مەتەڵ
مەتەڵ (بە ئینگلیسی: Riddle   ، بە عەرەبی:لغز   ) بە واتای گرێ کوێرە و شتی ئەستەم و ئاماژەیه‌ بە وتەیەکی ھۆنراو کە مەبەست و واتایەکی شاراوەی تێدایە و ڕادەی بیرتیژی، وریایی، زیرەکی و ژیری مرۆڤ ھەڵدەسەنگێنێ.

وشە ھاوتاکان
لە زمانی کوردیدا بۆ وشەی مەتەڵ ئەم وشانەش بەکار دێن:ھەتەڵ، مەیل، ھەڵێنە، چەوچە، مامک، تێدەرخستۆک، تشتانۆک، دەناچییە، لیچار، چمام، قاف، پەردەک، چێ کە چێ کە

لێکدانەوەی مەتەڵ
لێکدانەوەی مەتەڵ زۆر شتی نادیار و شاراوەمان بۆ دەردەخات؛ جگە لەوەی ڕادەی بیرتیژی، ژیری و وریایی نەتەوەییمان بۆ دەردەخات، زۆر زاراوە و وشەی تایبەتی ئەو زمانەش لە تیاچوون دەپارێزێت  . لە زمانی کوردیدا بە ھۆی فرەدیالێکتیکی و زاراوەی جۆراوجۆر، ھەر ناوچەیەک مەتەڵی تایبەت بە خۆی ھەیە و ئەمە دەبێتە ھۆی دەوڵەمەند بوونی مەتەڵەکان.

فرەدیالێکتیکی
کرمانجی باکوور: 
«دەسرۆکەکا گول گولی، تژی سێڤێت سۆر کری» (ئاسمان و ئەستێرە)

«چار برایە، جا دیارە، یەکی گەرمە، یەکی سارە، یەکی بارە» ( ھاڤین، زڤسان، بەھار، پاییز)
کرمانجی ناوەڕاست:
«حەوزە قووڵە، دەوری تووڵە» (چاو)
کەلھوڕی:
«ئەگەر فام دیر فامد لە ھۆزە، کام لەی مەلیلە، وەھار وەشیرە» ( شەمشەمە کوێرە)
گۆران:
«نانوو شەوێ رۆنە بڕیو، پانزە ڕوێ جا وریۆ» (مانگ)
و...

جۆرەکانی مەتەڵ
زۆرێک لە مەتەڵەکان زەینی بێ وێنەی خەڵک دروستیان کردووە، لە سەرەتادا زۆر سەرسووڕھێنەر و دوور لە زەینن، جاری واھەیە وشەیەک بۆ سەرلێشێوانە و مرۆڤ بە ھەڵەدا دەبات و لە وەڵامی دروستی مەتەڵەکە دووری دەخاتەوە وەک:
« ملی ھەیە و سەری نییە، باسکی ھەیە و دەستی نییە» (کراس)
جاری وایە بڕێ لە وشەکان بۆ ئاھەنگین کردنی و ڕازاندنەوەی مەتەڵەکە دێن و ھیچ مانایەکیان نییە وەک:
« ھەلاران و مەلاران، ھێلکە دەکەن لە داران، بۆ فەقیر و ھەژاران» دوو وشەی ھەلاران و مەلاران بۆ ڕازاندنەوەی مەتەڵەکە ھاتوون

زۆرێک لە مەتەڵەکان بۆ بەر لە ئیسلام دەگەڕێنەوە و لە گەڵ پەندی پێشینیاندا کۆنترین دەقی پەخشانی کوردی پێک دەھێنن، وەک:
«ڕەقە بە ڕەق دەکەوێ، سوورە بە نەرمی دەکەوێ»  (ئەستێ و پووش)
چوومە سەر بەردێ، ڕوانیم لە زەردێ، دارێ بە چەپۆک، بەر بوو لە بەردێ»   (ئاشی ئاو)
«زەوی لافاوە، شارێک لە سەر ئاوە، ھەموو زیندەوەرێکی لە ناوە» (گەمیەکەی نووح)

بەشێک لە مەتەڵەکان بابەتی ئیسلامییان تێدایە و سەر بە سەردەمی ئیسلامین وەک:

«پیاوێ نوێژی ئەکرد، سڵام لای ڕاستی داوە نوێژەکەی بەتاڵ بوو، سڵام لای چەپی داوە تەڵاقی کەوت، سەری ھەڵبڕی ڕۆژووەکەی شکا» 

بەشێک لە مەتەڵەکان دەچێتەوە سەر ئامێر و کەرەستەی نوێی ئەمڕۆ، وەک:

«ئەوە چییە بەرزی ئەکەیتەو یەک پای ھەیە، دای ئەنی سێ پای ھەیە» (فەرخون)

بڕێک لە مەتەڵەکان گاڵتە و گەپ و پێکەنینیان تێدایە و ھەندێکی تریان جنێو، قسەی تاڵ و ترش و جاری واشە بابەتی شیرین و خۆشی تێدایە، وەک:

«دەمی تاقە، چاوی زاقە»  (کڵاو)

«سەری یەکە و بنی دوو، بە باو باپیرتا چوو»  (شواڵ)

«بنی دەگڵی، قەدی دەکەرێ، سەر دەتوو، ئەگەر نەزانی چاوت دەرێ)»  (کەنگر)

«بە شەوا قسرە و بە ڕۆژا ئاوس»  (پێڵاو)
و
...

سوودەکانی مەتەڵ
بۆ ھەڵسەنگاندنی ھۆش و وریایی
کێبەرکێ و کات بەسەر بردن
بەھێز بوونی بیر و ھۆش
پاراستنی وشەو زاراوەکان
لێکدانەوەی باری کۆمەڵناسی، ئابووری، مێژوویی، کەلتووری و ... 
زانیاری لە مەڕ ژیان و ژیواری ڕابردووان
و...

پێکھاتەی مەتەڵ
مەتەڵ ڕستە یا دەستەواژەیەکی وەسف کراوە کە توخمی وەسف کراو بەشی بنەڕەتی پێکھاتەکە پێک دێنێ. لە ھەر مەتەڵێکدا لانیکەم بابەتێک ھەیە کە ئاشکرا وەسف دەکرێت(بابەت) و ھەواڵێک سەبارەت بەو بابەتە ئەدرێت( ھەواڵ) وەک: 
«دارەکەی سەر تەجەرە، ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە»  (خۆر) 

( دارەکەی سەر تەجەرە)بابەت و ( ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە)<sup>ھەواڵ</sub>.

بڕێ مەتەڵ دوو یا چەند بەشی وەسفییان ھەیە ، وەک:
«سەوزه‌ وەک خەیار، بەرزە و ەک چنار، ترشە وەک ھەنار»  ( ڕێواس)

پۆلێن کردنی مه‌ته‌ڵ به‌ پێی بابه‌ت

ئایینی<sup>
«پێنج فەرزی بێ بیسمیلا»(بانگ)
«بیگری مشتێکە، بەری دەی دەشتێکە»  (نەوس)
« خۆی فەڕزە، نییەتی سونەت»  (غوسڵ)
«خۆی سونەتە، نییەتی فەرز»  (دەسنوێژی مەییەت)
«بیبینی لە بەری ناکەی، لە بەری بکەی نابینی»  (کفن)

سروشت و ژینگە
«دەڕوا پێی نییە، دەخورێ گۆشتی نییە»  (ئاو)
«سەری سپییە و مووی نییە، ھەڵدەپەڕێ و پیی نییە»  (تەرزە)

ئەندامەکانی لەش
«بانێکە و ھەیوانێکە، چوار بزنەو شوانێکە»  (پەنجەی دەست)

کەل و پەل
«ئاغای شەو، خانمی ڕۆژ»  (گەسک)
«لایێ کوورەیە، لایێ کڕێوە»  (یەخەچاڵ/ سەلاجە)
«کلکی دارە، ملی خوارە، دەمی ھارە»  (داسوکە)

ئامێر و کەرەستە
«کارت پێ بێفڕەی دەدەی، کارت پێ نەبێ ھەڵیدەگری»  (تۆڕی ڕاوەماسی )
«ھەتا بایدەی، قورستر دەبێ»  (تەشی)
«ھەموو زمانێ دەزانێ»  (قەڵەم)
«سێ یاریزان، دوانزە سەیرکەر»  (کاتژمێر)

خۆراک
«ناوی شارێکە، لە سەر دارێکە»  (پرتەقاڵ)
«سەری دەبڕی و بۆی دەگری»  (پیاز)
«بە ساقی مەلا، بە شکاوی حاجی»  (ھێلکە)

ئاژەڵ و بەرھەمی ئاژەڵی
«ئەخوێنێ بولبول نییە، مەلە ئەکا ماسی نییە، ھەڵدەبەزێ کەروێشک نییە»  (بۆق)

بیرو ھۆش
«دە لە دەیان دەرێنی، دەمێنێتەوە دە»  (دەسکێش و پەنجەکانی ھەردوو دەست)

و...
«تا لێی زیاد بێ، کەم دەکا»  (تەمەن)
«بەڕۆژ لە گەڵتا دەڕوا، بە شەو دادەنیشێ»  (سێبەر)

جوانکاری لە مەتەڵدا
له‌ مه‌ته‌ڵدا جۆره‌کانی هونه‌ری زمان پاراوی و جوانکاری به‌دی ده‌کرێت، وه‌ک: خوازه‌، چواندن، کینایه‌، دژیه‌کی، تێهه‌ڵکێش، تیل نیشان، کورته‌ و... . زۆربه‌ی زۆری مه‌ته‌ڵه‌کان کێش و سه‌روادارن و بڕگه‌یین، یان به‌ شێوه‌ی په‌خشانێکی ڕازاوه‌ و هۆنراون.

باوای چه‌فت و چێڵ، دایه‌ی سه‌رپانه‌/   کوڕیان شیرینه‌و کوڕه‌زا دێوانه‌
 باوای چه‌فت و چێڵ: خواستن له‌ دارمێو
دایه‌ی سه‌رپانه‌: خواستن له‌ گه‌ڵا
کوڕیان شیرینه‌: خواستن له‌ ترێ
کوڕه‌زا دێوانه‌: خواستن له‌ مه‌ی

سەرچاوە
کتێبی مەتەڵ و موعەمما - ئیبراھیم ئەحمەدی

مەتەڵ