گردی حەسەنلو
حەسەنلو گردێکی گەورەیە و بازنەییە و تیرەکەی نزیکەی ٢٨٥ بۆ ٢٥٠ مەتر و بەرزییەکەی ٢٠ مەتر لە ئاستی ڕووباری گۆدارەوەیە. ئەم گردە دەکەوێتە نێوان هەردوو گوندی ئەمینلو و حەسەنلو لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتەوە. ڕەنگە دانیشتوانی سەرەتایی گردی حەسەنلو خەڵکی مانایی بوون کە شارستانیەتێکی زۆریان و درەوشاوەیان بەجێهێشتووە. لەو کەلوپەلانەی لەم گردەدا دۆزراوتەوە، واتە خەڵکی کاسی و ڕەنگە خزمایەتییەک لە نێوان ئەم دوو گەلەدا هەبێت. تەورات باسی خەڵکی مەناعی و شوێنی نیشتەجێبوونیان دەکات کە زەویەکانی باشووری دەریاچەی ڕەزایە بووە. مرۆڤی مەنعی بە  "مان"یش ناودەبرێت.

مێژووی حەلکەندن 
گردی حەسەنلو بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1313ی خۆر لەلایەن شاندێکی بازرگانی ئێران و ئەمریکا لێکۆڵینەوە و لە ساڵی 1315 لەلایەن سێر ئۆرێل ستین زانای ئینگلیزەوە چەندین چاڵ بۆری تێدا کونرا و هەندێک کەلوپەل دۆزرایەوە. لە ساڵی ١٣٢٦دا هەڵکەندنێکی بازرگانی لەلایەن کاک فەرهادییەوە ئەنجامدرا و کاک مەحمود ڕاد پشکنەری تەکنیکی ئەم هەڵکۆڵینە بوو و هەلیکەند. لە ساڵی ١٣٢٨ بە ناوی بەڕێوبەرایەتی گشتی شوێنەوارەوە، کاک ئەندازیار عەلی حاکمی، لەگەڵ کاک مەحمود ڕاد، ڕاسپێردرا بۆ ئەنجامدانی گەڕانێکی زانستی بۆ ئەم گردە دێرینە. بڕێکی زۆر لە کەلوپەلی حەسەنلو کە ئەمڕۆ لە مۆزەخانەی ئێرانی کۆن دەبینرێت لەلایەن ئەم فاکەڵتیەوە هێنرایە مۆزەخانەی تاران و لەوێ رادەگیرێ. جگە لەوەش ڕاپۆرتی ئەم هەڵکۆڵینە لەلایەن لیژنەی ناوبراوەوە لە بەرگی یەکەمی ڕاپۆرتە شوێنەوارییەکان لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٣٢٩دا بڵاوکراوەتەوە و ئاگاهی دران.

لە ساڵی ١٣٣٤ وەفدێکی هاوبەشی ئێران و ئەمریکا بە سەرۆکایەتی پرۆفیسۆر ڕۆبەرت دایسۆن دەستیان کرد بە گەڕان بە گردی حەسەنلو. ئەم هەڵکەندنە لە ساڵانی دواتردا بەردەوام بوو و نەتیجەی هەبوو.

سەرەنجام ڕۆژی پێنجشەممە ٢٣ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٣٧ وەفدی هاوبەشی ئێران و ئەمریکا لە کاتی هەڵکەندنی ئەم گردەدا سەرکەوت لە دۆزینەوەی جامە ئاڵتونییە گەورەکەی حەسەنلو و دۆزراوە. پشکنەری تەکنیکی و نوێنەری ئێرانی شاندەکە لەو کاتەدا عەلی ئەکبەر ئەسغەریان بوو و کەمێک بێ حەوسەلە بوو. لەو کاتەوە ئەم گردە بە بەردەوامی لە لایەن شاندی هاوبەشی ئێران و ئەمریکاوە هەڵکەندراوە و تا ئێستاش بەردەوامە (بەڵام تا ئێستا هیچ کتێبێکی سەربەخۆ لە لایەن دکتۆر دایسۆنەوە چاپ نەکراوە و زۆریان تێ نەکۆشی).

لە هاوینی ساڵانی ١٩٤٩-١٩٥١  غولامرزا معسومیپشکنەری تەکنیکی ئەم شاندە بوو.

هەڵکەندنی گردی حەسەنلو هەڵکەندنێکی تەواو زانستییە. بەمەبەستی هەڵکەندنی گردەکە سەرەتا ڕووبەرەکەیان دابەشکرد بۆ چەند چوارگۆشەیەک کە قەبارەکەی 5x5 مەتر چوارگۆشە بوو، پاشان خشتەیەکیان بەکارهێنا کە لە لایەک ژمارە دروستکرابوو و لە لایەکی دیکەشەوە پیتی ئەلفوبێی ئینگلیزی دروستکرابوو. دوای ئەوەی ٢٦ پیتی ئەلفوبێی ئینگلیزی پێکەوە ناویان لێنراوە بۆ ٢٦ خەندەق، ئەم پیتانە بۆ جاری دووەم دووبارە کراونەتەوە، وەک پیتەکانی AA، BB، CC، DD، EE کە هەریەکەیان بۆ یەک ڕیز بەکارهێنراون لە خەندەقەکان. بەم کارە شوێنی وردی هەر خەندەقێک و هەر تەنێک کە لەو خەندەقەوە بدۆزرێتەوە بە ڕوونی ڕوون دەکرێتەوە.

لە ساڵانی یەکەمی هەڵکەندندا، شاندی هاوبەشی ئێران و ئەمریکا لە خەندەقە جیاوازەکانی ئەم گردەدا کاریان دەکرد و ساڵانە نزیک بوو شوێنێکی گونجاو بۆ کاری هەمیشەیی خۆیان بدۆزنەوە. هەر لەو ساڵانەدا بوو کە ڕووبەڕووی باڵەخانە سووتاوەکانی قۆناغی چوارەمی نیشتەجێبوون لە حەسەنلو بوونەتەوە و کاریگەریی سووتاویەکان و بەڵگەکانی سەلماندنی ئەم ئاگرە یەک لە دوای یەک ئاشکرا بوون. تیمەکە لە ساڵانی یەکەمی هەڵکەندندا بیرێکیان لە ناوەڕاستی گردەکە و نزیک لە نزمترین بەشی گردەکەدا هەڵکەند بۆ دۆزینەوەی بەرزی ئەو خاکەی کە شارستانییەتە جیاوازەکانی پێکهێنا لە دە قۆناغی نیشتەجێبوونی حەسەنلو. ئەم بیرە لە قووڵایی ١٧.٥ مەتر لە ڕووی سەرەتایی گردەکەوە گەیشتە خاک و ئاوی پاکیزە و ئەم ئەنجامە گشتیانەی خوارەوەی بەدەستهێنا:

جامی زێڕینی حەسەنلو : ئەم جامە لە مانگی پووشپەڕی ساڵی ١٣٣٧ لە لایەن شاندی هاوبەشی ئێران و ئەمریکا لە گردی حەسەنلووە دۆزرایەوە. ئەم جامە لە باوەشی کەسێک دادەنرا کە کەوتە سەر زەوی و خەنجەرێک لە پشتیدا گیر بوو. مۆتیڤەکانی ئەم جامە هەمەچەشنن و بەهای هونەری گەورەیان هەیە. لە داڕشتنی نەخشەکانی ئەم جامەدا، ڕەنگە ئەو هونەرمەندەی کە دروستی کردووە ئیلهام لە دوو چیرۆکی کۆن وەرگرتبێت. یەکێکیان چیرۆکی مێهر فەرەخ دەشت کە سواری عەرەبانەیەک دەبێت و لەگەڵ هاوەڵەکانی دەچێتە شەڕی دوژمن بۆ سزادانی پەیمان شکێنەکان. یەکێکی تریان چیرۆکی سەرکەوتنی فێریدۆن پشدادییە بەسەر زەحاک مەردۆشدا، شا فێریدۆن بە هاوکاری کاوە ئاهەنگەر سەرکەوتوو دەبێت لە شکستپێهێنانی زەحاک و ئازادکردنی خوشکەکانی لە دیلێتی.

سەرچاوەکان 
پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران