شەڕی سێتێپۆزی
شەڕی سێتێپۆزی لە نیوەی یەکەمی ساڵی ١٢٦٣ لە دوورگەی سێتێپۆزی یۆنانی (ناوی سەدەی ناوەڕاستی ئیتاڵی بۆ سپێتسێس ) لە نێوان بەلەمێکی جێنۆڤی – بیزەنتین و بەلەمێکی بچووکتری ڤێنیزایی ئەنجامدرا.

جێنەوا و بیزەنتینەکان لە ساڵی ١٢٦١ەوە لە پەیمانی نیمفایۆمەوە هاوپەیمان بوون لە دژی ڤێنیز، لە کاتێکدا جێنەوا بە تایبەتی لە ساڵی ١٢٥٦ەوە سەرقاڵی شەڕی سانت ساباس بوو لە دژی ڤێنیز. لە ساڵی ١٢٦٣دا، بەلەمێکی جەنەوا کە ٤٨ کەشتی پێکهاتبوو، کە بەرەو قەڵای بیزەنتین لە مۆنێمڤاسیا دەڕۆیشتن، ڕووبەڕووی بەلەمێکی ڤێنیزایی بووەوە کە ٣٢ کەشتی تێدابوو. جەنەواییەکان بڕیاری هێرشکردنیان دا، بەڵام لە چوار دەریاوانەکەی بەلەمی جەنەوا و ١٤ کەشتییەکەی تەنیا دوو دەریاوان بەشدارییان کرد و بە ئاسانی لەلایەن ڤێنیزییەکانەوە شکستیان هێنا و چوار کەشتییان گرت و زیانێکی بەرچاویان لێکەوتەوە.

سەرکەوتنی ڤێنیز و نیشاندانی دوودڵی جەنەوییەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیان لە شەڕدا کاردانەوەی سیاسی بەرچاوی هەبوو، چونکە بیزەنتینەکان دەستیان کرد بە دوورکەوتنەوە لە هاوپەیمانی خۆیان لەگەڵ جێنەوا و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ڤێنیز گەڕاندەوە، لە ساڵی ١٢٦٨دا پەیمانێکی پێنج ساڵەی نادەستدرێژیکردنیان ئەنجامدا. دوای سێتێپۆزی، جەنەواییەکان خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هێزی دەریایی ڤێنیز بەدوور گرت، لەبری ئەوە سەرنجیان لەسەر هەڵکوتانە سەر بازرگانییەکان بوو. ئەمەش نەبووە هۆی ئەوەی ڕێگری لە شکستێکی دیکە و هێندەی تر یەکلایەنەتر و تەواو لە شەڕی تراپانی لە ساڵی ١٢٦٦دا بکات.

باکگراوند 
کاتێک مایکل هەشتەم پاڵیۆلۆگۆس ( r. 1259-1282 ) بوو بە فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتی یۆنانی بیزەنتین لە نیکا, دەستی کرد بە بەدیهێنانی تەماحی نیقا بۆ وەرگرتنەوەی قوستەنتینیە کە پایتەختی پێشووی ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین بوو کە لە جەنگی خاچپەرستی چوارەم لە ساڵی 1204ەوە بووەتە شوێنی ئیمپراتۆریەتی لاتینی ڕکابەر . تا ئەم کاتە، ئیمپراتۆریەتی لاتین پاشماوەیەکی لاوازی خودی پێشووی خۆی بوو، بەڵام لەلایەن هێزی دەریایی کۆماری ڤێنیزەوە پشتگیری دەکرا، کە بەشداری کرد لە شکستی دوو هەوڵی گەورەی نیقا بۆ گرتنی شارەکە لە ساڵانی ١٢٣٥ و ١٢٦٠ .  ئەم شکستەی دوایی بە تایبەتی پێویستی بەرەنگاربوونەوەی بەلەمەکانی ڤێنیز بۆ پاڵیۆلۆگۆس دەرخست. تەنها یەک دەوڵەت خاوەنی ئەو توانایە بوو: کۆماری جێنەوا . 

ڕکابەری سەرەکی بازرگانی ڤێنیز، جێنەوا، لە ساڵی ١٢٥٦ەوە لە شەڕی سانت ساباس دژی ڤێنیزدا تێکەڵ بوو و دوای ئەوەی پێچەوانەیەک لە ململانێکاندا تووشی بوو، شارەکە ڕووبەڕووی ئاسۆی ئەوە بووەوە کە بە تەواوی لە بازرگانییە قازانجبەخشەکانی لێڤانتین ببڕدرێت. بە دوای ڕێگەیەکی دەربازبوون، هەروەها کودەتایەکی دیپلۆماسی کە پێگەی ناوخۆیی خۆی لە دژی ئاغاکانی جێنەوا بەهێزتر بکات، کاپتنی خۆسەپێنەری گەل ، گولیلمۆ بۆکانێگرا ، باڵیۆزخانەیەکی ڕەوانەی پالایلۆگۆس کرد و هاوپەیمانییەکی پێشکەش کرد. پەیماننامەی Nymphaeum کە لە ١٣ی ئازاری ١٢٦١ واژۆ کرا، جێنەوای ناچار کرد کە بەلەمێکی ٥٠ کەشتی دابین بکات، لەگەڵ خەرجییەکانیان لەلایەن ئیمپراتۆرەوە خەرج کرا، بەڵام لە بەرامبەردا مەرجی بازرگانی زۆر بەسوودیان دەستەبەر کرد؛ دوای چاکبوونەوەی سەرکەوتووانەی قوستەنتینیە، جەنەوییەکان وەستان بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاریگەر میراتگرن و تەنانەت فراوانترکردنی ئەو پێگە ئیمتیازییەی کە ڤێنیزییەکان لە ئیمپراتۆریەتی لاتیندا هەیانبوو.  

لەم ڕووداوەدا، قوستەنتینیە لەلایەن ژەنەڕاڵ ئەلێکسیۆس ستراتێگۆپۆلۆسی نیکایەوە وەرگیرایەوە ، کە بەزەحمەت دوو هەفتە دوای واژۆکردنی پەیماننامەکە، بەبێ ئەوەی پێویستی بە هاوکاری دەریایی جێنەوا هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، مایکل هەشتەم بە وردی مەرجەکانی پەیمانی نیمفیۆمی ڕەچاو کرد، چونکە هێزی دەریایی جێنۆوا هێشتا پێویست بوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشی بەرپەرچدانەوەی ڤێنیزایی ئەگەری لە کاتێکدا کە بەلەمێکی ڕەسەنی بیزەنتین هێواش هێواش دامەزراوە.  بە یارمەتییەکانی ئیمپراتۆر، جەنەواییەکان توانیان هێزی بەلەمەکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد بکەن.  بۆ ماوەی ساڵێک دوای کۆنترۆڵکردنەوەی قوستەنتینیە، هەردوو ڤێنیز و جێنەوا لە دەریای ئیجەدا بە پاسیڤ مانەوە : ڤێنیز دوودڵ بوو لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو بەلەمانەی کە لە ڕووی ژمارەییەوە زۆر باڵاتر بوون کە جێنەوا ڕەوانەی ناوچەکەی کردبوو، و چاوەڕێی پێشهاتە سیاسییەکانی ئیتاڵیا بوو، لە کاتێکدا جێنەوا بەدەست گێژاوی ناوخۆییەوە دەناڵاند لەگەڵ ڕووخاندنی بۆکانێگرا و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن سەرکردایەتییەکی بەکۆمەڵەوە کە نوێنەرایەتی ماڵە ئاغاکانی شارەکە دەکات. 

لە هاوینی ساڵی ١٢٦٢دا، ڤێنیزییەکان فەرمانی بە بەلەمێکی ٣٧ گالی لە ژێر دەستی جاکۆپۆ دۆلفین دا بۆ ناو دەریای ئیجە، کە لە سالۆنیکا لەگەڵ بەلەمی ٦٠ کەشتیی جێنەوا لە ژێر دەستی ئۆتۆن ڤێنتۆ کۆبووەوە. جەنەواییەکان ڕەتیانکردەوە بەشداری بکەن، بەڵام توانیان ڕێگری لە هەوڵەکانی ڤێنیز بکەن بۆ گەمارۆدانیان لە بەندەردا.   هێرشێکی چەتەی دەریایی لەلایەن ئاغاکانی لۆمباردی نیگرۆپۆنتەوە کە هاوپەیمانی ڤێنیز بوون، بۆ ناو دەریای مەرمارا لەلایەن فەوجێکی بیزەنتین-جینۆییەوە ڕووبەڕووی بووەوە و شکستی هێنا.   لەم نێوەندەدا، شەڕ و پێکدادان لە مۆریا (نیمچە دوورگەی پێلۆپۆنێس ) سەریهەڵدا، کە مایکل هەشتەم هێزێکی گەشتیاری (لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٢٦٢ یان سەرەتای ساڵی ١٢٦٣) دژی میرنشینی ئەخیا ڕەوانە کرد. سەرەڕای سەرکەوتنە سەرەتاییەکان، هەوڵەکانی بیزەنتین بۆ داگیرکردنی تەواوی میرنشینەکە لە پرینیتزا و ماکریپلاگی بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە شکستیان هێنا.

جەنگ 
ماوەیەک لە سەرەتای ساڵی ١٢٦٣، بەلەمێکی جەنەوای کە ٣٨ گالی و ١٠ سایت پێکهاتبوو،  نزیکەی ٦٠٠٠ پیاویان تێدابوو و چوار دەریاوان فەرماندەیییان دەکرد، بە کەشتی بەرەو قەڵای بیزەنتین و بنکەی دەریایی مۆنێمڤاسیا لە باشووری ڕۆژهەڵاتی مۆریا دەڕۆیشتن .    لە دوورگەی سێتێپۆزی ( Spetses ) ڕووبەڕووی بەلەمێکی ڤێنیزایی بووەوە کە ٣٢ گەلەری پێکهاتبوو، لە ژێر دەستی گویبێرتۆ داندۆلۆ، کە بەرەو باکوور بەرەو نیگرۆپۆنتە بە کەشتی دەڕۆیشت.   

وردەکارییەکانی دەستگیراندارییەکە زۆر ڕوون نییە. بەپێی ئانالێس ئیانوێنسێسەکانی جێنەوا، کاتێک ئاماژەی هێرشکردنە سەر درا، تەنها چواردە کەشتی جەنەوی لە ژێر دەستی دوو لە دەریاوانەکان، پیترۆ ئەڤۆڤۆکاتۆ و لانفرانکۆ سپینۆلا، پێشڕەوییان کرد، لەکاتێکدا ئەوانی دیکە وەستانەوە و دواتر لەناکاو هەڵهاتن.   بەڵام مێژوونووسی ڤێنیزایی مارتینۆ دا کەناڵ تۆماری کردووە کە کەشتییە ڤێنیزییەکان یەکەمجار هێرشیان کردووە، لە کاتێکدا جێنەواییەکان بە چوار ڕیز جێگیرکراون کە هەریەکەیان دە کەشتییان هەبووە.   بەپێی زانیارییەکانی کەناڵ، ڤێنیزییەکان سواری دوو لە کەشتییە ئاڵاییەکانی جێنەوا بوون و، کاتێک دەستیان بەسەردا گرت و ئاڵاکانیان بڕییەوە، دوو دەریاوانەکەی دیکە وەرگەڕان و هەڵهاتن.  شەڕەکە بە سەرکەوتنێکی ڕوونی ڤێنیز کۆتایی هات: بەلەمەکانی جەنەوا پیاوی زۆری لەدەستدا، لەنێویاندا ئەڤۆکاتۆ و ڤێنیزییەکان چوار کەشتیی جێنەوایان گرت، لەنێویاندا کەشتییە ئاڵاکانی ئەو دوو دەریاوانە.    کەناڵ قوربانییەکانی جەنەوای خستەڕوو - "ڕەنگە بە زیادەڕەوی" بەپێی مێژوونووس دێنۆ گیاناکۆپلۆس - هەزار پیاو (600 کوژراو یان بریندار و 400 گیراو)، بە بەراورد بە 20 کوژراو و 400 بریندار لە لایەنی ڤێنیز.  

بەپێی ئانالێس یانونێنسێس ، دوودڵی بەلەمەکانی جێنەوا لە بەشداریکردن لەوانەیە بەهۆی ئەو ڕاستییەوە بووبێت کە ڤێنیزییەکان وەک خاچپەرستان ئیدیعای بەرگریان دەکرد.  لە لایەکی دیکەوە، هێزی دەریایی جێنەوا بە گشتی نەیتوانی بە شێوەیەکی کاریگەر ڕووبەڕووی هاوتا ڤێنیزەکەی ببێتەوە بە درێژایی شەڕەکە؛ زۆرجار، بەپێی مێژوونووسی دەریایی جۆن دۆتسۆن، "بەهۆی فەرماندەیی دابەشبوو یان بێکاریگەر"،  کە ئەمەش لە سێتێپۆزیدا بەڵگەی لەسەر بوو.  مێژوونووسان فرێدریک لەین و دێنۆ جیاناکۆپلۆس دوودڵی فەرماندەکانی جێنەوا بۆ مەترسی کەشتییەکانیان ڕوون دەکەنەوە و ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمانە خاوەندارێتی بەڵێندەرە تایبەتەکان بوون، بەزۆری بازرگانانی ئاغای دەوڵەمەند کە شارەکەیان بەڕێوەدەبرد و بەمجۆرە سەروەت و سامانی بەنرخیان پێکدەهێنا کە دەریاوانەکان بەرپرسیار بوون.

