بوزید بوسحاقی
بوزید بوسحاقی، () زانا و پیاوێکی سەربازی و سیاسەتمەدارێکی جەزائیری بووە و بەشداری شەڕی سەربەخۆیی جەزائیری کردووە، ئەوکاتیش سەرۆکی سەندیکای سەندیکای یەکێتی گشتی کرێکارانی جەزائیر بووە و بەڕێوەبەرێکی باڵای کۆمپانیا گشتییەکانی جەزائیر بووە.

خێزان 
بوزید بوسحاقی لە ساڵی ١٩٣٥ لە شارۆچکەی کۆلۆنیالی فەرەنسی مێنەرڤیل (ئێستا تێنیا) لەدایکبووە، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی شارۆچکەی بومێردیس ئێستا لە کابیلیای خوارەوە، نزیکەی ٥٠ کم لە ڕۆژهەڵاتی شاری گەورەی جەزائیر و سنووری ڕۆژهەڵاتی دەشتی میتیدجا، هەروەها هی ئەو بنەماڵەی بەرز سەر بە چینە کۆمەڵایەتییەکەی چۆرفاس مۆرابیتۆنە، کە لە ڕەچەڵەک سیدی بوسحاقی (١٣٩٤-١٤٥٣) زانای ئایینی موسڵمانی مالیکی، دامەزرێنەری زاویەی سیدی بوسحاقی لە ساڵی ١٤٤٢ لە سەدەی پازدەهەمدا هاتوون.

باوکی، مەحمەد بوسحاقی (١٩٠٧-١٩٩٥)، لە گوندی باوباپیرانی سۆما لە باشووری شاری مێنەرڤیل لەدایکبووە و بووەتە بازرگانێکی دەوڵەمەند لە بەشی جەزائیر و دایکی ناوی فاتمە ستامبولی (١٩١٢-١٩٣٨)ە، کە بەڕەچەڵەک خەڵکی... گوندی تەلیلت (عەیث سی عەلی) لە کۆمۆنەی ئێستای بێنی ئەمرانە لە باشووری پارێزگای بۆمەردێس و مەحەمەد لەگەڵ باوکی، سیاسەتمەدار محەمەد سێغیر بوسحاقی (١٨٦٩-١٩٥٩) لە ناوەندی شاری مێنەرڤیل نیشتەجێ بووبوو ، کە لەگەڵ دوو براکەی عەلی و محەمەد کافێیەکی مۆری (کە بە کافێ بوزید ناسراوە) لە تەنیشت دەرمانخانەی یرۆم زێڤاکۆ، کە لەمێژە هەڵبژێردرابوو یان وەک سەرۆکی شارەوانی مێنەرڤیل دەستنیشانکرابوو، بەڕێوەبرد.

بوزید دووەم منداڵی خێزانەکە بوو لە دوای برا گەورەکەی بوعلام بوسحاقی (١٩٣١-٢٠٠٣)، هەردووکیان لە ماڵی خێزانەکەدا لەدایک بوون، ڤێلایەکی گەورەیە کە دەکەوێتە سەر ڕو ڤێردۆن (ئێستا ڕو هۆسین کوبی) لە سیتی سیگڤاڵد، نزیک لە ماڵی... وێستگەی شەمەندەفەری شارەکە، لە نێوان خانووەکانی پایدس-نۆیرە فەرەنسییەکان.

لە ڕاستیدا هۆزی بەربەرەکانی بوسحاقی لە ٥ی تەمموزی ١٨٣٠ەوە لە کاتی داگیرکردنی جەزائیر و داگیرکردنی کەسبەی جەزائیر لەلایەن فەرەنسییەکانەوە ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە لە بەرخۆدان لە دژی فەرەنسییەکان و شێخ عەلی بوسحاقی (١٨٠٩-١٨٤٦) یەکێک بووە لە... لایەنگری میر عەبدولقادر و شێخ محەمەد بن زاموم لە گەریلای دژە کۆلۆنیالیزمدا تا مردنی لە ساڵی ١٨٤٦ لە کاتی شەڕێکدا لەگەڵ سەربازە کۆلۆنیالیەکانی سوپای ئەفریقا لە ناوچەی کۆلۆنیال دیس بێنی ئایچا (تیزی نایث ئایچا).

کۆمەڵکوژییەکانی فەرەنسا دژی گوندنشینانی کابیل لە دەوروبەری مێنەرڤیل، لە گەشتەکەی ساڵی ١٨٣٧ تا ڕاپەڕینی مۆکرانی لە ساڵی ١٨٧١، پاشهاتەکانیان لە یادەوەری بەکۆمەڵی ڕزگاربووە ڕەسەنەکاندا بەجێهێشت و بوزید بوسحاقی ئاماژەی یادگاری خۆی لەم گێڕانەوەی زارەکییەوە وەرگرت کە هاتنی... فەرەنسی بۆ قەڵا و سنگی باوباپیرانی و کوشتنی باپیرە گەورەی شێخ عەلی بوسحاقی لە ساڵی ١٨٤٦ لە ناوەڕاستی شەڕدا، و دووبارە لەناوبردنی زاوای سیدی بوسحاقی لەلایەن سەربازانی سوپای فەرەنسا , هەروەها وەکو زەوتکردنی سەدان هێکتار زەوی کشتوکاڵی و ئیمتیازدانی بە جووتیارانی فەرەنسا.

پەروەردە 

بوزید بوسحاقی لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٤٢ لە قوتابخانەی کوڕانی مێنەرڤیل بە هاوبەشی چەند کەسێکی ڕەسەنی جەزائیری لە نێو دەیان منداڵی فەرەنسی دانیشتوانی پایدس-نۆیر لە شارە دەمارییەکان، هاتە ساڵی یەکەمی خوێندنی سەرەتایی.

هاوپیشەی پۆلەکەی، ئامۆزای باوکی، ڕابح بوسحاقی کوڕی عەلی بوسحاقی و فاتمە بوچۆو، هەروەها هاوئایینی موسڵمانەکانی عومەر ڕەحمونە، چاکر تادجەر، نورەدین موختاری، محەمەد بۆرێنان، عەلی بوحەدی، محەمەد بێلاید و عەلی لاوفی بوو.

ڕێڕەوی پەروەردەیی ئەوان پێشتر دیاری کرابوو، بەو پێیەی خەڵکی ڕەسەن ناچار نەبوون لە خولی سەرەتایی تێپەڕن، و لە ماوەی خوێندنی کورتدا ڕێنمایی دەکران بۆ ئەوەی تەنها قەرەبووی نەخوێندەوارییان بکەنەوە بە زمانی فەرەنسی، کە مەبەست لێی ئامادەکردن بوو بۆ ئەوەی ببنە پیشەیی کارکەر لەگەڵ ناجێگیر هەلی کار لە ئیدارەی کۆلۆنیالیزمدا.

بەڕاستی بوعلام بوسحاقی برا گەورەکەی لە مانگی حوزەیرانی ١٩٤٢ لە ساڵی چوارەمی سەرەتایی دەرکرابوو بۆ ئەوەی کارێکی بچووک لە شارەکەدا لەگەڵ پیدز-نۆیرەکاندا دەستبکەوێت، بەڵام مەحمەد بوسحاقی باوکی بە خێرایی خستیە سەر ڕێگای خوێندنی قورئانی لە ساڵی ئا زاویای ناوچەی ئەلما (لە ئێستادا بودواو)، کە پێی دەوترێت زاویای سیدی سالم.

لە پاییزی ساڵی ١٩٤٢ دەستی پێکرد، و لە ناوەڕاستی ئۆپەراسیۆنی مەشخەڵ لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا کە کیشوەری ئەوروپای وێران کرد، بوسحاقی دەستی کرد بە دەرکەوتن لەم توێژینەوە سەرەتاییانەدا کە تێیدا دەستی بە کێبڕکێیەکی سەخت کرد لەگەڵ ڕکابەرە فەرەنسیەکەی بە ناوی ئەندرێ فێرێر، سەرەڕای... ئەو ڕاستییەی کە دانیشتووەکە ئەلفڕێد-هێنری دی سولاوز، سەرۆکی ئەوکاتەی شارەوانی مێنەرڤیل، زۆری کرد بۆ پاراستنی ئەو سەرکەوتنە ئەکادیمییەی کە تەنها فەرەنسییەکان چێژیان لێدەبینی.

پاشان بوزید خۆی بە خوێندنی قوتابخانەوە چەسپاند و بوالێمی برای داوای لێکرد واز لە زاویاکەی نەهێنێت و لە کۆتایی جەنگی جیهانی دووەمدا گەڕانەوەی سەرۆکی شارەوانی جێرۆم زێڤاکۆی بەخۆیەوە بینی کە لە ساڵی ١٩٣٩ لە ئەرکەکانی دوورخرابووەوە و ئەم گەڕانەوەیەش دوای... کۆمەڵکوژییەکانی ٨ی ئایاری ١٩٤٥، سیاسەتێکی ئارام و ئاسمیلەکردنی لەگەڵدا بوو کە دەیویست لە ڕێگەی قوتابخانە و دامەزراندنەوە هاوسۆزی خەڵکی ڕەسەن بەدەستبهێنێت.

سەرەڕای قورسایی و سەرکوتکردنی سیستەمی ئیمپراتۆریەتی کۆلۆنیالی فەرەنسی، دواجار بوسحاقی لە ٦ی تەمموزی ١٩٤٨ لە تاقیکردنەوەی ساڵی شەشەمی سەرەتایی بە شایستەیی دەرچوو، پێش هاوکارەکەی دیکەی پید-نۆیر، ئیڤۆن ڕۆکامۆرا و ڕۆژنامەنووسان، جەزائیر ئەم ئەنجامانەی بڵاوکردەوە لە چەندین بۆنەدا لە ڕۆژنامەکاندا، لەم حاڵەتەدا ڕۆژنامەکانی ئەلجەر ڕیپبلیک و لۆ ئیکۆ دی ئەلجەر.

شەڕی سەربەخۆیی 

لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٥٤ و ڕۆژێک دوای سەرهەڵدانی شۆڕشی سەربەخۆیی جەزائیر، کە تەمەنی تەنیا ١٩ ساڵ بوو، لە ڕووی فیکری و سیاسی و جەستەییەوە ئامادەکارییەکی باشی کردبوو بۆ گردبوونەوە و پشتیوانی یاخیبووانی ناسیۆنالیستی جەزائیر لە دژی سەربازە کۆلۆنیالیزمەکانی دوژمن بەو ئامانجە لە قڕکردن و ڕووخاندنی سیستەمی کۆلۆنیالی فەرەنسی بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لە خاکی جەزائیر.

بەڵام لەگەڵ بەرزبوونەوە و پەرەسەندنی ڕەوتی چالاکییە جەنگییە توندوتیژەکان دژی فەرەنسییە چەکدارەکان و دانیشتوانی پیدنۆیر کەمێک پێش ڕێکخستنی کۆنفرانسی سومام لە ٢٠ی ئابی ١٩٥٦ و داڕشتنی شۆڕشگێڕانەی خاکی جەزائیر، هێرشە چەکدارییەکانی چەوساندنەوە و تێکدان بە بوزید بوسحاقی لە شارۆچکەی کۆلۆنیالی مێنەرڤیل سپارد بۆ ئەوەی فشاری تۆڵەسەندنەوەی فەرەنسا لەسەر ناوچە شاخاوی و گوندنشینەکانی دەوروبەری کەم بکاتەوە. ئەم تێکدەرانە شانەی شۆڕشگێڕی بە سەرۆکایەتی بوسحاقی لە شارەکەدا دەگرێتەوە کە لە دەیان چەکدار پێکهاتبوو. ئەم چەکدارانە دەبوو ڕەگ و ڕیشەی یاخیبوونەکە دابڕێژن و بەردەوامی بکەن بە هێرشکردنە سەر بەرژەوەندییەکانی دانیشتوانی فەرەنسی لەم شارە ستراتیژییەی مێنەرڤیل (لە ئێستادا تێنیا) کە تەنها ٣ کم لە باکووری گوندی ڕەسەنی بوسحاقی بە ناوی سۆما هەڵکەوتووە.

