گورجستان
گورجستان یان جۆرجیا (بە گورجی: საქართველო) وڵاتێکە لە ناوچەی قەوقاز، لە  ئاسیا. لە ڕۆژئاواوە بە دەریای ڕەش و لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتەوە بە ڕووسیا و لە باشووری ڕۆژئاواوە تورکیا و لە باشوورەوە ئەرمینیا و لە باشووری ڕۆژهەڵاتەوە بە ئازەربایجان سنووردارە. بە گشتی وڵاتانی جیھان ئەم وڵاتە بە جۆرجیا دەناسن بەڵام لە ئێران و وڵاتە تورک ڕەگەزەکان بە گورجستان ناوی دەھێنرێت. ھاوڵاتیانی گورجستان بە وڵاتەکەی خۆیان دەلێن ساکارتوێلۆ و خۆیشیان بە کارتوێلێبی ناوزەد دەکەن، بە زمانەکەشیان دەڵێن کارتوولی. ڕووبەری وڵاتەکە ٦٩،٧٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. ژمارەی دانیشتوانی جۆرجیا ٣.٩ ملیۆن کەسە. تبلیس پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتەکەیە.

لە سەردەمی کلاسیکدا چەندین شانشینی سەربەخۆ لە ناوچەی ئێستای جۆرجیا دامەزران، وەک کۆلچیس و ئیبێریا. لە سەرەتای سەدەی چوارەمدا، جۆرجییەکان بە فەرمی ئایینی مەسیحییان وەرگرت، ئەمەش جگە لەوەی کە مەسیحیەت تێکەڵی ڕۆحی سیاسەتی ئەو وڵاتە بوو. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ، شانشینی یەکگرتووی جۆرجیا سەریهەڵدا و گەیشتە سەردەمی زێڕینی خۆی، ئەمەش بە تایبەت لە سەردەمی شا دەیڤیدی چوارەم و شاژن تامار لە سەدەی ١٢ و سەرەتای سەدەی ١٣. دواتر شانشینی پاشەکشەی کرد و لە کۆتاییدا لە ژێر هەژموونی زلهێزە ناوچەییە جیاوازەکاندا هەڵوەشایەوە، لەوانە مەغۆلەکان و تورکەکان و خانەدانییە جیاوازەکانی فارس. لە ساڵی ١٧٨٣ یەکێک لە شانشینیەکانی جۆرجیا لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا هاوپەیمانییەکی کرد، کە بە درێژایی سەدەی نۆزدەهەم بە شێوەیەکی پارچە پارچە خاکی جۆرجیا مۆدێرنەکەی گرتەوە.

دوای شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧، جۆرجیا وەک کۆمارێکی سەربەخۆ لە ژێر پاراستنی ئەڵمانیادا درووست بوو. دوای جەنگی جیهانی یەکەم، جۆرجیا لە ساڵی ١٩٢٢ لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت داگیرکرا و لکێندرا و بووە یەکێک لە کۆمارە پێکهێنەرەکانی سۆڤیەت. لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بزووتنەوەیەکی سەربەخۆیی سەریهەڵدا و بە خێرایی گەشەی کرد، ئەمەش لە نیسانی ١٩٩١ بووە هۆی جیابوونەوەی جۆرجیا لە یەکێتیی سۆڤیەت. دوابەدوای ئەوە، جۆرجیا لە دوای سۆڤیەت تووشی قەیرانی ئابووری، ناسەقامگیری سیاسی ، ململانێی نەتەوەیی و شەڕی جیابوونەوە بوو لە ئەبخازیا و ئۆسێتیای باشوور. دوای شۆڕشی گوڵ لە ساڵی ٢٠٠٣، جۆرجیا بە توندی سیاسەتێکی دەرەوەی لایەنگری ڕۆژئاوای پەیڕەو کرد؛ زنجیرەیەک چاکسازی دیموکراسی و ئابووری بە ئامانجی یەکگرتن لە یەکێتیی ئەورووپا و ناتۆدا هێنایە ئاراوە. هەر زوو ئاراستەی ڕۆژئاوایی وڵاتەکە بووە هۆی خراپبوونی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕووسیا، کە لە شەڕی ڕووسیا و جۆرجیا لە ساڵی ٢٠٠٨دا گەیشتە لوتکە و داگیرکردنی بەشێک لە جۆرجیا لەلایەن ڕووسیاوە چەسپاند.

