Zeka; doğuştan var olan ve hayat boyunca deneyimlerle gelişen problem çözme gücüdür. Bu güçle insan kendisini ve çevresini anlar, olayları muhakeme eder, sonuçlar çıkarır ve uyumla hayatını devam ettirir.
Zihinsel Engellilik; doğum öncesi, doğum sırası ve doğum sonrasında çeşitli nedenlere bağlı, genel zihinsel işlevlerde normallerden önemli derecede gerilik ve bunun yanı sıra uyumsal davranışlarda da yetersizlik gösterme durumu olarak tanımlanmaktadır.
Zihinsel engellilikte 3 temel özellik vardır:
1- Genel zeka işlevinin belirgin derecede ortalamanın altında olması.
2- Yaşadığı toplumdaki kendi yaş grubu ile kıyaslandığında toplumsal beceriler, sorumluluk, iletişim kurma, günlük beceriler ve kendi kendine yeterlilik gibi alanlarda geriliğin olması.
3-16 yaşından önce başlaması.
Konuşma, dikkat, bellek, düşünme gibi zihinsel işlevlerde belirgin bozukluk görülmekte olup, özellikte bellekte ve dikkatte görülen bozukluk belirgindir. Zihin engelliğinde, zihinsel işlevlerdeki bozukluğa eşlik eden bir durum ise uyumsal davranışlardaki yetersizliktir. Uyumsal davranışlardaki yetersizlik, bireyin kendi yaşından ve kültür grubundan beklenen kişisel bağımsızlık ve sosyal sorumluluklarını yerine getirememesi olarak ele alınmaktadır. Uyumsal davranışlara örnek olarak insanlarla iletişim kurabilme (dili anlamak), günlük yaşam aktivitelerini yapabilme (yemek yiyebilme, banyo yapabilme vb), akademik beceriler de bulunma (okuma, yazma ve aritmetik işlemleri yapabilme) ve bir iş bulup çalışabilme örnek olarak verilebilir.
Zihinsel Engelliliği olan çocuklarda gelişmenin aşamaları örneğin konuşma, yürüme vb. yaşıtlarına göre belirgin derecede geç olmaktadır. Zihinsel engelliliğinin belirtileri doğumda ortaya çıkabileceği gibi, bazen de çocukluk döneminin sonunda kendisini gösterebilmektedir. Belirtilerin başlama zamanı zihinsel engelliliğine neden olan hastalığa bağlı olarak değişir. Hafif derecedeki zihinsel engelliliğinin tanımlanması ancak okul öncesi eğitim devresinde sosyal, iletişim veya akademik becerilerdeki yetersizlikle açığa çıkabilecektir.
ZİHİNSEL ENGELLİLİĞİN TEŞHİSİ
Zihinsel engelliliğin birçok belirtisi vardır. Örneğin zihinsel engelli bir çocuk:
· Oturma, kalkma, emekleme ve yürümeyi diğer çocuklardan daha geç olarak yapar.
· Daha geç konuşur veya konuşmasında sıkıntılar vardır.
· Öğrendiklerini çabuk unutur. Hatırlamada zorlukları vardır.
· Alışverişte, para hesabında zorlukları vardır.
· Sosyal kurallara uymada sıkıntısı vardır.
· Problem çözmede ve/veya mantıklı düşünmede sıkıntısı vardır.
ZİHİNSEL ENGELLİLİĞİN NEDENLERİ
Zihinsel engelliliğinin birçok nedeni olabilir. Bilinen birçok faktöre karşılık halen zihinsel engelliliğinin %35'inde neden bilinmemektedir.
Kalıtımsal nedenler (Genetik, ailevi nedenler)
Zihinsel engelliliğinin yaklaşık %5'inin nedeni genetik yapıyla ilgili olabilir.
· Doğuştan metabolik bozukluklar. Örneğin: Fenilketonüri, Tay-Sachs hastalığı
· Kromozomal değişiklikler Örneğin: Down sendromu
· Diğer gen bozuklukları. Örneğin: nörofibramatozis, musküler distrofiler, tüberoskleroz
· Poligenik kalıtımla ilgili zekâ geriliği.
