مەحموود دەروێش
مەحموود دەروێش (بە ، ١٣ی ئازاری ١٩٤١ - ٩ی ئابی ٢٠٠٨) شاعیر و نووسەرێکی فەڵەستینی بوو کە بە شاعیری نەتەوەیی فەڵەستین دادەنرا. بەهۆی بەرهەمەکانییەوە، چەندین خەڵاتی بەدەستهێناوە. دەروێش فەڵەستینی وەک نموونەیەک یان مێتافۆرێک بۆ لەدەستدانی عەدەن، لەدایکبوون و هەستانەوە، و دڵەڕاوکێ لە دەستبەسەرکردن و ئاوارەبوون بەکاردەهێنا. ئەو بە "ڕابەری شیعری سیاسیی لە ئیسلامدا، هەروەها بە پیاوی کردار کە کردارەکانی شیعرن" وەسف کراوە. ئەو وەک سەرنووسەرێک بۆ چەندین گۆڤاری ئەدەبی لە فەڵەستین کاری کردووە.

ژیان 
مەحمود دەروێش لە ساڵی ١٩٤١ لە گوندی ئەل-بیروە لە ڕۆژئاوای جەلیل لەدایکبووە، دووەم منداڵی سەلیم و حوڕیە بوو. خێزانەکەی خاوەن زەوی و زار بوون. دایکی نەخوێندەوار بوو، بەڵام باپیرەی فێری خوێندنەوەی کرد. لە ماوەی جەنگی عەرەب و ئیسڕائیل لە ساڵی ١٩٤٨، گوندەکەی لەلایەن هێزەکانی ئیسڕائیلیەوە داگیرکرا و خێزانەکە بەرەو لوبنان هەڵاتن، سەرەتا بۆ جەزین و پاشان بۆ دامور. گوندەکەیان لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە وێران کرا و وێرانکرا بۆ ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی دانیشتوانەکەی بۆ ماڵەکانیان لە ناو دەوڵەتی نوێی جولەکە.

دوای ساڵێک، خێزانی دەروێش گەڕانەوە بۆ ناوچەی عەکا، کە بەشێک بوو لە ئیسڕائیل، و لە شارۆچکەی عەرەبنشین بە ناوی دیر ئەسەد نیشتەجێ بوون. دەروێش خوێندنی ئامادەیی لە کەفر یاسیف، دوو کیلۆمەتر لە باکووری جەدیدە وەرگرت. لە کۆتاییدا چوو بۆ هایفە.

کاتێک تەمەنی ١٩ ساڵان بوو، یەکەم دیوانە شیعری بەناوی باڵندە بێ باڵەکان بڵاوکردەوە. دەروێش لە سەرەتاکاندا بەرهەمەکانی لە بڵاوکراوەی ئەلجەدید بڵاودەکردەوە، کە گۆڤارێکی ئەدەبیی بوو لەلایەن حزیبی کۆمۆنیستی ئیسرائیلیی بڵاودەکرایەوە، دواتر هەرخۆشی بوو بە سەرنووسەر لەو بڵاوکراوەیە. لەپاشان بووە یاریدەدەری سەرنووسەر لە بڵاوکراوەی ئەلفەجر، کە بڵاوکراوەیەکی ئەدەبیی بوو لەلایەن پارتی کرێکارانی ئیسرائیل بڵاودەکرایەوە.

دەروێش لە ساڵی ١٩٧٠ ئیسڕائیلی بەجێهێشت بۆ ئەوەی لە یەکێتیی سۆڤیەت بخوێنێت. بۆ ماوەی ساڵێک لە زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ لە لۆمۆنۆسۆڤ خوێندوویەتی، ئەمەش پێش ئەوەی بچێتە میسر و لوبنان. کاتێک لە ساڵی ١٩٧٣ چووە پاڵ ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، گەڕانەوەی بۆ ئیسرائیل لێ قەدەغەکرا.

لە ساڵی ١٩٩٥ گەڕایەوە بۆ بەشداریکردن لە پرسەی هاوکارەکەی، ئمیلی حەبیبی، بۆ ئەوەش مۆڵەتی وەرگرت بۆ مانەوە لە شاری حەیفا بۆ ماوەی چوار ڕۆژ. دواتر لەو ساڵەدا، ڕێگای پێدرا کە لە ڕامەڵا نیشتەجێ بێت، بەڵام وتی هەست دەکات کە لەوێ لە ئاوارەبووندا دەژی، و کەناری ڕۆژئاوا بە "نیشتیمانی تایبەتی" خۆی نابینێت.

مەحموود دەروێش مێژووی لەگەڵ نەخۆشی دڵ بوو، لە ساڵی ١٩٨٤ تووشی جەڵتەی دڵ بوو. دوو نەشتەرگەری دڵی ئەنجامدا، لە ساڵانی ١٩٨٤ و ١٩٩٨.

دوایین سەردانی ئەو بۆ ئیسڕائیل لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٠٧ بوو، بۆ بەشداریکردن لە کۆنسێرتێکی شیعر لە هۆڵی چیا کارمەل لە حەیفا. لەوێ ڕەخنەی لە توندوتیژیی نێوان فەتح و حەماس گرت وەک "هەوڵدانێکی خۆکوژی لە شەقامەکاندا".

ژیانی ئەدەبی 
لەماوەی ژیانیدا، دەروێش زیاتر لە ٣٠ بەرگی شیعر و هەشت کتێبی شیعری بڵاوکردەوە. لە یەک کاتدا، سەرنووسەری ڕۆژنامەکانی ئەل-جەدید، ئەل-فەجر، شون فەلەستینیە، و ئەل-کارمێل بوو. ئەو ھەروەھا یەکێک بوو لە بەشداربووانی گۆڤاری لۆتۆس، گۆڤارێکی ئەدەبی کە لەلایەن میسر و یەکێتیی سۆڤیەتەوە پاڵپشتی دەکرا.

لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا، دەروێش شیعری دەربارەی ئازارەکانی پەنابەران لە نەکبە و نەبوونی هەلی گەڕانەوەیان دەنووسی، هەروەها دەستیشی کرد بە خوێندنەوەی شیعرەکانی لە فێستیڤاڵەکانی شیعر. دوای حەوت ساڵ، لە ١ی ئایاری ١٩٦٥، کاتێک گەنج بوو ئەوا هۆنراوەیەکی "بیتاقەت هەویە" (بە کوردی: ناسنامەی کەسی) بۆ خەڵکێک لە سینەمای نەزارەر خوێندەوە، کاردانەوەیەکی گەورەی درووستکرد. لەماوەی چەند ڕۆژێکدا شیعرەکە لە سەرانسەری وڵات و جیهانی عەرەبیدا بڵاوبوویەوە. شیعرەکە  لە بەرگی دووەمی "گەڵای زەیتون" (هەیفا، ١٩٦٤)دا بڵاوکراوەتەوە، تێیدا شەش بڕگەی شیعرەکە بە دووبارەیی و گریانەوە نووسراوە "بنووسە: من عەرەبم". لە ساڵانی حەفتاکاندا، "دەروێش، وەک شاعیرێکی فەڵەستینی لە بەرخۆدان، خۆی تەرخان کرد بۆ ئامانجی پەرەپێدانی بینینی شکستی و کارەسات (دوای جەنگی حوزەیرانی ١٩٦٧) ، تا ئەو ئاستەی کە "لە دڵی نەوەکانی داهاتووی دەدا". دەروێش باس لە داگیرکاری ئیسڕائیل بۆسەر لوبنان دەکات لە قەسیدەی وەرد ئەقەل (گوڵی کەم، ١٩٨٦)، هەروەها قەسیدەی باربارییەکانی دیکەش دێن.
کارەکانی دەروێش چەندین خەڵاتی بردۆتەوە و بە ٢٠ زمان بڵاوکراوەتەوە. ناوەڕۆکی شیعرەکانی دەربارەی وڵات و نیشتمانن.

شێعر 

شێعرێک لە دەفتەری "گەڵاکانی زەیتوون"، ناوی ئەم شعرە «لە مرۆڤەوە»یە:
زنجیریان لە دەمی نا
دەستیان بە بەردی مردووان بەست
وتیان: قاتڵی!
نان و لیباس و ئاڵاکەیان لێ سەند
خستیانە ناو بەندیخانە بۆ مردن
وتیان: دزی!
لە تەواو بەندەرگەکان دووریان خست
دڵدارەکیان لێ سەند
وتیان: ئاوارەیت!
ئەی چاو سووری دەس خوێنین
شەو دەڕوات
نە بەندیخانە دەمێنێت
نە ئەڵقەی زنجیر
نیرۆن مرد، بەڵام ڕۆم نە!
بە چاوانی دەڕوات
ھەرواکە دانەکانی گوڵێکی وشک
لە دواڕۆژدا دنیا پڕگوڵ دەکەن

سەرچاوەکان

بەستەرە دەرەکییەکان 
 شێعرەکانی مەحموود دەرویش بە عەرەبی
 گوێگرتن لە ھەندێک لە شێعرەکانی مەحموود دەرویش لە زمانی خۆی

شاعیرانی فەلەستینی
مردووانی ٢٠٠٨
لەدایکبووانی ١٩٤١