سەربڕین لە ئیسلامدا
سەربڕین شێوازێکی ستانداردی لەسێدارەدان بوو لە شەریعەتی پێش مۆدێرنی ئیسلامیدا. بەکارهێنانی لە زۆربەی وڵاتان تا کۆتایی سەدەی بیستەم وازی لێ هێنرابوو. سەربڕین شێوازێکی یاساییە بۆ لە سێدارەدان لە سعوودیە، قەتەر، یەمەن و بەپێی ئامارەکانی ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی لە ساڵی ٢٠٠١ لە ئێرانیش بەکارهاتووە، کە چیتر لەوێ بەکارناهێنرێت.

لەم دواییانەدا ڕێکخراوە توندڕەوەکانی جیهادی وەک داعش و جەماعەتی تەوحید والجهاد سەربڕینیان وەک شێوازێک بۆ کوشتنی دیلەکان بەکارهێناوە.  لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە داعش ڤیدیۆی سەربڕینی وەک جۆرێک لە تیرۆر و پڕوپاگەندە بڵاودەکاتەوە. ئەم کارەیان لەلایەن گروپە چەکدارەکان و گروپە تیرۆریستەکانی دیکەوە، هەروەها لەلایەن زانا و ڕێکخراوە سەرەکییەکانی ئیسلامییەوە ئیدانە کراوە.

بەکارهێنانی سەربڕین بۆ سزادان تا سەدەی بیستەم لە هەردوو نەتەوەی ئیسلامی و غەیرە ئیسلامیدا بەردەوام بوو. کاتێک یەکێک ئەم کارەی بە باشی ئەنجام دەدا سەردەمانێک بە شێوازێکی ئینسانی و شەرەفمەندانەی لە سێدارەدان دادەنرا.

سەربڕین لە شەریعەتی ئیسلام 
سەربڕین شێوازێکی ئاسایی جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان بوو بەپێی شەریعەتی کلاسیکی ئیسلامی.  هەروەها لەگەڵ هەڵواسین یەکێک بوو لە شێوازە ئاساییەکانی لە سێدارەدان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا.

لە ئێستادا سعودیە تاکە وڵاتە لە جیهاندا کە لە چوارچێوەی سیستەمی یاسایی ئیسلامیدا سەربڕین بەکاردەهێنێت.  زۆربەی ئەو لە سێدارەدانانەی کە لەلایەن حکومەتی وەهابی سعودیەوە ئەنجام دەدرێن سەربڕینی ناوخەڵکی   کە بەزۆری دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی بەکۆمەڵ بەڵام ڕێگە نادرێت وێنە بگیرێت.

بەپێی ڕێکخراوی لێبووردەیی، سەربڕین لەلایەن دەسەڵاتدارانی دەوڵەتەوە لە ئێران لەم دواییانەدا لە ساڵی ٢٠٠١ ئەنجامدراوە، بەڵام تا ساڵی 2014 چیتر نەهێنراوە. هەروەها لە قەتەر و یەمەن فۆرمێکی یاساییە بۆ لە سێدارەدان، بەڵام سزاکە لەو وڵاتانەدا هەڵپەسێردراوە.

ڕووداوە مێژووییەکان 

 هاوەڵانی پێغەمبەر پیاوانی هۆزی جولەکەی بەنو قورەیزەیان بە تاوانی پێشێلکردنی پەیماننامە لە سێدارە دا، لە ساڵی ٦٢٧دا سەد کەسیانیان کوشت.

 دوای شەڕی حەتین (١١٨٧)، سەلاحەدین بە شێوەیەکی شەخسی سەری ڕیناڵدی شاتیلۆنی بڕی (بە هۆی ئەوەی خوشکی سەلاحەدین کوشتبوو) کە شوڕشگێڕێکی مەسیحی کە لە جەنگی خاچپەرستی دووەمدا خزمەتی کردووە و هێرشەکانی دژی دوو پیرۆزترین شاری ئیسلام ڕێکخستووە.

 هێزەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ساڵی ١٤٨٠دا بە شاری ئۆترانتۆ و قەڵاکەی داگیریان کرد و گەمارۆیان دا، بەپێی گێڕانەوەیەکی نەریتی، دوای دەستبەسەرداگرتن، زیاتر لە ٨٠٠ کەس لە دانیشتووانەکەی – کە رەتیانکردەوە موسڵمان سەریان بڕی. ئەوان بە "شەهیدانی ئۆترانتۆ" ناسراون. مێژوویی بوونی ئەم گێڕانەوەیە لەلایەن زانایانی مۆدێرنەوە خراوەتە ژێر پرسیارەوە.

 محەممەد ئەحمەد لە ساڵی ١٨٨٠دا خۆی بە مەهدی ڕاگەیاند و سەرکردایەتی جیهادی کرد دژی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و هاوپەیمانە بەریتانییەکانیان کرد. ئەو و شوێنکەوتووانی سەری نەیارەکانیان بڕی.

سەرچاوەکان

سەرچاوەکان 

مێژووی ئیسلام