Gebelikte ve doğum sırasında oluşan nedenler
· Anne karnındayken bebeğin geçirdiği enfeksiyon hastalıkları. Örneğin: toksoplazma enfeksiyonu.
· Annenin hamilelikte bilgisiz ve gereksiz ilaç kullanımı.
· Annenin hamilelikte zehirlenmesi.
· Annedeki beslenme bozuklukları.
· Annenin alkol kullanımı.
· Bebeğin anne karnında iken oksijensiz kalması
· Erken doğum.
· Bebeğin anne karnındaki beslenmesinde yetersizlik.
· Zor doğumlarda bebeğin doğum kanalından geçerken oksijensiz kalması ya da travmaya uğraması.
Doğum sonrası nedenler
· Merkezi sinir sistemi enfeksiyonları. Örneğin: Menenjit.
· Kafa travmaları. Örneğin: Yüksekten düşme.
· Havaleler.
· Yeni doğanın ağır sarılığı.
· Tiroid hormonu eksikliği
Çevresel Nedenler
İnciltilmiş veya ihmal edilmiş ya da normal gelişim dönemleri için ihtiyaçları olan fiziksel ve ruhsal ihtiyaçları karşılanamayan bebek ve çocuklarda geri dönüşümü mümkün olmayan öğrenme güçlükleri gösterebilmektedirler. Çevrede yaygın olarak bulunan (duvar boyalan, oyuncaklar, çeşitli konserve yiyecekler, trafiği yoğun bölgelerdeki hava kirliliğinden) kurşunun zehirlenmeleri de zihinsel engelliliğinin nedeni olabilmektedir.
Eğer çevredeki uyaranlar yetersizse çevresiyle etkileşim içinde bulunan çocukta yalancı zeka geriliği denen durum oluşabilir. Bu, çocuğa doğduğu günden itibaren gösterilecek sevgi, şevkat, ilgi ve eğitici yaklaşımın önemini ortaya koymaktadır.
ZİHİNSEL ENGELLİLİK ÖNLENEBİLİR Mİ?
1- Zeka engelliliğinin özgün olmayan korunması, toplumun genel sağlığını ve yaşam standartlarını geliştirmekle sağlanır. Zeka engelliliği için oluşturulacak koruma programları, genel sağlık plan ve programlarına entegre edilmelidir.
2- Anne ve çocukların beslenmesi üzerinde titizlikle durulmalıdır.
3- Gebelik, doğum ve doğum sonrası iyi bir bakım mental ve fiziksel sakatlığın görülme sıklığını azaltacağından, ana ve çocuk sağlığı çalışmalarında halka kaliteli bir hizmet sunulmalıdır.
4- İnfeksiyonların ve parazitik hastalıkların önlenmesi zeka engelliliğinin önemli derecede önlenmesine katkılarda bulunacaktır.
5- Kimyasal ve fiziksel zararlı etkenlerin zararlarından korunmak için çevreyi izlemek, koruma programlarının önemli bir bölümünü oluşturmalıdır.
6- Zeka engelliliğinin kaza nedenlerini azaltmak için, küçük çocuklar için uygun çevre ve ilkyardım hizmetlerinin geliştirilmesi önemlidir.
7- Zeka gelişimini artırmak için sosyal ve çevresel eğitim stimülasyonu esastır. Bunu başaramayan aileler için uygun gözlemcilerin sağlanması gerekir.
8- Genetik danışma, prenatal teşhis, erken tanı ve uygun tedavi genetik orjinli zeka engellliliğini önlemede önemlidir.
9- Yenidoğanda tarama testleri, yaşamın 3-5. günlerinde özel filtre kağıtlarına emdirilerek alınan ve belirli merkezlere gönderilen kapiller kan örneklerinde yapılmaktadır. Konjenital hipotroidi ile fenilketonüri açısından rutin olarak taranmakta ve test sonuçları pozitif olanlar kesin tanı için incelemeye alınmaktadır.
10. Koruma programları ülkenin gerçekleri göz önüne alınarak planlanmalı, sık görülen hastalıklara ve kaynaklara göre ayarlanmalar yapılmalıdır.
11. Zeka engelliliğinin nedenlerinin araştırılması için destek olunmalıdır. Ayrıca koruma programlarının etkisi ölçülmeli ve sürekli izlenmelidir.
NE YAPILABİLİR?
Zihinsel engelliliği teşhis edilir edilmez, özürlünün tam bir tıbbi muayenesinin yanısıra aile, sosyal ve eğitim hayatıyla ilgili bilgiler aileden, okul ve hastane kayıtlarından elde edilmelidir.
Çocuklara günlük yaşam, kas kontrolü, iletişim ve sosyal yaşantı ile ilgili performanslarını ölçen testler uygulanmalıdır.
Günümüzde normal gelişim gösteren bireylerin olduğu kadar, gelişim geriliği olan bireylerinde eğitimine ve toplumsal yaşama olan katkılarına verilen önem giderek artmaktadır. Çeşitli önlemler alınarak engelliliğin oluşması engellenmekte veya en uygun şekilde rehabilite edilmektedir. Bu önlemlerin başında doğum öncesi dönemden başlayarak anne ve baba adaylarının bebeğin gelişimi ve eğitimi konusunda bilgilendirilmesi gelmektedir.
Bilgilenme, olası problemlerin ve bebeğin gelişmesindeki herhangi bir gecikmenin erken fark edilmesini ve erken eğitime başlanılmasını sağlamaktadır. Engelliliğin fark edilmesinde, tedavisinde ve en uygun eğitim hizmetlerinin verilmesindeki gecikmeler çocuğun eğitimden yeterince yararlanamamasına neden olmaktadır.
Uygulanan bu testler sonucunda çocukların herbirine kendisine uygun, bireyselleştirilmiş eğitim, 3-21 yaş arasında okul sistemi içinde verilmelidir. Eğitime ne kadar erken başlanırsa başarının o derece yüksek olacağı bilinmektedir. Bu çerçevede 3 yaş öncesinde erken görüşme programları, öneriler ve erken tedavi programları verilebilir. Birçok özürlü çocuğa okul eğitimleri sırasında yemek yeme, tuvalet temizliği becerileri kazandırılmaktadır. Konuşma eğitimi ve sosyal programların, spor aktivitelerin özürlü çocuğa yardımdaki rolü kaçınılamaz. Zihinsel engelliliğinin düzeyine bağlı olarak çocuğa bağımsız yaşama becerisi ve iş eğitimi erken adolesan döneminde verilmelidir. Orta ve hafif zihinsel özürlü olan bireylerin kendi kendilerine yetebilecekleri ve mutlu olabilmeleri mümkündür.
Zihinsel engelli çocuklara verilecek eğitimin planı çocuğun kişisel becerilerini artırmaya hedeflemelidir. Bu plan içerisine anne, baba, ideali her ikisi de alınmalıdır. Eğitim veren kurumların vazgeçilemeyecek elemanı özel eğitimcidir. Bunun dışında çocuğun gereksinimlerine göre fizyoterapist, çocuk hekimi, meslek terapisti, dil terapisti, psikolog, eğlence servisinin elemanları, taşımacılık eğitimi veren bireylerle, aile eğitimcileri bulunmalıdır.
Çocuklara okul eğitimlerinin dışında iki konuda da destek olunmalıdır: Bunlar biri sosyal aktiviteleri, diğeri de ilaç tedavisi olmalıdır.
Zihin engelli çocuklara sosyal yönden yapılacak destek, çocuğu tedavi edici ve daha sonra oluşacak olumsuzlukları önleyecek özelliktedir. Sosyal aktiveteler çok çeşitli olup, eğlence programları düzenleme, spor aktivitelerine katılma, yaş günü partileri yapma, hayvanat bahçelerine ziyaretlerde bulunma vb. bunlardan sadece birkaçıdır.
İlaç tedavisi zihinsel engelliğe veya gelişme geriliğiyle birlikte bulunan psikiyatrik durumlarda gereklidir. Bu durumlar şiddetli depresyon, obsesif-konvulsif hastalık, dikkat bozukluğu-hiperaktivite ya da psikiyatrik hastalıkların diğer formlarıdır. Özellikle epileptik hastalarda tedavinin düzenli olması hayati önem taşır.