گورجستان وڵاتێکی دیموکراسیی نوێنەرایەتییە کە وەک کۆمارییەکی پەرلەمانی یەکگرتوو بەڕێوەدەبرێت.  وڵاتێکی گەشەسەندووە و ڕێژەی گەشەپێدانی مرۆیی زۆر بەرزە . چاکسازییە ئابوورییەکان لە دوای سەربەخۆییەوە بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئازادی ئابووری و هەروەها کەمبوونەوەی پێوەرەکانی گەندەڵی و هەژاری و بێکاری . یەکێک بوو لە یەکەم وڵاتەکانی جیهان کە حەشیشی بە یاسایی کرد ، بووە تاکە دەوڵەتی پێشووی سۆسیالیستی کە ئەو کارەی کردووە. وڵاتەکە ئەندامی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانە، وەک ئەنجوومەنی ئەوروپا ، OSCE  Eurocontrol ،EBRD ،BSEC ،GUAM ،ADB، ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی، و کۆمەڵگەی وزەیە.

مێژوو 
لە ساڵی ١٨١٢ دا بەپێی ڕێکەوتنی «گوڵستان» ڕۆژھەڵاتی گورجستان (کاخێتی و کارتلی) لە ئێران جیاکرایەوە و خرایە سەر ڕووسیای قەیسەری. لەو کاتەشەوە تا ساڵی ١٩١٧ واتە شۆڕشی تشرینی یەکەم وەک بەشێک لە ڕووسیا مایەوە. لە سەردەمی سۆڤیەت دا یەکێک بوو لە کۆمارەکانی ئەو یەکێتییە. جۆزیڤ ستالین سەرۆکی پێشووی سۆڤیەت بە ڕەچەڵەک گورجی بوو. پاش ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ئەم کۆمارەش وەکوو کۆمارەکانی دیکەی ئەو یەکێتییە لە ساڵی ١٩٩١دا سەربەخۆیی ڕاگەیاند. کۆماری گورجستان کۆمارێکی دیموکراتی وعەلمانییە.

لەم کۆمارەدا دوو ھەرێمی ئۆتۆنۆم بە ناوەکانی ئۆسیتیای باشوور و ئابخازیا ھەن کە دەکەونە سنوورەکانی باکوور و نزیک ڕووسیان. لە ساڵی ١٩٩١ەوە تا ئێستا پێگەی ئەم دوھەرێمە بوونەتە جێی ناکۆکی ڕووسیا و گورجستان. لە ساڵی ٢٠٠٨دا لە دوای جەنگی ڕووسیا و گورجستان، ئەو دوو ھەرێمە بە پشتیوانی ڕووسیا سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند بەڵام لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ھێشتا دانیان پێدا نەنراوە.
ئێدوارد شواردنادزە وەزیری دەرەوەی پێشوی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١دا بووە یەکەم سەرکۆماری گورجستان. شواردنادزە پەیوەندیێکی پتەوی لەگەڵ ڕووسیا ھەبو، بەو ھۆیە و ھەروەھا لەبەر لاوازی وڵاتەکەی، ڕازی بوو کە دەست لە کاروباری ناوخۆیی ھەر دوو ھەرێمی ئۆسیتیای باشوور و ئابخازیا وەر نەدات و ڕێگە بدات ھێزەکانی ڕووسیا لەو ھەرێمانە جێگیر بکرێن. بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٣ بەھۆی شورشە پرتەقاڵییەکەی ساکاشیفیلییەوە کە ئەمریکا پشتگیری لێدەکرت، کۆتایی بە حکوومەتی سەر بە ڕووسیای شواردنادزە ھات و میخاییل ساکاشفیلی بوو بە سەرکۆمار. لەوەبەدواوە دیپلۆماسی و پەیوەندییەکانی دەرەوەی گورجستان گۆڕا و ئەو وڵاتە دورکەوتنەوە لە ڕووسیا و خۆنزیک کردنەوەی لە ڕۆژاواو ئەمریکا کردە بنەمایەکی سیاسەتی دەرەوەی خۆی. گورجستان بەنیازە ببێتە ئەندامی یەکێتی ئەورپا و ڕێکخراوی ناتۆ، ئەمەش ناکۆکییەکانی ئەو وڵاتە و ڕووسیای قوڵتر کردووەتەوە.

ھەرێمی ئۆتۆنۆمی ئوستیای باشوور بەپاڵپشتی ڕووسیا، سەربەخۆیی ڕاگەیاند و لە ھاوینی ٢٠٠٨دا ھاوکات لەگەڵ دەستپێکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیکی پەکیندا سوپای گورجستان بە مەبەستی گەڕاندنەوەی ئۆستیای باشوور ھێرشی کردە سەر ئەو ھەرێمە، بەڵام کاردانەوەی توندی سەربازیی ڕووسیای لێکەوتەوە و گورجستان ناچارکرا ھێزەکانی لەئۆستیا بکشێنێتەوە. بەناوبژیوانی فەرەنسا و بە ھەوڵە نێودەوڵەتییەکان، دوای چەنین ڕۆژ شەڕ، ھەردوو لا ڕازی بوون لەسەر ڕاگەیاندنی ئاگربەست. چاودێران پێیانوایە ساکاشڤیلی بە خوێندنەوە و لێکدانەوەیەکی ھەڵە سەبارەت بە پشتگیری ئامریکا بۆ وڵاتەکەی، دەستی بەشەڕ کرد.

جوگرافیا 

لە باکوورەوە ڕووسیا ھاوسنوری ئەو وڵاتەیە و لە باشوورەوە ئەرمەنستان و لە ڕۆژھەڵاتەوە ئازەربایجان داروسێی ئەو وڵاتەن و لە ڕۆژاواشەوە دەچێتە سەر دەریای ڕەش. گورجستان لە باشووری ڕۆژاواوە، سنووری ھاوبەشی لەگەڵ تورکیادا ھەیە.
دوو لەسەر سێی ڕووبەری خاکی ئەو وڵاتە لە ناوچە شاخاوی و کوێستانییەکان پێکھاتوەو ڕێژەی بارانبارینیشی زۆرە. لە ئاوی ڕووبارەکان بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا و ئاودێری کردنی کێڵگە و باخەکان سود وەردەگیرێ.
لە ڕابردودا ئەم وڵاتە لە دوبەش پێک ھاتبو: بەشی ڕۆژھەڵات کە بە ئیبریا ناسرا بوو لەگەڵ بەشی ڕۆژاوا کە بە ئیگرێسیا ناوزەد کرابوو.

بەشی ئیبریا لە کۆندا بەشێک بووە لە ئێران، بەڵام ئیگرێسیا لە نێوان ئێران و بیزەنت دەستاودەست کراوە.

ئابووری 

توێژەرە شوێنەوارناسەکان دەریدەخەن کە گورجستان لە کۆنەوە بەشدار بووە لە بازرگانیکردن لەگەڵ زۆرێک لە خاک و ئیمپراتۆریەتەکان، ئەمەش بەهۆی هەڵکەوتەی لەسەر دەریای ڕەش و دواتر لەسەر ڕێگای ئاوریشمی مێژوویی بووە. لە چیای قەوقاز زێڕ و زیو و مس و ئاسن دەرهێنراون. دروستکردنی شەرابی جۆرجی نەریتێکی زۆر کۆن و لقێکی سەرەکی ئابووری وڵاتەکەیە. وڵاتەکە سەرچاوەیەکی زۆری کارەبای ئاوی هەیە.  بە درێژایی مێژووی مۆدێرن لە جۆرجیا ئەوا کشتوکاڵ و گەشتیاری هۆکاری سەرەکی بوون لە گەشەسەندنی ئابووری وڵاتەکە، هەموو ئەوانەش بەهۆی کەشوهەوا و تۆپۆگرافیای وڵاتەکەوەیە.

بۆ زۆربەی کاتەکانی سەدەی بیستەم، ئابووری جۆرجیا لە چوارچێوەی مۆدێلی سۆڤیەت بوو بۆ ئابووری فەرماندەیی. لە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ەوە، جۆرجیا دەستی بە چاکسازییەکی گەورەی پێکهاتەیی کرد کە بۆ گواستنەوە بۆ ئابوورییەکی بازاڕی ئازاد. ئەمەش وەک هەموو دەوڵەتەکانی دیکەی دوای سۆڤیەت، جۆرجیا ڕووبەڕووی داڕمانی ئابووری سەخت بوویەوە. شەڕی ناوخۆ و ململانێ سەربازییەکان لە باشووری ئۆسێتیا و ئەبخازیا قەیرانەکەی زیاتر کرد. بەرهەمی کشتوکاڵ و پیشەسازی کەم بووەوە. تا ساڵی ١٩٩٤ بەرهەمی ناوخۆیی بچووک بووەوە بۆ چارەکێک بە بەرهەمی ساڵی ١٩٨٩.

لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمەوە پێشهاتە ئەرێنییە دیارەکان لە ئابووری جۆرجیادا بە دەرکەوتن. لە ٢٠٠٧دا ڕێژەی گەشەی ڕاستەقینەی بەرهەمی ناوخۆیی جۆرجیا گەیشتە ١٢٪ ئەمەش وایکردووە جۆرجیا ببێتە یەکێک لە خێراترین ئابوورییەکانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات. جۆرجیا زیاتر تێکەڵ بە تۆڕی بازرگانی جیهانی بووە: هاوردە و هەناردەی ساڵی ٢٠١٥ گەیشتە ٥٠% و ٢١%ی بەرهەمی ناوخۆیی پێکدەهێنا.  هاوردەی سەرەکی جۆرجیا بریتین لە ئۆتۆمبێل، کانزا، سووتەمەنی بەردینی و کەلوپەلی کشتوکاڵی. هەناردەکردنی سەرەکی بریتییە لە کانزا، فێرۆ-ئالۆوی، ئۆتۆمبێل، شەراب، ئاوی کانزایی.   بانکی نێودەوڵەتی ناوی جۆرجیای بە "چاکسازیکاری ئابووری ژمارە یەک لە جیهاندا" ناوبرد، چونکە لە ماوەی ساڵێکدا لە پلەی ١١٢ بۆ ١٨ باشتر بووە لە ڕووی ئاسانکاری بازرگانی،  و تا ساڵی ٢٠٢٠ پێگەی خۆی زیاتر باشتر کردووە بۆ پلەی شەشەم لە جیهاندا. تا ٢٠٢١ لە پلەی ١٢ی جیهاندایە بۆ ئازادی ئابووری. لە ٢٠١٩دا، جۆرجیا لە پلەی ٦١ی پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی (HDI)دا بوو. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠١٩، نمرەی HDI ی جۆرجیا بە ڕێژەی ١٧.٧% باشتر بووە. لە نێو ئەو هۆکارانەی کە بەشدارن لە HDI، پەروەردە زۆرترین کاریگەری ئەرێنی هەبووە  چونکە جۆرجیا لە پلەی پێنجەمی وڵاتانی پێشەنگ دێت لە ڕووی پەروەردەوە.

جۆرجیا خۆی لە ڕێڕەوێکی گواستنەوەی نێودەوڵەتی دەبینێتەوە لە ڕێگەی بەندەرەکانی باتومی و پۆتی، هێڵی شەمەندەفەری باکو-تبلیس-قارس، بۆرییەکی نەوت لە باکۆوە لە ڕێگەی تبلیسەوە بۆ جەیهان ، بۆری باکو-تبلیس-جەیهان (BTC) و بۆرییەکی غازی هاوتەریب، بۆری باشووری قەوقاز.

لە دوای هاتنە سەر دەسەڵاتەوە ئیدارەی ساکاشڤیلی زنجیرەیەک چاکسازی بە ئامانجی باشترکردنی کۆکردنەوەی باج ئەنجامدا. لەنێو شتەکانی تردا باجی داهاتی یەکسان لە ساڵی ٢٠٠٤ خرایە بواری جێبەجێکردنەوە. لە ئەنجامدا داهاتی بودجە چوار هێندە زیادی کردووە و کورتهێنانی بودجە بوو بە زیادە بودجە.

گەشتیاری 

گەشتیاری بەشێکی بەرچاوە لە ئابووری جۆرجیا کە تادێت زیاتر دەبێت. لە ٢٠١٦، ٢،٧١٤،٧٧٣ گەشتیار نزیکەی ٢.١٦ ملیار دۆلاری ئەمریکییان هێناوە بۆ وڵات.  لە ٢٠١٩دا، ژمارەی هاتنی نێودەوڵەتی گەیشتە بەرزترین ئاستی ٩.٣ ملیۆن کەس  و داهاتی ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی لە سێ چارەکی یەکەمی ساڵدا زیاتر لە ٣ ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە. وڵاتەکە پلانی هەیە تا ساڵی ٢٠٢٥ میوانداری ١١ ملیۆن سەردانکەر بکات و داهاتی ساڵانە بگەیەنێتە ٦.٦ ملیار دۆلاری ئەمریکی.  بەگوێرەی ئامارەکانی حکومەت لە جۆرجیا ١٠٣ هاوینەهەواری لە ناوچە جیاوازەکانی کەشوهەوا هەیە. سەرنجڕاکێشترین شوێنەکانی گەشتیاری بریتین لە زیاتر لە ٢٠٠٠ کانیاوی کانزایی, زیاتر لە ١٢ هەزار شوێنەواری مێژوویی و کولتووری، کە چواریان وەک شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆ ناسراون ( کاتدراڵی باگراتی لە کوتایسی و گێلاتی مۆناستەری, شوێنەوارە مێژووییەکانی متسخێتا, و سڤانێتی سەرەوە ).  شوێنە گەشتیارییەکانی دیکە بریتین لە شاری ئەشکەوت ، قەڵا/کڵێسای ئەنانوری، سیگناغی و چیای کازبەک. لە ٢٠١٨دا، زیاتر لە ١.٤ ملیۆنێک گەشتیار لە ڕووسیاوە سەردانی جۆرجیایان کرد.

دانیشتووان 
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢١ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی گورجستان ٤،٠٠٠،٠٠٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٦ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٧٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٥٣ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

سەرژمێری دانیشتوان

جۆرجیەکان ٨٨٪ ی جۆرجیا پێک دێنن، نەتەوەکانی دیکە ٦.٥٪ ئازەریەکان، ٥.٧٪ ئەرمەنیەکان، ١.٥٪ ڕوسیەکان و کۆمەڵەی بچوک وەک ئاشوریەکان و کوردەکان و چیچانیەکان و تورک و ئۆکرانیەکان و تاتار.

ئایین 
ئەمڕۆ ٨٣.٤%ی دانیشتووانی گورجستان مەسیحییەتی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژهەڵاتی پەیڕەو دەکەن و زۆربەی ئەمانە پابەندن بە کەنیسەی نیشتمانی ئۆرتۆدۆکسی جۆرجیا. کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی جۆرجیا یەکێکە لە کۆنترین کڵێسا مەسیحییەکانی جیهان. لە نیوەی یەکەمی سەدەی چوارەمدا، ئایینی مەسیحی وەک ئایینی دەوڵەتی ئیبێریا (کارتلی ئێستا، یان ڕۆژهەڵاتی جۆرجیا) وەرگیرا، ئەمەش دوای کاری مژدەبەخشییەکانی سانت نینۆی کاپادۆسیا بوو لەو ناوچەیە. 

کەمینە ئایینییەکانی جۆرجیا بریتین لە موسڵمانان (١٠.٧%)، مەسیحییەکانی ئەرمەنستان (٢.٩%) و ڕۆمانی کاسۆلیکەکان (٠.٥%). ٠.٧٪ی  ئەوانەی لە سەرژمێری ٢٠١٤ تۆمارکراون خۆیان بە پابەندی ئایینەکانی دیکە ڕاگەیاندووە، لەسەدا ١.٢ ڕەتیانکردووەتەوە یان ئایینەکەیان نەخستووەتەڕوو و لەسەدا ٠.٥ بەهیچ شێوەیەک هیچ ئایینێکیان ڕانەگەیاندووە. 

ئیسلام لەلایەن هەردوو موسڵمانی شیعەی ئازەربایجان (لە باشووری ڕۆژهەڵات)، موسڵمانە سوننە نەتەوەییەکانی جۆرجیا لە ئەدجارا، و موسڵمانە سوننە لاز زمانەکان و هەروەها تورکە سوننە مەسخێزییەکان بەدرێژایی سنووری تورکیا نوێنەرایەتی دەکرێت. لە ئەبخازیا کەمینەیەکی دانیشتوانی ئەبخازیش موسڵمانی سوننەن. هەروەها کۆمەڵگەی بچووکتر لە موسڵمانانی یۆنانی (بە ڕەچەڵەک یۆنانی پۆنتیک) و موسڵمانانی ئەرمەنی هەن، کە هەردووکیان لە ڕەچەڵەکی موسڵمانانی سەردەمی عوسمانییەکانەوە هاتوون بۆ ئیسلامی تورک لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە کە لە جۆرجیا نیشتەجێ بوون دوای هەڵمەتی قەوقازی لالا مستەفا پاشا کە بووە هۆی سەرهەڵدانی عوسمانی داگیرکردنی وڵات لە ساڵی ١٥٧٨.

کۆمەڵگەی جولەکەش لە جۆرجیا مێژوویەکی کۆنیان هەیە، بەڵام ژمارەکانیان لە دەیەکانی ڕابردوودا کەمیکردووە بەهۆی ئاستی بەرزی کۆچکردنیان بۆ ئیسرائیل.

خوێندن 

سیستەمی پەروەردەی جۆرجیا لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە پێشکەوتن و مشتوومڕی بەرفراوانی بەخۆیەوە بینیوە،  خوێندن لە جۆرجیا بۆ هەموو منداڵانی تەمەن ٦-١٤ ساڵان ناچارییە. سیستەمی قوتابخانە دابەشکراوە بەسەر قۆناغی سەرەتایی (شەش ساڵ؛ تەمەنی ٦-١٢)، بنەڕەتی (سێ ساڵ؛ تەمەن ١٢-١٥)، و دواناوەندی (سێ ساڵ؛ تەمەنی ١٥-١٨)، یان جێگرەوەی بە خوێندنی پیشەیی (دوو ساڵ). دەستڕاگەیشتن بە خوێندنی باڵا دەدرێت بەو خوێندکارانەی کە بڕوانامەی قۆناغی دواناوەندییان بەدەستهێناوە. تەنها ئەو خوێندکارانەی کە لە تاقیکردنەوە نیشتمانییە یەکگرتووەکاندا دەرچوون دەتوانن ناوی خۆیان لە دامەزراوەیەکی خوێندنی باڵا کە لەلایەن دەوڵەتەوە باوەڕپێکراوە تۆمار بکەن، بە پشتبەستن بە ڕیزبەندی ئەو نمرانەی کە لە تاقیکردنەوەکاندا بەدەستیان هێناوە. 

زۆرینەی ناوەندەکانی خوێندنی باڵا، سێ ئاستی خوێندن پێشکەش دەکەن: پرۆگرامی بەکالۆریۆس (سێ بۆ چوار ساڵ)؛ پرۆگرامی ماستەر (دوو ساڵ)، و پرۆگرامی دکتۆرا (سێ ساڵ). هەروەها پرۆگرامی پسپۆڕی بڕوانامەدار هەیە کە نوێنەرایەتی پرۆگرامی خوێندنی باڵای تاکە ئاست دەکات کە لە سێ بۆ شەش ساڵ دەخایەنێت.   تا ساڵی ٢٠١٦، نزیکەی ٧٥ دامەزراوەی خوێندنی باڵا لەلایەن وەزارەتی پەروەردە و زانستی جۆرجیا مۆڵەتی باوەڕپێکراویان هەیە.

کلتوور

ڕاگەیاندن 
تەلەفزیۆن، گۆڤار و ڕۆژنامەکان لە جۆرجیا هەموویان لەلایەن هەردوو لایەنی دەوڵەت و کەرتی تایبەتەوە بەڕێوەدەبرێن کە پشت بە ڕێکلام و بەشداریکردن و داهاتەکانی تری پەیوەست بە فرۆشتن دەبەستن. دەستووری جۆرجیا گەرەنتی ئازادی قسەکردن دەکات. ژینگەی میدیایی جۆرجیا لە باشووری قەوقازدا ئازادترین و هەمەچەشنترینە.

شەڕاب 

گورجستان یەکێکە لە کۆنترین وڵاتانی بەرهەمهێنانی شەراب لە جیهاندا. شوێنەوارناسان ئاماژە بەوە دەکەن کە دۆڵی بەپیت و لێوارەکانی ناو جۆرجیا و دەوروبەری شوێنی چاندنی ترێ و بەرهەمهێنانی شەرابی سەردەمی بەردینە نوێیەکان بوون (   , ɣvino ) بۆ هەزاران ساڵ.     نەریتە ناوخۆییەکانی پەیوەست بە شەرابەوە لەگەڵ ناسنامە نەتەوەییەکەیدا تێکەڵاون.  لە ساڵی ٢٠١٣ یونسکۆ شێوازی دروستکردنی شەرابی نەریتی کۆنی جۆرجیا بە بەکارهێنانی پەرداخەکانی گڵینی کڤڤری زیادکرد بۆ لیستە میراتە کولتوورییە نامەعنەوییەکانی یونسکۆ. 

ئاووهەوای مامناوەند و هەوای شێداری جۆرجیا کە لە ژێر کاریگەری دەریای ڕەشدایە، ئەمەش وایکردووە باشترین بارودۆخ بۆ چاندنی ترێ دابین بکات. لە نێو ناسراوترین ناوچەکانی شەرابی جۆرجیادا کاخێتی (زیاتر دابەشکراوە بەسەر ناوچە بچووکەکانی تەلاڤی و کڤارێلی )، کارتلی ، ئیمێرێتی ، ڕاچا-لێچخومی و کڤێمۆ سڤانێتی ، ئەدجارا و ئەبخازیا.

شەرابی جۆرجیا لە پەیوەندییەکانی ئەم دواییەی لەگەڵ ڕووسیادا پرسێکی مشتومڕاوی بووە. گرژییە سیاسییەکان لەگەڵ ڕووسیا بەشدارییان کردووە لە گەمارۆدانی شەرابی جۆرجیا لەلایەن ڕووسیا لە ٢٠٠٦، ڕووسیا بانگەشەی ئەوەی کرد کە جۆرجیا شەرابی ساختەی بەرهەمهێناوە. ئەوە بووە هۆکارێکی دیکە کە پرسی ئابووری تێکەڵبکرێت لە ململانێیە سیاسییەکانی نێوان هەردوو وڵات.

وەرزش 
بەناوبانگترین وەرزشەکانی گورجستان بریتین لە تۆپی پێ و باسکە و ڕەگبی و زۆرانبازی و جودۆ و بەرزکردنەوەی قورسایی. یاری ڕەگبی بە وەرزشی نیشتمانی جۆرجیا دادەنرێت. لە ڕووی مێژووییەوە، جۆرجیا بە پەروەردەی وەرزش بەناوبانگ بووە؛ ڕۆمەکان سەرسام بوون بە سیفەتە جەستەییەکانی جۆرجییەکان دوای بینینی تەکنیکەکانی ڕاهێنانی ئیبەریای کۆن. زۆرانبازی تا ئێستاش وەک وەرزشێکی گرنگی مێژوویی جۆرجیا ماوەتەوە و هەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە کە شێوازی زۆرانبازی یۆنانی-ڕۆمانی زۆر توخمەکانی جۆرجیا لەخۆدەگرێت.

لەناو جۆرجیادا یەکێک لە شێوازە بەناوبانگەکانی زۆرانبازی شێوازی کاخێتییە. لە ڕابردوودا کۆمەڵێک شێوازی تر هەبوون کە ئەمڕۆ بەو شێوەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارناهێنرێن. بۆ نموونە ناوچەی خێڤسورێتی لە جۆرجیا سێ شێوازی زۆرانبازی هەیە. وەرزشە بەناوبانگەکانی دیکەی سەدەی نۆزدەهەمی جۆرجیا بریتی بوون لە پۆلۆ و لێلۆ کە یارییەکی نەریتی جۆرجیایە کە زۆر لە یاری ڕەگبی دەچێت.

تۆپی باسکە هەمیشە یەکێک بوو لە وەرزشە دیارەکانی جۆرجیا، جۆرجیا چەند یاریزانێکی زۆر بەناوبانگی هەڵبژاردەی یەکێتیی سۆڤیەتی پێکهێنا بوو، وەک ئۆتار کۆرکیا و میخائیل کۆرکیا و زوراب ساکاندێلیدزێ و لیڤان مۆسێشڤیلی. دینامۆ تفلیسی کە یانەیەکی تۆپی باسکەیە لە جۆرجیا، ئەوا لە ١٩٦٢، لە پێشبڕکێی بەناوبانگی یۆرۆلیگدا پلەی یەکەمی بەدەستهێنا. جۆرجیا پێنج یاریزانی لە خولی ئەمریکیدا هەبووە کە بریتی بوون لە ڤلادیمێر ستێپانیا، جەیک تساکالیدیس، نیکۆلۆز تسکیتیشڤیلی، تۆرنیک شێنگێلیا و زازا پاچولیا ناوەڕاستکاری ئێستای گۆڵدن ستەیت واریرز. یاریزانە دیارەکانی دیکەی باسکە بریتین لە جۆرجی شرمادینی دوو جار پاڵەوانی یۆرۆلیگ و مانچار مارکۆیشڤیلی و ڤیکتۆر سانیکدزێ یاریزانانی یۆرۆلیگ. یاری باسکە لەم ساڵانەی دواییدا ناوبانگەکەی لە وڵاتەکەدا بەدەست هێناوەتەوە. هەڵبژاردەی تۆپی باسکەی جۆرجیا لە سێ پاڵەوانێتی ڕابردوودا لە ساڵی ٢٠١١ەوە سەرکەوت بۆ یۆرۆباسکێت.

سەرچاوەکان 

 گورجستان ; وڵاتی یاخیبونی گوڵەکان، ماڵپەڕی ڕادیۆ نەوا

دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
قەوقاز
ئەورووپای ڕۆژھەڵات
گورجستان
کۆمارەکان
وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا
ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
دەوڵەتانی مەسیحی