ڕەخنە لە قورئان
ڕەخنەگرتن لەقورئان بوارێکی خوێندنە لەبوارەکانی خوێندنی سەبارەت بەدروستی و ڕاستی بانگەشەکان و ڕەوشتی ئەو فەرمانانەی کە لە قورئان کتێبی پیرۆزی ئیسلامدا کراوە.
ڕەخنەگرانی قورئان لەکاتێکدا بەرەنگاری جێمتمانە بوونی مێژوویی ئەم دەقە دەکەن کە بەپێی بیروباوەڕی ئیسلامی لەلایەن جبرەییلەوە بۆ محەممەد ھاتووە، ھەوڵ دەدەن نیشان بدەن کە بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی محەممەد و ئاسمانی قورئان لاوازن.
کۆمەڵێک ڕەخنەگر، وێڕای ڕەتکردنەوەی موعجیزەکانی قورئان، ئەو گێڕانەوەی مێژوویییە کە مێژوونووسانی موسڵمان پێشکەشی دەکەن ڕەتدەکەنەوە؛ و ھەروەھا لە ڕووی مێژوویییەوە، بە پاڵوێدەری ئەو کتێبە پیرۆزانە دادەنرێت کە پێشتر ھەبوون.
لە «لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی - مێژووییدا» توێژەران (وەک جۆن وانسبراو، یۆزێف ساخت، پاتریشا کرۆن، مایکڵ کووک) بەدوای لێکۆڵینەوە و پشتڕاستکردنەوەی بنچینە، دەق، پێکھاتە، مێژووی قورئان، تاقیکردنەوەی پرسیارەکانن.
ئیبن وەڕاق ناکۆکییە ناوخۆیییەکان و کەموکوڕییە زانستییەکانی لە قورئاندا دۆزییەوە، ھەروەھا ھەڵەکانی بە ڕوونی و ڕاستی و پەیامی ئەخلاقی پێشکەش کرد.

ڕەسەنایەتی مێژوویی

دیمەنی نەریتی 
بەپێی باوەرە نەریتییەکانی ئیسلام قورئان وشەی خودایە کە جبرەییلی فریشتە بۆ محەممەدی خوێندووە. بەپێی نەریت، بە تەواوی ئەوەی کە جبرەییل فریشتە سەرەکی بۆی ئاشکرا کردبوو دەخوێندەوە بۆ ئەوەی ھاوڕێکانی بینووسن و لەبیریان بکەن.
ڕێنووسی سەرەتایی عەرەبی ٢٨پیتی بێدەنگ نووسیوە، کە تەنیا ٦ یان دەتوانرێت بە ئاسانی جیا بکرێتەوە، ٢٢ پیتەکەی دیکە لێکچوونی ڕواڵەتییان ھەیە ئەمەش بەو مانایەیە کە مەبەست لێی چ پیتیێکی تایبەتە تەنھا بەپێی بواردەتوانرێ دیاری بکرێت.
تەبەری لە پێشەکی تەفسیری خۆی لەسەر قورئان نیشان دەدات کە شێوازی خوێندنەوەی ئایەتەکانی دەقی قورئان تەنانەت لە کاتی پێغەمبەریشدا ڕێک نەبووە.

بەراوردکردن لەگەڵ گێڕانەوەکانی کتێبی پیرۆز 
قورئان باسی زیاتر لە ٥٠ کەس دەکات کە پێشتر لە کتێبی پیرۆز ھاتووە کە چەند سەدەیەک پێش بوونی ھەبووە. چیرۆکە پەیوەندیدارەکان لەقورئاندا زیاتر جەخت لەسەر گرنگی واتایی ڕووداوەکان دەکاتەوە تاکوو وردەکارییەکان. چیرۆکەکان بە گشتی بەراورد دەکرێن، بەڵام جیاوازی ھەیە. یەکێک لە بەناوبانگترین جیاوازییەکان تێڕوانینی ئیسلامە بۆ لەخاچ درانی عیسا. قورئان بڕوای وایە کە عیسا لە ڕاستیدا لە لەخاچ نەدراوە و بە خاچ نەمردووە. تێڕوانینی گشتی ئیسلامی کە پشتگیری لە نکۆڵیکردن لە خاچپەرستی دەکات ھاوشێوەی ئایینی مانەوییە (وێناکردن) کە ھەڵگری ئەوەیە کە کەسێکی تر لە جیاتی عیسا لە خاچ بەستراوە و لە ئاکامدا عیسا دەگەڕێتەوە.

