ئادیابین
ئادیابین، یان ئەدیابین ، ئەدیاب ، ھەدیاب (بە عبری و سریانی: حدیاب/ھدیاب) شانشینییەکی کۆنی باشووری کوردستان بوو دەکەوتە باکووری ھەرێمی دێرینی میزۆپۆتامیا (بەشی باکووری ڕۆژئاوای ئاشووری کۆن) .  سنووری ئەم شانشینیە لە گۆڕاندا بووە ؛ سەرەتا تەنھا ناوچەی نێوان زێی گەورەو بچووکی دەگرتەوە، دواتر  نەینەوای پێتەختی کۆنی ئاشووریش کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەدیابین  لە سەردەمی میر مۆنۆبازی یەکەمەوە (کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین)، ھەرێمی کوردنشینی گۆردیێن (جزیرا بۆتانی ئێستا) و شنگار  کەوتنە ژێر رکێفی مۆنۆبازس  .  دەسەڵاتی ئادیابین لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا گەیشتە لوتکە،  پاشای پارت ئارتابان (ئەردەوان)ی دووەم ناوچەی نسیبێنی پێبەخشی لە ساڵی( 12–40ز) وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانی بۆ وەرگرتنەوەی تەختەکەی.   سنوورەکانی ڕۆژھەڵاتی ئادیابین گەیشتنە  چیاکانی زاگرۆس ، ھاوسنووری  میدیا .  ئەربێلا (ھەولێر)  پایتەختی ئادیابین بووە . 

مێژووی سەرھەڵدان و درووستبوونی شانشینی حدیاب ناڕوونە. یەکەم جار لە تۆمارەکانی  ساڵی ٦٩ پێش زاییندا باسکراوە، کاتێک پاشایەکی ئادیابینی (کە ناوی دیار نیە) بەشداری لە شەڕی تیگرانۆسێرتادا کردووە وەک ھاوپەیمانی پاشای ئەرمەنی تیگرانی گەورە ( . 95–55 پێش زایین ).  دیسان ناوی ئادیابین ساڵی 164 پێش زایین دەرکەوتەوە، دوای نەمانی دەسەڵاتی سلوکیە یۆنانیەکان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکدا .   ئادیابین لەلایەن پاشای پارت میتریداتی یەکەم داگیرکرا  ( 171–132 پێش زایین ) تا سەردەمی میتریداتی دووەم (  124–91 پێش زایین ) بەشێکی دانەبڕاو لە دەسەڵاتی پارت ماوەتەوە . 

فەرمانڕەواکانی ئادیابین بتپەرست بوون ، بەڵام لە سەردەمی حوکمڕانی  شاژن ھێلێنای ئادیابین (سەدەی یەکەمی زایین) ھاتنە سەر ئاینی جووان (یەھودی) (لە سەرچاوە عیبریەکاندا بە ھێلێنی ھامالکا ناسراوە (بە واتای:  شاژن ھێلین) ) 

دەسەڵاتی پارتەکان  لە ساڵی ٢٢٤ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی ساسانییەوە لەناوبرا   و شاپووری یەکەم (240-270ز)  وەک حوکمڕانی ئەدیابین ناونرا تا رۆژگاری ئەردەشیری دووەم  کە دوامین شازادەیە وەک پاشای ئادیابین ناوی ھاتبێت، دوای ئەوە لە دەوری (379ز) شێوازی بەڕێوەبردنی شانشینەکە گۆڕدراو بۆ  ھەرێم (شار) و لەلایەن  ( مەرزبان یان شەھراب )ێکی سەر بە پاشای ساسانییەوە بەڕێوەدەبراوە کە مەرج نیە لە تۆرەمەی شازادەکان بوو بێت.

ئیتمۆلۆژی 
ناوی ئەدیابین لە زمانی یۆنانی کۆن  ەوە ھاتۆتە ناو ئینگلیزییەوە ، کە لە  وەرگیراوە بە سریانی واتە ھەدیاب  یان حدیاب  ، ھەروەھا ناوچەکە  بە فارسی ناوەڕاست نۆدشراگان Nōdšīragān یان Nōd-Ardaxšīragān  ی پێ دەگوترا. ئەرمەنەکان پێێان دەگوت:  ،   Նոր Շիրական، Nor Shirakan و بە زمانی عیبری   ، Ḥadyāḇ, .

بە بۆچوونی ھەندێک لە مێژووناسان، گوندی (حەزە)ی خوار شاری ھەولێر دەگەڕێتەوە بۆ یادگاری دێرینی حدیاب. لەم گوندەو دەوروبەرەکەیدا ئاسەواری کووپەی کۆنی لێ دۆزراونەتەوە کە ھەندێکیان ھی رۆژگاری ساسانیەکانن.

شوێن 
وەک جوگرافیا، ئادیابین دەڤەرێکی سەر بە  ئیمپراتۆریەتی میدیا بوو لە نێوان زێی گەورە (لیکوس) و زێی بچووک (کاپروس) ، ھەرچەندە ئەمیانۆس باس لە قەڵەمڕەوێک دەکات شارەکانی  نەینەوا و  ئەکباتان (ھەمەدان) و گۆگەمێلا (گۆمەل)ی دەگرتەوە .   بە کۆتایی سەدەی یەکەمی زایینی  (نسێبین)ی جزیرەش لەناو ئەم سنوورەدا بوو.  لە نووسراوە تەلمودیەکاندا ناوەکە وەک  ھاتووە. باژێرە گرنگەکەی ئەربێلا ( Arba-ilu ) بوو، کە (مار ئوقبا) قوتابخانەیەکی لە حەزە (Hazzah)ی نزیکی  دامەزراندووە  ،  عەرەبەکان دواتر بە اربل  ناویان دەبرد . 

لە نووسراوەکانی ئاینی جوولەکە بە تایبەت لە تەلمود: کیدوشین ٧٢ز دا ھابۆری ئینجیلی ھەر بە ئادیابین ناسراوە،  بەڵام لە یەروشالمی مەگیلا  71ز بووە بە ناوی ڕیفات .  لە تەرگوم بووە بە یەرمیا . 27ز، و ئارارات و مینی و ئەشکەناز ناوەکان بە شێوەی  کۆردو Kordu و ھارمینی Harmini و ھەدەیاب ھاتوون، واتە کوردونی و ئەرمەنستان و ئادیابین؛ لە کاتێکدا لە حەزەقیل xxvii. 23 بە شێوەیحەران و کانە و ئەدەن  نووسراون کەلەلایەن وەرگێڕە ئارامییە کانەوە بەم شێوەیە لێکدەدرێتەوە "ھاروان، نسیبین و ئادیابین".

دانیشتووان 
ئادیابین دانیشتووانێکی تێکەڵاوی ھەبووە .   ھۆزی ساکای ئاریایی و ئاشوری و زمانی تێکگەیشتن  سریانی بووە. بە گوێرەی مێژوناسی رۆمانی پلینی چوار ھۆز لە ناوچەی ئادیابین دەژیان : ئۆرۆنتی، ئالانی ، ئازۆنی و سیلکی .   کتێبی کۆنی جولەکەکانی دانراوی مێژوونووس یوسیفۆس نیشان دەدات کە  خەڵکێکی زۆری جوولەکە لە شانشینیەکەدا دەژیان. پێکەوە ژیانی ئایین و کەلتوورەکان لە ئادیابین زۆر جار دژوار بوو،  لە چیرۆکی کوژرانی ماھنوشی (مووگی زەردەشتیی) بەدی دەکرێت کە لە ئاینی خۆی ھەلاگەڕایەو بوو بە مەسیحی، . دواتر ئادیابین کرا بە ئەبرشیەو نشینگەی سەرەکیی قەشەکان . ئەوسا کورسیی میترۆبۆلیتان لە ئەربێلا بوو. 

بە پشتبەستن بە ناوی فەرمانڕەواکانی ئادیابین، مێژوونووس  ئێرنست ھێرزفێڵد مەزەندە دەکات کە رەچەڵەکی شازادەکانی ئەدیابین بگاتەوە ھۆزەکانی ساکا / سکیتی؛   بەڵام توێژینەوە زمانەوانیەکان دەریدەخەن کە ئەم ناوانە، لە ئێرانی ناوەڕاستی ڕۆژئاوادا باو بوون.   دوای قوتار بوون لە داگیرکاریی تراجان 116ز، بنەماڵەی ناسراو بە ئاماتوونی لەو ھەرێمە باڵا دەستبوون کە فەرمانڕەوایی ناوچەی نێوان دەریاچەی ورمێ و وانیان دەکرد.  

