وا دیارە شارەکە دەیتوانی بۆ چەند ساڵێک بەرەنگاری گەمارۆ بگرێتەوە. لە سێهەمین ڕۆژی گەمارۆدا بەرگریکارانی شار لە پێگەکانیان هاتنە دەرەوە و هێرشیان کردە سەر دوژمن. زۆرێک لە سەربازەکان بەشداریان لەم هێرشە لەناکاوەدا کرد. بەشێک لە سەربازە مەغۆلەکانیان لەناوبرد، بەڵام دوژمنان گەمارۆیان دا و زۆربەیان لە بەرەکانی شەڕدا کوژران. ئەم هێرشە سەرکەوتوو نەبووە کاریگەرییەکی بەدبەختی لەسەر مۆڕاڵی بەرگریکاران هەبوو. هەندێک کەسی کاریگەر لە شارەکەدا بڕیاریان دا خۆیان ڕادەست بکەن و دادوەری شارەکە و شێخ ئەلئیسلامیان ڕەوانەی جەنگیزخان کرد بۆ ئەوەی دانوستان لەسەر تەسلیمبوون بکەن. لە کۆتاییدا دەروازەکانی شارەکەیان بەڕووی دوژمندا کردەوە و سوپای جەنگیز هاتە ناو شارەکە و دەستیان بە کوشتن و تاڵانکردن کرد. دوای ئەم هێرشە شاری سەمەرقەند بوو بە وێرانە.

هۆکارەکانی دەستپێکردنی هێرش

هێرشی سوپای جەنگیز 
سانچہ:پایان چپ‌چین
سانچہ:پایان پانویس

 . شرکت سهامی کتاب‌های جیبی با همکاری مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین.  الوسيط |نام= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |نام خانوادگی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |شهر= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ناشر= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |کتاب= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |سال= تم تجاهله (معاونت); مفقود أو فارغ |title= (معاونت)<span class="mw-reference-text" id="mw-reference-text-cite_note-ToolAutoGenRef12-4">.mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .id-lock-free a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-subscription a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/12px-Wikisource-logo.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#33aa33;margin-right:0.3em}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}</span>
 یاحقی، محمدجعفر؛ محمودی، علیرضا (۱۳۹۰). «مولوی و مغولان». فصلنامه تخصصی مولوی پژوهی (10)..mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-free a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-subscription a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-registration a{background-position:left .1em center;padding-left:1em;padding-right:0}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}

 The New Cambridge History of Islam, Volume 3: The Eastern Islamic World, Eleventh to Eighteenth Centuries."> 
 The Cambridge History of Iran,Volume 5: The Saljuq and Mongol Periods."> 
 (بزبان انگریزی).  الوسيط |نشانی مقاله= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |نام= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |پیوند بایگانی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |زبان= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |سال= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |مقاله= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |نام خانوادگی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |دانشنامه= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |تاریخ بایگانی= تم تجاهله (معاونت); مفقود أو فارغ |title= (معاونت)<span class="mw-reference-text" id="mw-reference-text-cite_note-ToolAutoGenRef12-4">.mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .id-lock-free a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-subscription a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/12px-Wikisource-logo.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#33aa33;margin-right:0.3em}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}</span>
 (بزبان انگریزی).  الوسيط |نشانی مقاله= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |نام= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویراستار۳= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |مقاله= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویراستار۱= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |پیوند بایگانی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |نام خانوادگی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |سال= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |زبان= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویراستار۲= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |دانشنامه= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |تاریخ بایگانی= تم تجاهله (معاونت); مفقود أو فارغ |title= (معاونت)<span class="mw-reference-text" id="mw-reference-text-cite_note-ToolAutoGenRef12-4">.mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .id-lock-free a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-subscription a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/12px-Wikisource-logo.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#33aa33;margin-right:0.3em}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}</span>
 (بزبان انگریزی). Brill Online.  الوسيط |نام خانوادگی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |سال= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویراستار۲= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |دانشنامه= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |نام= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویراستار۳= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |مقاله= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویراستار۱= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویراستار۵= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ناشر= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویرایش= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |پیوند مقاله= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |پیوند بایگانی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |ویراستار۴= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |زبان= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |تاریخ بایگانی= تم تجاهله (معاونت); مفقود أو فارغ |title= (معاونت)<span class="mw-reference-text" id="mw-reference-text-cite_note-ToolAutoGenRef12-4">.mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .id-lock-free a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-subscription a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/12px-Wikisource-logo.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#33aa33;margin-right:0.3em}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}</span>
 (بزبان انگریزی).  الوسيط |نشانی مقاله= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |نام= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |نام خانوادگی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |پیوند نویسنده= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |مقاله= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |تاریخ بازبینی= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |سال= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |دانشنامه= تم تجاهله (معاونت); الوسيط |زبان= تم تجاهله (معاونت); مفقود أو فارغ |title= (معاونت)<span class="mw-reference-text" id="mw-reference-text-cite_note-ToolAutoGenRef12-4">.mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .id-lock-free a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-subscription a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/12px-Wikisource-logo.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#33aa33;margin-right:0.3em}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}</span>

 مێژووی مەغۆلەکان و ئەلخانەکان و تیموریدەکان لە زانکۆی خورازمی.
 ئیسلامیکردنی مەغۆلەکان لە ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکادا .
 مێژووی مەغۆلەکان لە زانکۆی کۆڵۆمبیا .
 سەرهەڵدانی مەغۆلەکان لە زانکۆی ویسکۆنسێن .
 لە Chagatai Khanate, زانکۆی کالگاری.
مێژووی ئاسیای ناوەندی
مێژووی ئۆزبەکستان
مێژووی ئیسلام
مێژووی ئێران
مێژووی تورکمانستان
مێژووی کازاخستان
مێژووی مەنگۆلیا
کۆمەڵکوژییەکان
خەڵکی مەغۆل
Pages using deprecated image syntax
ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە