!âmààle="text-align: juðÿ�1ERMEN? KÜLTÜRÜNDEK? ÜÇ TABUDAN B?R?S?:ERMEN? D?L?16§k"font-family: Verdana;">ERMEN? K&Uuml;LT&Uuml;R&Uuml;NDEK? &Uuml;&Ccedil; TABUDAN B?R?S?:ERMEN? D?L?
Doç.Dr.Birsen KARACA*
Ermeni kültüründe tabu olarak korunan üç öge vard?r:Bunlardan birincisi, din; ikincisi dil; üçüncüsü ise, bugün Türk ayd?n?n? kongreler, paneller, oturumlar düzenleyerek çözüm aramak zorunda b?rakan sorunu yaratan temel motiftir.
Bu üç öge,yaz?l? Ermeni edebiyat?n?n geçirmi? oldu?u tarihi süreç içerisinde birbirini destekleyen,motive eden sarmal bir görüntü sunar.
Öncelikle,V.yüzy?lda Ermeni kilisesi,yaz? dilinin olu?turulmas? yönünde karar alarak hemen uygulamaya geçti?i zaman,Ermeni toplumunun içinde bulundu?u sosyopolitik ko?ultara k?saca göz atal?m.Gerekli bilgiler için Ermeni tarihçi Mkrtiç Nersisyan’?n redaktörlü?ünde yay?mlanan“Ermeni Halk?n?n Tarihi”adl? kitab?na ba?vuraca??z.
IV.yüzy?l?n ba??nda Hristiyanl?k,III.Tridat(298-230)idaresinin,önce büyük tepkisiyle kar??la??r.Bu tepki kay?tlara Hristiyanlar üzerinde ?iddet uygulamas? ?eklinde geçiyor.Nersesyan’?n kitab?nda bölüm yazarlar?ndan Prof.Gagik Sarkisyan,V. yüzy?lda ya?ad??? varsay?lan bir ba?ka Ermeni tarihçi Agatengehos’un yapm?? oldu?u de?erlendirmelerden yola ç?karak,III. Tridat’?n Hristiyanl??a kar?? gösterdi?i tepkiyle Roma’n?n tepkisi aras?nda bir paralelik kuruyor ve ?öyle söylüyor:“Her iki monar?ist(burada kastedilen ikinci monar?ist 284-305 y?llar?nda Roma imparatoru olan Diocletianus’tur)Hristiyanl??? ahlak bozucu bir element,yönetimlerini birle?tirmek ve güçlendirmek yolunda bir engel olarak görüyor ve Hristiyanl??? yok etmeye çal???yorlard?”[1]
Prof.Gagik Sarkisyan’?n makalesinde alt?n? çizmemiz gereken iki önemli görü? var:Birincisi,Bizans-Ermeni i?birli?inin Hristiyanl?k öncesine dayand???.?kincisi,Ermenilerin 297 y?l?ndaki sava? sonunda Perslerin egemenli?inden ç?kt??? ve siyasi olarak Bizans’?n uyru?una girdi?i.
Ayn? kayna??n verilerine göre,Roma’n?n ve Ermenilerin Hristiyanl??? kabulü de ayn? paralellik içerisinde geli?iyor.Bilindi?i gibi,Ermeni propaganda araçlar?nda dünya kamuoyuna,Ermenilerin Hristiyanl??? resmi din olarak kabul eden ilk topluluk olduklar? iddias? sunulur.Oysa Prof.Gagik Sarkisyan,313 y?l?nda Roma ?mparatoru I.Konstantin’in H?ristiyanl??? di?er dinlerle e?it olarak kabul etti?ini ilan etmesinden sonra bu olay?n gerçekle?ti?i bilgisini veriyor.Ermenilerin Hristiyanl???,kesin olmayan bilgilere göre,314 veya 315 y?l?nda kabul ettikleri bilgisi de?erlendirmeye konuldu?unda,tarihe mal edilmek istenilen olaylar?n dünya kamuoyuna sunulu?unda(isteyerek veya bilgi eksikli?inden)hatalar yap?ld??? yarg?s?n? do?uruyor.