بەڵگە سەرەتایییەکان 
دوایین ھەڵسانەوەکان بۆ پێکھێنانی قورئان بە فەرمی و بە یەک شێوە نزیکەی دوازدە ساڵ لە مردنی پێغەمبەری ئیسلام لە سەردەمی خەلیفە عوسماندا (٦٤٤–٦٥٦) دەستی پێکرد، بیست و چوار ساڵ پاش دەستپێکردنی بە سووتاندنی کۆپی و شێوەزارەکانی تری کەسی و تاکەکەسی قورئان کۆتایی ھات:

بە شێوەیەکی نەریتی باوەڕ وایە کە یەکەم نووسینەکان ئەو سوودەیان ھەبووە کە لەلایەن کەسانێکەوە تاقیببنەوە کە دەقەکەیان بە شێوەیەکی خۆڕایی دەناسی، چونکە ئەوان لە کاتی ئاشکرابوونیاندا فێری بوون و دواتر بەردەوام دەیانخوێندەوە. لەو کاتەوەی کە کۆکراوەی فەرمی دوو دەیە دوای مردنی محەممەد تەواو بوو، دەقی عوسمان بە وریایییەوە پارێزراوە. بووکایڵ پێیوابوو کە ئەمە ھیچ کێشەیەکی ڕەسەنایەتی بۆ قورئان دروست ناکات.

وەشانەکانی بەردەست پێش وەشانی عوسمان

دەستنووسی سەنعا 

دەستنووسەکەی سەنعا بەشێکی کۆنتری قورئانی تێدایە کە جیاوازن لە وەشانی عوسمان.
ئەو پێستەی کە دەستنووسی سەنعا لەسەری نووسراوە بە ٩٩٪ بە وردی پەیوەندی بە پێش ٦٧١ی زایینییەوە ھەیە و ٩٥٫٥٪ دەگەڕێتەوە بۆ پێش ٦٦١ و ٧٥٪ بە ئەگەری زۆر پێش ٦٤٦ی زایینی.
دەستنووسی سەنعا یەکێکە لە گرنگترین دەستنووسەکانی ئەم کۆکراوەیە لە جیھاندا. ئەم پاڵێوانە دوو چینی تێکستی ھەیە کە ھەردووکیان قورئانیین و بە دەقی حیجازی نووسراوە.
لە کاتێکدا دەقی سەرەوە نزیکە لە گەڵ قورئانە مۆدێرنەکان (جگە لە جیاوازی ڕێنووسەکان)، دەقی خوارەوە جیاوازییەکی بەرچاو لە دەقی ستانداردی تێدایە. دەستنووسەکەی سەنعا بەتەواوی ھەمان ئایەت و ھەمان ڕیزبەندی ئایەتەکانی قورئانی ستانداردی ھەیە. ڕێکخستنی سوورەتەکان لە کۆدی سەنعا جیاوازە لە فەرمانی قورئانی ستاندارد.

دەستنووسی بێرمینگھام/پاریس 
لە ساڵی ٢٠١٥دا زانستگەی بیرمنگام ئاشکرای کرد کە لەوانەیە تاقیکردنەوە زانستییەکان دەستنووسێکی قورئان لە کۆکراوەکەیدا وەک یەکێک لە کۆنترین دەقە ناسراوەکان نیشان بدەن و پێیان وایە لە نزیکی سەردەمی محەممەدەوە نووسراوە. لێدوانی جۆزێف لومبارد پرۆفیسۆری یاریدەدەری ئیسلامی کلاسیک لە زانکۆی براندیس لەسەر دۆزینەوەکانی دەستنووسی بێرمینگھام لە ساڵی ٢٠١٥:

تاقیکردنەوەکانی یەکەی خێراکەری ڕادیۆکاربۆنی ئۆکسفۆرد بە ئەگەری زیاتر لە ٩٤ لە سەد دەری خست کە کۆنی پێستەکە دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ٥٦٨ بۆ ٦٤٥ زائیینی.

