زمانی ماراتی
ماراتی ( ;  Marāṭhī, मराठी Marathi: [məˈɾaːʈʰiː]  زمانێکی ھیندۆ-ئارییە کە زۆیاتر لەلایەن گەلی ماراتی لە ویلایەتی مەھاراشترای ھیندستان قسەی پێدەکەن و زمانی فەرمی مەھاراشترایە، و زمانی فەرمی زیادەیە لە ویلایەتی گۆوا، زمانی ماراتی یەکێکە لە ٢٢ زمانە فەرمییەکەی ھیندستان، زمانەکە ٨٣ ملیۆن قسەکەری ڕەسەنی ھەیەو  لە پلەی ١٣ دایە لە لیستی ئەو زمانانەی کە زۆرترین قسەکەری زمانی دایکییان ھەیە لە جیھاندا، زمانی ماراتی سێیەم زۆرترین ژمارەی قسەکەرانی ڕەسەنی  ھەیە لە ھیندستان دوای زمانی ھیندی و بەنگالی زمانەکە ھەندێک لە کۆنترین ئەدەبیاتی ھەموو زمانە مۆدێرنەکانی ھیندستانی ھەیە، زاراوە سەرەکییەکانی زمانی ماراتی بریتین لە زاراوەی ماراتی ستاندارد و زاراوەی ڤەرھادی

مێژوو 

زمانە ھیندییەکان لەناویشیاندا زمانی ماراتی، کە سەر بە بنەماڵەی زمانی ھیندۆ-ئاریایین، لە شێوازە سەرەتاییەکانی زمانی پراکریتی وەرگیراون، وە زمانی ماراتییش یەکێکە لەو چەند زمانەی کە زیاتر لە پراکریتی مەھاراشتراییەوە ھاتوەتە بوون، پاش گۆڕانکاری زیاتر بووە ھۆی دروستبوونی ئەپابرامشای جاین و دواتر ماراتی کۆن بەڵام ئەمە لەلایەن بلۆچ (١٩٧٠)ەوە تەحەدای دەکرێت، کە دەڵێت ئاپابرامشا دوای ئەوەی پێشتر ماراتی لە زاراوەی ھیندی ناوەڕاست جیابووەتەوە دروست بووە.

ماراتی لە دوای سەربەخۆیی ھیندستانەوە 

دوای سەربەخۆیی ھیندستان، زمانی ماراتی لە ئاستی نیشتمانیدا پێگەی زمانێکی بەرنامە بۆ داڕێژراوی پێبەخشرا و لە ساڵی ١٩٥٦ ویلایەتی بۆمبای ئەوکات ڕێکخرایەوە، ئەمەش زۆربەی ناوچەکانی زمانی ماراتی و گوجەراتی خستە ژێر یەک ویلایەتەوە، ڕێکخستنەوەی زیاتری ویلایەتی بۆمبای لە ١ی ئایاری ١٩٦٠ بە ڕێککەوت ویلایەتی مەھاراشترای دروستکرد کە تێیدا  زمانی ماراتی و گوجەراتی کردە زمانی قسەکردنی فەرمی لە ناوچەکەدا بە پاراستنی نەتەوە و کولتووری ماراتی تا ساڵانی نەوەدەکان پێشکەوتنی گەورەی بەدەستھێناو ساڵانە بۆنەیەکی ئەدەبی بە ناوی ئاخیل بەھاراتیای ماراتی ساھیتیا ساملان (کۆبوونەوەی ئەدەبیاتی ماراتی سەرتاسەری ھیندستان) بەڕێوەدەچوو، جگە لەوەش ساڵانە سەمیلانی ناتیا ماراتی ئەخیل بەھاراتی (کۆنفرانسی شانۆی ماراتی سەرتاسەری ھیندستان)یش بەڕێوەدەچێت کە ھەردوو بۆنەکە لە نێو قسەکەرانی زمانی ماراتیدا زۆر بەناوبانگن.

بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ لە ھیندستان ٨٣ ملیۆن کەسی ڕەسەنی زمانی ماراتی لە ھیندستاندا ھەبووە، بەمەش دەبێتە سێیەم زمانی زگماکی لە دوای ھیندی و بەنگالی، ئەوانەی بە زمانی ڕەسەنی ماراتی قسە دەکەن ڕێژەی ٦.٨٦٪ی دانیشتوانی ھیندستان پێکدەھێنن، قسەکەرانی زمانی ماراتی ٧٠.٣٤٪ی دانیشتوانی ویلایەتی مەھاراشترا پێکدێنن، ١٠.٨٩٪ لە گۆوا، ٧.٠١٪ لە دادرا و ناگار ھاڤێلی، ٤.٥٣٪ لە دامان و دیوو، ٣.٣٨٪ لە کارناتاکا، ١.٧% لە مادیا پرادێش وە ١.٥٢٪ لە ویلایەتی گوجەرات پێکھێناوە.

دۆخی فەرمیبوون 
زمانی ماراتی زمانی فەرمی ویلایەتی مەھاراشترا و زمانی فەرمی زیادەیە لە ویلایەتی گۆوا،  ھەرچەندە لە گۆوا, زمانی کۆنکانی تاکە زمانی فەرمییە؛ بەڵام دەتوانرێت لە ھەر حاڵەتێکدا زمانی ماراتی بۆ ھەموو مەبەستە فەرمییەکان بەکاربھێنرێت زمانی ماراتی لەنێو ئەو زمانانەدا ھاتووە کە بەشێکن لە خشتەی ھەشتەمی دەستووری ھیندستان، بەم شێوەیەش پێگەی "زمانی خشتەیی" پێدەبەخشرێت حکومەتی ویلایەتی مەھاراشترا داواکارییەکی پێشکەش بە وەزارەتی ڕۆشنبیری کردووە بۆ پێدانی پلەی زمانی کلاسیک بە زمانی ماراتی.

زاراوەکان 
ماراتی ستاندارد لەسەر بنەمای ئەو زاراوانە دامەزراوە کە ئەکادیمییەکان و میدیای چاپکراو بەکاریان دەھێنن.

زانایانی ھیندی ٤٢ زاراوەی زمانی قسەکردنی ماراتی جیا دەکەنەوە، ئەو زاراوانەی کە ھاوسنوورن لەگەڵ ناوچە سەرەکییەکانی دیکەدا چەندین تایبەتمەندی ھاوبەشیان لەگەڵ ئەو زمانانەدا ھەیە، ئەمەش زیاتر جیاوازیان دەکات لە زمانی ماراتی ستانداردی قسەکردن، بەشێکی زۆری گۆڕانکارییەکانی ناو ئەم زاراوانە بە پلەی یەکەم ووشەیی و فۆنۆلۆجییە (بۆ نموونە دانانی شێوەزار و دەربڕین)، ھەرچەندە ژمارەی زاراوەکان زۆرن، بەڵام پلەی لەیەک تێگەیشتن لەناو ئەم زاراوانەدا تاڕادەیەک زۆرە.

ڤەرھادی 

ڤەرھادی (ڤارھادی) (वऱ्हाडि) یان ڤایداربھی (र्वदभि) لە ناوچەی ڤیداربای ڕۆژئاوای مەھاراشترا قسەی پێدەکرێت، لە زمانی ماراتیدا، نزیکبوونەوەی لایەنی ḷ  باو و ئاساییە، لە کاتێکدا ھەندێکجار لە زاراوەی ڤەرھادیدا، ھاوتایە لەگەڵ نزیکبوونەوەی تامی y (IPA: [j])، ئەمەش وایکردووە ئەم زاراوەیە تەواو جیاواز بێت، ئەم جۆرە گۆڕانکارییە دەنگناسی لە زمانی ماراتی قسەکراودا باوە بەم پێیەش زاراوە قسەکراوەکان لە ناوچەیەکی مەھاراشترا بۆ ناوچەیەکی دیکە دەگۆڕێت.

زادی بۆلی 
زادی بۆلی یان ژادیبۆڵی  (  ) لە زادی پرانتا (ناوچەیەکی دەوڵەمەند بە دارستان) لە ڕۆژھەڵاتی مەھاراشترا یان ڕۆژھەڵاتی ڤیداربھا یان ڕۆژئاوای-ناوەندی گۆندوانا قسەی پێدەکرێت کە پێکھاتووە لە ناوچەکانی گۆندییام بھاندار، چاندارپوور، گاداچیرۆلی و ھەندێ ناوچەی ناگپوور لە مەھاراشترا. 

زادی بۆلی ساھیتیا مەندەل و زۆرێک لە کەسایەتییە ئەدەبییەکان کار بۆ پاراستنی ئەم زاراوەیەی ماراتی دەکەن.

ماراتی باشووری ھیندستان 
ماراتی تانجاڤوور तञ्जावूर् मराठि، نامادێڤا شیمپی ماراتی، ئارێی ماراتی (تەلانگانا)، کاساراگۆد (باکوری کێرالا) و ماراتی بەڤسار ھەندێک لە زاراوەی ماراتین کە زۆرێک لە نەوەکانی مەھاراشتریاکان قسەیان پێدەکەن کە کۆچیان کردووە بۆ باشووری ھیندستان، ئەم زاراوانە فۆڕمی بنەڕەتی سەدەی ١٧ی زمانی ماراتییان پاراستووە و دوای کۆچکردنەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لە ژێر کاریگەری زمانە دراڤیدییەکان  بوون، ئەم زاراوانە لە ناوچە جیاوازەکانی تامیل نادو و ئاندرە پرەدێش و کارناتاکا قسەکەریان ھەیە.

ئەوانی تر 

 ماراتی تەنجاڤوور، لە تانجڤۆر، تامیل نادو قسەی پێدەکرێت
 جویدۆ-ماراتی, لەلایەن جولەکەکانی بەنی ئیسرائیلەوە قسەی پێدەکرێت
 ماراتی ھیندی ڕۆژھەڵات، لەلایەن گروپی ئیتنۆ-ئاینی مەسیحی ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھیندستانەوە قسەی پێدەکرێت

زمان و زاراوەی دیکەی ماراتی-کۆنکانی کە لە مەھاراشترا قسەیان پێدەکرێت بریتین لە کۆنکانی مەھاراشتری، مالڤانی، سەنگامێشواری، ئاگری، ئەند، ڤارلی، ڤادڤالی و ساماڤێدی.

زمانەوانی

نووسین

دیڤاناگەری 
زمانی ماراتی بەزۆری بە شێوەی بالبۆدی     ڕێنووسی دیڤاناگەری دەنووسرێت، کە ئابوگیداییە و لە ٣٦ پیتی نەبزوێن و ١٦ پیتی سەرەتایی بزوێن پێکھاتووە و لە چەپەوە بۆ ڕاست دەنوسرێت، ئەلفوبێی دیڤاناگەری کە بۆ نووسینی ماراتی بەکارھاتووە کەمێک جیاوازە لە ئەلفوبێی دیڤاناگەری ھیندی و زمانەکانی دیکە چونکە پیتی زیادە لە ئەلفوبێی ماراتیدا ھەیە و ھێمای خاڵبەندی ڕۆژئاوایی بەکاردەھێنرێت.

بزوێنەکان

بەستنەوەی بزوێنەکان بە क/ka

نەبزوێنەکان

لە چەپەوە بۆ ڕاست نووسراوە بە شێوە نووسینی دیڤاناگەری کە بۆ نووسینی زمانی ماراتی بەکارھاتووە کەمێک جیاوازە لە زمانی ھیندی یان زمانەکانی دیکە، بزوێن و نەبزوێنە زیادەکان بەکاردەھێنێت کە لە زمانەکانی تردا نادۆزرێتەوە لەکاتێکدا ئەوانیش بەھەمانشێوە دیڤاناگەری بەکاردەھێنن.

ئەلفوبێی مۆدی 
لە سەدەی سیانزەھەمەوە تا ساڵی ١٩٥٠، زمانی ماراتی بە تایبەتی بۆ بەکارھێنانی بازرگانی بە ئەلفوبێی مۆدی دەنووسرا، کە ڕێنووسێکی تێکەڵاوبوو بۆ کەمکردنەوەی بەرزکردنەوەی پێنووس لەسەر کاغەز لە کاتی نووسیندا داڕێژراوە.

کۆی بزوێنەکان بە شێوازی دیڤاناگەری 

  – تیاچی – "ئەو"
  – پراستاڤا – "پێشنیار"
  – ڤیدییا – "زانین"
  – میان – "قەفەس"
  – تڤارا – "دەسبەجێ/خێرا"
  – ماھاتڤا – "گرنگ"
  – فاکاتا – "تەنیا"
  – باھولییا – "بوکەڵە"
 कण्हेरी – کانھەری – "ژاڵە" (ناسراوە وەک گوڵ)
 न्हाणे – نھانێ – "خۆشۆردن"
 म्हणून – مھانونا – "ئەگەری"
 तऱ्हा – تارھا – "ڕەفتاری جیاواز"
 कोल्हा – کۆلھا – "ڕێوی"
 केव्हा – کەڤھا – "کەی"

لە نووسیندا زمانی ماراتی چەند ھێڵکارییەکی ھەیە کە بە دەگمەن لە زمانەکانی جیھاندا دەبینرێن، لەوانە ئەوانەی کە بەناو "ناسال ئاسپیرات" (ṇh (ण्ह)، nh ( न्ह) و mh (م)) و دەربڕینە شلەکان (rh, ṟh، lh (  )، و व्ह ڤە) وەک ھەندێ نموونە کە لە سەرەوە ھاتووە.

ھاوبەشکردنی سەرچاوە زمانەوانیەکان لەگەڵ زمانەکانی تر

ڕۆژی زمانی ماراتی 
ڕۆژی زمانی ماراتی (मराठी दिन/मराठी दिवस دین/ماراتی دیواس لە ٢٧ی شوباتی ھەموو ساڵێک لە سەرانسەری ویلایەتی مەھاراشترا و گۆوا لە ھیندستان بەڕێوەدەچێت ئەم ڕۆژە لەلایەن وەزارەتی زمانی ماراتی ڕێکدەخرێت لە ڕۆژی لەدایکبوونی شاعیری دیار و ناسراوی ماراتی ڤی ڤی شیروادکار، کە بە شێوەیەکی گشتی بە کوسوماگراج ناسراوە ئاھەنگ دەگێڕدرێت. 

پێشبڕکێ و سیمیناری ووتار لە قوتابخانە و پەیمانگاکاندا ڕێکدەخرێت، داوا لە بەرپرسانی حکومەت دەکرێت بۆنە جۆراوجۆرەکان ئەنجام بدەن.

ئەمانەش ببینە 

 زمانی کۆنکانی
 ناڤی پێت

سەرچاوەکان

کتێبنامە 
 
 

 A Survey of Marathi Dialects. VIII. Gāwḍi, A. M. Ghatage & P. P. Karapurkar. The State Board for Literature and Culture, Bombay. 1972.
 Marathi: The Language and its Linguistic Traditions - Prabhakar Machwe, Indian and Foreign Review, 15 March 1985.
 'Atyavashyak Marathi Vyakaran' (Essential Marathi Grammar) - Dr. V. L. Vardhe
 'Marathi Vyakaran' (Marathi Grammar) - Moreshvar Sakharam More.
 'Marathi Vishwakosh, Khand 12 (Marathi World Encyclopedia, Volume 12), Maharashtra Rajya Vishwakosh Nirmiti Mandal, Mumbai
 'Marathyancha Itihaas' by Dr. Kolarkar, Shrimangesh Publishers, Nagpur
 'History of Medieval Hindu India from 600 CE to 1200 CE, by C. V. Vaidya
 Marathi Sahitya (Review of the Marathi Literature up to I960) by Kusumavati Deshpande, Maharashtra Information Centre, New Delhi

بەستەری دەرەکی 

 

 فەرھەنگەکان

 مۆڵسوۆرس، جەی تی (جەیمس تۆماس). فەرھەنگێک، ماراتی و ئینگلیزی . چاپی دووەم، وەرگێڕان. وە سەرجەم. بۆمبای: لە چاپخانەی کۆمەڵەی پەروەردەی بۆمبای بۆ حکومەت چاپکراوە، ساڵی ١٨٥٧.
 ڤازێ، شریدار گەنیش. فەرھەنگی قوتابخانەی ئاریابوسان، ماراتی-ئینگلیزی . پوونا: چاپخانەی ئاریا-بوشان، ١٩١١.
 تولپولێ، شانکار گۆپاڵ و ئان فێڵدھاوس. فەرھەنگێک بە زمانی ماراتی کۆن . مومبای: پوپۆلار پراکاشان، ١٩٩٩.

Languages with ISO 639-2 code
Languages with ISO 639-1 code
mapcaption3
map3
زمانەکانی کارناتاکا
زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
Harv and Sfn no-target errors
Language articles citing Ethnologue 22
Articles with hAudio microformats
وتارەکان بە دەقی زمانی مەراتی
Pages with unreviewed translations
زمانە فەرمییەکانی ھیندستان