پرسیارەکانی کرۆنۆلۆژی و وردەکارییەکان 
مێژوونووسی ڤێنیزایی سەدەی ١٤ ئەندریا داندۆلۆ شەڕەکەی لە کۆتایی ساڵی دەیەمی حوکمڕانی دۆگێ ڕێنیێرۆ زینۆ دانا، واتە یان لە کۆتایی ساڵی ١٢٦٢ یان ژانویەی ١٢٦٣، لە کاتێکدا ئانالێس یانوێنسەکان بە سادەیی لە ژێر ساڵی ١٢٦٣دا تۆماری دەکەن. مێژوونووسانی مۆدێرن بەگشتی شەڕەکە لە بەهاری ساڵی ١٢٦٣ دادەنێن:  جۆرج کارۆی سەدەی ناوەڕاست لە دوایین جاردا لە مانگی ئازاردا شەڕەکەی داناوە،  لە کاتێکدا مێژوونووسی دەریایی کامیلۆ مانفرۆنی پێشنیاری کردووە کە مانگی ئایاری وەک ئەگەری زۆرترین کات بێت.  گیاناکۆپلۆس کە تا ڕادەیەکی زۆر بەدوای مانفرۆنیدا هات، شەڕەکەی لە ماوەی ئایار-تەمموزی 

ئانالێس ئیانوێنسەکان ڕاستەوخۆ دوای بەلەمکردن، لە ٢٨ی ئایاری ١٢٦٣، بەلەمێکی ٢٥ گالی و شەش کەشتی دیکە باس لە شەڕەکە دەکەن بۆ بەهێزکردنی بەلەمەکانیان کە لە دەریای ئیجەدا کاردەکەن، لە ژێر دەستی دەریاوانەکانی پیترینۆ گریمالدی و پێسێتۆ مالۆن، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەوان بەشداربوون لە... جەنگەکە.   بەڵام ئەلبێرت فایلەری بیزەنتین پێی وایە کە ئەم بەلەمە ڕەنگە پێش ئەوەی هەواڵی سێتێپۆزی بگاتە جێنەوا بە کەشتی ڕۆیشتبێت، و بەشداری هیچ شەڕێکی نەکردبێت  لە کاتێکدا میشێل بالاردی سەدەی ناوەڕاست پێشنیاری ئەوە دەکات کە ڕەنگە ئەو بەلەمەی کە لە سێتێپۆزی شکستی هێنابێت بە کەشتیدا بووبێت بۆ مۆنێمڤاسیا بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەو بەلەمە نوێیەدا یەکبگرن کە لە جێنەواوە دێن.  لە کاتێکدا کە بەلەمەکە بە کەشتی بەرەو مۆنێمڤاسیا "بە فەرمانی ئیمپراتۆر" بە گوێرەی ئانالێس ڕۆیشت،  پەیوەندی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ئۆپەراسیۆنەکانی بیزەنتین لە مۆریا، وەک هاتنی سەربازانی بیزەنتین بۆ مۆنێمڤاسیا کە لە نامەیەکی پاپا ئۆربان چوارەمدا باسکراوە، ئەوەیە گوماندار. 

جگە لەوەش ناسنامەی وردی ئەو دوو دەریاوانە نادیارە کە خەریکی شەڕ نەبوون. کەناڵ ڕاپۆرت دەکات کە یەکێکیان یۆنانی بووە  و لە سەرچاوەکاندا باس لە بوونی کەشتییە بیزەنتینییەکان لە بەلەمەکانی جێنەوادا کراوە. بەڵام تاکە فەرماندەی بەلەمی بیزەنتین کە لەم ماوەیەدا بە ناوی ئیسپاتی کرابوو، ئەلێکسیۆس دوکاس فیلانترۆپینۆس, لە دوورگەکانی ئیجە چالاک بوو، نەک بەدرێژایی کەناراوەکانی ویشکانی یۆنان.

کاردانەوەکانی 

هەرچەندە زۆربەی بەلەمەکانی جەنەوا لە شەڕەکەدا ڕزگاریان بوو، و لە دوای ئەوە توانیان چوار کەشتی بارهەڵگری تاریدی ڤێنیزایی بگرن کە پڕ بوون لە پێداویستییەکان کە بەرەو نیگرۆپۆنتە دەڕۆیشتن،   جێنەواییەکان دادگایەکی لێکۆڵینەوەیان لەسەر شەڕەکە دامەزراند، و ئەوانەی ڕزگاریان بوو ئیدانەیان کرد دەریاوانەکان، ئەندامانی ئەنجومەن و فڕۆکەوانەکان "لەبەر زیادەڕەویەکانیان ... و خراپەکاری لە ناوچەکانی ڕۆمانیا [واتە ڕۆژهەڵاتی بیزەنتین]". هیچ وردەکارییەکی زیاتر لە کتێبی ئانالێسدا نەخراوەتەڕوو بەڵام وەک گیاناکۆپلۆس تێبینی دەکات، "هەرچەندە ئاماژەیەکی بەرچاوە بۆ تاوانباری کە دەتوانرێت ئەم جۆرە زاراوانە لەلایەن مێژووی کەم تا زۆر فەرمی [کۆماری جێنەوا]ەوە بەکاربهێنرێت".  

دواتر جەنەواییەکان خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەلەمی شەڕی ڤێنیز بەدوور گرت و بەشدارییان لە هەڵمەتی بازرگانی کرد بۆ سەر کاروانە بازرگانییەکانی ڤێنیز، سەرکەوتنێکی بەرچاویان لە ساڵی ١٢٦٤ لە شەڕی ساسێنۆ بەدەستهێنا.   لە ساڵی 1266 بەلەمی سەرەکی جەنەوا کە 27 گەلەری پێکهاتبوو شکستی هێنا و بە تەواوی لەلایەن ڤێنیزییەکانەوە لە شەڕی تراپانیدا گیرا .   شەڕی نێوان ئەو دوو زلهێزە تا ساڵی ١٢٧٠ بەردەوام بوو، کاتێک شا لویسی نۆیەمی فەرەنسا هەردووکیان ناچار کرد پەیماننامەی کرێمۆنا واژۆ بکەن.  

جگە لە لەدەستدانی ژیان و کەشتییەکان، کاریگەرییە درێژخایەنەکانی شکستەکە لە سێتێپۆزی سیاسی بوون: مایکل هەشتەم دەستی کرد بە پێداچوونەوە بە هاوپەیمانییەکە لەگەڵ جێنەوا، کە زۆر تێچووی زۆری هەبوو بەڵام تا ئێستا لە بەرامبەردا شتێکی کەمی هێنابووە ئاراوە.   ئیمپراتۆر پێشتر نیشانەکانی بێ تاقەتی لەگەڵ هاوپەیمانەکانیدا نیشان دابوو،  بەڵام ئێستا بێزاری خۆی ئاشکرا کرد: هەر زوو دوای شەڕەکە مایکل هەشتەم شەست کەشتی جینۆی لە خزمەتەکەی دوورخستەوە و بە گوێرەی کەناڵ، بە توندی جل و بەرگی  جەنەوای دابەزاند لە قوستەنتینیە. هەر زوو ڕێگەی بە کەشتییەکانی جێنەوا درا بگەڕێنەوە بۆ خزمەتگوزاری ئیمپریال، بەڵام مایکل هەشتەم دەستی کرد بە دواخستنی پارەدان بۆ تیمەکانیان.  درزەکەی بیزەنتین و جینۆس لە ساڵی ١٢٦٤دا گەیشتە لوتکە، کاتێک پۆدێستای جینۆس بەشدار بوو لە پیلانێکدا بۆ تەسلیمکردنی قوستەنتینیە بە مانفرێدی سیسیلیا ، دواتر ئیمپراتۆر جەنەواییەکانی لە شارەکە دەرکرد.  

مایکل هەشتەم لە ١٨ی حوزەیرانی ١٢٦٥دا پەیماننامەیەکی لەگەڵ ڤێنیزییەکان واژۆ کرد، بەڵام لەلایەن دۆج زینۆوە پەسەند نەکرا. لە بەرامبەر هەڕەشەکانی چارڵزی ئەنجو لە دوای ساڵی ١٢٦٦، مایکل هەشتەم ناچار بوو هاوپەیمانی خۆی لەگەڵ جێنەوا نوێ بکاتەوە، بەڵام هەروەها ئیرادەی خۆی لەگەڵ ڤێنیز پاراست و لە حوزەیرانی ١٢٦٨دا پەیمانێکی پێنج ساڵەی نادەستدرێژیی واژۆ کرد

سەرچاوەکان

سەرچاوەکان 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن

13th century in the Byzantine Empire
Byzantine Empire
Decades in the Byzantine Empire
Byzantine Empire
Byzantine Empire