ئیدعای بنەچەکی خودایی

پرسیارەکان دەربارەی دەقەکە 
قورئان خۆی باس لەوە دەکات کە وەحییەکانی خۆیان «نیشانەی موعجیزە»- بێھاوتا (ئیعجاز) لە ڕەوانبێژی و بێعەیببوون و بەڵگەی ڕاستی پێغەمبەرایەتی محەممەدن. (بۆ نموونە ٢: ٢، ١٧: ٨٨–٨٩، ٢٩: ٤٧، ٢٨: ٤٩) چەند ئایەتێک شتەکان ڕوون دەکەن یان باس لەسەر چۆنییەتی ڕوونکردنەوەی ئایەتەکان دەکەنەوە، و بە زمانی عەرەبی «پاک و ڕوونن». لە ھەمان کاتدا (زۆربەی موسڵمانان پێیان وایە) ھەندێک ئایەتەکانی قورئان لەلایەن ئایەتی ترەوە ھەڵوەشێنراونەتەوە (ناسخ) و ئەمانە و ئایەتەکانی تر ھەندێک جار لە وەڵام یان وەڵامی پرسیارەکانی شوێنکەوتووان یان نەیاراندا دابەزیون.

ھەموو موسڵمانانی سەرەتایی لەگەڵ ئەم کۆدەنگییە نەبوون. ئیبن ئەلڕەوەندی (مردوی ٩١١) کە موسڵمانی گوماناوی بووە قورئانی بە «نەک قسەیەکی ژیرانە، بەڵکو ناکۆکی، ھەڵە و بێمانایی تێدایە» ڕەتکردەوە.
ئەبووبەکر ڕازی پزیشک و زۆرزانی سەدەی ١٠ لە وەڵامی ئەو بانگەشەیەی کە قورئان ئیدعایە (بە وتەی نەیارەکەی ئەبو حاتم ئەحمەد کوڕی حەمدان الرازی) نووسیوە.
ئێوە ئیدعای ئەوە دەکەن کە موعجیزە بەڵگەدارەکە ئامادەیە و لەبەردەستدایە، ئەویش قورئانە. ئێوە دەڵێن: «ھەرکەسێک ئینکاری بکات، با یەکێکی ھاوشێوەی بەرھەم بھێنێت.» بەڕاستی ھەزار ھاوشێوەی بەرھەم دەھێنین، لە بەرھەمی ڕەوانبێژان، قسەکەران و شاعیرانی ئازا، کە بە شێوەیەکی گونجاوتر دەستەواژەیان بۆ کراوە و کێشەکان بە شێوەیەکی پوختتر دەردەکەن. ماناکە باشتر دەگەیەنن و پەخشانەکەیان لە مەترێکی باشتردایە … بەخوا ئەوەی دەیڵێی سەرساممان دەکات! تۆ باسی بەرھەمێک دەکەیت کە ئەفسانەی کۆن دەگێڕێتەوە، و لە ھەمان کاتدا پڕە لە دژایەتی و ھیچ زانیاری و ڕوونکردنەوەیەکی بەسوود لەخۆناگرێت. پاشان دەڵێی: «شتێکی ھاوشێوەی بەرھەم بھێنە».

ھەروەھا زانایانی سەرەتایی ڕۆژاوایی زۆرجار ھێرشیان دەکردە سەر شایستەیی ئەدەبی قورئان. ڕۆژھەڵاتناس تۆماس کارلایل، قورئان بە «خوێندنەوەی زەحمەتکێش و تێکەڵاوێکی سەرلێشێواوی ماندووکەر، خام، بێ مەرج» بە «دووبارەبوونەوەی بێکۆتا، با درێژخایەن، تێکەڵبوون» و «گەمژەیی پشتگیری نەکراو» ناوبرد.
سالۆمۆن ڕەیناخ نوسیبوویە کە ئەم کتێبە شیاوبوونی کەمی ھەیە لە ڕوانگەی ئەدەبییەوە. بە شێوەیەکی دیاریکراوتر، «تایبەتمەندییەکان» کە لە دەقەکەدا ئیدعای بۆ کراوە.
زانای ئێرانی عەلی دەشتی ئاماژە بەوە دەکات کە پێش ئەوەی کامڵبوونی ببێتە پرسێکی عەقیدەی ئیسلامی، زانای سەرەتایی موسڵمان ئیبراھیم نەزام «بە ئاشکرا دان بەوەدا دەنێت کە ڕێکخستن و ڕستەسازی» قورئان کەمترە لە «موعجیزە».
عەلی دەشتی دەڵێت «زیاتر لە سەد» لادان لە «یاسا و پێکھاتەی ئاسایی زمانی عەرەبی تێبینی کراوە» لە قورئاندا.
ئەو ئایەتانەی کە بەبێ شرۆڤەکان ناتەواون و بە تەواوی تێناگەیەنن؛ وشەی بیانی، وشەی عەرەبی نامۆ، و وشەی بەکارھێنراو بە مانای تر جگە لە مانای ئاسایی، سیفات و کردارەکان کە بەبێ ڕەچاوکردنی گونجانی ڕەگەز و ژمارە؛ بە شێوەیەکی ناگوجاو ورونەکانی کرداری نا-ڕێزمانی بەکارھێنراو کە ھەندێک جار ھیچ ئاماژەیەکیان نییە، بریناو ناعەقڵانی و نا ڕێزمانییەکان کە ھەندێ جار ھیچ سەرچاوەیەکیان نییە و و پێشبینییەکان کە لە بڕگە قافیەکراوەکاندا زۆرجار لە بابەتەکان دوورن.

زانا گێرد ئاڕ پوین ژمارەی ئایەتە ناڕوونەکان زۆر زیاتر دادەنێت:
قورئان بۆ خۆی بانگەشەی ئەوە دەکات کە 'موبیین'، یان 'ڕوونە'، بەڵام ئەگەر سەیری بکەیت، تێبینی ئەوە دەکەیت کە ھەر ڕستەی پێنجەم یان زیاتر بە سادەیی مانای نییە. بێگومان زۆرێک لە موسڵمانان- و ڕۆژھەڵاتناسەکان- بە پێچەوانەوە دەڵێن، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە یەک لەسەر پێنجی دەقی قورئان ناتەواوە. ئەمەش بووەتە ھۆی دڵەڕاوکێی نەریتی سەبارەت بە وەرگێڕان.
تیۆدۆر نۆڵدێکە زانای زمانە سامییەکان بڕێکی زۆر گرفتی لە فۆڕمی ڕێزمانی و ڕستەسازی لە قورئاندا کۆکردووەتەوە «ناچنە ناو سیستەمی زمانی گشتی عەرەبی». خۆ ئەگەر لە لایەن کەسێکی ترەوە بوایە جگەلە خوا بێگومان جیاوازی و دژایەتییەکی زۆریان تێدا دەدۆزییەوە.". (نیسا. ٤: ٨٢ )

دەنگی گێڕەرەوە:قسەکەر محەممەد یان خودا 
بەو پێیەی قورئان وەحی خودایە بۆ مرۆڤایەتی، ڕەخنەگران پرسیاریان کردووە کە بۆچی لە زۆر ئایەتدا، خودا لەلایەن مرۆڤەکانەوە قسەی بۆ دەکرێت، لەبری ئەوەی ئەو قسە بۆ مرۆڤەکان بکات؟
یان وەک زانایانی ھاوسۆزی ڕۆژاوایی ڕیچارد بێڵ و دبلیو مۆنتگۆمێری وات ئاماژەی پێدەکەن، شتێکی نەبیستراو نییە کە کەسێک (بەتایبەت کەسێکی زۆر بەھێز) بە کەسی سێیەم باسی خۆی بکات، «ئەو ڕادەیەی کە دەبینین پێغەمبەر بە ڕواڵەت وەک کەسی سێیەم قسەی لەگەڵ دەکرێت و باسی خودا دەکات، نائاسایییە»، وەک ئەوەی «خودا سوێند بە خۆی بخوات».

ئالان دوندێس فۆلکلۆرناس ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن یەک "فۆرمولە" یان دەستەواژەی ("... تۆ/تۆ/ئەوان/ئەی لە ئێمە/تۆ/ئەوان/ئەی بێتاوان بکەرەوە لە ئێمە/خۆت/ئەوان/ئەو/ئەو") بە دەنگی جۆراوجۆر دووبارە دەبێتەوە ھەم خودایی و ھەم مرۆڤ، تاک و… کۆ:
 پەروەدگارا؛ دەتۆش لەگوناھو ھەڵەکانمان خۆش ببە، چاوپۆشی بکە لەکردارە ناپەسەندەکانمان ٤:٣١
 ئەوە لە گوناھەکانی ترتان چاوپۆشی دەکەین ٥:١٢
 لە گوناھو ھەڵەکانتان خۆشدەبم و چاوپۆشیتان لێدەکەم ٤٧:٢
 ئەوانەخوا چاوپۆشی کردووەلەھەموو گوناھەکانیان ٦٤:٩
 خوا چاوپۆشی دەکات لە گوناە و ھەڵەکانی و دەیخاتە باخەکانی بەھەشتەوە64:9

ڕوانگەی خودا لە کەسی سێیەمەوە ("ئەو" و "ھی ئەو") لە پاکی و بێگەردی و ستایش بۆ ئەو زاتەی کە شەوڕەوی کرد لە بەشێکی کەمی شەودا بەبەندەی خۆی لە مزگەوتی ئەلحرام برد بۆ مزگەوتی ئەلئەقسا بۆ یەکەم کەس تا ھەندێک نیشانەی خۆمانی نیشان بدەینو دووبارە دەگەڕێتەوە بۆ سێیەم بەڕاستی ئەو زاتە بیسەرو بینایەھەموویان لە یەک ئایەتدا دەگۆڕێت.

