ڕژێمی بەعس
ڕژێمی بەعسی عێراق یان عێراق لەسەردەمی بەعسدا (بە ئینگلیزی: Ba'athist Iraq) ماوەی دەسەڵاتداریی پارتی بەعس لە عێراق دەگرێتەوە  لەنێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ٢٠٠٣. ئەم ماوەیە بە بەرزبوونەوەیەکی ئابووریی و گەشەپێدانێکی زۆرەوە دەستی پێ کرد، بەڵام کۆتایی ھات بە ڕووبەڕووبوونەوەی عێراق بە تەنگەژەی کۆمەڵایەتی، ڕامیاریی، و ئابوورییەوە. تێکڕای داھاتی ساڵانە کەمی کرد بەھۆی چەندین ھۆکاری دەرەکی و چەندین ڕامیاری ناوخۆیی ڕژێمەکەوە.

سەرۆکی عێراق عەبدولڕەحمان عارف و سەرۆک وەزیران تاھیر یەحیا ھەڵکێشران و لابران لەماوەی کوودەتای ١٧ی تەممووز کە لەلایەن ئەحمەد حەسەن بەکری سەرۆکی پارتی بەعسەوە پێشەوایی دەکرا. جێی باسە کە پارتی بەعس پێشتر لە ١٩٦٣دا بەسەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن بەکر و سەددام حوسەینەوە دەسەڵاتی گرتە دەست. سەددام بەھۆی ئەوەی سەرۆکی ھەواڵگری پارتەکە بوو بە دی فاکتۆ، دواتر بووە سەرۆکی دی فاکتۆی وڵات لەناوەڕاستی ١٩٧٠کاندا و دواتریش لە ١٩٧٩دا بووە سەرۆکی دی یورێی وڵات. لەماوەی دەسەڵاتی دی یورێی ئەحمەد حەسەن بەکردا، ئابووری وڵات بەرزبووەوە و عێراق لەجیھانی عەرەبیدا بەڕوونی دەرکەوت. بەھەرحاڵ، چەند ھۆکارێکی ناوخۆیی ھەڕەشەیان لە سەقامگیریی وڵات دەگرت، لەنێویاندا پێکدادان و تەنگەژە بوو لەگەڵ ئێران و کۆمەڵگای شیعەدا. کێشەی دەرەکیش بریتیی بوو لەکێشەی سنووریی لەگەڵ ئێران، کە ڕەنگە یەکێک لەھۆکارەکانی شەڕی نێوان عێراق و ئێران بووبێت.

سەددام لە ١٩٧٩دا بووە سەرۆکی عێراق و ھاوکاتیش سەرۆکی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش و سەرۆک وەزیران و ھەروەھا سکرتێری گشتیی پارتی بەعسی عێراق، ئەمەش لەماوەیەکدا کە زنجیرەیەک لە خۆپیشاندانی دژە-ڕژێم لەلایەن شیعەکانەوە بەرپا کرا. پارتی بەعس، کە پارتێکی سێکیولار بوو، زۆر بەتووندی خۆپیشاندانەکانی سەرکووت کرد، گۆڕانێکی تری ڕامیارییەکان بریتیی بوو لە گۆڕینی ڕامیاری دەرەکی بەرامبەر بە ئێران، کە وڵاتێکی شیعەنشین بوو، پەیوەندییە خراپەکانی نێوان ھەردوو عێراق و ئێران، لەکۆتاییدا بووە ھۆی شەڕی نێوان عێراق و ئێران، کە لە ١٩٨٠دا دەستی پێ کرد کاتێک کە عێراق ویستی بۆ داگیرکردنی سەرتاسەری ئێران دەست پێ کرد. لەدوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، عێراقییەکان پێیان وابوو کە ئێرانییەکان لاوازن و ئامانجێکی ئاسانن بۆ ھێزە سەربازییەکانی عێراق، دواتر دەرکەوت کە ئەم بیروڕایە ھەڵەیە و شەڕەکەش بۆ ماوەی ٨ ساڵ درێژ بووەوە. ئابووریی عێراق لەماوەی جەنگدا تێکچوو، تا وای لێھات پشتی بە کۆمەکە دەرەکییەکان ئەبەست بۆ پاڵپشتییکردنی جەنگەکە، جەنگەکە بەیەکسانبوون کۆتایی ھات کاتێک کە ئاگربەست ئەنجام درا لە ١٩٨٨دا، کە بووە ھۆی ستەیتس کۆو ئانتێ بێڵوم.

سەرچاوەکان

بەستەری دەرەکی
  Baram, Amatzia (; جامعة حيفا). "Neo-Tribalism in Iraq: Saddam Hussein's Tribal Policies 1991-96." International Journal of Middle East Studies (EN). Vol. 29, No. 1 (Feb., 1997), pp. 1–31. Available at JSTOR (EN).
 Baram, Amatzia. "From Militant Secularism to Islamism: The Iraqi Ba’th Regime 1968-2003" (). Woodrow Wilson International Center for Scholars, History and Public Policy Program, Occasional Paper. October 2011.
Helfont, Samuel. "Saddam and the Islamists: The Ba‘thist Regime’s Instrumentalization of Religion in Foreign Affairs." The Middle East Journal. Volume 68, Number 3, Summer 2014. pp. 352–366. Available at Project MUSE. 

ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ٢٠٠٣
سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨
دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق
دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو