ژن لە ئیسلامدا
ئەزموونی ژنانی موسوڵمان بەشێوەیەکی فراوان دەگۆرێت لە نێوان کۆمەڵگە جیاوازەکان دا و پابەندبوونیان بە ئایینی ئیسلامەوە ھۆکارێکی ھاوبەشە کە کاریگەری لە ژیانیان دەکات و ناسنامەیەکی ھاوبەشیان پێ دەبەخشێت کە دەکرێت وەک پردێک بێت لە نێوان جیاوازییە کلتووری، کۆمەڵایەتی و ئاببورییە فراوانەکەی نێوانیان.

لە چوارچێوەی ئەو کاریگەرییانەی کە دەورێکی گرنگی بینیوە لە پێناسەکردنی ڕەوشە کۆمەڵایەتی، رۆحی و گەردوونییەکانی ژن بە درێژای مێژووی ئیسلام دەقە پیرۆزەکانی ئایینی ئیسلامە وەک قورئان و وتەکانی پێغەمبەر (حدیث).

کاریگەرییەکانی دی بریتییە لە دابونەریتە کلتوورییەکانی پێش ئیسلام، وەک: یاسا عەلمانییەکان کە بە تەواوی لەلایەن ئیسلامەوە پەسەندکراون بەمەرجێک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دژایەتی بنەماکانی ئایینی ئیسلام نەکەن، دەسەڵاتە ئایینییەکان و دەزگاکانی سەر بە حوکمەت (وەک: ئەنجومەنی زانایانی ئەندەنوسیا و بەڕێوبەرایەتی کاروباری ئایینی کە بە دیانەتی تورکیاش ناسراوە) و مامۆستا و ڕابەرە رۆحانییەکان کە زۆر گرنگە لە ڕێبازی سۆفیگەری (لْتَّصَوُّف‎) ئیسلامی دا و زۆرێک لە شوێنکەوتووانی ئەم ڕێبازە و یەکێک لە بەناوبانگرتینیان (ئیبن ئەل عەرەبی) ھەستاون بە نووسینی کتێب و نووسراو کە بەمەبەست لێیان ڕوونکردنەوەی چەمکی ئەو ھێماگەرییەی دەرەوەی سروشت بووە لە بنەمای ژندۆستی ئایینی ئیسلام دا.

بەڵام ناکۆکییەکەی زۆر ھەیە لەسەر شێوازی لێکدانەوەی ئەم سەرچاوە و بەرھەمانە لەلایەن ھەردوو ڕێبازە ئیسلامییە سونی و شیعییەکانەوە. دیارترینیان ئەوانەی سەر بە وەھابی یان سەلەفییەکانن کە بەنزیکی ڕێژەی ٩٪ ی تێکڕای موسوڵمانانی جیھان پێکدەھێنن و زۆر بە دیاریکراوی و ئاشکرا ڕەتی ڕێبازی سۆفیگەری دەکەنەوە کە ئەم ڕەت کردنەوەیە کاریگەرییەکی قوڵی دەبێت لەسەر شێوە و وێنەی ژنان لەو ڕێبازانەدا.

سەرچاوە کاریگەرەکان 
لە ئیسلام دا چوار سەرچاوە ھەیە کە کاریگەرییان ھەیە لەسەر ژن. قورئان و وتەکانی پێغەمبەر (حدیث) بە سەرچاوەی سەرەکی و (إجماع‎) و (قیاس) بە سەرچاوەی لاوەکی دادەنرێن کە لە ڕێبازە جۆراوجۆرەکانی ئیسلام و سیستمی یاسایی (فقھ) داتاشراون و بەرجەستە دەکرێن لەسەر شێوازەکانی (فتوی) و (اجتھاد‎).