بۆ نموونە ئینسایکلۆپیدیای جووەکان دەنووسێت: «بۆ نموونە ڕەخنەگران تێبینی ئەوە دەکەن کە ڕستەیەک کە تێیدا شتێک سەبارەت بە خوا دەگوترێت، ھەندێک جار یەکسەر دوای ڕستەیەکی دیکە دێت کە اللە قسەکەرە (نموونەکانی ئەمە بریتین لە Q.١٦٫٨١, ٢٧:٦١, ٦٢). ٣١:٩، ٤٣:١٠) زۆر تایبەتمەندی لە پێگەی وشەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ پێداویستییەکانی قافیە.» ئایەتی ٦:١١٤ بە قسە محەممەدەوە یەکەم کەس دەست پێدەکات کە و دەگۆڕێت بۆ سێیەم (تۆ).
 ئایا ڕەوایە جگە لە اللە کەسێکی تر بکەمە حەکەم و دادوەر، لەکاتێکدا ئەو زاتە کتێبی پیرۆزی خۆی کە (قورئانە) بۆ دابەزاندوون کە ھەموو دروست و نادروستێکی تیادا جیاکردووەتەوە، ئەوانەش کە کتێبی (ئاسمانیمان) پێداون چاک دەزانن بەڕاستی ئەو قورئانە لەلایەن پەروەردگارتەوە بەڕاست و ڕەوا دابەزێنراوە، کەوابوو ئیتر تۆ (محەممەد) ھەرگیز مەچۆرە ڕیزی گوماندار و دوو دڵانەوە.
لە کاتێکدا ھەندێک (محەممەد عەبدولحەلیم) باسی ئەوەیان کردووە کە «ئەم جۆرە گۆڕینە ڕێزمانییە لایەنێکی نەریتی شێوازی ڕەوانبێژی عەرەبییە»، عەلی دەشتی (ھەروەھا لە لایەن ڕەخنەگر ئیبن وەررەقەوە ئاماژە بەوە دەکات کە لە زۆر ئایەتدا «ناتوانێت قسەکەر خودا بووبێت». سوورەتی فاتحییە کە چەند دێڕێکی وەک
سوپاس و ستایش ھەر شایستەی خوایە، کە خاوەن و پەروەردگاری ھەموو جیھانیان و ھەموو بوونەوەرە.
تەنھا ھەر تۆ دەپەرستین و ھەر لەتۆش داوای یارمەتی و پشتیوانی دەکەینلەشێوەی دوعایەکدا بەڕوونی ئاڕاستەی خودا دەکرێت.

ڕێنووس و ڕستەسازی و ڕێزمان 
لە ساڵی ٢٠٢٠ ماڵپەڕێکی سعودی بابەتێکی بڵاوکردەوە کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە کاتێکدا زۆربەی موسڵمانان پێیان وایە ئەو دەقەی کە لەلایەن خەلیفەی سێیەم عوسمان کوڕی عەفانەوە دامەزراوە «پیرۆزە و نابێت ھەموار بکرێتەوە». لەناو ئەوە نزیکەی ٢٥٠٠ «ھەڵەی ڕێنووسی و ڕستەسازی و ڕێزمان» ھەبوون. نووسەر (ئەحمەد ھاشم) باس لەوە دەکات کە لە کاتێکدا خوێندنی قورئان خودایییە، بەڵام ئەو ڕێنووسە قورئانییەی کە لەلایەن عوسمانەوە دامەزراوە «داھێنانێکی مرۆڤە» جێگەی ھەڵە و ڕاستکردنەوەی دەبێت.
 سوورەتی قەڵەم، ئایەتی ٦، [وشەی] بِأَیِّیکُمُ ["کام لە ئێوە"]، لەبری بأیکم دەردەکەوێت. بە واتایەکی تر ی زیادە زیاد کراوە.
 سوورەتی قەسەس، ئایەتی ٩، وشەی امرأت ["ژن"] دەردەکەوێت، لەبری امرأة.

دەستەواژەکان، ڕستەکان یان ئایەتەکان کە لە دەرەوەی شوێن دەردەکەون و لەوانەیە بگوازرێتەوە 
نموونەیەک لە پارچە ئایەتێکی دەرەوەی شوێنی خۆی لە سوورەتی نوور دا دەبینرێت کە سەرەتای ئایەتێکە — (ئایەتی ٦١) "کوێرو نابینا گوناھو گلەییان لەسەر نییە، ھەروەھا شەل، نەخۆش…"ناوەڕاستی بەشێکە باس لە ڕەفتاری دروست بۆ پەیوەندییەکانی سەردانیکردن و حەیا بۆ ژنان و منداڵان دەکات ("خواردن بخۆن لە ماڵی خۆتان یان ماڵی باوکتان یان ماڵی دایکتان، یان ماڵی براکانتان یان ماڵی خوشکەکانتان،...)
لە کاتێکدا لێرەدا مانایەکی کەمی ھەیە، بەڵام ھەمان دەستەواژە لە بەشێکی سوورەتی فەتح (ئایەتی١١–١٧) دەردەکەونکە وەک پێڕستی ئەو کەسانە کە ئەگەر لە ھەڵمەتێکی سەربازی جیھاددا شەڕ نەکەن لە تاوان و ئاگری دۆزەخ بەخشراون دەگونجێت.

سەرچاوەکانی پێشتر 

سامی ئەلدیب، پارێزەری سویسی لەدایکبووی فەلەستین و نووسەری چەندین کتێب و وتار لەسەر یاسای عەرەبی و ئیسلامی، خاوەنی ئەو تیۆرییەیە کە قورئان لەلایەن حاخامێکەوە نووسراوە. گنتەر لولینگ دووپاتی دەکاتەوە کە یەک لەسەر سێی قورئان بنچینەی مەسیحی پێش ئیسلامی ھەیە. پۆین بە ھەمان شێوە پێی وایە ھەندێک لە بابەتەکان پەیوەندی بە ژیانی محەممەدەوە ھەیە.
زانا ئۆدبیۆرن لیرڤیک دەڵێت «قورئان و حەدیس بە ڕوونی لە ژێر کاریگەری مەسیحییەتی نا ئاسایی (ناڕەسەن) دا بووە کە لە نیمچە دوورگەی عەرەبی و زیاتر لە حەبەشەدا» پێش ئیسلام زاڵ بووە.
کاتێک سەیری چێڕووکەکانی عیسا کە لە قورئاندا دۆزراونەتەوە دەکەین، ھەندێک تەوەر لە سەرچاوەکانی پێش ئیسلامدا دەبینرێن وەک ئینجیلە ساختەکانی دەربارەی مەسیح.
زۆربەی ناوەڕۆکی قورئان دەربارەی بژاردن و پەروەردەکردنی مریەم ھاوڕاستای زۆرێک لە ئینجیلی یاقوبە لەگەڵ موعجیزەی دارخورما و چەمی ئاو کە لە ئینجیلی مەتای ساختەدا دۆزراوەتەوە. لە ئینجیلی مەتای ساختەدا، ھەڵاتن بۆ میسر بە ھەمان شێوە گێڕدراوەتەوە کە لە زانستی ئیسلامیدا دەدۆزرێتەوە. لەگەڵ وەرگێڕانی سریانی ئینجیلی ساختەی یاقوب و ئینجیلی کۆرپەی تۆماس کە پێش ئیسلامە.

جۆن وانسبرۆ پێی وایە قورئان نووسینەوەی بەشێک لە کتێبە پیرۆزەکانی ترە، بەتایبەتی کتێبە پیرۆزەکانی جوو و مەسیحییەت. ھێربێرت بێرگ دەنووسێت «سەرەڕای ئەوەی جۆن وانسبرۆ زۆر بە وریایییەوە و بە وردی بڕوانامەکانی وەک 'گریمانەیی'، و 'تاقیکردنەوە و بە جەختکردنەوە کاتی' خستووەتە ناوەوە، بەڵام کارەکانی لەلایەن ھەندێک کەسەوە ئیدانە دەکرێن. ھەندێک لە کاردانەوە نەرێنییەکان بێ گومان بەھۆی ڕادیکاڵبوونییەوەیە… کارەکانی وانسبرۆ لەلایەن کەم کەسەوە بە دڵ و گیان لە باوەش گیراوە و بە شێوەیەکی پارچەپارچە لەلایەن زۆر کەسەوە بەکارھێنراوە. زۆر کەس ستایشی تێڕوانین و شێوازەکانی دەکەن، بەڵام نە ھەموو دەرەنجامەکانی.» لێکۆڵینەوەکانی گێرد پوین لە دەستنووسە کۆنەکانی قورئان وای لێکرد کە بگاتە ئەو ئەنجامەی کە ڕەنگە ھەندێک لە دەقە قورئانییەکان سەدان ساڵ پێش محەممەد لەبەردەستدابووبن. نۆرمان گێسلەر باس لەوە دەکات کە پشتبەستنی قورئان بە سەرچاوەکانی پێش یەکێکە لە بەڵگەکانی ئەسڵی تەواوی مرۆڤ.
نۆرمان گەیسلەر دەڵێت وابەستەیی قورئان بە سەرچاوەی پێشوەختە یەکێکە لە بەڵگەکانی سەرچاوەی بەیەکدەستی مرۆڤی قورئان.

ئیبن ئیسحاق، مێژوونووسی موسڵمانی عەرەب کە نەریتە گرنگە زارەکییەکان بنەمای ژیاننامەی محەممەدی کۆکردووەتەوە، ئیدیعای کردووە کە کە ڕەنگە محەممەد چیرۆکە جوو-مەسیحییەکانی کە لە کەسانی دیکە بیستبووی لەخۆگرتووبێت. بۆ نموونە لە کتێبی (السیرة النبویة) دا (وەشانێکی دەستکاریکراو لە بەرھەمە ڕەسەنەکەی ئیبن ئیسحاق)، ڕاپۆرتەکەی ئیبن ھیشام دەگێڕیێتەوە "ڕوونی دەکاتەوە کە پێغەمبەر زۆرجار لەسەر گردی مەروە دادەنیشت و مەسیحییەکی بانگھێشت دەکرد… بەڵام ئەوان لە ڕاستیدا ھەندێک سەرچاوەیان بۆ فێرکردنی پێغەمبەر ھەبوو ."
«... بینییان پێغەمبەر قسەی لەگەڵ دەکرد و گوتیان: بەڕاستی ئەبووفوکەێحە یەسار فێری دەکات…». بەگوێرەی وەشانێکی تر: "پێغەمبەر زۆرجار لە مەروە لە ژووری جەبر، گەنجێکی مەسیحی، دادەنیشت کە نۆکەری بەنی حەزرەمی بوو و دەیانگوت: 'زۆربەی ئەو شتانەی محەممەد دەیھێنێت ، جەبری مەسیحی نۆکەری بەنی حەزرەمییە کە فیری دەکا.

لێکۆڵینەوەیەک لەسەر ڕاپۆرتە زانیاریدەرەکان لەلایەن کلۆد گیلیۆوە گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە لەوانەیە تەواوی بەشەکانی مەککی قورئان ھەڵگری بنەماکانی ئەو گرووپانە بێت کە خاوەنی سەرچاوەی ئینجیلی و دوائینجیلی و سەرچاوەی دیکەن.
یەکێک لەو ڕاپۆرتانە پێدەچێت گوێبەلی محەممەد ئەو کۆیلە مەسیحییە بوو کە لە سەحیحی بوخاریدا باسی لێوە کراوە کە ئیبن ئیسحاق بە ناوی جەبر باسی کردووە، ڕەنگە بەشی ١٦: ١٠١–١٠٤ی قورئان بۆ ئەو دابەزیبێت. واقیدی ناوی ئەم مەسیحییە بە ئیبن قومتە ناو دەھێنێت، لەگەڵ دژایەتی ناسنامە و پەیوەندی ئایینییەکەی لە ڕاپۆرتەکانی زانیاریدەرەکاندا.
ھەروەھا ئیبن ئیسحاق چیرۆکی ئەوە دەگێڕێتەوە کە چۆن سێ مەسیحی بە ناوەکانی ئەبو حەریتا ئیبن ئەلقامە، ئەلعەقیب عەبدولمەسیح و ئەیھام ئەلسەعید سەبارەت بە بابەتە مەسیحییەکان وەک سیانەیی قسەیان لەگەڵ محەممەد کردووە.

چیرۆکی عیسای کۆرپە کە لە بێشکە قسە دەکات دەتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ ئینجیلی کۆرپەی سریانی، و موعجیزەی زیندووکردنەوەی باڵندە گڵینەکان کە لە چیرۆکی کۆرپەی تۆماسدا دۆزرایەوە.

چەندین گێڕانەوە پشت بە ئەفسانەی جوەکانی میدراش تانھوما دەبەستن، وەک چیرۆکی قابیل و ھابیل کە قابیل لە سوورەتی مائیدە ئایەتی ٣١ کە فێری ناشتنی تەرمی ھابیل بوو. ڕیچارد کاریر ئەم پشتبەستنە بە سەرچاوە مەسیحییەکانی پێش ئیسلام، وەک بەڵگەیەک دەزانێت کە ئیسلام لە جەماعەتێکی باوەڕی نوێ (بیدعەت) ھێنەری مەسیحییەوە سەرچاوەی گرتووە.

کاریگەری دەستە مەسیحییە بیدعەت ھێنەرەکان 
قورئان پێداگری دەکات کە عیسا لە ڕاستیدا لە خاچ نەدراوە و لەسەر خاچ نەمردووە. ڕەنگە ئەو ڕوانگەی گشتی ئیسلامی کە پشتگیری لە ئینکاری لە خاچدان دەکات لە ژێر کاریگەری مانیچیزم (دۆسیتیزم) دا بووبێت، کە پێی وایە کەسێکی تر لەبری عیسا لە خاچ دراوە، لە ھەمان کاتدا بەو ئەنجامە گەیشتوە کە عیسا لە کاتی کۆتاییدا دەگەڕێتەوە. ھەرچەندە کۆدەنگی گشتی ئەوەیە کە مانیکیزم لە سەدەی شەشەم و حەوتەمدا، کاتێک ئیسلام پەرەی سەند، لە مەککەدا باو نەبووە.

سەرەڕای ئەم بۆچوونانە و نەبوونی ھیچ شایەتحاڵێک، زۆربەی زانا مۆدێرنەکان باوەڕیان وایە کە لە خاچدانی عیسا حاشاھەڵنەگرە.
ئەو بۆچوونەی کە عیسا تەنھا وا دەرکەوتووە کە لە خاچ دراوە و لە ڕاستیدا نەمردووە، پێش ئیسلامە، و لە چەندین ئینجیلی ئەپۆکریفدا دەبینرێت.
ئیرانیۆس لە کتێبی دژی بیدعەتدا باسی بیروباوەڕی گنۆسییەکان دەکات کە لێکچوونێکی بەرچاویان لەگەڵ تێڕوانینی ئیسلامیدا ھەیە:

دژایەتی و ھەڵوەشاندنەوە 
قورئان چەند فەرمان یان سیاسەتی خودایی تێدایە کە لە شەریعەتی ئیسلامدا پشتگوێ خراوە، لەوانە نوور ئایەتی ٢ کە سزای «١٠٠ تازیانە» بۆ زینا (سێکسی دەرەوەی ھاوسەرگیری) دیاری دەکات، لە کاتێکدا یاساکانی شەریعەت - بەپێی حەدیس لە محەممەدەوە فەرمان بە بەردبارانکردنی زیناکاران دەکات، نەک تازیانە.
ئەم بێبایەخکردنە ڕواڵەتییەی وەحی ئیسلام بە چەمکی ھەڵوەشێنەر (ناسخ) ڕوون کراوەتەوە، کە خودا ھەندێک جار وەحییەک (ھەندێکجاریش زیاتر) بە وەحییەکی دیکە ھەڵدەوەشێنێتەوە- نەک تەنھا لە قورئاندا بەڵکو لە حەدیسیشدا.

غەرانیق (ئایەتە شەیتانییەکان) 

ھەندێک ڕەخنە لە قورئان لە دەوری دوو ئایەت دەسوڕێتەوە کە بە غەرانیق یان «ئایەتەکانی شەیتان» ناسراون. ھەندێک لە مێژووە سەرەتایییەکانی ئیسلامی باس لەوە دەکەن کە لە کاتێکدا محەممەد سوورەی نەجمی دەخوێندەوە، وەک لەلایەن فریشتە جبریلەوە بۆی دابەزی، شەیتان فێڵی لێکرد و دوای ئایەتەکانی ١٩ و ٢٠ ئەم دێڕانەی خوارەوە خویندەوە:
 «جا ھەواڵم بدەنێ دەربارەی لات و عوززا و سێھەمیش مەنات.
 ئەوان باڵندەی بەرزەفڕن کە ھیوای شەفاعەتیان دەخوازرێت.»
اللە و عوززا و مەنات سێ خوداوەند بوون کە لەلایەن مەککییەکانەوە دەپەرستران. پاشان ئەم مێژووانە دەڵێن کە 'ئایەتەکانی شەیتان' دوای ماوەیەکی کەم لەلایەن محەممەدەوە لەسەر فەرمانی جبریل ڕەتکرانەوە.

سەرچاوەکان

کتێبنامە 
 

ڕەخنە لە ئیسلام
قورئان