جافی
جافی یەکێک لە بنشێوەزارەکانی کوردیی ناوەندییە کە لە کوردستانی باشوور و کوردستانی ڕۆژھەڵات ئاخێوەری ھەیە.

زمانناسی 
بنشێوەزاری جافی لە ڕووی زمانناسییەوە یەکێکە لە بنشێوەزارە سەرەکییەکانی شێوەزاری کوردیی ناوەندی و بە ھەڵەوە ھەندێک جار وەک سۆرانی ناوی لێ دەبرێت. جافی خۆی دابەش دەبێتە سەر چەند لەھجەی جیاوازەوە و ھەندێک جیاوازی لە نێوان لەھجەکانیدا ھەیە بەڵام بنچینەی ھەموویان یەکێکە.

جوگرافیای ئاخێوەران 
کوردستانی ڕۆژھەڵات
 جوانڕۆ وەکوو زێدی جاف و بنشێوەزاری جافی ناس دەکرێت و زیاترین ئاخێوەری جافیی لە کوردستانی ڕۆژهەڵاتی هەیە، لەدوای جوانڕۆ؛ ڕوانسەر ، سەلاسی باوەجانی، بەشێک لە پاوە، بەشێک لە شارستانی سەرپێڵی زەھاو و بەشێک لە شاری کرماشان و حەشیمەتێکی کەم لە سەقز و پارێزگای سنە زیاترین ئاخێوەرانی جافی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەخۆ دەگرن.
کوردستانی باشوور
 ھەڵەبجە، شارەزوور، کەلار، کفری، کەرکووک

کەسایەتییە ناودارەکان 
دەسەڵاتدار و سیاسەتوان:
 زاھیر بەگی جاف
 محەممەد پاشای جاف
 مەحموو پاشای جاف
 وەکیلی جوانڕۆ
 حسێن بەگی وەکیل
 فەرەیدوون جوانڕۆیی
کەریم بەگی جاف
 داوود بەگی فەتاح بەگی جاف
 سەردار بەگی جاف
 داوود بەگی سەردار بەگی جاف
 حەبیبوڵلا خانی باوەجانی
 مستەفاخانی باوەجانی
 حەمە ئەمین جاف
 سالار جاف
 عادیلە خانم
 مستەفا بەگی جاف
 هانا جاف
 عارف باوەجانی
شاعیر و گۆرانیبێژ:
 مەولەوی
 خانای قوبادی
 نالی
 میرزای جوانڕۆیی
 میرزا ئەحمەد داواشی
 تارا جاف
 ئەحمەد موختار جاف
 تایەر بەگی جاف
 ئێل بەگی جاف
 فانی خانەشووری
 ناسیح ڕەحیمی
 عەزیز وەیسی

کەسایەتیی ئایینی:
 مەلا مەجید موەحید
 مەولانا خالیدی نەقشبەندی
 عوسمان شارەزووری
 مەلا محەممەد شارەزووری
زانایان:
 شەمسەدینی شارەزووری
 ئیبن سەلاحی شارەزووری

سەرچاوەکان