Zihinsel engelli bireylerin ailelerine yardım da son derece önemlidir. Çünkü sıcak aile ortamının sağlanması zihinsel engelli bireylerdeki tüm potansiyeli açığa çıkaracak yegane yoldur. Ancak bu hedeflere ulaşabilmeleri için zihinsel engellilerin uygun yeterli eğitime, toplumsal, sosyal, aile ve bireysel desteğe ihtiyaçları vardır. Zihinsel engelli bir çocukla birlikte olmak aile için belki bir ömür boyu çok zorlu, sabırlı ve çoğu zaman tek başına mücadele etmek anlamına gelmektedir. Ailenin yaşadığı güçlüklerin en başında konu hakkındaki bilgi eksikliği gelmektedir. Psikolojik sebepler, çevre ile ilgili sebepler, ekonomik sebepler, eğitim ve sağlık kuruluşlarına ailenin ulaşabilme durumu, aile herhangi bir sosyal güvenlik şemsiyesi altında olsa bile (değilse güçlükler daha da artar) karşılanamayan giderler ile aileyi zaman zaman aşırı derecede sıkıntıya sokan toplumsal yalnızlık duygusuna kapılma vb. belli başlı problemlerdendir.
Unutulmamalıdır ki; ne yapılacağı kavramından veya tedavi kavramından anlaşılan, çocuğun normal zeka düzeyine erişmesini sağlamak değildir. Çocukta var olan potansiyeli en iyi şekilde kullanmasını sağlamaktır. Gerçekçi, sabırlı olunması gereklidir.
ÜLKEMİZDEKİ ZİHİNSEL ENGELLİLERİN SAYISAL DURUMU
Ülkemizdeki özürlülerin %0.48’ i ise zihinsel engellidir. Bu da yaklaşık 393.600 kişiye denk gelmektedir. Zihinsel engellilerin iç dağılımı ise şöyledir;
- Eğitilebilir Zihinsel Eng. : %20.54, 98.500,
- Öğretilebilir Zih. Eng. : %26.49, 127.150,
- Ağır Zihinsel Eng. : %18.32, 87.936,
- Çok Ağır Zih. Eng. :%19.66, 94.368,
ZİHİNSEL ENGELLİLİĞİN SINIFLANDIRILMASI
A) Ağırlık Derecelerine Göre,
1- Psikolojik ( Davranışsal) Sınıflandırma
a. Hafif Derecede Zihinsel Engelliler,
b. Orta Derecede Zihinsel Engelliler,
c. Ağır Derecede Zihinsel Engelliler,
d. Çok Ağır Derecede Zihinsel Engelliler,
2- Eğitsel Sınıflandırma
a. Eğitilebilir Zihinsel Engelliler,
b. Öğretilebilir Zihinsel Engelliler,
c. Ağır Derecede Zihinsel Engelliler,
d. Çok Ağır Derecede Zihinsel Engelliler
ZİHİNSEL ENGELLİ BİREYLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ
1- BEDENSEL ÖZELLİKLERİ
a. Zihinsel engelli çocuklarda diş bozukluklarına, çürümelere daha sık rastlanılır. Diş düzenlerinde belirgin anormallikler vardır.
b. Bedensel gelişimleri daha ağırdır. Normal akranlarından daha zayıf ve kuvvetsizdirler.
c. Normal yaşıtlarına göre daha sık hasta olurlar.
d. Tamamında Konuşma, görme ve işitme gibi ikiden çok ek engel vardır.
e. Büyük ve küçük kaslarını kullanmada beceriksizlik gösterirler. Göz-el işbirliğini geç ve güç sağlarlar. Ritimli hareketleri yapmada zorlanırlar.
f. Yürüme, hareket etme, oturma, durma… Vb. fiziksel hareketlerde normal dışılık görülür.
2- ZİHİNSEL ÖZELLİKLERİ
a. Dikkat süreleri ve ilgileri çok kısadır.
b. Konuşmayı kısmen geç öğrenirler ya da hiç öğrenemezler.
c. Genelleme yapamazlar.
d. Edindikleri bilgileri transfer edemezler.
e. Yeni durumlara uymada zorlanırlar.
f. Kolayca yorulurlar tepkileri basittir.
g. Akademik kavramları ve soyut terimleri öğrenemezler.
3- SOSYAL ÖZELLİKLERİ
a. Gördükleri, duydukları şeyleri çabuk unuturlar. Bellekleri zayıftır.
b. Yakın şeylere ilgi duyarlar, gelecek ile ilgilenmezler.
c. Sosyal ilişkilerinde, grupta sürekli başkalarına bağımlı olma eğilimindedirler.
d. Oyun ve toplum kurallarına uymazlar.
e. Kendi kendilerine olurlar.
f. Sorumluluk alamazlar.
g. Kendi kendilerine bir işe başlama arzusu göstermezler.
HAFİF DERECEDE/ EĞİTİLEBİLİR ZİHİNSEL ENGELLİLERİN ÖZELLİKLERİ VE EĞİTİM GEREKSİNİMLERİ
*Zeka Bölümleri(IQ): 52-69
*Zeka Yaşları(ZY) : 08-11
*Dikkat Süreleri : 15-20 Dk.
*Sosyal alanda normallere yakın/benzer davranışlar gösterebilirler,
*Anne-babaya kısmen bağımlıdırlar,
*İlköğretim 4. sınıf düzeyinde okuma yazma, matematik, ve diğer akademik bilgi ve beceri kazanabilirler, (Yaşdaşlarından daha ileriki yaşlarda)
*Öz bakım becerilerini kazanırlar,
*Konuşmayı öğrenirler,
*Geçimlerini sağlayabilecek bir iş yapabilirler,
ORTA DERECEDE/ ÖĞRETİLEBİLİR ZİHİNSEL ENGELLİLERİN ÖZELLİKLERİ VE EĞİTİM GEREKSİNİMLERİ
*Zeka Bölümleri (IQ): 36-51
*Zeka Yaşları (ZY) : 6-8.5
*Dikkat Süreleri : 10-15 Dakika
*Sosyal alanda uyma davranışları yetersizdir
*Anne-babaya yarı bağımlıdırlar,
*Kuramsal olarak, okuma yazma ve aritmetik…gibi akademik becerileri edinemezler,
*Konuşmayı öğrenirler,
*Öz bakım becerilerini öğrenirler,
*Kaba el işleri yapabilirler,
AĞIR DERECEDE ZİHİNSEL ENGELLİLERİN ÖZELLİKLERİ VE EĞİTİM
GEREKSİNİMLERİ
*Zeka Bölümleri (IQ): 20-35, (0-19 çok ağır)
*Zeka Yaşları (ZY) : 4-6, (4 altı çok ağır)
*Dikkat Süreleri : En çok 10 dakika
*Sosyal alanda uyma davranışı gösteremezler,
*Anne-babaya bağımlıdırlar, çok ağır olanlar hastane ortamında yoğun bakım altında yaşayabilirler,
*Beş yaşına kadar kendine yardım eğitiminden yararlanamazlar,
*Konuşmayı kısmen öğrenebilirler,
*Öz bakım becerilerini sınırlı öğrenirler,
ZİHİNSEL ENGELLİ BİREYE/ ÇOCUĞUMUZA NASIL DAVRANALIM?
*Çocuğunuzun özelliklerini tanıyın,
*Durumunu kabullenin,
*İlgisiz kalmayın, ama onun yapabileceği işleri de onun yerine yapmayın,
*Çocuğunuzu normal çocuklarla, diğer kardeşleri ile asla kıyaslamayın,
*Onu özründen dolayı, hiç bir zaman suçlamayın, aşağılamayın,
*Sağlığı için koruyucu önlemler alın,
*Beslenmesine dikkat edin,
*Çocuğunuza gördüklerini, düşündüklerini anlatması için fırsatlar verin, yaratın
*Yanlış” ve “doğru” kavram ve davranışlarını verirken baskıcı olmayın,
*Çocuğunuz ile ilişkili olanlarla (Öğretmen, Rehber Öğretmen, Doktor…vb.) öz bakım becerilerini kazanmalarında sürekli işbirliği yapın.