Hristiyanla?t?r?lma sürecinde ?iddete maruz kalanlar art?k Ermenilerin eski dinlerinin temsilcileridir.Bu sürecin ba?lamas?yla birlikte Anadolu topraklar? Ermeni toplumunun kendi içerisinde yüzy?llar boyu süren son derece kanl? din kavgalar?na sahne olmu?tur.Özellikle X-XIII.yüzy?llarda Ermeni toplumunda Pavlikyan hareketi olarak ba?layan,sonradan Tondrakitsler ad?n? alan Hristiyanl?k kar??t? bir eylem ba?lar.Tondrakitslerin hareketi XI.yüzy?lda kanl? bir ?ekilde bast?r?l?r.
Bir ba?ka Ermeni kaynayna??n? daha,ünlü Ermeni Edebiyat tarihçi Vaçe Nalbandyan’?n“Ermeni Edebiyat Tarihi”adl? kitab?n? da de?erlendirmeye alarak,zaman olarak tekrar be?inci yüzy?la dönelim.O günlerde Ermeni toplumunun gelece?inin belirlenmesinde etkin olan,iki büyük siyasi güç vard?r:Bizans ?mparatorlu?u ve Pers ?mparatorlu?u.Bizansl?lar?n ve Perslerin ald??? bar?? ve/veya sava? kararlar? Ermeni toplumu içerisindeki gruplar?n çat??malar?n? da yönlendirir.Ermeni toplumunun gelece?ini Perslerin ba?ar?s?nda görenlerle Bizans’?n gücüne inanan grup mücadele etmektedir.Sonuçta,387 y?l?nda[2]?ran ve Roma’n?n yapt??? antla?ma ile Ermeniler Do?u ve Bat? olmak üzere ikiye ayr?l?rlar.
Vaçe Nalbandyan’?n tan?mlamas?yla,kendi yönetimlerini güçlendirecekleri ve büyük bir devlet kuracaklar? hayaliyle H?ristiyan olan Bat? Ermenilerin umutlar? bo?a ç?kar:Roma,kilisede çal??anlar d???nda tüm Ermeni yöneticilerinin görevine son verir.
Perslerin yönetiminde ise,tersi bir durum söz konusudur:Do?u Ermenilerin siyasi varl?klar? devam eder,ama Kilisenin etkinlikleri bask? alt?ndad?r.
Ermeni Kilisesi her iki durumdan da memnun de?ildir.“Bu ko?ullarda”diyor Nalbandyan ve devam ediyor“yabanc? bask?ya, asimilasyon ve yok etme politikalar?na kar?? mücadelede halk?n bilincini yükselten ve halk? biraraya getiren en önemli faktörlerden birisi olmas? gereken milli kültürün korunmas? ve geli?mesi son derece büyük önem kazanm??t?”.[3]Nalbandyan’?n önemine i?aret etti?i amaca ula?abilmek için,Ermeni kilisesi,Ermeni yaz? dilinin olu?turulmas? karar?n? al?r.Bu karar?n uygulamas? a?amas?nda Ermeni alfabesini olu?turmak için,?stanbul,Antakya,?skenderiye ve Urfa gibi,önemli kültür merkezlerine bir grup ö?renci gönderilir.Bunlardan Mesrop Ma?tots’un yapm?? oldu?u alfabe dönemin Katolikos’u Saak Partev taraf?ndan desteklenir.
Ermeni yaz? dilinin olu?turulmas? sürecinde ya?ananlar?n,genel çizgileriyle verdi?imiz bu tablosu,bize Ermeni kültüründeki üç tabunun birbiriyle olan organik ba?? hakk?nda önemli ipuçlar? veriyor.Bunlardan ba?lang?çta,Ermeni halk?n?n varl???n? korumak gibi masum bir amaçla ortaya ç?kan ya da öyle imi? gibi görünen üçüncü tabu,zaman içerisinde radikal tutumunu hiç de?i?tirmez.Öyle ki,Ermeni halk?n?n da ya?am?? oldu?u topraklar üzerindeki siyasi iradeler de?i?ir,ama bu devletlerin iç politikalar?nda,zaman zaman ?iddetlenen,bazen de k?smen kendisini hissettirmeyen“Ermeni sorunu”hep ya?an?r.Örnekleyelim:Bir: 450-451 y?llar?nda Ermeniler Katolikos Saak Partev’in torunu Vardan Mamikonyan’?n ba?kanl???nda Sasani devletine kar?? ayaklan?yor.?ki:Perslerin Do?u Hunlularla sava?ta yenilgiye u?ramas?n? f?rsat bilen Ermenilerin 481-484 y?llar? aras?nda yeralt? faaliyetleri ?eklinde ba?layan hareketi,bu kez Vaan Mamikonyan ve kuzeni Saak Bagratuni ba?kanl???nda ayaklanmayla son bulur.Üç:VIII-IX.yüzy?llarda bölgede halifelikler hüküm sürmektedir.748 y?l?nda Ermeniler Erzurum yak?nlar?nda Grigor Mamikonyan ba?kanl???nda bu kez halifeli?e kar?? ayaklan?rlar.Dört:Zaman IX.yüzy?l.Halifelik da??lma sürecini ya?amaktad?r. Bu bunal?ml? döneminde Halifelik,830 y?l?nda Bizans destekli Babek yönetimindeki Ermeni ayaklanmas?n? bast?r?yor.Be?:XVIII. yüzy?lda ?ran a??r bir siyasi kriz ya?amaktad?r.Bunu f?rsat bilen Rus çar? I.Petro,Ruslar?n Ermenilerden yararlanma politikas?n? uygulamaya koyar:Ermeniler 1720 y?l?nda Davit Bek yönetiminde ?ran yönetimine birden fazla merkezde ba?kald?r?rlar.Alt?:1804 y?l?ndan 1813 y?l?na kadar süren Rus-?ran sava??nda Ermeniler,Ruslar?n yan?nda yer al?lar,sava? sonunda da Rusya’n?n egemenli?ine girerler.
Ermeni isyanlar?n?n bu k?sa kronolojisi bile,V.yüzy?lda Ermeni yaz? dilinin olu?turulmas? yönünde Ermeni kilisesini motive eden etmenlerle,XX.yüzy?l?n ba??nda Ermeni toplumunun siyasete yak?n olan kesimini harekete geçiren etmenler aras?ndaki en önemli fark?n,zaman,mekan ve olaylarda rol alan figürler oldu?unu söylemek için yeterli deste?i olu?turuyor.Ayr?ca,tarih kitaplar?n?n s?n?rlar? d???na ç?k?l?p konuyla ilgili tarihi belgeler ve olaylarda etkin olan ?ah?slar?n dosyalar? incelendi?inde elde edilecek verilerin de?erlendirilmesi,“Ermeni sorununu”yaratan temel unsura daha objektif yakla?mam?z? sa?layacakt?r.
