گۆڕەپانی کۆماری
گۆڕەپانی کۆماری ( لە ناوخۆدا بە ھراپەراک ناسراوە، «گۆرەپانەکە») گۆڕەپانی ناوەندییە لە شاری یەریڤان پایتەختی ئەرمینیا. لە دوو بەش پێکدێت: چواریانێکی ھێلکەیی و بەشێکی شێوە تراپیزۆید کە حەوزێکی تێدایە لەگەڵ نافورەیەکی مۆسیقا. گۆڕەپانەکە بە پێنج بینای سەرەکی دەورە دراوە کە بە تافی پەمەیی و زەرد بە شێوازی نیۆکلاسیکی دروستکراون بە بەکارھێنانی بەرفراوانی مۆتیفی ئەرمەنی. ئەم تەلارە پێکدێت لە ماڵی حکوومەت، مۆزەخانەی مێژوویی و گەلەریی نیشتمانی، ھۆتێلی ئەرمینیا ماریۆت و دوو بینا کە پێشتر وەزارەتەکانی دەرەوە و گواستنەوە و پەیوەندییەکانی تێدابوو. گۆڕەپانەکە لە سەرەتادا لەلایەن ئەلێکساندەر تامانیانەوە لە ساڵی ١٩٢٤ دیزاین کراوە. دروستکردنی زۆربەی بیناکان تا ساڵانی ١٩٥٠ تەواو بووە دوا بینا -گەلەری نیشتمانی- لە ساڵی ١٩٧٧ تەواو بوو.

لە سەردەمی سۆڤیەتدا، پێی دەگوترا گۆڕەپانی لینین و پەیکەرێکی ڤلادیمیر لێنین لە گۆڕەپانەکەدا دانرا بوو. نمایش و ئاھەنگەکانی سۆڤیەت ساڵانە دوو جار (لە سەرەتادا سێ جار) ئەنجام دەدرا، ئەمەش تا ساڵی ١٩٨٨ بەردەوام بوو. دوای سەربەخۆیی ئەرمینیا پەیکەری لینین لابرا و ناوی گۆڕەپانەکە گۆڕدرا. گۆرەپانەکە وەک «دیارترین تەلار»ی یەریڤان و «باشترین تەلاری ئەندازیاریی» شارەکە وەسف کراوە. نووسەری بواری گەشتیاری، دێردر ھۆڵدینگ لەبارەی گۆڕەپانی کۆمارییەوە نووسیویەتی «بە دڵنیایییەوە یەکێکە لە باشترین گۆڕەپانی ناوەندیی کە لە ھەر شوێنێکی جیھان لە ماوەی سەدەی بیستەمدا دروست کرابێت.» گۆڕەپانەکە وەک «گرنگترین ناوەندی مەدەنی» لە یەریڤان و ئەرمینیا،  بووە شوێنیکی سەرەکی بۆ گردبوونەوەکانی شۆڕشی مەخمەلی لە ساڵی ٢٠١٨.

تەلارسازی 
گۆڕەپانی کۆماری لە دوو بەش پێکدێت: ئەو بازنەی ھێلکەیی کە لە ناوەڕاستی گۆڕەپانەکەدایە، نەخشی بەردی لەسەرە، مەبەست لە دیزاینەکەی ئەوەیە کە لە سەرەوە وەک فەرشی کۆنی ئەرمەنی بچێت. ئەو بەشەی شێوە نیمچەلاتەریبە ئەوا کانیاوی مۆسیقای تێدایە و دەکەوێتە بەردەم مۆزەخانەی مێژوو و گەلەری نیشتمانی. بیناکانی دەوروبەری گۆڕەپانەکە لە بەردی تافی پەمەیی و زەرد دروستکراون.

مێژوو 

لە ساڵی ٢٠٠٣، کاتێک گۆڕەپانەکە نۆژەنکرایەوە، هەڵکۆڵینێکی بەرفراوان ئەنجامدرا و چینێکی شوێنەواریی سەدەی ١٨-١٩ دۆزرایەوە ھەروەھا مێژووی بۆری ئاوەڕۆکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ٩-١١ لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، حکوومەتی ئەرمینیا بیری لە ئاشکراکردنی چینە کۆنەکان کردەوە و بیکاتە مۆزەخانەیەک تا خەڵک و گەشتیاران سەردانی بکەن.

