ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)
ھەڵبژاردنی ٢٠٢٠ی سەرۆکایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ٣ی تشرینی دووەم، سێشەممە بەکۆتا هات. ھەڵبژاردنەکە ٥٩مین ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بوو لە مێژووی وڵاتەکە.  ھەڵبژاردنە بەرایییەکانیش لە نێوان شوبات بۆ ئابی ٢٠٢٠ ئەنجامدران. پرۆسەی ھەڵبژاردنەکە بەشێوەی ھەڵبژاردنی ناراستەوخۆ دەبێت، کە تێیدا دەنگدەران سەرەتا کاندیدێکی حیزبەکەیان ھەڵدەبژێرن بۆ سەرۆکایەتی دوای ئەوەش کاندیدی ناوبراو جێگرێک ھەڵدەبژێرێت و نوێنەرایەتی حیزبەکە دەکەن لە ھەڵبژاردنەکەدا.

دۆناڵد ترەمپ، کە ٤٥ەمین و سەرۆکی ئێستایە، توانی بە ئاسانی و بەبێ ھیچ ڕکابەرییەکی نێو حیزبەکەی وەک کاندیدی کۆمارییەکان بمێنێتەوە لەپاڵ جێگرەکەی مایک پێنس. لەوکاتەی جێگری سەرۆکی پێشوو، جۆ بایدن، توانی بەسەر بێرنی ساندەرس سەرکەوێت دوای ڕکابەرییەکی سەختی ھەردوو کاندیدەکە. لە ١١ی ئابی ٢٠٢٠دا، بایدن ڕایگەیاند کە کامڵا هاریس وەک جێگری خۆی دەستنیشان کردووە، کە بەمەش ھاریس بووە یەکەمین ئەمریکی-ئەفریقی و ئەمریکی-ئاسیایی کە بەشداربێت لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی وڵاتەکە. هەروەها بووە سێهەمین ژن لەدوای هەریەک لە جێرالدینۆ فێرارۆ لە ١٩٨٤ و سارا پالین لە ٢٠٠٨ کە بۆ پۆستی جێگری سەرۆک بپاڵێورێت. بەدەر لە هەردوو کاندیدە سەرەکیەکە، هەریەک لە جۆ جۆرگنسن لەسەر حیزبی لیبرالی و هاوی هاوکینس لەسەر حیزبی سەوز ڕکابەریان دەکرد. لە یەکێک لە چاوەڕوانەکراوترین کاندیدەکان بریتی بوو لە هونەرمەند کانیێ وێست کەوا لەسەر لیستی "لەدایکبوون" کەوا خۆی دایمەزراندبوو خۆی کاندید کرد.  ئەمە یەکەمین هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمەریکایە کە تیایدا هەردوو کاندیدەکە تەمەنیان لە سەرووی ٧٠ ساڵەوە بوو.

بایدن و هاریس بوونە سەرۆک و جێگری سەرۆکی هەڵبژێردراو دوابەدوای بردنەوەی لە هەڵبژاردنەکە و  لە ٢٠ی کانوونی دووەم ٢٠٢١ سوێندی سەرۆکایەتی دەخۆن. بایدن دەبێتە دەبێتە بە تەمەنترین سەرۆکی ئەمەریکی، بەوپێیەی لە ڕۆژی دەستبەکاربوونی تەمەنی دەبێتە ٧٨ ساڵ و دەبێتە یەکەمین پاڵێوراو لەوەتەی بیڵ کلینتن کە شکست بە سەرۆکێکی دەستبەکاربوو بهێنێت، پێشتر کلینتن شکستی بە جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش هێنا لە هەڵبژاردنی ١٩٩٢دا. هەروەها بووە یەکەمین کاسۆلیکی ڕۆمانی دوای جۆن ئێف. کێنەدی لەساڵی ١٩٦٠ کە ببێتە سەرۆک، و کامڵا هاریسیش بووە یەکەمین ژن و یەکەمین کەسیش کە ڕەچەڵەکی ئەوڕوپی نەبێت وەک جێگری سەرۆک خزمەت بکات.

باکگراوەند

ڕێکارەکان 
ماددەی دوو لە دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان دەڵێت بۆ ئەوەی کەسێک ببێتە سەرۆکی وڵات، پێویستە هاوڵاتیەکی ڕەسەنی ویلایەتە یەکگرتووەکان بێت، تەمەنی بەلای کەمەوە ٣٥ ساڵ بێت و بەلای کەمەوە ١٤ ساڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان نیشتەجێ بووبێت. کاندیدانی سەرۆکایەتی بەزۆری لەڕێگەی دوو حیزبە سەرەکیەکەی وڵاتەوە دەبن. هەر حیزبەو لەڕێگەی هەڵبژاردنێکی ناوخۆیی کانیدەکانیان دیاری دەکەن کە بە هەڵبژاردنی سەرەتایی ناودەبرێت. لە هەڵبژاردنە سەرەتاییەکان دەنگدەران دەنگ دەدەن لەپێناو دیاریکردنی کاندیدەکانی حیزبەکانیان. دوای ئەوەی کاندیدی حیزبەکە دیاریکرا، ئەو کاندیدە جێگرێک بۆ خۆی هەڵدەبژێرێت (تەنها لە حیزبی لیبراڵی نەبێت کە جێگرەکەش لەڕێگەی دەنگدانەوە دیاری دەکرێت).

هەڵبژاردنی گشتی لە مانگی تشرینی دووەمدا بەڕێوە دەچێت. دەنگدەران بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەنگ دەدەن کە تیایدا هەر دەنگدەرێک کە دەنگ دەکات لەسەر ئاستی ویلایەتەکەی خۆی دەنگ دەدات و کامە کاندید زۆرترین دەنگ بهێنێت لە ویلایەتێک سەرجەم کورسیەکانی ئەم ویلایەتە دەباتەوە، ویلایەتەکانی کالیفۆرنیا و تێکساس و فلۆریدا زۆرترین کورسیان بۆ داندراوە و هەر کاندیدێکیش دەبێت ٢٧٠ کورسی بهێنێت بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆکی وڵات. ئەگەر هیچ کاندیدێک نەگەیشت بە ٢٧٠ دەنگەکە، ئەوکات ئەنجومەنی نوێنەران سەرۆک هەڵدەبژێرێت لەنێوان ئەو سێ کاندیدەی زۆرترین دەنگ دەهێنێت، لەوکاتەی ئەنجومەنی پیران جێگری سەرۆک هەڵدەژێرێت لەنێوان دوو کاندیدی یەکەم. هەڵبژاردنەکە هاوشانی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نێوێنەران و پیران بەڕێوەدەچێت. هەروەها لە هەڵبژاردنەکانی ئەمەریکا دەکرێت کاندیدێک زۆرترین دەنگ بهێنێت و بدۆڕێت، بەوپێیەی براوە بە کورسیەکان دیاری دەکرێت نەک دەنگدان، وەک چۆن لە ھەڵبژاردنی ٢٠١٦ی سەرۆکایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا روویدا، کاتێک هیلاری کلینتن ٥ ملیۆن دەنگی زیاتر هێنا لە ترامپ، بەڵام ترامپ ژمارەی کورسیەکانی زیاتر بوو.

دیمۆگرافیا 
تەمەنی دەنگدەران لەنێوان ١٨ بۆ ٤٥ ساڵە بەزۆری، لەم نێوەندەدا ٪٧٠ی دەنگەکان کەسانی سپی پێست و ٪٣٠ کەسانی ڕەشپێست و سوورپێست و هتد دەبن.

راپۆرتێک دەریدەخات کە گۆڕانکاری لە دیمۆگرافیای دەنگدەرانی هەڵبژاردەی ٢٠١٦ دەکرێت کاریگەری لەسەر هەڵبژاردنی ٢٠٢٠ هەبێت. ئەمەریکیە ئەفریقیەکان، هیسپانی، ئاسیایی و کەمینەکانی دیکە زیاتر بەشدار دەبن بە بەراورد بەوەی ٢٠٢٠. ژمارەی دەنگدەرانی هیسپانی بە ٦٠٠ هەزار دەنگدەر زیادی کردووە. نەوەی زێد، کە ئەو دەنگدەرانە دەگرێتەوە کە دوای ١٩٩٦ لەدایکبوونە، دوو ئەوەندەی هەڵبژاردنی ڕابردوو زیاد دەکات لەسەر ئاستی دەنگدەران.

دەنگدەرانی لاو لە هەڵبژاردنی ٢٠١٦دا یەکجار کەم بوون، بەڵام لەکاتی هەڵبژاردنە سەرەتاییەکانی دیموکراتەکاندا، دەنگدەرانی لاو بەشێوەیەکی بەرچاو زیادیانکرد و دەنگیان بە بێرنی ساندەرس دا، کە ئەمەش نیشانەیەک بوو بۆ زیادبوونی دەنگدەرانی گەنج لە هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٠ـدا.

هەڵبژاردنە هاوشانەکانی تر 
هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمەریکا، هاوشانی هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی پیران و نوێنەران بەڕێوە دەچێت.

کاندیدان و حیزبەکانیان

حیزبی کۆماری 
کۆماریەکان هەرزوو ڕایگەناند کەوا نایانەوێت هیچ کاندیدێک ڕکابەری ترامپ بکات بۆ نوێنەرایەتیکردنی حیزبەکەیان لە هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی، بەڵام کۆمەڵێک کاندیدیش هەوڵی خۆیاندا بۆ ڕکابەریکردنی ترامپ.

ڕکابەری ترامپ بیڵ وێڵد بوو، دوای ماوەیەکی کەم  کشانەوەی خۆی لە هەڵبژاردنەکەدا ڕاگەیاند.

دوای ئەویش ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەران جۆ واڵش ڕاگەیاند کە نیازی خۆ کاندیدکردنی هەیە لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٩دا. لە هەڵبژاردنە بەراییەکانی حیزبی کۆماری لە ئیلینۆی، واڵش تەنها ٪١ی دەنگەکانی بدەستهێنا و دوای ئەمەش ڕاگەیاند: "هیچ کەسێک ناتوانێت ترامپ لە حیزبی کۆماری ببەزێنێت، لەبەرئەوەی تەواوی حیزبەکەمان بە کوێرایی دوای کەوتوون". لەدوای واڵش لە ٩ی سێپتێمبەری ٢٠١٩، پارێزگاری پێشووی کارۆلینای باشوور، ماڕک سانفۆرد کاندیبوونی خۆی ڕاگەیاند بۆ ڕکابەریکردنی ترەمپ. سانفۆرد دوای تەنها ٦٥ ڕۆژ لە هەڵبژارنەکەدا کشایەوە دوای ئەوەی لایەنگرانی حیزبەکەی پشتگیری خۆیان بۆ دووپات نەکردەوە. لەکۆتاییدا و بەشێوەیەکی فەرمی ترامپ لە ١٧ی مارسی ٢٠٢٠ وەک کاندیدی حیزبی کۆماری دیاریکرا.

حیزبی دیموکرات 
ڕکابەریەکان بۆ حیزبی دیموکرات تەواو جیاواز بوون و زیاتر ل ١٠ کاندید خۆیان بۆ نوێنەرایەتیکردنی حیزبی دیموکرات لە هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیدا پاڵاوتبوو، بەڵام تاکە دوو کاندید کەوا تا کۆتاییەکان لە ڕکابەریەکی بەهێزدابوون بریتی بوون لە بێرنی ساندەرس و جۆ بایدن، کە دواتر بێرنی کشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و پشتگیری جۆ بایدنی کرد. دوای ئەوەش بایدن کامڵا هاریسی وەک جێگری خۆی بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی دەستنیشانکرد.

حیزبی لیبڕاڵی

حیزبی سەوز

بانگەشەی کاندیدان 
ئەو کێشانەی زۆرترین باس و خواستیان لەسەربوو لە بانگەشەی ترامپ و بایدندا بریتی بوون لە گشتگیربوونی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩–٢٠ کە بەهۆیەوە ٢٣٠ هەزار هاوڵاتی ئەمەریکی مردن، کوشتنی جۆرج فلۆید، مردنی دادوەری باڵا ڕوس بەیدەر گینسبێرگ و پڕکردنەوەی شوێنەکەی بە ئەیمی کۆنی بارێت، سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریکا لەگەڵ هاوپەیمانان و دوژمنانیان، لەگەڵ هەوڵەکانی تڕەمپ بۆ پووچەڵکردنەوەی "ئۆباماکەیر" لەوکاتەی بایدن بەڵێنی درێژەپێدانی پێدەدا.

دیبەیتەکانی سەرۆکایەتی 
لە ١١ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٩دا، کۆمیتەی دیبەیتەکانی سەرۆکایەتی ڕایگەیاند لە پاییزی ٢٠٢٠دا، سێ دیبەیتی جیاواز بۆ سەرۆکەکان و دانەیەکیش بۆ جێگری سەرۆکەکان ئەنجام دەدرێت. یەکەمین دیبەیت لە ٢٩ سێپتێمبەر لە زانکۆی کەیس وێستەرن ریزێرز بە خانەخوێی کریس واڵاس بەڕێوەچوو. زۆرینەی چاودێرانی سیاسی جۆ بایدنیان بە براوەی دیبەیتی یەکەم لە قەڵەمدا و کەمینەشیان بە یەکسانبوون.

