جوو
جوو، جوولەکە یان یەھوود ()، بەپێی سەرچاوەکانی مێژوو ئەم گەلە بۆ نەوەکانی پەیامبەر یەعقووب دادەنرێن، نەوەکانی ئەم گەلە سەر بە ئایینی جوولەکەکان کە سەر بەپەیامی مووسایە.

سەرچاوەی جوولەکەکان 
بەپێی شوێنەوارناسی، جوولەکەکان نەوەی کەنعانییەکانن کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتدا نیشتەجێ بوون. بەگوێرەی تەورات، بنەچەی جوولەکەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئیبراھیم و دوای ئەو ئیسحاقی کوڕی و دوای ئەویش یەعقووبی کوڕی و دوازدە منداڵەکەی و لەنێویاندا نەوەی ئیسرائیل ھاتوون کە لە میسری کۆندا ژیاون و پاشان گواسترانەو بۆ بیابانی سینا، لەوێ تەورات لەلایەن خوداوە لەسەر دەستی موسا پێیان بەخشرا.

نەوەکانی ئیسرائیل بە عیبرانییەکان ناسراو بوون بەھۆی باوکیان ئیبراھیم کە بە زمانی عیبری و پەڕینەوەی لە ڕووبارێکەوە لە خاکی ئاشوورەوە ناسرابوو و جوولەکەکان ئەوانەن کە شوێن موسا کەوتوون و باوەڕیان بە ئایینی جوولەکە ھەیە، کە بنەچەیەکی ئایینییە و بنەچەیەکی نەتەوەیی نییە، بەڵام موسا تەنیا بۆ نەوەکانی ئیسرائیل نێردراوە و لەو کاتەدا دوازدە ھۆز بوون، نەوەکانی یووسف و ئەو براکانی کە بە گوێرەی ڕاڤەکارانی تەورات لە میسر نیشتەجێ بوون دوای ئەوەی یووسف بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکان تێیدا. تا خودا موسای پێغەمبەری لە نێوانیاندا نارد و ھەموویانی کۆکردەوە و ھانی جووەکانی دا کە میسر بەجێبھێڵن و بگەڕێنەوە بۆ زێدی پێغەمبەر یەعقووب و ئیسحاق، کە تێیدا ھۆزەکانی کەنعان ھەبوون کە بتیان دەپەرست و سەرپێچی فەرمانی خوادایان دەکرد، بۆیە بەپێی تەورات خودا خاکەکەی بەخشی بە نەوەکانی ئیسرائیل و ناوی لێنا خاکی ئیسرائیل.

جوولەکەکان کێن؟ 
جوولەکایەتی لە ھەندێک لە تایبەتمەندییەکانی نەتەوە و ڕەگەز و ھەروەھا ئایین و چانددا ھاوبەشە، ئەمەش وا دەکات پێناسەی جوولەکە کەمێک جیاواز بێت بەپێی ئەوەی کە ئایا وەک ناسنامەی ئایینی بەکاردەھێندرێت یان نەتەوەیی. بەگشتی لە چاندی جوولەکە جیھانگەرییە ھاوچەرخەکاندا جوولەکەکان لە سێ کۆمەڵەدا پێناسە دەکرێن: ئەو کەسانەی کە لە خێزانێکی جوولەکەدا لەدایکبوون جا ئایینی جوولەکە پەیڕەو بکەن یاخود نا، و ئەوانەی کە ھەندێک زانیاری بنچینەییان ھەیە لەسەر باوباپیرە جوولەکەکانیان یان ڕەچەڵەکی دایکێکی جوولەکەیان ھەیە (ھەندێکجاریش ئەوانە لەخۆدەگرێت کە لە لایەنی باوکییەوە ڕەچەڵەکی جوولەکەیان ھەیە)، و ئەو کەسانەی کە ھیچ پاشخان و ڕەچەڵەکی جوولەکەیان نییە بەڵام بە فەرمی چوونەتە ناو ئایینی جوولەکە و شوێنەوتووین. لەکاتێکدا بەپێی یاسای جوولەکایەتی، بەتایبەتی بەپێی مەزھەبی جوولەکە ئۆرتۆدۆکسەکان، کەسێک بە جوولەکە دادەنرێت ئەگەر کوڕی ژنێکی بە بنەچە جوولەکە بێت.

سەرکردایەتی ئایینی 
یەک دەستەی کارگێڕی بۆ کۆمەڵگەی جوولەکە نییە، و نە یەک دەسەڵات بەرپرسیارە لە ڕێبازی ئایینی. بەڵکو لە ئاستی نێوخۆیی و نیشتمانی و نێونەتەوەییدا چەندین دامەزراوەی جیھانگەری و ئایینی جۆراوجۆر ھەن کە ڕۆڵی جیاواز دەگێڕن لە سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵگەی جوولەکەکان و کارکردن بۆ ئەو دۆسییانەی کە بەلای جوولەکەکانەوە گرنگن.

بەشدارییەکان 
جوولەکەکان بەشدارییەکی زۆریان لە بواری بەرفراواندا کردووە، لەوانە زانست، ھونەر، ڕامیاری، بازرگانی. ھەرچەندە جوولەکەکان تەنیا ٠٫٢٪ی دانیشتووانی جیھان پێکدەھێنن، بەڵام زیاتر لە ٢٠٪ی براوەی خەڵاتی نۆبڵ جوولەکە بوون.

ئایینی جوولەکە 
نەوەکانی ئەم گەلە سەر بە ئایینی جوولەکەن کە سەر بەپەیامی مووسان، لەنێو جوولەکان دوو پەرتووک نێوبانگی ھەیە یەکەمیان تەورات و دووەمیش تەلەمودە کە لەلایەن حاخامەکانەوە نووسراوە.

زمانی عیبری 

زمانی عیبری زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە سامییەکان کە خەڵکی کەونارای فەلەستین قسەیان پێدەکرد و ئێستاکە لە ئیسرائیلدا زمانی فەرمییە.

بنیادی دەوڵەتی جوو 
لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، لەخاکی فەلەستین دەوڵەتی ئیسرائیل دامەزرا، ئەمەش بەیەکەم دەوڵەتی فەرمی بۆ جووەکان دادەنرێت.

ئەمانەش ببینە 
 مووسا
 ھۆلۆکۆست
 تیۆدۆر ھیرتزل
 حاخام

سەرچاوەکان 

ئیسرائیلییەکان
جووەکان
دەستنیشانکردنی ئیتنۆ-کلتووری
سامییەکان
گروپە نەتەوەییەکانی باشووری ئاسیا
گروپە نەتەوەییەکانی باکووری ئەفریقا
گروپە نەتەوەییەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
گرووپە ئەفسانییەکان
گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک
ناسنامەی ئایینی
گرووپە نەتەوەیییەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا