ڕەخنەگرتن لە ئیسلام
ڕەخنەگرتن لە ئیسلام بە شێوەیەکی بەرفراوان بە ڕەخنە لە ئایینی ئیسلامی لە بیروباوەڕ و بنەما و/یان هەر بیرۆکەیەکی تر کە دەگەڕێتەوە بۆ ئیسلام پێناسە دەکرێت.

ڕەخنە لە ئیسلام لە قۆناغەکانی درووستبوونی ئیسلامەوە بوونی هەبووە. ناڕەزایی نووسراوی سەرەتایی لەلایەن مەسیحییەکان و جولەکەکانەوە و هەروەها لە هەندێک لە موسڵمانانی پێشووی وەک ئیبن ئەلڕاوەندییەوە هاتووە .  دواتر جیهانی موسڵمانان خۆی ڕەخنەی لێ گیرا.    ڕەخنەکانی ڕۆژئاوا لە ئیسلام دوای هێرشەکانی ١١ی ئەیلول و ڕووداوە تیرۆریستییەکانی دیکە زیاتر بوون.  

بابەتەکانی ڕەخنە بریتین لە ئەخلاقی ژیانی محەممەد, دامەزرێنەری ئیسلام، لە هەردوو ژیانی گشتی و کەسیدا.   هەروەها پرسەکانی پەیوەست بە درووستی و ئەخلاقی کتێبە پیرۆزەکانی ئیسلام, واتە قورئان و فەرموودەکان, لەلایەن ڕەخنەگرانەوە باس دەکرێن.  هەروەها ئیسلام وەک جۆرێک لە ئیمپریالیزمی عەرەبی تەماشا کراوە و لەلایەن کەسایەتییەکانی ئەفریقا و هیندستانەوە ڕەخنەی لێ گیراوە بەهۆی لەناوبردنی کولتوورە ڕەسەنەکان. هەروەها ڕووانینی ئیسلام بۆ پرسی کۆیلایەتی ڕەخنەی لێگیراوە،  کە بووە هۆی ئەوەی بازرگانانی موسڵمان ١٧ ملیۆن کۆیلە هەناردە بکەن بۆ کەنارەکانی زەریای هیندی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا.  مەزهەبی شافیعی ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە بەهۆی بانگەشەکردن بۆ خەتەنەکردنی مێینە و ناساندنی ئەم کارە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا, کە پێشتر بوونی نەبووە.      لەم دواییانەدا، بیروباوەڕە ئیسلامییەکان سەبارەت بە بنەچەی مرۆڤ, قەدەری پێشوەختە, بوونی خودا و سروشتی, ڕەخنەیان لێ گیراوە بەهۆی ناتەباییەکانی لەگەڵ فەلسەفە و زانست.  

ڕەخنەیەکی دیکە لەسەر پرسی مافەکانی مرۆڤ لە جیهانی ئیسلامیدا, چ لە ڕووی مێژووییەوە و چ لە نەتەوە ئیسلامییە مۆدێرنەکاندا، لەوانەش مامەڵەکردن لەگەڵ ژنان, کەسانی هاوڕەگەزخواز ، و کەمینە ئایینی و نەتەوەییەکان، وەک لە یاسا و پراکتیکی ئیسلامیدا دەردەکەوێت. تا ساڵی ٢٠١٤ نزیکەی چارەکێکی وڵات و ناوچەکانی جیهان (٢٦%) یاسا یان سیاسەتی دژە کوفر و (١٣%)یان هەبووە.  لە ساڵی ٢٠١٧دا، ١٣ نەتەوە کە هەموویان نەتەوەی زۆرینەی موسڵمان بوون، سزای لەسێدارەدانیان جێبەجێ کردووە بەهۆی لادان یان کوفر.    لە دوای ڕەوتی فرە کولتوری ئەم دواییە، کاریگەری ئیسلام لەسەر بە ئیسلامبوونی وڵاتی میوانداردا ڕەخنەی لێ گیراوە.  هەروەها لە وڵاتانی دیکەدا کە موسڵمانان کەمینەیەکی بەرچاون، وەک چین ، هیندستان   و ڕووسیا ، مشتوومڕەکانی بە ئیسلامبوون خراونەتەڕوو.

