سکیتزۆفرێنیا
سکیتزۆفرێنیا نەخۆشیێکی دەروونی توندی درێژخایەنە. دەبیتە ھۆی بواری سکاڵا و نیشانەی پیسکۆلۆجی جۆراوجۆر.

دکتۆران زۆر جار بە نەخۆشیێکی بیری زیھنی وەسفی دەکەن. واتا نەخۆشەکە ناتوانێ جیاوازی نێوان واقیع و خەیاڵ و بیروبۆچونەکانی بکات.

·        سکاڵاکان واتا نیشانەکانی سکیتزۆفرێنیا 
لەوانە:

ھاتنەبەرچاووگوێ واتا بینین و بیستنی شت کە بوونیان نیە لە ڕاستی.

لەخشتەچوون واتا بیروبۆچونی دوور لە حەقیقەت و راستی.

ھاتنەبەرچاووگوێ و لەخشتەچوون دەبنە ھۆی تیکچونی فیکر و ھۆش.

بایەخ پێنەدان بە کار و باری ڕۆژانە. 

بایەخ نەدان بە پاک و خاوێنی. 

دوورکەوتنەوە لە خەڵک و خزم و کەس.

سکیتزۆفرێنیا نابێتە ھۆکاری توندووتیژی و کەسایەتی جیاواز.

کەی پێویستە بە دوای ئامۆژگاری پزیشکی بگەڕێیت؟

ئەگەر لە دەست سکاڵاکانی سکیتزۆفرێنیا دەنالیت دەبێت سەردانی پزیشکێکی گشتی بکەیت

بۆ ئەوەی بە زووترین کات چارەسەر بکرێیت. پشکنینێکی سەرەکی دیاریکراو نییە بۆ ئەم نەخۆشیە. زۆرترین کات پزیشکی پسپۆڕی دەروونی ھەبوون یان نەبوونی نەخۆشیەکە لە کەسێک دیاری دەکات.

·        ھۆکارەکانی سکیتزۆفرێنیا 
سکیتزۆفرێنیا ھیچ ھۆکارێکی دیاریکراوی نییە بەڵام زۆربەی شارەزایان بڕوایان وایە کە ھۆکاری سەرەکی ئەم نەخۆشیە دەگەڕێتەوە بۆ پاڵنەری بۆماوەیی و ژینگەیی.

ھەندێک پاڵنەر ھەن کە ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشییەکە زیاد دەکەن لەوانەش بەسەرھاتێکی ژیانی ناخۆش یان ھەڵە بەکارھێنانی دەرمان.

·        چارەسەرکردنی سکیتزۆفرێنیا 
سکیتزۆفرێنیا زۆرجار بە چارەسەری دەروونی (تێراپی) و دەرمان چارەسەر دەکرێت لەوانەش دەرمانەکانی دژ بە نەخۆشی دەروونی و چارەسەری تێراپی سلوکی مەعریفی.

نەخۆشانی سکیتزۆفرێنیا زۆرینەی کات یارمەتی دەدرێن لەلایان تیمی کۆمەڵگای دەروونی بۆ چارەسەر و پشتگیری.

زۆربەی نەخۆشان چارەسەر دەکرێن لەو نەخۆشییە بەڵام بە شێوەیێکی کاتی و ئەگەری گەڕانەوەی ھەیە.

پشتگیری و چارەسەر کاریگەری ئەم نەخۆشییە لەسەر ژیانی ڕۆژانە کەم دەکەنەوە.

·        ژیان لەگەڵ سکیتزۆفرێنیا 
ئەگەر سکیتزۆفرێنیا باش کۆنتڕۆل بکرێت ئەگەری گەڕانەوەی بەشێوەیێکی توند کەم دەبێتەوە 

لەوانەش:

ناسینەوەی نیشانە توندەکانی نەخۆشییەکە.

وەرگرتنی دەرمانەکان بەشێوەیێکی رێکوپێک.

ئاگادارکردنەوەی کەسان دەربارەی خودی نەخۆشییەکە.

زۆر گروپی خێرخوازی و پشتگیری ھەن کە ئامادەن یارمەتی و ئامۆژگاری دەربارەی سکیتزۆفرێنیا و ژیان لەگەڵ سکیتزۆفرێنیا بڵاو بکەن. 

زۆر لە نەخۆشەکەنی سکیتزۆفرێنیا پێیان خۆشە و حەزیان لێیە لەگەڵ کەسانی تری وەکو خۆیان گفتوگۆ بکەن کە لە دەستی ھەمان نەخۆشی دەناڵن.

·        نیشانەکانی سکیتزۆفرێنیا 
سکیتزۆفرێنیا بیرکردنەوە و ھەڵسوکەوت دەگۆڕێت.

سەرەتا بە شێوەیێکی سادە و لەسەرخۆ پێ دەگات. نیشانە سەرەتاییەکانی بە ئاسانی بە دیار ناکەون و ھەستی پێ ناکەیت چونکە نیشانە سەرەتاییەکەن لەتەمەنی ھەرزەکاری بە دیار دەکەون.

نیشانەکانی وەکو خۆ دوورکردنەوە و جیابوونەوە لە خەڵک و بێبەرپرسیاریێتی و تێکچونی کاتی خەوتن و ھەستان لە نیشانەکانی تەمەنی ھەرزەکاری دەچن بۆیێ جیاکردنەوەی ئاسان نییە.

نۆرەکانی سکیتزۆفرێنیا زۆربەی جار لەو کاتەدا دەبن کە نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە لوتکەدان و نۆرەکانی توندی و ئاستی جیا جیای ھەیە ئەمە پێی دەگوترێ سکیتزۆفرێنیای توند.

·        نیشانە ئەرێنییەکان و نەرێنییەکان 
نیشانە ئەرێنییەکان:

گۆڕانکاری لە ھەڵسوکەوت و بیر.

لەخشتەچوون و ھاتنەبەرچاووگوێ.

نیشانە نەرێنییەکان:

دوورکەوتنەوە لە کەسی دەوروبەر.

بایەخ نەدان بە بە ژیانی ڕۆژانە.

بێ ھەستی و بێ دەنگی.

ھاتنەبەرچاووگوێ 
ھاتنەبەرچاووگوێ واتا بینین و بیستن و بونکردن و تامکردن و ھەستکردن بەشتانێک کە بوونیان نییە لە راستی و بەتەنیا لە مێشک دان.

دیارترین ھاتنەبەرچاووگوێ بیستنی دەنگە.

ھاتنەبەرچاووگوێیەکان زۆر ڕاستەقیتە دیارن بۆ نەخۆشەکان ھەرچەندە خەڵکانی دەور و بەر ھەستی پێ ناکەن و نابینن و نای بیستن.

لە لێکۆڵینەوەکان و توێ توێ نەخشینی مێشک بۆ دکتۆر و زانایان وا دەرکەوتوە کە لەو کاتەی نەخۆشەکانی سکیتزۆفریێنیا گویێ یان لە دەنگە خەیالیەکان دەبێت کە بوونیان نییە لە ڕاستی بەشی ئاخاوتن و قسەکردنی مێشک گۆڕانکاری لێ دروست دەبێت. ئەمەش ئەوە دەگەیێنێت کە گوێ لێ بوون لەدەنگی خەیاڵی دەگەڕێتەوە بۆ ھەڵەکردنی مێشک و لێ تێکچونی مێشک ە شێواندنی لە نێوان بیرکردنەوەکانی کەسەکە و دەنگی راستی.

ھەندێک لە نەخۆشەکان ئەو دەنگانەی کە دەبیستن بە دەنگی خۆش و دۆستانە وەسفیات دەکەن بەڵام زۆربەی جار بە پێچەوانەیە و ئەو دەنگانەی دەبیسترێن بێ ڕێز و توڕە و ڕەخنەیین و نەخۆش بێزار دەکەن.

ئەو دەنگانەی نەخۆشەکان دەیان بیستن لەوانەیە وەسفی کارێک بکەن, باسی بیروبۆچوون و ھەڵسوکەوتی نەخۆشەکە بکەن, ئامۆژگاری بدەن یاخود ڕاستەوخۆ لەگەڵ نەخۆشەکە خۆی قسە بکەن.

·       لەخشتەچوون 
لەخشتەچوون واتا باوەڕ ھێنان بە بۆچوونی ھەڵە و نا ڕاستەقینە کە کار دەکاتە سەر ھەڵسوکەوتی نەخۆش. لەخشتەچوون لەوانەیە لەناکاو بەدەر بکەوێت یاخود بە مانگ و ساڵ گەشەسەندن بکات ئینجا بە دیار بکەوێت. 

ھەندێک کەس بیروبۆچونی لەخشتەچوو پەیدا دەکەن بۆ ئەوەی بتوانن وەسفی ھاتنەبرچاووکوێیەکانیان بکەن و لە خەڵکی گەینن بۆ نموونە ئەگەر کەسێکی نەخۆش گوێی لە دەنگێک بێت وەسفی چالاکییەکانی بکات ئەوا ئەو نەخۆشە لەخشتەدەچێت و وا دەزانێت کە کەسێک ئاکاداری ئەو و ھەڵسوکەوتەکانیتی.

ئەوانەی لەدەست لەخشتەچوونی بە ترس دەناڵن وا دەزانن و وا ھەست دەکەن کە کەسانێک دەسترێژیان لەسەر دەکەن و پەریشانیان دەکەن. وا ھەست دەکەن کە کەسانێک لە دوایان دەچن, کەسانێک چاودێرییان دەکەن و پلان لە دژ یان دادەنێن یان ژەھراوییان دەکەن, نەخۆشەکان زۆربەی جار وا دەزانن ئەو ھەموو شتە خەیاڵیانە لەلایان خزم و کەسوکارەکانیان دەکرێن.

ئەوانەی تووشی لەخشتەچوون دەبن واتا و مانای ژیان لەبەر چاویان دەگۆڕێ.

بڕوایان وایە کە کەسانێ لە ناو جەریدە یا تەلەفزیون یان کەسانی سەر جادە دەیانەوێ ئاگاداریان بکەنەوە و شتی شاردراوەیان پێ بڵێن.

·        بیروبۆچوونی شێواو 
نەخۆشەکان ناتوانن بە ئاسانی ئاگاداری بیروبۆچوون و گفتوگۆ کانیان بن.

داڵغە لێدەدەن و تەکیز ناکەن و ناتوانن بایەخ بە دەورو بەر بدەن. ناتوانن پەرتووک و ڕۆژنامە و گۆڤار بخوێنن و ناتوانن سەیری بەرنامە و فلیم و ڤیدیۆ بکەن.

نەخۆشەکان بیر و بۆچونەکانیان بە مژی وەسف دەکەن . فیکر و قسەکانیان تێک و پێک دەچن و ناتوانن بە جوانی و ڕوونی لەگەڵ خەڵک قسە بکەن و خەڵک بە ڕوونی لێیان ناگات.

·        گۆڕانکاری لە ھەڵسوکەوت و بیر 
ھەڵسەکەوتی کەسە نەخۆشەکە بێ سەروبەر و لە ناکاو دەبن.

ھەندێک لە نەخۆشان وا بیر دەکەنەوە و وا ھەست دەکەن کە کەسانێک کۆنتڕۆڵی بیر و مێشکیان دەکەن وا ھەست دەکەن کە بیروبۆچوونەکانیان ھی خۆیان نییە بەڵکو ھی کەسانی ترە و چاندراوە لە مێشکیان.

ھەستێکی تری نەخۆشانی سکیتزۆفرێنیا ئەوەیە کە کە بیر و فیکر و بۆچوونەکانیان لەبیر دەکەن وەک بڵێی کەسانێک ئەوە ھەموی لە سەر و مێشکیا دەردەھێنێت.

ھەندێکی تریش لە نەخۆش وا ھەست دەکەن و دەزانن کە لەشیان لەلایان خەڵکی ترەوە دەستی بەسەردا گیراوە و کۆنتڕۆڵ گراوە و ئەو خەڵکە لەش و جوڵەیان دەجوڵێنن و کۆنتڕۆڵی دەکەن.

·        نیشانە و سکاڵا نەرێنییەکانی سکیتزۆفرێنیا 
نیشانە نەرێنییەکانی سکیتزۆفرێنیا چەن ساڵانێک پێش نیشانە سەرەکییەکان بەدەردەکەون.

ئەو ساڵانە و ئەو ماوەیە پێی دەگوترێ سووری یاخود ماوەی دەستپێشخراو. ئەو نیشانە نەرێنییانە لە ماوەی دەستپێشخراو بەدەردەکەون سەرەتا سووکن دوای بەشێوەیێکی ھێواش گەشە دەکەن و تووند دەبن. 

نیشانەکان وا لە نەخۆشەکە دەکەن کە دوور بێت لە کۆمەڵگا و دەوروبەر, گرینگی ناداتە خۆی و خاوێنی خۆی.

زۆربەی جار نیشانەکانی سکیتزۆفرێنیا لەگەڵ نیشانەی نەخۆشی تر تێکەڵ دەبێت بۆییێ بە ئاسانی نا ناسرێتەوە.

·        نیشانە نەرێنییەکانی سکیتسۆفرێنیا بریتیین لە 
بایەخ نەدان بە ژیانی رۆژانە و نەمانی ھاندەر لە ژیان و نەمانی پەیوەندی لەگەڵ خۆشەویستان.

ئاگا نەمان لە دەوروبەر و مان لە ماڵەوە بۆ ماوەی دوور و درێژ,گۆڕانکاری لە کاتی ھەڵسان و خەوتن.

نەمانی حەز و ویست بۆ قسە کردن و گفتوگۆ کردن لەگەڵ خەڵک , وا ھەست دەکەن کە ھیچ نییە بییڵێن.

نیشانە نەرێنییەکانی سکیتزۆفرێنا کاریگەری دەکەنە سەر پەیوەندی نەخۆش لەگەڵ خەڵکی دەوروبەر و خەڵک وا دەزانن کە ئەوان بێڕێزی دەکەن.

·        پسیکۆز 
دکتۆران سکیتزۆفرێنیا بە جۆرێک لە جۆرەکانی پسیکۆزی دادەنێن.

یەکەم جار کە نیشانەکانی سکیتزۆفرێنیا بە شێوەیێکی توند لە کەسێک دەربکەوێت یەکێکە لە گرانترین و ناخۆشترین سات و تاقیکردنەوەی ژیان بۆ نەخۆش و کەسی دەورو بەری و زۆر زەحمەتە. چ نەخۆشبێ و چ کەسی دەوروبەری نازانن چ بگەن و کاردانەوەیان چۆن بێت. 

گۆڕانکاری زۆر لە نەخۆشەکە بەدەر دەکەوێت, تووڕە دەبن, سەرسورماو دەبن و گومان لە کەسانی دەوروبەریان دەکەن. وا ھەست دەکەن کە پێویستیان بە ھاوکاری و دکتۆر نییە.

·        ڕێگری کردن لەم نەخۆشییە 
خۆ دوور ڕاگرتن لە بەکارھێنانی مادە ھۆشبەرەکان.

تێکەڵبوون لەگەڵ خەلک و قسە کردت لەگەڵیان.

خۆ دوور ڕاگرتن لە مانەوە بە تەنیا بۆ ماوەی درێژ.

سەرچاوە 
https://www.nhs.uk/conditions/schizophrenia/