یەکێک لە دیارترین گفتوگۆکانی بریتی بوو لەوکاتەی کە سەرۆک ترامپ ڕەتیکردەوە ئیدانەی گروپی فاشیست و نازی پڕاود بۆیز بکات. دیبەیتەکە بە دیبەیتێکی خراپ لە قەڵەمدرا بەهۆی قسەبڕنەکانی بەردەوامی تڕەمپ، هەربۆیەش کۆمیتەی دیبەیتەکان ڕاگەیاند بۆ دیبەیتەکانی داهاتوو شێوازی بێدەنگکردنی بڵندگۆکان بەکاردەهێنێت بۆ پێدانی کاتی یەکسان بە هەردوو کاندید.

دیبەیتی جێگرەکان لە ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٠ لە زانکۆی یوتا ئەنجامدرا. چاودێران ئەنجامی دیبەیتەکەیان بە یەکسانبوون لە قەڵەمدا. یەکێک لەو دیمەنانەی بووە جێگای باسی میدیاکان ئەوکاتە بوو کە مێشێک بۆ ماوەی دوو خولەک لەسەر سەری جێگری سەرۆک مایک پێنس نیشتەوە.

دیبەیتی دووەمیش هەڵوەشایەوە دوای ئەوەی سەرۆک ترامپ تووشی کۆرۆنا هات و ڕەتیکردەوە بەشداری دیبەیتی سەرهێل بکات.

دیبەیتی سێیەم لە ٢یی ئۆکتۆبەر لە زانکۆی بێلمۆنت لە ناشڤیل،تێنەسی بەڕێوەچوو. گۆڕانکاریەکان لە یاساکانی دیبەیت وایکرد دیبەیتێکی هێمانەتر بەڕووەبچێت. هەرچەندە بایدن بە براوەی دیبەیتەکە لە قەڵەمدرا، زۆربەی چاودێران ئەوەیان خستە ڕوو کە دیبەیتەکە کاریگەری لەسەر بڕیاری دەنگدەران ناکات.

ئەنجامەکان

شەوی هەڵبژاردن 

شەوی هەڵبژاردن، ٣ی تشرینی دووەم، بەبێ هەبوونی براوەیەک بەکۆتا هات، بەوپێیەی دەنگەکانی ویلایەتەکان یەکجار نزیک بوون و ملیۆنان دەنگ نەژمێردرابوون کەوا نیوەیان لە ویلایەتە گرینگەکان بوون. کاتژمێر ٨:٣٠ی بەیانی، جۆ بایدن وتارێکی دا کە داوای لە لایەنگرانی کرد بە ئارامی بمێنمەوە بەوپێیەی دەنگەکان ژماردنیان ماوە و هەمووانی دڵنیا کردەوە کە بەڕێوەیە بۆ بردنەوەی هەڵبژاردنەکە. دوای دوو کاتژمێر، ترامپ وتارێکی دا و ڕایگەیاند کە هەڵبژاردنەکەی بردۆتەوە و ڕایگەیاند لە حاڵەتی نەوەستانی ژماردنی دەنگەکان، سکاڵا تۆماردەکات و دۆسیەکەی دەباتە دادگای باڵای ئەمەریکا. ئەم لێدوانانەی ترامپ بە هەوڵێکی نیازخراپ لە قەڵەمدرا لەلایەن لایەنگرانی حیزبی دیموکرات، بەوپێیەی زۆربەی ئەو دەنگانەی بە پۆستە دراون تا دوای شەوی هەڵبژاردن ژماردنیان تەواو نابێت و زۆربەشیان کە بەرژەوەندی جۆ بایدن بوون.

بە گشتی لە رۆژی یەکەمدا، بایدن توانی دەنگی ویلایەتە پێشبینکراوەکان بەدەست بهێنێت و هیچ ویلایەتێکی کۆماری نەباتەوە، لەوکاتەی ترامپ زۆر باشتر لەوەی ئامارەکان پێشبینیەکان دەکرد دەنگی زیاتر هێنا و بەشێوەیەکی کاتی لە بەشێک لە ویلایەتە دیموکراتەکانی وەک میشیگن پێشەنگ بوو.

دوای ڕۆژی ھەڵبژاردن 
ئێوارەی ٤ی تشرینی دووەم، ئەسۆسییەیتد پرێس بڵاویکردەوە کە بایدن ٢٦٤ کورسی بەدەستھێناوە و تەنھا ٦ دەنگی ماوە بۆ بردنەوەی ھەڵبژاردنەکەو ھەریەک لە ویلایەتەکانی پەنسلڤەینیا، کارۆلینای باکوور، جۆرجیا و نێڤێداش ھێشتا یەکلایی نەکراونەتەوە بەپێیەی دەنگەکانیان لە ژماردندان. ئەنجامەکانی ئەم ویلایەتانە درەنگ کەوتن بەھۆی ئەو دەنگانەی لەڕێگەی پۆستەوە ناردرابوون. لە پەنسلڤەینیا ژماردنی دەنگەکان تا شەوی ھەڵبژاردن دەستیپێنەکرد، ترامپ ڕاگەیاند ویلایەتەکەی بردووەتەوە سەرەڕای ئەوەی ملیۆنان دەنگ مابوو بژمێردرێن. بەدەر لەم پەنسلڤەینیا، ترامپ سەرکەوتنی لە ویلایەتەکانی کارۆلینای باکوور و جۆرجیاش ڕاگەیاند کە لەوێش دەنگدان تەواو نەبوو. دوای چەند کاتژمێرێک، فۆکس نیوز ڕایگەیاند کە بایدن ویلایەتی ئاریزۆنای بردووەتەوە و دوای ئەوەش ئەسۆسییەیتد پرێسیش ھەمان ھەواڵی بڵاوکردەوە، بەڵام ھەندێ کەناڵی دیکەی ڕاگەیاندنی وەک سی ئێن ئێن و ئێن بی سی ڕایانگەیاند جارێ ژمارەکان لێک نزیکن و ویلایەتەکە یەکلایی نەبووەتەوە.

لەوکاتەی ژماردنی دەنگەکان بەردەوام بوون، تیمی ترامپ ڕایانگەیاند کە دەنگەکانی ویلایەتی ویسکانسن دەبێت بژمێردرێنەوە و داوای تێھەڵچوونەوە دەکەن لە دەنگدانەکانی نێڤێدا. ھەروەھا داواکار بوون کە ڕێگە بە چاودێرانی حیزبی کۆماری بدرێت پشکنین بۆ ئەو دەنگدانە بکەنەوە کە ھەژمارکراون لە ویلایەتی بەنسلڤەینیا. داواکاری گشتی ویلایەتی پەنسلەڤەینیا جۆش شەپیرۆ ڕایگەیاند ئەم ھەوڵە تەنھا سیاسییە و ھیچ بنەمایەکی یاسایی نییە و ترامپ دەیەوێت گومان بخاتە سەر گەورەترین پرۆسەی دیموکراسی وڵات.

دۆناڵد ترامپ چەند جار دیموکراتەکانی بە ھەوڵدان بۆ ساختەکاری لەو ویلایەتانە تۆمەتبار کرد کە بوونەتە شوێنی کێبڕکێی تووندی ھەردوو بەربژێری ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی، بە تایبەت، جۆرجیا، پەنسلڤانیا و نیڤادا، لە وڵامدا بەرپرس و حاکمی بەرپرس و حاکمی ھەرسێ ویلایەتی جۆرجیا، پەنسلڤانیا و میشیگن ڕایانگەیاند پرۆسەی ھەڵبژاردن لە ویلایەتەکانیان بەبێ کێشە بەڕێوەچوو، ساختەکارییش ئەنجامنەدراوە.

لە ٧ی ١١ تشرینی دووەمی ٢٠٢٠دا، دوابەدوای یەکلابوونەوەی ویلایەتی پەنسلڤەینیا، بایدن گەیشتە دەنگی پێویست بۆ بوون بە سەرۆکی ئەمەریکا.

ئەنجامی ڕاستەوخۆ 

 دوایین ئەنجام، کاتژمێر ١٠:٣٠ی شەو بە کاتی کوردستان،٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، بەپێی کەناڵی ئەسۆشیەیتد پرێسی ئەمەریکی.

لیستی کاندیدان 
کاندیدەکان بەپێی ژمارەی کورسیەکان دەنگەکانەوە ڕیزکراون.

تێبینییەکان

سەرچاوەکان 

دۆناڵد ترامپ