مێژوو

سەرەتای ئیسلام 

سەرەتاییترین ڕەخنە نووسراوەکانی ئیسلام کە لە ئێستادا بەردەست بێت، لە نووسینەکانی مەسیحییەکاندا دەبینرێن کە کەوتوونەتە ژێر دەسەڵاتی سەرەتایی خەلافەتی ئیسلامییەوە. یەکێک لەو مەسیحیانە یوحەننای دیمەشق بوو (نزیکەی ٦٧٦-٧٤٨ ز)، کە ئاشنای ئیسلام و زمانی عەرەبی بوو. بەشی دووەمی کتێبەکەی بە ناوی کانیاوی حیکمەت بە ناوی "سەبارەت بە بیدعەی ئایینی" زنجیرەیەک گفتوگۆی نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانان دەخاتە ڕوو. یوحەننا ئیدیعای کرد کە ڕاهیبێکی ئاریایی ( کە نەیدەزانی باهیرە ) کاریگەری لەسەر محەمەد هەبووە و عەقیدەکانی ئیسلامی وەک شتێکی زیاتر لە چەقۆکێشێک سەیر دەکرد کە لە کتێبی پیرۆزەوە کۆکراونەتەوە.  یۆحەنا لە نووسینێکدا لەسەر ئیدیعای ئیسلام بۆ ڕەچەڵەکی ئیبراهیمی، ڕوونیکردەوە کە عەرەبەکان پێیان دەگوترا " ساراسین " (بە یۆنانی Σαρακενοί، ساراکێنۆی) چونکە "بەتاڵ" (κενός، kenos، بە یۆنانی) "لە سارا ". ئەوان پێیان دەگوترا " هاگارنێس " چونکە "نەوەی کۆیلە کچە هاجەر " بوون.  لە قۆناغی سەرەتای فۆرماتیڤدا، ڕەخنە لەسەر ئیسلام بە گشتی شاراوە بوو، چونکە بە ئاشکرا لێپرسینەوە لە محمد یان قورئان نەک تەنها بۆ ڕەخنەگر بەڵکو بۆ هەموو کۆمەڵگەی ڕەخنەگر سزای هەبوو. بۆ نموونە جولەکەکان بە نەریتی زارەکی ڕەخنەیان لە محەمەد گواستەوە. هەرچەندە پشتڕاستکردنەوەی نەریتە زارەکییەکان قورسە، بەڵام دەکرا هەندێک چیرۆک و لێدوان لەبارەی کۆمەڵگە سەربەخۆکانەوە بدۆزرێتەوە. بەپێی یەکێک لە گێڕانەوەکان، هەندێک لە جولەکەکان پەیامی شاراوەیان لە قورئاندا داناوە، وەک موقەتاعەت (نامە نهێنییەکان)، کە گوایە ئاماژەیە بۆ هەندێک بەش لە تەناخ سەبارەت بە زاراوەیەکی عیبری کە ئاماژەیە بۆ پێغەمبەرێکی ساختە. 

ڕەخنەگرانی دیکەی بەرچاوی سەرەتایی ئیسلام بریتی بوون لە:

 ئەبو عیسا ئەلوەرەق, زانای سەدەی نۆیەم و ڕەخنەگری ئیسلام.  
 ئیبن ئەلراوەندی, بێدینێکی سەدەی نۆیەم، کە ئیسلامی ڕەتکردەوە و ڕەخنەی لە ئایین بە گشتی گرت. 
 ئەلمەعری ، شاعیر و ڕەخنەگری عەرەبی سەدەی یازدەهەم لە ئیسلام و هەموو ئایینەکانی تر. هەروەها بە ڤیگنیزم و دژە وەچەخستنەوە ناسرا بوو.  
 ئەبوبەکر ڕازی پزیشک و فەیلەسوف و کیمیازانێکی فارس کە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامیدا ژیاوە . ڕەخنەی لە چەمکەکانی پێغەمبەرایەتی و وەحی لە ئیسلامدا گرت.

سەدەی ناوەڕاست

جیهانی ئیسلامی لە سەدەی ناوەڕاست 

لە سەدەکانی سەرەتای خەلافەتی ئیسلامیدا، یاسای ئیسلامی ڕێگەی بە هاووڵاتیان دەدا بە ئازادی بۆچوونەکانیان دەرببڕن، لەوانەش ڕەخنە لە ئیسلام و دەسەڵاتدارانی ئایینی، بەبێ ترس لە سزا و گرتن.   بەم پێیە چەندین ڕەخنەگر و گوماناوی بەرچاو لە ئیسلامدا هەبوون کە لە ناو خودی جیهانی ئیسلامییەوە سەریان هەڵداوە. یەکێک لە ڕەخنەگرانی دیار، کە لە سەدەی دەیەم و یازدەهەمدا لە سوریا دەژیا، شاعیری کوێر ئەبووعەلا مەعەری بوو . ئەو بە شیعرێک ناسرا کە کاریگەری "ڕەشبینییەکی گشتگیر"ی لەسەر بوو. بە گشتی ئایینەکانی بە "گژوگیا زیانبەخش" ناوزەد کردووە و دەڵێت ئیسلام قۆرخکاری لەسەر حەقیقەت نییە. ئەو سووکایەتییەکی تایبەتی بە زانایان هەبووە.

لە ساڵی ١٢٨٠، فەیلەسوفی جولەکە ئیبن کامونا لە کتێبی تاقیکردنەوەی سێ باوەڕەکەدا ڕەخنەی لە ئیسلام گرت. ئەو هۆکاری ئەوە بوو کە شەریعەت لەگەڵ بنەماکانی دادپەروەریدا ناگونجێت و ئەمەش چەمکی محەممەد مرۆڤی کامڵ بوون دەخاتە ژێر پرسیارەوە: "هیچ بەڵگەیەک نییە کە محەمەد گەیشتووەتە کامڵبوون و توانای کامڵکردنی ئەوانی دیکە وەک ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکرێت".   بەم شێوەیە فەیلەسوف ئیدیعای کرد کە مرۆڤەکان لە پاڵنەرێکی شارەوەوە موسڵمان بوون

مەسیحیەتی سەدەی ناوەڕاست 
سەرەتای ڕەخنەکانی ئەم سەردەمە لەلایەن نووسەرانی مەسیحییەوە دەستیپێکرد، کە زۆرێکیان ئیسلامیان وەک بیدعەیەکی مەسیحی یان جۆرێک لە بتپەرستی سەیر دەکرد و زۆرجار بە هەڕەشەیەکی گەورە وەسفیان کردووە.  گەشبینی ڕزگاری ئیسلامی و جەستەییبوونی لەلایەن نووسەرانی مەسیحییەوە ڕەخنەی لێگیرا. وەسفە هەستیارەکانی ئیسلام بۆ بەهەشت وایکرد زۆرێک لە مەسیحییەکان بگەنە ئەو ئەنجامەی کە ئیسلام ئایینێکی ڕۆحی نییە، بەڵکو ئایینێکی ماددییە. هەرچەندە چێژی هەستیاری لە ئایینی مەسیحی سەرەتاییشدا هەبووە، وەک لە نووسینەکانی ئیرێنیئوسدا دەبینرێت، بەڵام دواتر ڕووانینەکانی ئۆگستین بووە هۆی ڕەتکردنەوەی بەرفراوانی چێژی جەستەیی لە هەردوو ژیانی ئێستا و ژیانی دوای مردن. عەلی کوڕی سەهل ڕەبان ئەلتەباری بەرگری لە وەسفی قورئان بۆ بەهەشت کرد و جەختی لەوە کردەوە کە کتێبی پیرۆز ئاماژە بەو جۆرە بیرۆکانەش دەکات، وەک خواردنەوەی شەراب لە ئینجیلی مەتادا .

ناوزڕاندنی وێنەیی پەیامبەری ئیسلام کە لە وێناکردنی سەرەتای سەدەی حەوتەمی کەنیسەی بیزەنتین دەستیپێکرد،  سەرەتا لە شیعری داستانی سەدەی ١٤ی کۆمیدیای ئیلاهی لە نووسینی دانتێ ئەلگیێری دەرکەوت.  لێرەدا محەممەد لە بازنەی هەشتەمی دۆزەخدا دەردەکەوێت، لەگەڵ عەلی. لێرەدا دانتێ بە گشتی لۆمەی ئیسلام ناکات، بەڵکوو محەممەد تۆمەتبار دەکات بە جیابوونەوە, بە دامەزراندنی ئایینێکی تر دوای ئایینی مەسیحی.  هەندێک لە نووسەرانی سەدەی ناوەڕاستی کەنیسەکان محەممەدیان وەک بووکەڵەی شەیتان نیشان دا، کە بۆ دژایەتی مەسیح هاتبێت.  نامیلکەی ژیاننامەیی محەممەد بە لاتینی کە لە ژێر ناوی (Tultusceptru de libro domni Metobii) بڵاوکراوەتەوە, دەستنووسێکی ئەندەلوسییە و مێژووەکەی نادیارە، نیشان دەدات کە چۆن محەمەد (لە کتێبەکە ناوی محەممەد بە ئۆزیم هاتووە، لە هاشمەوە ) لەلایەن شەیتانەوە فێڵی لێکرا و خیانەتی لە پەیامی پاکی خودا کردووە. چیرۆکەکە باس لەوە دەکات کە خودا خەمی چارەنووسی ڕۆحی عەرەبەکانی بووە و ویستویەتی لادانەکەیان لە باوەڕ بۆ ڕاست بکاتەوە. پاشان فریشتەیەک دەنێرێت بۆ ئۆسیۆس کە فەرمانی پێدەکات بانگەواز بۆ عەرەبەکان بکات. بەڵام ئۆسیۆس نەخۆشە و فەرمان بە شوێنکەوتووێکی گەنج دەکات بە ناوی ئۆزیم کە لەبری ئەوە فەرمانەکانی فریشتەکە جێبەجێ بکات. ئۆزیم دەست دەکات بە جێبەجێکردنی فەرمانەکانی، بەڵام لە ڕێگادا لەلایەن فریشتەیەکی خراپەوە دەوەستێت. ئۆزیمی نەزان پێی وایە هەمان ئەو فریشتەیە کە پێشتر لەگەڵ ئۆسیۆس قسەی کردووە. فریشتە خراپەکە دەستکاری و گەندەڵی ئەو پەیامە ڕەسەنە دەکات کە لەلایەن ئۆسیۆسەوە بە ئۆزیم دراوە، و ناوی ئۆزیم بە محەممەد دەگۆڕێت. لەمەوە بنەما هەڵەکانی ئیسلام بەدوای خۆیدا دێت، بەپێی ئەو نامیلکەیە.  بەپێی دەروێشەکە بێدە محەمەد لە سەرەتای ژیان ١٦:١٢ پێشبینی کراوە، کە ئیسماعیل بە "پیاوێکی کێوی" وەسف دەکات کە "دەستی دژی هەموو پیاوێک دەبێت".

لە ساڵی ١٣٩١دا پێدەچێت گفتوگۆیەک لە نێوان ئیمپراتۆری بیزەنتین مانوێلی دووەم و زانایەکی فارسیدا ڕوویدابێت کە تێیدا ئیمپراتۆر ڕایگەیاندووە:

لە بەرامبەردا پۆڵسی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی، پاولی ئەنتیۆک محەممەدی وەک پێغەمبەر قبوڵ کردووە، بەڵام نەک ئەوەی کە ئەرکەکەی گشتگیر بووبێت بۆ گشت جیهان. بەو پێیەی یاسای مەسیح لە شەریعەتی ئیسلام باڵاترە، محەممەد تەنها فەرمانی بۆ عەرەبەکان کراوە، بەوەی پێشتر پێغەمبەریان بۆ نەچوو بوو.  دێنیس کارتۆزی دوو وتاری نووسی بۆ ڕەتکردنەوەی ئیسلام، ئەمەش لەسەر داوای فەیلەسووف و کاتۆلیکی ئەڵمانی نیکۆلاسی کوزا بوو.

سەرچاوەکان

سەرچاوەکان

ژێدەرەکان 
  

ڕەخنە لە ئایین
ڕەخنە لە ئیسلام
ئیسلام
تیرۆریزمی ئیسلامی
قورئان
محەممەد
ڕەخنەگرانی ئیسلام