برا گەورەکەی، بوعلام بوسحاقی کە وەک پەرستار لە نەخۆشخانەی مێنەرڤیل کاری دەکرد، سەرپەرشتی نەشتەرگەریەکەی دەکرد و زانیارییەکانی پێویستی پێدا بۆ ئامادەکردنی دانانی بۆمبەکە لە کۆمەڵگەی پۆستەخانە لەبەردەم بارەگای کۆمۆنەکانی شارەکە و گەیاندنی ئەم تەقەمەنیانە دەبوو پێش شەوی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٦ ئەنجام بدرێت، کە هاوکات بوو لەگەڵ ئاهەنگەکانی فەرەنسا کە پەیوەندییان بەم بۆنە گرنگەی ساڵانەیەوە هەبوو، کە ڕۆژی نیشتمانی فەرەنسایە. تەقینەوەی بۆمبەکە بووە مانشێتی ڕۆژنامەکان و ڕۆژنامە گەورەکانی جەزائیر و پاریس، بە تایبەت لەم ئۆفیسە لەبەردەم لیوای جەندرمەی فەرەنسیدا دانرا کە گەرەنتی ئارامکردنەوەی شارەکە و هەڵوەشاندنەوەی تۆڕەکانی شۆڕشگێڕی جەزائیریان دەکرد بۆ قەرەبووکردنەوە و بەرپەرچدانەوەی ئەو کردەوە جۆراوجۆرە تێکدەرانەی کە موڵک و ماڵی کشتوکاڵی کۆلۆنیالیزمی لە دەوروبەری ئەم ڕێگایە ستراتیژییەی شارەکەدا کردبووە ئامانج.

ئامۆزاکانی بوزید، وەکوو ڕێبەری شۆڕشگێڕ یاحیا بوسحاقی (١٩٣٥-١٩٦٠) و محەممەد ڕەحمۆنی تێکۆشەری بەرخۆدان (١٩٤٠-٢٠٢٢)، بەناو ماکیسەکانی دەوروبەری مێنەرڤیلدا دەسوڕانەوە و هێرشیان کردە سەر بەرژەوەندییە کشتوکاڵی و سەربازییەکانی دانیشتوانی فەرەنسی، هەروەها وەک بیروڕای گشتی. شارەکە دەبوو شڵەژان و کتوپڕ بێت، تەنانەت ئەگەر ئەم کارە شۆڕشگێڕانەش بە مردنی شەهیدان (شەهید) لەسەر گۆڕەپانی شەرەف کۆتایی پێهاتبێت و بەم شێوەیە بوزید بوسحاقی و شانە تێکدەرەکەی کە لە بۆسەدا لە شارەکەدا بوون، دەبوو پاڵپشتی هەوڵەکانی جەنگاوەرانی سوپای ڕزگاری نیشتمانی لە بەشی یاخیبوونەکەیان کە بنکەکەیان لە مێنەرڤیل، لە ناوەڕاستی ناوچەی جەنگی سێیەم، لە ناوچەی سەربەخۆیی یەکەم، لە ڕۆژهەڵاتی ویلایای چوارەمی مێژوویی.

زیندان 

بوزید بوسحاقی لە ٤ی تەمموزی ١٩٥٦ لەلایەن پۆلیسی فەرەنسا و سوپای فەرەنسا لە ماڵی خێزانەکەی کە دەکەوێتە شارۆچکەی مێنەرڤیل، لە سیگڤاڵد، بە توندوتیژی دەستگیرکرا و ئەم دەستگیرکردنە پێشوەختە دوای دزەپێکردنی هەواڵگرییەک ڕوویدا کە پۆستەخانەکەی وروژاند. ئۆپەراسیۆنی بۆردومانکردن لە ڕێڕەو دەرچوو و شکستی هێنا و بەم شێوەیە نزیکەی هەموو ئەندامانی شانەی یاخیبووانی شار پێش ئەوەی بکوژرێن یان زیندانی بکرێن ڕفێنران و ئەشکەنجە دراون. ئەشکەنجە گەورەکە لە کەمپی ئەشکەنجەدان و توندوتیژی جەستەیی فێرم گاوتیێر کە دەکەوێتە باکووری شاری سووک ئەلحەد لە دژی بوسحاقی و هاوکارەکانی ئەنجامدرا.

پاشان بوزید بە شێوەیەکی ترسناک بە تەزووی کارەبای گێجین ئەشکەنجە درا و تووشی زەبرێکی دڕندانە بوو لە هەمان کاتدا لەگەڵ محەمەد ڕەحمۆنی ئامۆزاکەی لە چاڵەکانی کۆگای شەرابەکانی ئەم شەرابخانەیەدا نێژران و لە قەفەسدا بوون کە لەنێو شوێنە کشتوکاڵییەکانی دیکەدا لەلایەن جەلادەکانی سکارفۆ و ماتیو لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەدا گۆڕدرابوون و نەهێشتنی جەستەیی لە دەرەوەی دادوەری.

زۆرێک لە دەستگیرکراوەکان لەم شوێنە ترسناک و قێزەونەی ئەشکەنجەدان و ئازاردانی بێ ئەخلاقی و پیسدا، بەهۆی ئەو چەقۆ و شۆک و ئازار و مامەڵە خراپانەی کە تووشی بوون، ملکەچی بوون. بەم شێوەیە تەرم و پاشماوەکانیان لە بیرەکاندا شاردرانەوە یان فڕێدرانە ناو ئاوی ڕووباری ئیسرەوە و هەردوو سەرکردەی یاخیبوو، بوزید بوسحاقی و محەمەد ڕەحمونە، بە بەختێکی موعجیزەیی، دوای چەند هەفتەیەک لە ئەشکەنجەدان، بۆ زیندانی سێرکەدجی لە ساڵی کەسبەی جەزائیر لەگەڵ سەرکردە ناوخۆییەکانی شۆڕش کە دادوەرییان لەسەر بکرێت.

مردن 
بوزید بوسحاقی لە ساڵی ٢٠٢٣ لە ماڵەکەی خۆی کە دەکەوێتە شەقامی عەلی عەنوو و تەنیشت گوندەکانی سوما، گوێدەرە و مێراڵدەن کۆچی دوایی کردووە.

پاشان لە تەنیشت باوکی، سی مەحمەد بوسحاقی (1907-1995) و لە نزیک باپیرەی محەمەد سێغیر بوسحاقی (1869-1959) و براکەی بوعلام بوسحاقی (1931-2003)، لە گۆڕستانی موسڵمانانی تێنیا بە ناوی جیبانا بە خاک سپێردرا قوربە.

کتێبنامە

سەرچاوەکان

بەستەرە دەرەکییەکان 

پێگەی فەرمی وەزارەتی موجاھیدین لە جەزائیر
پێگەی ھاوبەشی شاری تێنیا لە جەزائیر 

جەزائیرییەکان
سیاسەتمەندارە عەرەبەکان
لەدایکبووانی ١٩٣٥
مردووانی ٢٠٢٣
موسڵمانان