عەمرو کوڕی عاس
عەمرو کوڕی عاس سەھمی (بە عەرەبی: عمرو بن العاص السهمي) فەرماندەیەکی عەرەب بوو کە سەرکردایەتی داگیرکردنی میسری موسڵمانانی دەکرد و لە ساڵانی (٦٤٠–٦٤٦) و (٦٥٨–٦٦٤) وەک حاکم کاری کردووە. عەمر کوڕی قوڕەیشییەکی دەوڵەمەند بوو، لە 629 ز بووە موسڵمان و لەلایەن پێغەمبەری ئیسلامی محەممەدەوە ڕۆڵی گرنگی لە کۆمەڵگەی موسڵمانی لەدایکبوودا پێسپێردرا. خەلیفەی یەکەم ئەبوبەکر (ڕ. ٦٣٢–٦٣٤) عەمری وەک فەرماندەی فەتحی سوریا دەستنیشان کرد. زۆربەی فەلەستینی داگیرکرد، کە بۆی کرا بە حاکم، موسڵمانانی بەرەو سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە بەسەر بیزەنتینییەکان برد لە شەڕەکانی عەجنەداین و یەرموک لە ساڵانی ٦٣٤ و ٦٣٦.

عەمر لە کۆتایی ساڵی ٦٣٩ بە دەستپێشخەری خۆی دەستی بە داگیرکردنی میسر کرد، لە زنجیرەیەک سەرکەوتندا شکستی بە بیزەنتینییەکان ھێنا کە بە تەسلیمبوونی ئەسکەندەرییە لە ساڵی ٦٤١ یان ٦٤٢ کۆتایی ھات، خێراترین فەتحی سەرەتایی موسڵمانان بوو. دواتر پێشڕەوییەکانی عەمر بەرەو ڕۆژاوا تا تەرابلوس لە لیبیای ئێستادا ھات. عەمر لە پەیماننامەیەکدا کە لەگەڵ مەقموسی حاکمی بیزەنتین واژوو کردبوو، ئاسایشی دانیشتووانی میسری گەرەنتی کرد و باجی ڕاپرسی لەسەر نێرە پێگەیشتوەکانی غەیرە موسڵمان سەپاند. بیرۆکراسی زاڵ بەسەر قیبتییەکان و پەیوەندییە دڵسۆزەکانی لەگەڵ بنیامین باوکسالاری قبطییەکان پاراست. فوستاتی وەک پایتەختی پارێزگاکە دامەزراند و دواتر مزگەوتەکە لە ناوەندەکەیدا بە ناوی خۆیەوە ناونرا. عەمر تاڕادەیەک سەربەخۆ فەرمانڕەوایی دەکرد، سامانێکی بەرچاوی بەدەستھێنا و بەرژەوەندی فەتحکەرانی عەرەبی بەرز دەکردەوە کە گارنیۆنی فوستەتیان لە پێوەندی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ناوەندی لە مەدینە پێکھێنا. دوای ئەوەی وردە وردە دەسەڵاتی عەمری کەمکردەوە، خەلیفە عوسمان (ڕ. ٦٤٤–٦٥٦) لە ساڵی ٦٤٦دا لە کارەکەی دوورخستەوە دوای تۆمەتبارکردنی بە بێتوانایی لەلایەن عەبدوڵڵای کوڕی سەعدی جێنشینی.

دوای ئەوەی یاخیبووان لە میسرەوە عوسمانیان تیرۆرکرد، عەمر خۆی لە دۆسیەکەیان دوور خستەوە، سەرەڕای ئەوەی پێشتر دژایەتی دژی عوسمان ھاندەدا. لە جەنگی ناوخۆیی یەکەمی موسڵمانان کە بەدوایدا ھات، عەمر پەیوەندی بە موعاوییەی کوڕی دەبی سوفیانەوە کرد دژی خەلیفە عەلی (ڕ. ٦٥٦–٦٦١) بەھۆی بەڵێنەکانی پارێزگاری میسر و داھاتی باجەکانی. عەمر وەک نوێنەری موعاوییە لە دانوستانەکانی ناوبژیوانی لەباربردن بۆ کۆتایی ھێنان بە جەنگەکە کاری کردووە. دواتر کۆنترۆڵی میسری لە دڵسۆزانی عەلی سەندەوە و محەممەدی کوڕی دەبی بەکر حاکمی میسری کوشت و لەبری ئەوە پۆستی پارێزگاری گرتە ئەستۆ. موعاوییە دوای دامەزراندنی خەلافەتی ئەمەوی لە ساڵی ٦٦١ لە پۆستەکەیدا ھێشتەوە و عەمر تا مردنی حوکمی پارێزگاکەی کرد.

سەرچاوەکان 

لەدایکبووانی ٥٧٣
مردووانی ٦٦٤
عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
دامەزرێنەرانی شار
ھاوەڵەکان