ئادیابین بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ و  دوای ڕووخانی نەینەوا ئاشوورییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون. بەشێکی دانەبڕاو بوو لە ئاشووریای ھەخامەنشییەکان ( ئاثورا ) و ئاشووری ساسانی ( ئاسۆریستان ).   دواتر ئەم ناوچەیە کرا بە بەشێک لە پارێزگای ئاشووری ڕۆمانی دوای لەشکرکێشی لەلایەن تراجان لە ساڵی ١١٦. 

بە گوێرەی پاتریشیا کرۆن و مایکل کوک, کاتێک کە ناوجەرگەی ھەرێمی ئاشوور لە سەرەتای مەسیحییەتدا کەوتەوە بەر باس و تێروانین، نەک فارس و یۆنان، بەڵکو  ئاشووریەکان خۆیان پەرستگای ئاشوریان نۆژەنکردەوەو، شارەکەیان ئاوەدانکردەوە و دەوڵەتێکی پاشکۆی  ئاشووریان بنیاتنایەوە لە سەر شێوەی شانشینی  ئادیابین ." 

(بۆ مێژووی دواتر، بڕوانە ھەولێر ; گەلی ئاشووری, ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی, عێراق ).

مێژوو

ئیمپراتۆریەتی فارسی ھەخامەنشیەکان 
لە سەردەمی پاشاکانی فارسی ھەخامەنشی (ئەخمینی)دا ، پێدەچێت ئادیابینێ بۆ ماوەیەک دەوڵەتێکی ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتی فارس بووبێت. لە ھەندێک کاتدا تەختی ئادیابین بەدەست ئەندامێکی ماڵی ھەخامەنشیەکانەوە  بووبێت؛ ئەردەشیری سێیەم (پاشا لە ساڵی ٦٢٨ تا ٦٣٠ی زایینی)، پێش ئەوەی بێتە سەر تەختی فارس، نازناوی "پاشای ھەدیاب"ی ھەبووە.  دە ھەزار  بەکرێگیراوە یۆنانیەکەی زینفۆن لە کشانەوەیاندا بۆ دەریای ڕەش دوای شەڕی کوناکسا لە ڕێگەی ئادیابینەوە پاشەکشەیان کرد .

شاژن ھێلینا  و ئایینی جولەکە 
بەپێی سەرچاوەکان، ھێلینا، شاژنی ئادیابین لە سەدەی یەکەمدا لە بتپەرستییەوە ھاتە سەر ئایینی جولەکە.  شاژنە ھێلێنای ئادیابین (لە سەرچاوە جولەکەکاندا بە ھیلینا ھامالکا Heleni HaMalka ناسراوە) چووە حەجی  ئورشەلیم /قودس کرد و لەوێ کۆشکێکی بۆ خۆی و کوڕەکانی دروستکرد، ئیزاتێس کوڕی مۆنۆباز و مۆنۆبازی دووەم لە بەشی باکووری شاری داود، باشووری چیای ھەیکەل/پەرستگا، و یارمەتی جولەکەکانێ لە شەڕەکەیان دژ بە ڕۆما. تابوتەکەی شاژن ھێلێنا لە ساڵی ١٨٦٣ دۆزرایەوە. جووتە نەخشێک لەسەر تابوتەکە نووسراوە، "چادان مەلکە" و "چادا مەلکەتا"، پێدەچێت ئاماژەیەک بێت بۆ ئەو پاداشتانەی (چێدا بە زمانی عیبری) کە ھێلێنا دەیبەخشیە ھەژارانی قودس و بە گشتی، و بۆ شانشینی جولەکەکان دابینی کردووە. بەگوێرەی یوسفۆس، شاژن لەگەڵ کوڕەکەی مۆنۆبازی دووەم، لەژێر کاریگەری دوو جولەکەدا ھاتوونەتە سەر ئایینی جولەکە. لە تۆمارێکی دیکەدا ھاتووە کە لە ئادیابین بازرگانێکی زێڕینگەریی جولەکەی بە ناوی (حەنانیا) یان (ئەلیعازەر) ناسیوە، ئەویش باسی گەلی ئیسرائیلی بۆ کردووە و ڕازی کردووە بێتە سەر ئاینەکەیان.  ھەموو شوێنەوارە مێژووییەکانی پاشایەتی جولەکەکان لە ئەدیابین لە دەوروبەری ساڵی ١١٥ی زایینی کۆتایی ھات، بەڵام ئەم چیرۆکانە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر ئەدەبیاتی نووسراو لەلایەن حاخام و مالمەکانی تەلمود ھەبوو.  خەلاکی زەردەشتیی ئادیابین ھەمبەر ئایینی جوولەکە لێبوردەو دڵکراوەبوون، ڕێگەیان دا جولەکە ئازادبن. لە کۆتایی سەدەی دووەمدا ئایینی مەسیحی بە خێرایی لە نێو زەردەشتییەکان و ئپەیڕەوکارانی پێشووێ ئایینی جولەکە بڵاوبووەوە. کاتێک ئایینی مەسیحی بوو بە ئایینی فەرمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لە سەردەمی کۆنستەنتین، دۆخی مەسیحییەکانی ئادیابین  شلۆق بوو چونکە ساسانییەکان کە ئاینی رەسمی دەوڵەتەکەیان زەردەشتی بوو، وەک نەیار ھەژمار دەکران .

سەردەمی یۆنانی 
ئەم شانشینە بچووکە ڕەنگە زنجیرەیەک فەرمانڕەوای ناوخۆیی ھەبووبێت کە بە ناوی ئیمپراتۆریەتی مەقدۆنی و سلوکی و دواتر  تیگرانی ئەرمەنی حوکمڕانییان کردووە.

ئیمپراتۆریەتی پارت 
ئەدیابین دواتر بوو بە یەکێک لە شانشینییەکانی سەر بە ئیمپراتۆریەتی پارت. زنجیرەی فەرمانڕەواکان لە سەردەمی حوکمرانی مۆنۆبازی یەکەم و کوڕەکەی ئیزاتێسی یەکەمەوە دەست پێ دەکات (سەدەی یەکەمی پێش زایین و سەدەی یەکەمی زایین) و ناوبانگێکی دیاریکراوی بەدەستھێنا.

کورتە چاخی ڕۆمانی (١١٧-١١٨) 
نەیاری سەرەکی تراجان لە میزۆپۆتامیا لە ماوەی ساڵی ١١٥دا دوا پاشای سەربەخۆی ئادیابین میھرئەسپ بوو،  . لەگەڵ مانۆ (ماننوس)ی شنگار (سینگارا)  ھاوئامانج بوون. تراجان ھێرشی کردە سەر ئادیابین و خستیە ناو سنووری ھەرێمی ئاشووری ڕۆمانی؛ بەڵام لە سەردەمی ھادریان لە ساڵی ١١٧دا دەسەڵاتی ڕۆما بەسەر ئاشوور و میزۆپۆتامیا و ئەرمینیا پووکایەوە. 

لە ھاوینی ساڵی ١٩٥ سێپتیمیۆس سیڤەرۆس جارێکی تر لە میزۆپۆتامیا شەڕی دەکرد و لە ساڵی ١٩٦ سێ لەشکری سەر بە سوپای ڕۆم ھاتنە سەر ئادیابین. بەپێی وتەی دیۆ کاسیۆس ، کاراکالا لە ساڵی ٢١٦دا ئاربێلا (ھەولێر)ی داگیرکردووە، گۆڕستانەکانی ھەڵدایەوە،  بۆ گەڕان بە دوای گۆڕ و گەنجینەی پاشاکانی ئەشکانی کە گوماندەکرا لەوێ نێژرابن. لە ئەنجامدا زۆرێک لە گۆڕە کۆنەکانی پاشایەتی لەناوبران.

دەسەڵاتی ساسانی 
سەرەڕای ڕووخانی دەسەڵاتی پارت لەلایەن ساسانییەکانەوە لە ساڵی ٢٢٤ی زایینی، بنەماڵە دەرەبەگەکانی ھەولێر ھەر دڵسۆزی پارتەکان بوون و بەرەنگاری پێشڕەوی ساسانییەکانیان دەکرد بەرەو ئادیابین و ئەترۆپاتین (ئازەربێجان) . بەھۆی ئەوەی لە ئاییندا جیاواز بوون، ئادیابین ھیچ کات وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ئێران سەیر نەکراوە، ھەرچەندە ساسانییەکان بۆ چەند سەدە کۆنترۆڵیان کردبوو.

دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی وردە وردە ئایینی مەسیحی کردە ئایینی فەرمی خۆی لە ماوەی سەدەی چوارەمدا، دانیشتوانی ئادیابین کە بە پلەی یەکەم مەسیحی ئاشووری بوون، لایەنگری ڕۆمی مەسیحی بوون نەک ساسانییە زەردەشتییەکان . ئیمپراتۆریەتی رۆمی بیزەنتە لە کاتی شەڕەکانی بیزەنتە-ساسانیدا سوپای نارد بۆ ناوچەکە، بەڵام ئەمە ھیچی نەکرد بۆ گۆڕینی سنووری خاکەکە. ئادیابین تا ھاتنی لەشکری موسڵمانان، وەک ھەرێمێکی  سەر بە ئیمپراتۆریەتی ساسانی مایەوە و  بە ناوی نۆد-ئەردەخشراگان یان نۆد-ئەردەشیراگان دەناسرا.

.

رۆڵی قەشەکان 
لە نێوان سەدەی پێنجەم و چواردەمدا ئادیابین مەتڕانیەی گەورەی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات بووە . (سەربردنامەی/  کرۆنیکڵی ھەولێر) کە تۆمارێکی گوماناوی مەسیحییەتە لە ئادیابینی سەردەمی پارتەکان و ساسانییەکان، ناوی ژمارەیەک قەشەی سەرەتاکانی مەسیحیەت لە ھەولێر دەخاتە ڕوو.  راستیی ئەم سەربردنامەیەی ھەولێر   لە ژێر پرسیاردایە و زاناکان بەەنە بە دووبەرە لەسەر ئەوەی کە چەندە باوەڕ بە بەڵگەکانی دابنێن. ناوی ھەندێک لە قەشەکانی ئەم لیستەی خوارەوە لە سەرچاوەی دیکەش دووپات کراون، بەڵام ناوی ھەندێک لە قەشەکانی پێشتر ڕەنگە ھەڵبەستراو بن.

 پیدە Pkidha(104–114)
 شمشون (١٢٠-١٢٣)
 ئیسحاق (١٣٥-١٤٨)
 ئەبراھام (١٤٨-١٦٣)
 نوح (163-179)
 ھابیل (١٨٣-١٩٠)
 عابدمیخا (١٩٠-٢٢٥)
 ھیران لە ئادیابین (225–258)
 سالۆفا (258–273)
 ئەھادابوھی (٢٧٣-٢٩١)
 سریا (291–317)
 یۆحانون (317–346)
 ئەبراھام (٣٤٦-٣٤٧)
 ماران-زخا (347–376)
 سۆبحالیسۆ (376–407)
 دانیال (407–431)
 ڕیھما (431–450)
 ئابۆستا (450–499)
 یوسف (499–511)
 ھوانا (511–؟ )

تێبینی

سەرچاوەکان

سەرچاوەکان 

   (2 volumes)
  
 
 
  
 
 
  
 Brauer, E., The Jews of Kurdistan, Wayne State University Press, Detroit, 1993.
 Solomon Grayzel, A History of the Jews,New York: Mentor, 1968.
 Gottheil, Richard. "Adiabene". Jewish Encyclopedia. Funk and Wagnalls, 1901-1906.; which cites:
 Josephus, Jewish Antiquities xx. 2, § 4;
 idem, Wars of the Jews. ii. 19, § 2; iv. 9, § 11; v. 2, § 2; 3, § 3; 4, § 2; 6, § 1, noting that Josephus probably got his information from Adiabenian Jews in Jerusalem (Von Gutschmid, Kleine Schriften, iii. 4).
 Pliny the Elder, Historia Naturalis, v. 66, vi. 44 et seq.
 Ammianus, History, xviii. 7, § 1; xxiii. 6, § 21
 Strabo, Geography, xvi. 745 et seq.
 Brüll, Adiabene, in Jahrbuch i. 58 et seq.
 Grätz, Heinrich, in Monatsschrift, 1877, xxvi. 241 et seq., 289 et seq.
 Von Gutschmid, Gesch. Irans, pp. 140 et seq.
 Schürer, Gesch. ii. 562.

حەدیاب
جووەکانی کوردستان
ھەولێر
کوردوئین
کوردوخی
ئەشکانی