لوڕ
لوڕ ناوی نەتەوەیەکی ئێرانە و لە ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژئاوای وڵاتی ئێران نیشتەجین. زمانی لوڕی لە ھەردوو زمانی فارسی و کوردیەوە نزیکە و ھەریەکەیان بە زاراوەیەکی زمانەکەی خۆیان دادەنێن، بەپێی ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام زمانی لوڕی نزیکە لە زمانی فارسی کۆن و ناوەڕاست،  و بەپێی (linguist Don Still) لوڕیی بەختیاری لە فارسی کۆنەوە نزیکە،(Michael M. Gunter) دەڵێت لوڕەکان بەشێکن لە کوردەکان بەڵام جیابونەوەیەک ھەیە کە بۆ ١٠٠٠ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە. بەڵام شەرەفخانی بەدلیسی مێژوونوسی گەورەی کورد لە شەرەفنامەدا لوڕەکان بە بەشێک لە کورد دادەنێت.

لوڕەکانیش خۆیان بە کورد داناوە و بەڵام بەھۆی سیاسەت و جیاوازی مەزھەبی کە زۆرینەی کوردان سوننی مەزھەبن و لوڕەکانیش شیعە مەزھەبن ئەمە وای لەدەسەڵات دارانی ئێران کردووە کە بیکەنە خاڵی جیاوازی نێوانیان و ھەندێک لە لوڕەکان بڵێن ئێمە کورد نین.

مێژوو

لوڕ لە ھۆزە تێکەڵە خۆماڵیەکانی ئێرانە،لە ھۆزە ئاریایەکان کە لە ڕۆژئاوای ئێران دەژیان وەک و کاشیەکان و لۆلۆبیەکان و ئیلامیەکان. لەسەر بنەماى ھاوتاى لێكچوون و زەويناسى و بەڵگەى شوێنەوارى ھەندێك مێژوونووس لوڕەکان بە پاشماوەی ئیلامیەکان دەزانن. ھەندێ سەرچاوەی مێژوویی دۆزراونەتەوە کەئاماژە بەوەدەکەن کە چوارھەزار ساڵ پێش زایین ژیان لە لوڕستاندا ھەبووە. داگیرکاری عەرەب بۆ سەر ناوچەکە گۆڕانکاری لەفەرھەنگ و کلتور و زمانی ناوجەکە کرد و ئەمەش کاریگەری ھەبوو لەسەر لوڕستان، بەڵام لوڕەکان توانیان زمان و زۆر لە نەریتی خۆیان بپارێزن.

لەشەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسیدا ھەردوو بنەماڵە(خانەدان)ی لوڕ بە چوارەمین خانەدانانی کورد (بەدوای کرمانج، کەڵهوڕ و گۆران) ھاتووە و و دەسەڵاتیان سەربەخۆ بووە. لە (معجم البلدان)ی ( ياقوت الحموي الرومي)دا باسی ئەوە دەکات کەوا لوڕەکان ھۆزێکی کوردەکانن لە چیاکان دەژین لەنێوان خوزستان و ئەسفەھان دا. زاراوەی کورد بەپێی (Richard Frye) بۆ ھەموو کۆچەرییە ئێرانییەکان بەکارھاتووە.

لە سەردەمی سەفەویدا دوو دەوڵەتی لوڕ ھەبوون کە زۆرینەیان لوڕ بوون، ئەم دوو دەوڵەتە بەناوەکانی لوڕستان کە ناوەندەکەی خوڕەم ئاباد بوو و کۆھگلیۆ ناوەندەکەی بەھبەھان بوو. والی لوڕستان فەیلی بوو لە ساڵی ١٦٢٧ز بە دەستوری شاعەباس وەحاکمی پشتکۆ و پێشکۆ بوو تا دەوری قاجاڕ، لوڕستان لە سەردەمی زەنددا دەوڵەتێکی سەربەخۆ بوو.

پاش کەوتنە دەستی دەسەڵاتی قاجاڕ، ئاغا محەمەد کە ڕقی لە دەسەڵاتی زەندی بوو و زمانی ئەوکاتی دەولەت لوڕی بوو بۆیە دەستی کرد بە گۆڕانکاری لە ناوچەی لوڕستان، ھەروەھا ئاغا محەمەد بەزۆر جێگۆڕکێی بە لوڕەکان کرد بۆ قەزوین. لوڕستان بەھۆی سیاسەتی دەسەڵاتی قاجارییەوە نا ئارامی و بێسەروبەری بەخۆیەوەدی، لە ناو لوڕەکاندا گروپی نەتەوەی دروست بوو بووە ھۆی ناکۆکی و زۆرێک لەمانە گەڕانەوە بۆ ژیانی ڕەوەندی.

لوڕ لە سەردەمی مەشروتیەتدا
یەکێک لە مەزنترین چالاکیەکان لوڕ بەشداریکردن بوو لەبزووتنەوەی مەشرۆتەی ئێران، لوڕ بەتایبەتی ئێڵی بەختیاری دەورێکی بەھێزیان ھەبوو لە بزووتنەوەی شۆڕشی ئێران، لە حوزەیرانی ١٩٠٩ دا دەستی پێکرد سوپای سەردار ئەسعەد گەیشتە قوم و سوپای سپەھدار ئەعزەم گەیشتە یەنگی ئیمام. بەپێچەوانەوە سەعدۆدەولە سوپای بەسەرکردایەتی ئەمیر موفەخەمی بەختیاری ناردە کەرەج، موجاھیدینی بەختیاری بەرەو تاران جوڵان و لە نزیکی تاران لە باکوور پەیوەندیان کرد بە فەرماندە سپەھدار ئەعزەمەوە، بەرگری کەم کراو لە پاشاندا تاران ڕزگارکرا و زۆردارێتیی بچۆک لەناوبرا.

لە سەردەمی پەھلەویدا
لەسەرەتای سەردەمی ڕەزاخانی پەھلەویدا ئێران نائارامی بەخۆیەوە بینی، ناوچە عەرەب نشینەکان لەژێر دەسەڵاتی شێخ خەزعەل کەعبی دا بوو. و ناوچە کورد نشینەکان لە ژێر دەسەڵاتی سمکۆی شکاک دا بوو، لە باکوریش کۆماری جەنگەڵ و ناڕێکی و نەبونی یەکێتی لە ئێراندا، یەکێ لەو نائارامیانە یاخی بوون و جەردەیی ھۆزە لوڕەکان بوو، لە ساڵی ١٩٢٣ دا ھۆزەکانی لوڕ و سوپای حکومەت شەڕ کەوتە نێوانیانەوە لە شارەکانی بروجەرد و خوڕەم ئاباد،ھێزی ھۆزەکانی لوڕ پێکھاتبوون لە ئێڵەکانی بایراوەنی و سەگوەند و چەگنی و پاپی، بەڵام لە مانگی ٩ی ١٩٢٣ دا سوپای حکومەت توانی گەمارۆی خورەم ئاباد بدات و و کۆنتڕۆلیشی بکاتەوە، پاش ئەوە حکومەت لێبوردنی گشتی دەرکرد و ئێڵە لوڕەکان چەکەکانیان تەسلیم کردەوە و ھەندێک لەسەرانی ئێڵەکان گیران و لە سێدارەدران. کاتێک سەرانی ئێڵەکان لەسێدارەدران لە ساڵی ١٩٢٤ دوبارە ئێڵەکانی باکوری خوزستان دەستیان بە شۆڕش کردەوە ئەمەش بەردەوام بوو تا کۆتای ئەم ساڵە، حکومەت دەستی کرد بە تۆپ بارانکردنی ڕەوەندەکان و کۆنتڕۆڵی شاری خورەم ئابادی کردو ئیتر ئێڵە لوڕەکان شکستیان ھێناو چوونەوە ژێردەستی حکومەت.

بڵاوبونەوەی لوڕ

ھۆزی لوڕ لە ئێران دەکرێن بە سێ بەشەوە: ١-بەختیاری ٢- مەمەسنی ٣-لوڕە فەیلییەکان. لوڕە فەیلییەکان لەگەڵ کوردە فەیلییەکان جیاوازن و نابێت ئەم دوو ھۆزە بە یەکێک بزانرێت. لوڕە فەیلییەکان لەنزیکی خورەم ئاباد نیشتەجێن و ھەندێ وەرز بەپێ کۆچیان دەکرد بۆ بەغداد بە سێ ڕۆژ.

ھۆزی لوڕ دابەشبون بەسەر دوو دابەسبوونی گەورەدا ئەویش لوڕی گەورە و لوڕی بچوکە، لوڕ بڵاوبوونەتەوە بە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ئێراندا.

ئەم خشتەیەی خوارەوە ئێڵەکانی لوڕ ڕوون دەکاتەوە:

زمان

زمانی لوڕی نزیکە لە ھەردوو زمانی کوردی و فارسیەوە، وەھەریەکەیان بە شێوەزارێکی زمانەکەیانی دەزانن، زمانی لوڕی دابەشدەبیت بۆ پێنج گروپ:
مینجایی و لوڕی ناوەڕاست و بەختیاری و لوڕی باشور.