گۆڕەپانی پێش سۆڤیەت لەلایەن بۆریس مێھرابیان (مێگرابیان) لە پلانی گشتی خۆیدا لە ساڵی ١٩٠٦–١٩١١ی یەریڤان دیزاین کراوە. گۆڕەپانی ئێستا لەلایەن ئەلێکساندەر تامانیانەوە لە چوارچێوەی پلانی گشتی یەریڤانی ساڵی ١٩٢٤دا دیزاین کراوە. ئەو ناوچەیە وردە وردە لە باڵەخانەکان پاککرایەوە. دروستکردنی گۆڕەپانەکە لە ساڵی ١٩٢٦ دەستی پێکرد کاتێک دەستی بە دروستکردنی خانووی حکوومەت کرد تا ساڵانی پەنجاکان پەرەی پێدراوە کە باقی پێنج بیناکە دروست کران و دواجار لە ساڵی ١٩٧٧ تەواو بوو، کاتێک گەلەری نیشتمانی دروست کرا. گۆڕەپانەکە ناوی گۆڕەپانی لینین , بۆ ڤلادیمیر لینین ڕێبەری سۆڤیەت، کە پەیکەرەکەی لە ساڵی ١٩٤٠ لە گۆڕەپانەکەدا دروست کرا و لە ساڵی ١٩٩١ ھەڵوەشایەوە. لە ساڵی ٢٠١٣ دەسەڵاتدارانی شارەوانی پێشنیاری نۆژەنکردنەوەی گۆڕەپانەکەیان کرد کە مشتومڕاوی لێکەوتەوە، کە ڕەخنەی لێگیرا و ھەرگیز ڕووی نەدا.

پەیکەری لێنین 

پەیکەرێکی ٧ مەتر (٢٣ پێ)ی سەرکردەی سۆڤیەت ڤلادیمیر لێنین کە لەلایەن سێرگی مێرکورۆڤەوە دروست کرابوو و لەسەر پایەیەکی بەرزی ١١ مەتر (٣٦ پێ) وەستابوو، لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٤٠ لە گۆڕەپانەکەدا کرایەوە. مۆنۆمێنتەکە ڕووبەڕووی شوێنی گەلەری نیشتمانی پلان بۆ داڕێژراو بووەوە و «بەم زووانە وەک پارچە ھونەرێکی گەورەی مۆنۆمێنتال ستایشێکی بەرچاوی بەدەستھێنا.»

لە ٢٨ی ئازاری ١٩٩١ ئەنجومەنی شاری یەریڤان دەنگیدا بە لابردنی پەیکەری لینین سەرۆکی شارەوانی حەمباردزوم گالستیان بەشداری نەکرد و لە بەرژەوەندی ھەڵوێستێکی نوانستر و لێبوردەتردا قسەی کرد. لە ١٣ی نیسانی ١٩٩١ لابرا. «لەسەر بارھەڵگرێک دانرابوو و وەک تەرمی کەسێکی مردوو، بە دەوری گۆڕەپانی ناوەندیدا دەسوڕایەوە وەک ئەوەی لەناو تابوتێکی کراوەدا بێت» لەکاتێکدا خەڵک ھاواریان دەکرد. ھەندێک کەس تەپوتۆز و دراویان فڕێدایە سەر پەیکەرەکە. پەیکەرەکە لە حەوشەی بینای مۆزەخانەکان دانرابوو. گۆرانیبێژ چێر بەناوبانگە کاتێک لە مانگی ئایاری ١٩٩٣ سەردانی ئەرمینیای کردبوو، وێنەی لەگەڵ پەیکەری بێ سەری لینین گیراوە.

لە ساڵی ١٩٩٦ سەرۆک لیڤۆن تێر-پترۆسیان فەرمانی دا بە ھەڵوەشاندنەوەی پایەکە، ئەمەش بووە ھۆی مشتومڕی بەرچاو و شەپۆلێکی ناڕەزایەتی لەلایەن کۆمەڵێک گرووپ و کەسی بەرفراوانەوە کە جەختیان لەسەر جوانکارییە وردەکانی دەکردەوە. لیڤۆن ئەبراھامیان ئاماژە بەوە دەکات کە پایە "پارچەیەکی باشی تەلارسازی" بووە و سەرەڕای ھێماکانی سۆڤیەت، لەلایەن زۆر کەسەوە وەک کارێکی "ھونەری نیشتمانی" ھەستی پێدەکرا. بە وتەی ئەبراھیمیان، "شەڕی پاراستنی پایە سەلماندی کە زۆر دڕندترە لە گوتاری دوورخستنەوەی لینین لە گۆڕەپانەکە. ڕۆژنامەنووسان، تەلارسازەکان، ھونەرمەندان، شاعیران، کەسایەتییە ناسراوەکانی کلتور لە ڕۆژنامەکاندا وتاریان دەنووسی بۆ بەرگریکردن لە پایەدارەکە". ." شاعیر سیلڤا کاپوتیکیان ھەڵوەشاندنەوەی بە "کردەوەی تێکدان" ناوبرد. لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ئەیلوولی ١٩٩٦، قۆناغێک لە شوێنی پایەدارەکە دروست کرا، کە تێر-پترۆسیان وتارێکی تێدا پێشکەش کرد.

لە شوباتی ٢٠٠٤ شاشەیەکی تەلەڤیزیۆنی بە قەبارەی تابلۆی بازرگانی لە شوێنە چۆڵەکەدا دەرکەوت کە ڕیکلامەکانی ڕێکخراو و بەرھەمە جیاوازەکان دەژەنرا. لە ساڵی ٢٠٠٦دا لابرا.. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٩ شارەوانی یەریڤان چەندین کاراس (ئەمفۆرای گەورەی شەرابی گڵ)ی لە ناوەندی چەمەکەدا دانا کە لەبری پەیکەرەکە گەشەیان کردووە.

شوێنە گرینگەکان

ماڵی یەکەمی حکوومەت 

بیناکە شوێنی حکوومەتی ئەرمینیایە. لە سەرەتادا کۆمیساریای گەل (بەڕێوەبەری ئەرمینیای سۆڤیەت)ی تێدابوو. بەشی باکووری ڕۆژاوا کە لە ساڵی ١٩٢٦–٢٩ دروست کراوە، لەلایەن ئەلێکساندەر تامانیانەوە دیزاین کراوە. دروستکردنی باقی بیناکە لەلایەن گێڤۆرگ تامانیان کوڕی ئەلێکساندەر لە ساڵی ١٩٣٨ وەرگیرا و لە ساڵی ١٩٤١ تەواو بوو

بینای مۆزەخانەکان 

بیناکە مۆزەخانەی مێژووی ئەرمەنستان و گەلەری نیشتمانی ئەرمەنستانی تێدایە. دروستکردنەکە لە ساڵانی ١٩٥٠ دەستی پێکرد بە تەواوبوونی بینای گەلەری نیشتمانی لە ساڵی ١٩٧٧. دیزاینەکەی لەلایەن مارک گریگۆریان و ئێدوارد ساراپیانەوە کراوە. بەشێکی بچووکی ئەنسەمبڵەکە، ھۆڵی کۆنسێرتەکانی ئارنۆ باباجانیان، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩١٦.

ھۆتێل ئارمینیا ماریۆت یەریڤان 

لە ساڵی ١٩٥٨ بەپێی دیزاینی مارک گریگۆریان و ئێدوارد ساراپیان تەواو بووە.
ئەو ھۆتێلە لە سەردەمی سۆڤیەتدا ناوی ئەرمینیا بووە. ھۆتێلێکی لوکسە، بە ھۆتێلی سەرەکی ئەرمینیا دادەنرێت. ٣٨٠ ژووری تێدایە.

ماڵی دووەمی حکوومەت 

دیزاینی بیناکە لەلایەن سامڤێل سەفەریان، ڕافایل ئیسرائیلیان، ڤارازدات ئارێڤشاتیان کراوە و لە ساڵی ١٩٥٥ تەواو بووە. فریزەکانی سەرووی پەنجەرەی نھۆمی یەکەم ناتەواون. بیناکە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠١٦ شوێنی وەزارەتی دەرەوە بووە. لە ساڵی ٢٠١٣ حکوومەتی ئەرمینیا بیناکەی بە زیاتر لە ٥١ ملیۆن دۆلار فرۆشت بە کۆمپانیایەک کە خاوەندارێتی بازرگانی ئەرجەنتینی ئێدواردۆ یۆرنیکیان دەکات.

بینای سەندیکاکان و پەیوەندییەکان 

لە ساڵانی ١٩٣٣–١٩٥٦ دروستکراوە لەلایەن مارک گریگۆریان و ئێدوارد ساراپیان دیزاین کراوە. بیناکە تا ساڵی ٢٠١٦ شوێنی وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن بووە.
حکوومەتی ئەرمینیا لە ساڵی ٢٠١٦دا نیازی خۆی بۆ بە تایبەتکردنی بیناکە ڕاگەیاند، بەڵام تا ئێستا شکستی ھێناوە.

نافورە 
دوای چەندین ساڵ لە کارکردن، نافورە مۆسیقییەکان لەلایەن کۆمپانیای فەرەنسی ئاکواتیک شۆ ئینتەرناشناڵەوە نۆژەنکرانەوە و تێچووی نزیکەی ١٫٤ ملیۆن یۆرۆ بوو. لە ئەیلوولی ٢٠٠٧ کرایەوە.

داری سەریساڵ 
لانیکەم لە ساڵی ١٩٥٠ەوە ھەموو مانگی کانوونی دووەم دارێکی کریسمس لە گۆڕەپانەکەدا دانراوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ و مانگێک دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی ناگۆرنۆ قەرەباغ بۆ ساڵی ٢٠٢٠، ھۆڵی شارەوانی یەریڤان ڕای گەیاند کە ھیچ دارێکی کریسمس و دیکۆراتی دیکە لە گۆڕەپانەکەدا دانانرێت بۆ ڕێزگرتن لە یادی سەربازە کەوتووەکان.

نافورەی خواردنەوە 

نافورەی خواردنەوە (کە بە پو لپولەک ناسراوە) کە دەکەوێتە تەنیشت بیناکانی مۆزەخانەکان، لە حەوت نافورە پێکھاتووە و بەم شێوەیە پێی دەوترێت یۆت ئاغبیور("حەوت کانی"). لە سەرەتادا لە ساڵی ١٩٦٥ دانراوە و لە ساڵی ٢٠١٠ نۆژەن کراوەتەوە

خۆپیشاندانی سیاسی

سەردەمی سۆڤیەت 
لە ٢٤ی نیسانی ١٩٦٥ خۆپیشاندانی گەورە لە گۆڕەپانەکە و شوێنەکانی دیکەی یەریڤان بۆ یادکردنەوەی ٥٠ ساڵەی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان بەڕێوەچوو.

لە کانوونی دووەمی ١٩٧٤دا ڕەزمیک زۆھراپیان، ئەندامی پارتی یەکگرتووی نیشتمانی ژێرزەمینی، وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە دەسەڵاتی تۆتالیتاری سۆڤیەت وێنەی لینینی لە گۆڕەپانەکەدا سووتاند.

ئەرمەنستانی سەربەخۆ 

دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٠٨ سەرۆکی ھەڵبژێردراوی سەرۆکایەتی سێرژ سەرگسیان گردبوونەوەیەکی لە ٦٠ ھەزار-٧٠ ھەزار «لایەنگرانی دەبوو» ئەنجامدا کە لە ناوچە جیاوازەکانی یەریڤان و ئەرمینیا بە پاس ھێنران. زۆرێک لەوانە بەرەو گۆڕەپانی ئازادی ڕۆیشتن کە گردبوونەوەیەکی کێبڕکێکار لەلایەن لێڤۆن تێر-پێترۆسیانەوە بەڕێوەدەچوو. لە مانگی ئازاردا، دوای سەرکوتکردنی توندوتیژی خۆپیشاندانەکانی ئۆپۆزسیۆن، گۆڕەپانەکە بۆ ماوەیەک لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی ئەرمینیا داگیرکرا.

لە ٤ی ئایاری ٢٠١٢ لە گردبوونەوە و کۆنسێرتێکی پارتی کۆماریدا لە گۆڕەپانی کۆماری لە کاتی بانگەشەی ھەڵبژاردنی پەرلەماندا، دەیان باڵۆن کە پڕ بوون لە ھایدرۆجین تەقینەوە و لە ئەنجامدا لانیکەم ١٤٤ کەس بریندار بوون.

لە ١٧ تا ٢٣ی نیسانی ٢٠١٨ خۆپیشاندانی گەورە لە گۆڕەپانی کۆمار بە سەرۆکایەتی نیکۆڵ پاشینیان دژی حکوومەتی تازە ھەڵبژێردراوی سەرۆکوەزیرانی سێرژ سەرگسیان بەڕێوەچوو. ڕۆژی ٢٢ی نیسان کە پاشینیان ڕێبەری ئۆپۆزسیۆن دەستگیرکرا، ھێزەکانی پۆلیس لەو مەیدانەدا جێگیرکران. دەیان خۆپیشاندەر لە گۆڕەپانەکە دەستبەسەر کران. تا ئێوارە نزیکەی ١١٥ ھەزار خۆپیشاندەر تەواوی گۆڕەپانەکە و شەقامەکانی نزیکیان پڕکرد. ڕۆژی دواتر، لە ٢٣ی نیسان، دوای دەستلەکارکێشانەوەی سەرگسیان، بوو بە ناوەندی ئاھەنگگێڕانی بەکۆمەڵ.

لە ٢٤ی نیسان، ڕۆژی یادکردنەوەی جینۆسایدی ئەرمەنستان، دەیان ناڕەزایەتی کۆبوونەوە بۆ پاککردنەوەی گۆڕەپانەکە و شەقامەکەی تەنیشتەکەی. لە ١ و ٨ی ئایاردا گردبوونەوەی زیاتر لە گۆڕەپانەکەدا بەڕێوەچوو. لە ٨ی ئایاردا کە بە سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرا، پاشینیان لە گۆڕەپانەکەدا وتارێکی پێشکەش بە لایەنگرانی کرد لە ١٧ی ئابی ٢٠١٨ پاشینیان گردبوونەوەیەکی ئەنجامدا بۆ یادی ١٠٠ ڕۆژی یەکەمی سەرۆکایەتییەکەی. تا ١٥٠ ھەزار کەس بەشدارییان لە گردبوونەوەکەدا کردووە.لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، مانگێک دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی قەرەباغی ٢٠٢٠، ھاوپەیمانییەکی زیاتر لە دەیان لایەنی ئۆپۆزسیۆن لە گۆڕەپانەکەدا گردبوونەوەیەکیان ئەنجامدا و داوای دەستلەکارکێشانەوەی پاشینیانیان کرد. لە ١ی ئازاری ٢٠٢١ چەند ڕۆژێک دوای بانگەوازەکانی سوپا بۆ دەستلەکارکێشانەوە، پاشینیان لەگەڵ ٢٠ ھەزار لایەنگرەکەی لە گۆڕەپانەکەدا گردبوونەوەیەکی ئەنجامدا. لە پێش ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١، ھەردوو پاشینیان (گرێبەستی مەدەنی) و ڕکابەرە سەرەکییەکەی ڕۆبێرت کۆچاریان (سەرۆکی ھاوپەیمانی ئەرمینیا) گردبوونەوەیەکی گەورەیان لە گۆڕەپانەکەدا ئەنجامدا و زیاتر لە ٢٠ ھەزار و ٣٠ ھەزار لایەنگریان بەخۆیەوە بینی.

سەرچاوەکان 

گۆڕەپانی کۆماری
خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی یەریڤان
گۆڕەپانی کۆماری
گۆڕەپانەکان
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان