داواکارییەکەی بوسحاقی بۆ مافە سیاسییەکان
داواکارییەکەی بوسحاقی بۆ مافە سیاسییەکان، () کە ناوی پێتیتۆن ژمارە ٣٠ بوو، یەکەم داواکاری بوو کە تێیدا محەممەد ساغیر بووسحاقی (1869-1959) داوای مافی مەدەنی و سیاسی جەزائیرییەکانی لە جەزائیری فەرەنسی کرد لە دوای هەڵبژاردنی شارەوانییەکانی ساڵی ١٩١٩ لە جەزائیر.

مێژوو 
بەشداری دەیان هەزار سەربازی جەزائیر لە شەڕی جەنگی جیهانی یەکەم لە فەرەنسا و دەستێوەردانی یەکلاکەرەوەیان لە شکستپێهێنانی سوپای ئیمپراتۆری ئەڵمانیا، لەگەڵ گەڕانەوەیان بۆ جەزائیر دیکۆراتی بەدەستهێنان.

هەر بەم شێوەیە بوو کە یاسای جۆنار ڕێگەی بە پێشمەرگە دێرینەکان و کەمئەندامان دا دەستیان بە ئەرکەکانی ئیدارەی کۆلۆنیالیزم بگات و خانووبەرە لە شار و لادێکان بەدەست بهێنن وەک نیشانەی ئاسمیلەکردن بەپێی کۆدی ڕەسەن.

ئەو ڕێسایانەی کە دوای دەرچوونی یاساکە لە ٤ی شوباتی ١٩١٩ پەسەندکران ڕێگەیان بە پەرەپێدانی دەقە یاساییەکان دا کە پێناسەی ئەو پیشانە دەکەن کە ڕێگەیان پێدراوە بۆ خەڵکی ڕەسەنی جەزائیر، لەگەڵ سنووردارکردنی دواتر لە پلەبەندی پیشەیی کارگێڕیدا.

بەڵام هەڵبژاردنی شارەوانییەکان لە ساڵی ١٩١٩ ڕێگەی بە نوێنەرایەتی سیاسی ڕەسەن لە شارەوانییەکان دا بە ماف فراوانتر بێت، ئەمەش پێویستییەکی نوێی بۆ ئازادییە سیاسی و سەندیکاییەکان دروستکرد.

لەڕاستیدا، ئەندامی ئەنجومەنی گشتی خالید کوڕی هاشم لە جەزائیر، هەروەها ئەندامی ئەنجومەنی شارەوانی محمد الساغیر بوشاقی، وەک نوێنەری خەڵکی ڕەسەنی هەڵبژێردراو، دەستیان کرد بە چەقاندن و وروژاندنی ناڕەزایەتی لە ڕێگەی دامەزراوە فەرەنساوە، لە کۆمۆنەکانەوە تا ئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا، و تەنانەت هێشتا لە نامەیەکدا بۆ سەرۆکی ئەمریکا وودرو ویلسۆن (١٨٥٦-١٩٢٤).

داواکاری 
داواکاری مافی سیاسی ڕەسەنی جەزائیری دوای جەنگی جیهانی یەکەم بە نووسینی داواکارییەکی فەرمی لە بەرواری ١٨ی تەمموزی ١٩٢٠ بۆ ئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا کۆنکرێتی کرا.

ئەم بەڵگەنامەی ناڕەزایەتییە لە ئیلهامبەخشی میر خالدەوە وەرگیراوە و لەلایەن زۆرێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی شارەوانییەکانەوە گۆشت کراوە، بە سەرۆکایەتی و نوێنەرایەتی محەمەد سێغیر بوچاکی، کە لە شارەوانی خزمەتگوزاری تەواوەتی تێنیا (پێشتر مێنەرڤیل) هەڵبژێردرا.

سکرتاریەتی ئەنجومەنی پیران ئەم بەڵگەنامەیەی لەژێر ناونیشانی "داواکاری ژمارە ٣٠" تۆمارکردووە، کە ئاماژەیە بۆ ناڕەزایەتی ڕێزدارانەی ئەنجومەنی شارەوانی ڕەسەنەکانی جەزائیر لەبەردەم ئەنجومەنی پیران دژی بڕگە نوێیەکانی یاسای ڕەسەن.

لەڕاستیدا خزمەتگوزارییەکانی حکومەتی فەرەنسا پڕۆژە یاسایەکی خستە ناو ئەنجومەنی باڵای پەرلەمان سەبارەت بە گۆڕانکاری لە بڕگەکانی ڕژێمی پێگەی دانیشتوانی ڕەسەن لە جەزائیر و پەیوەستبوونی دانیشتوانی ڕەسەنی جەزائیر بە مافە سیاسییەکان.

دیبەیتەکان لە ئەنجومەنی پیران 
ئەوە سیناتۆر چارڵز کادیلۆن بوو (١٨٧٦-١٩٤٠) کە لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا دەسەڵاتی پێدرا و ڕاسپێردرا بۆ ڕاپۆرتکردن لەسەر گفتوگۆ و مشتومڕەکانی سیناتۆرەکانی دیکە لەسەر لێدوانەکانی ناکۆکییەکانی و ئەمەش لە دانیشتنی ١٩ی ئایاری ١٩٢١دا.

پاشان ئەم سیناتۆرەی خەڵکی لاندز لە ڕاپۆرتەکەیدا ئاماژەی بەوەدا کە پڕۆژە یاسای هەموارکردنەوەی یاسای ڕەسەن کە داواکارییەکە پەیوەندی بەوەوە هەبووە، لە ڕاستیدا لەلایەن دوو ئەنجومەنی پەرلەمانی فەرەنسا پەسەندکراوە و پەسەندکراوە.

لەڕاستیدا پڕۆژەی حکومەت بوو بە یاسای ٤ی ئابی ١٩٢٠ (بە فەڕەنسی: یاسای ٤ی ئابی ١٩٢٠) دوای پەسەندکردنی بە زۆرینەی دەنگی جێگران و سیناتۆرەکان و دواتر ئەم یاسایە دوای ڕاگەیاندنی کۆتایی لە گۆڤاری فەرمی فەرەنسیدا بڵاوکرایەوە کۆماری ٦ی ئابی ١٩٢٠، لە لاپەڕەی ١١٢٨٧ دەست پێدەکات.

لە کۆتایی دیبەیتی سیناتۆرەکان لەسەر "داواکاری ژمارە ٣٠"، لیژنەکە بە سەرۆکایەتی ڕاپۆرتدەر چارڵز کادیلۆن، دواجار بە نەرێنی لە کارنامەی کارەکەدا سەبارەت بە فراوانکردنی مافە سیاسییەکان بۆ خەڵکی ڕەسەن ڕاگەیاند و ڕەتکردنەوە و ڕەتکردنەوەکە خرایە تۆمارەکانی... ئەنجومەنی پیران.

سەرچاوەکان

کتێبنامە

بەستەرە دەرەکییەکان 

ماف
مێژووی مافەکانی مرۆڤ
ڕێزمان
کتێبەکان
سیاسەتی جەزائیر