زمانی لوڕی دابەش دەبێت بۆ دوو گروپی سەرەکی:

 زاراوەی لوڕی گەورە کە نزیکە لە زمانی فارسیەوە، ناوچەکانی بەختیاری و بوێرەحمەد و مەمەسنی و باکوری خوزستان و ھەندێ ناوجەی بوشێھر پێی دەدوێن.
 زاراوەی لوڕی بچووک کە نزیکە لە زمانی کوردیەوە، ناوجەکانی لوڕستان و ھەمەدان (مەلایر و نەھاوەند و تۆیسەرکان) و باشووری ئیلام و باکووری خوزستان.

ھەندێک سەرچاوە لەکی بەشێک لە شێوەزارە جیاکانی لوڕی دەزانێت. بەڵام لەکی وەکوو زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا پۆلینبەندی کراوە و لوڕی زمانێکی ئێرانیی باشووری ڕۆژاوایە، و بۆیە ناتوانرێت لە لەکی وەکوو شێوەزارێکی زمانی لوڕی ناو ببرێت. زۆربەی سەرچاوە زانستییەکانی زمانناسی لەکی وەکوو شێوەزارێکی کوردیی باشووری دەزانن و کەمتر سەرچاوەیەک دەبینرێت کە لەکی وەکوو شێوەزارێکی لوڕی بزانێت.

ئایین 
زۆربەی لوڕەکان ئیسلام و پەیرەوی مەزھەبی شیعەن. لە ڕووی مێژووییەوە زۆرێک لە لورەکان پابەند بوون بە یارسانیزمەوە بەڵام نزیکەی ھەموو دانیشتوانی لوڕی یارسانی بوونەتە ئیسلامی شیعە. ھەروەھا کۆمەڵەیەکی بچووکی ئیسلامی سوننە لە لورەکان بوونی ھەیە. بەپێی ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام، لوڕەکان وەک زەردەشتیەکان ڕێز لە نان و ئاگر دەگرن.

پۆشاک
جل و بەرگی گەلی لۆر بەگشتی وەک یەکە، بەڵام لە ھەندێک حاڵەتدا جیاوازی لە نێوان ھۆزە جیاوازەکاندا ھەیە. پیاوانی لوڕ بەگشتی ھەمان جلوبەرگ لەبەر دەکەن، کە پێکدێت لە کڵاوێکی لباو و کراسێک بە جلیقە(کراسی بێ قۆڵ) و پانتۆڵ کە بەزۆری درێژ و فشن. کڵاوی پیاوانی لوڕ لە پشم(خووری) دروست دەکرێت و بەزۆری ڕەنگی ڕەش و قاوەییە. لە نێو بەختیارییەکاندا باو و ئاساییە کوڕان و پیاوانی تەمەن ناوەڕاست کڵاوی لباو لەبەر بکەن و کوڕە گەنجەکانیش بێ کڵاون. چۆغە جل و بەرگی پیاوانی لۆرە کە بە ڕەنگی جیاواز لە نێوان ھۆزە جیاوازەکاندا بەکار دەھێنرێت. چۆغە لە ھۆزی بەختیاری بە ڕەش و سپی و ھێڵە ڕاستەکان کە بەزۆری ڕەش بۆ خوارەوە و سپی بۆ سەرەوە. چۆغە لە لوڕەکان کە لە پارێزگای لوڕستان دەژین کەمتر بەکاردێت بەڵام لە نێو بەختیاریەکان زیاتر بەکاردێت. لەوانەیە چۆغە لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا لەناو ھۆزی بەختیاریدا بەناوبانگ بووبێت و بە بەجێگرەوەی عەبا دانرابێت. کراسەکەی پیاوان یەخەی ڕاست بوو کە قۆپچەیەکی لە لای ڕاستی یەخەکەوە بوو. شەڕواڵ یان بە لوڕی پاپۆس بە پشتێنێکی گەورەی چەرم بە دەوری کەمەردا دەبەسترێتەوە. پێڵاوی لۆر کڵاشە.

حیجاب(باڵاپۆشی) لای ژنانی لوڕ باو نییە. کراسی خانمانی لۆر کراسێکی قۆڵ درێژە و تەنوورەیەکی درێژە. سەرپۆشی ژنانی لۆر لە ھۆزە جیاوازەکاندا جیاوازە. لە نێو ژنانی لۆر کە لە باکووری (لوڕستان) دەژین، سەرپۆشەکە جۆرێکە لە قوماش کە بە شێوەیەکی تایبەت بە سەردا دەپێچرێتەوە. بەڵام لە نێو ژنانی ھۆزەکانی باشوور (بەختیاری)، باڵاپۆشی ژن جۆرێکە لە چەتری بچووک. ڕەنگی جل و بەرگی ئافرەتانی لۆر دڵخۆشە و ڕەنگی جیاوازە، جگە لە مەراسیمی ماتەمینی.

