ویلایەتی ئەمازۆن
ئەمازۆن ویلایەتێکە لە بەڕازیل، دەکەوێتە ھەرێمی باکوور لە گۆشەی باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکە. گەورەترین ویلایەتی بەرازیلە لە ڕووی ڕووبەرەوە و ٩ھەمین گەورەترین دابەشکردنی وڵاتە لە جیھاندا، ھەروەھا گەورەترین ویلایەتی ئەمریکای باشوورە، کە گەورەترە لە ڕووبەرەکانی ئۆرۆگوای و پاراگوای و شیلی بەیەکەوە. زیاتر دەکەوێتە نیوەگۆی باشوور، سێیەم گەورەترین دابەشکردنی وڵاتە لە نیوەگۆی باشوور دوای ویلایەتەکانی ئوسترالیا کە بریتین لە ڕۆژاوای ئوسترالیا و کوینزلاندی. بە تەواوی لە نیوەگۆی ڕۆژاوا چوارەم گەورەترینە لە نیوەگۆی ڕۆژاوا دوای گرینلاند و نوناڤۆت و ئەلاسکا. شازدەھەمین گەورەترین وڵات دەبێت لە ڕووبەری زەویدا، کەمێک گەورەتر لە مەنگۆلیا. ویلایەتەکانی دراوسێ بریتین لە (لە باکوورەوە بە ئاراستەی کاتژمێر) ڕۆرایما، پارا، ماتۆ گرۆسۆ، ڕۆندۆنیا و ئاکرێ. ھەروەھا ھاوسنوورە لەگەڵ گەلانی پیرۆ و کۆلۆمبیا و ڤەنزوێلا. ئەمەش بەشی ئەمازۆن و ڤاوپێس و گواینیا لە کۆڵۆمبیا و ھەروەھا ویلایەتی ئەمازۆن لە ڤەنزوێلا و ھەرێمی لۆریتۆ لە پیرۆ دەگرێتەوە.

ئەمازۆن بە ناوی ڕووباری ئەمازۆنەوە ناونراوە، و پێشتر بەشێک بووە لە جێگری پاشایەتی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا لە پیرۆ، ناوچەیەک بە ناوی گویانای ئیسپانیا. لە سەرەتای سەدەی ١٨دا لەلایەن پورتوگالەکانەوە نیشتەجێ بوو کە لە بەرازیلەوە بەرەو باکووری ڕۆژاوا دەڕۆیشتن و دوای پەیمانی مەدرید لە ساڵی ١٧٥٠دا خرایە ناو ئیمپراتۆرییەتی پورتوگالەوە، لە ساڵی ١٨٨٩دا بوو بە دەوڵەتێک لەژێر کۆماری یەکەمی بەڕازیلدا.

زۆربەی ویلایەتەکە جەنگەڵێکی گەرمە؛ شارەکان بەدرێژایی ڕێڕەوی ئاوی کەشتیوانی کۆکراونەتەوە و تەنھا بە بەلەم یان فڕۆکە دەتوانرێت بگاتە ئەوێ. پایتەخت و گەورەترین شار ماناوسە، شارێکی مۆدێرن و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٫١ ملیۆن کەسە و لە ناوەڕاستی جەنگەڵەکانی سەر ڕووباری ئەمازۆن و ١٥٠٠ کم لە سەرەوەی زەریای ئەتڵەسی دوورە نزیکەی نیوەی دانیشتووانی ویلایەتەکە لەو شارەدا دەژین؛ شارە گەورەکانی دیکەش، پارینتین، ماناکاپورو، ئیتاکۆاتیارا، تێفێ و کۆاری ھەروەھا بەدرێژایی ڕووباری ئەمازۆن لە نیوەی ڕۆژھەڵاتی ویلایەتەکەدان.

سەرچاوەکان 

ویلایەتی ئەمازۆن
ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٥٠