سەرچاوەی سەرەکی 
ئیسلام لەڕێی قورئان و وتەکانی پێغەمبەرەوە (حدیث) چەند ڕێنمایی و ڕێکارێکی داناوە بۆ ژن وەک ئەوەی ڕوون بۆتەوە لەڕێی (فقھ - سیستمی یاسایی ئیسلامی) و شیکردنەوەی (حدیث)ەکان کە زۆربەی زانا گەورەکانی سوونی دەقەکانیان ناساندووە بە ڕەسەن و دروست. بە ڕادەیەکی بەرچاو ئەم شیکردنەوانە و کارپێکەرییەکانیان شێوە کراون بە ڕەوشی دونیای ئیسلامی ئەو سەردەمەی تێیدا نووسراوەتەوە.

پێغەمبەر محەممەد، لە ماوەی ژیانی دا ھاوسەرگیری لەگەڵ نۆ بۆ یازدە ژن کردووە (بەپێی ئەوەی کێ بە ھاوسەری دادەنرێت و کێ بە ھاوسەری دانانرێت). لە کلتووری عەرەبی دا ھاوسەرگیری بە گشتی ئەنجام دراوە بەپێی پێویستییە سەرەکی و گرنگەکانی تیرەکان و بەند بووە لەسەر پێکھێنانی ھاوپەیمانی لەگەڵ تیرەکانی تردا. مێژوونووس ویڵیەم مۆنتگۆمری وات ئاماژە بەوە دەکات کە گشت ھاوسەرگیرییەکانی محەممەد دیدێکی سیاسی لە پشتەوە بووە بە مەبەستی بەھێزکردنی پەیوەندییەکان و بەند بووە لەسەر دابونەریتی عەرەبی.

سەرچاوەی لاوەکی 
سەرچاوە سەرەکییەکانی باسکرا کە کاریگەرییان ھەیە لەسەر ئافەرەت بەتەواوی ناتوانن مامەڵە بکەن لەگەڵ ھەموو ئەو ڕەوشانەی ئەگەریان ھەیە بێنە کایەوە بۆیە ئەمە بووە بە پاڵنەر بۆ دامەزراندن و گەشەسەندنی (فقھ - سیستمی یاسایی ئیسلامی) و ناوەندە ئایینییەکان کە زانا ئیسلامییەکان لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونیان دەکرد لەڕێی گەڕانەوە بۆ بەڵگەنامە ڕەسەنەکان، گفتووگۆ داخراوەکان و وتەکان بەمەبەستی دانانی پەیڕەوێکی کۆدەنگی پەسەندکراو بۆ موسوڵمانان و بووە ھۆی ھاتنە کایەی سەرچاوە لاوەکییە کاریگەرییەکان بۆ ژنان.

سەڕچاوە لاوەکییەکان (فتوی) ش لەخۆدەگرێت کە وتاری دەنگیین لە مزگەوت یان نووسراون لەلایەن پیاوە ئایینییەکانەوە بەسەر کۆمەڵانی خەڵکی دابەشدەکرێت و بە زمانی ناوچەکە نووسراون کە دەکرێت ھەڵسێت بە ناساندنی ھوڵسوکەوت، ئەرک و مافی ژنان کە پەسەندە لەگەڵ داواکاریی و یاسا ئایینییەکان. ھەرچەندە سەرچاوە لاوەکییەکان جێێ زۆر مشتومڕ و ناکۆکین و گۆڕاون بەپێی کات بەڵام (فتوی) بەھەند وەردەگیرێت و بەگشتی لەلایەن باوەڕدارە موسوڵمانەکانەوە کاری پێدەکرێت.

سەرچاوە لاوەکییەکان ھەڵدەستێت بە دیاریکردن و پۆلێن کردنی ئەرک یان ھەڵسوکەوتی موسوڵمانان بۆ ھەردوو ژن و پیاو بەسەر پێنج جۆری جیاوازەدا: کردەی ناچاری، کردەی جێ ستایش، کردەی رپێدراو، کردەی ڕقلێبۆوە و کردەی قەدەغەکراو.

سەرچاوەکان 

ئیسلام و ژنان
مافەکانی ژنان لە ئیسلام