کەلتوور 
دەسەڵاتی گەورەکانی ھۆزەکان وەک کاریگەرییەکی بەھێز لە نێو دانیشتوانی کۆچەردا دەمێنێتەوە. لە نێو دانیشتوانی شارە نیشتەجێبووەکاندا ئەوەندە زاڵ نییە. وەک لای کورد، ژنانی لوڕ ئازادییەکی زۆر زیاتریان ھەیە لە ژنانی گرووپەکانی دیکەی ناو ناوچەکە. ژنان ئازادی زیاتریان ھەیە بۆ بەشداریکردن لە چالاکییە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکاندا، بۆ لەبەرکردنی جۆرەھا جل و بەرگی مێینە و گۆرانی و سەماکردن لە مەراسیمە جیاوازەکاندا. بیبی مریەم بەختیاری ژنێکی لوری دیارە. مۆسیقای لوری، جل و بەرگی لوری و سەمای فۆلکلۆری لوری ھەندێک لە تایبەتمەندییە ئێتنۆ-کلتورییە جیاوازەکانی ئەم گرووپە نەتەوەییەن.

زۆرێک لە لورەکان کشتوکاڵکار و شوانی بچووکن. چەند لورێکیش مۆسیقژەنی گەشتیارن. قوماشی گەشاوە و لێھاتوویی بونیادنان بەھۆی کاری دەستی و جوانییەوە ڕێزێکی زۆری لێدەگیرێت.

بۆماوەزانی
بەھۆی گۆڕانی کرۆمۆسۆمی Y ی لوڕەکان، ئەوان لە گروپەکانی تری ئێران باڵاترن لە ڕووی فرێکوێنسی تاڕادەیەک بەرزی تاکە گروپی R1b ی کرۆمۆسۆمی Y (بە تایبەتی R1b1a2a-L23ی ژێرپۆش). گروپی R1 لەگەڵ پۆلەکانی تری سەر بە ئۆراسیای ڕۆژئاوا / ناوەڕاستە لە سەردەمی بەردی کۆنی سەرەوەدا، کە باوترین تاکە گروپە لە نێوان لوڕەکاندا. ژێر گروپی J2a (بە تایبەتی ژێرپۆلەکانی J2a3a-M47، J2a3b-M67، J2a3h-M530) دووەم باوترینە لە نێوان لوڕەکان و پەیوەندی بە ھاتنی جووتیاران لە ڕۆژھەڵاتی نزیکەوە ھەیە لە سەردەمی بەردی نوێ لە ٨٠٠٠-٤٠٠ پێش زایین. یەکێکی تر لە تاک گروپەکان کە فرێکوێنسی لە سەرووی ١٠٪ یە G2a یە، کە ژێرپۆشی G2a3b زۆرترینە. ھەروەھا لوڕەکان بەرزترین فرێکوێنسیی تاکە گروپی E1b1b1a1b لە ئێراندا نیشان دەدەن. ڕەچەڵەکی Q1b1 و Q1a3 لە ٦٪ و T لە ٤٪ ئامادەن.

ھۆز و بنەماڵە
لوڕ لە گرووپێکی گەورە و گشتیدا بەسەر دوو لقی سەرەکیدا دابەش دەبن، کە بریتین لە:
 لوڕی بچووک
 لوڕی گەورە

لوڕی گەورە دابەشکاری جۆراوجۆری ھەیە، بەڵام بەگشتی دەکرێ بە بەختیاری و بۆیەرئەحمەدی و مامەسانی بڵێین لۆری گەورە. لە دۆسیەی لۆری بچووکدا دەکرێ بگوترێ کە ئەو لوڕانە دەگرێتەوە کە لە ناوچەکانی پشتکۆ و پێشکۆ دەژین، بە واتایەکی تر (پارێزگای لوڕستان، باشووری پارێزگای ئیلام و باکووری پارێزگای خووزستان).

سەرچاوەکان 

گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
لوڕ
کورد
گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
زمانەکانی ئێران
پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
پارێزگای فارس
پارێزگای ھەمەدان
پارێزگای ئیلام
پارێزگای ئەسفەھان
پارێزگای خووزستان
پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
پارێزگای لوڕستان
پارێزگای تاران