Konuyu tüm yan etkilerden ar?nd?rarak salt dil aç?s?ndan de?erlendirdi?imiz zaman Ermenice dendi?inde bilinmesi gereken ilk bilgiler ?unlard?r:Öncelikle,Ermeni alfabesi geçirdi?i süreç içerisinde hem ad?yla hem de içeri?iyle önemli de?i?iklikler ya?ar:Mesrop Ma?tots’un olu?turdu?u haliyle“Yaz? Dili”anlam?na gelen“Grabar”?n otuz alt? harfi vard?r.XVIII.yüzy?la gelindi?inde Ermeni dünyas?nda duyulan gereksinim üzerine“Grabar”ad?,“Dünya Dili”anlam?na gelen“A?harabar”la yer de?i?tirir, ayr?ca alfabeye üç tane de harf ilave edilir.Ça?da? Ermenice,Do?u Ermeni Dili ve Bat? Ermeni Dili olmak üzere iki lehçeye sahiptir.Bu lehçeler ayn? alfabeyi kullan?yor olsalar da,harflerin sembolize ettikleri sesler farkl? oldu?u için okumada problem ya?anmaktad?r.Ayr?ca,bu lehçelerin gramer kurallar? ve sentaks yap?s?nda görülen farkl?l?klar anlama zorluklar?na neden olmaktad?r.Tüm bunlar?n d???nda,Ararat Gabriyan ve Culyetta Gabriyan’?n belirlemelerine göre,Ermenicenin altm?? diyalekti var.Dünya’da ya?ayan Ermeni nüfusuyla bu say?y? oranlarsak,ortaya ç?kan sonuç,yaz? dilinin i?lenmesi a?amas?nda kar??la??labilecek sorunlar hakk?nda önemli ipuçlar? verir.Bu ?u anlama gelir:Ermenistan’?n ba?kenti Erivan’?n merkezinden ç?kt?ktan sonra,her ad?mda farkl? bir diyalekt konu?ulmaktad?r.Üstelik,yukarda ad? geçen Ermeni dilbilimcilerin ifadesiyle: “Ermeni dilinin diyalektleri ço?unlukla öylesine birbirinden farkl? ki,bu diyalektlerin temsilcileri birbirlerini zorlukla anl?yor,bazan da anl?yam?yorlar”.[4]
Kültürlerin yans?t?lmas?nda çok önemli bir araç olan edebiyata gelince.Ermeni edebiyat?nda XX.yüzy?l?n ba??na kadar ?iirin d???nda bir ba?ka edebi tür hemen hemen yoktur.Konusu genellikle din olan bu ?iirlerin sanat de?erleri rahip ?airlerden olu?an bir grubun belirledi?i kurallarla saptan?r.[5]Edebiyat d??? türlerden ise,tarih konulu metinler ön plandad?r.Ermeni edebiyat tarihinde bu konuda günümüzde bile oldukça büyük bir karga?a ya?an?r.Bu karga?a felsefe kitaplar?n?n,hatta t?p kitaplar?n?n edebi tür olarak de?erlendirilmesinden do?ar.Öyle ki,edebi olarak yar? i?lenmi? tarih konulu metinleri,tarih kitab? olarak da edebi bir eser olarak da kar??n?zda görebilirsiniz.V.yüzy?lda“Ermeni tarihinin babas?”olarak adland?r?lan, Türk okurun Horenli Movses diye tan?d???,Movses Horenatsi’nin eserleri,bunun en tipik örneklerinden birisidir.
Öncelikle,Kilisenin Ermeni yaz?n?ndaki rolünü bir kez daha örneklemek için,de?erlendirmelerine ba?vuraca??m?z yeni kayna??n, Movses Horenatsi’nin ilk ö?retmenlerinin Saak Partev ve Mesrop Ma?tots oldu?una i?aret etti?inin alt?n? çizelim.Yaln?zca ünlü de?il,mesleki ya?ant?s?nda Ermeni bilim dünyas?nda sayg?n bir konumu olan edebiyatbilimci Manuk Abegyan,“Eski Ermeni Edebiyat?n?n Tarihi”adl? kitab?nda Ermeni yaz?n dünyas?n?n yukar?da bahsetti?imiz gelene?ini bozmayarak,edebiyat adamlar?n?n isimlerinin olmas? gereken sayfalarda di?er tarihçilere oldu?u gibi Movses Horenatsi’ye de yer veriyor.Abegyan’?n verilerine göre,Horenatsi’nin eserleri ilk kez Eçmiadzin Episkoposu Tomas Vanandetsi taraf?ndan 1695 y?l?nda Amsterdam’da yay?nlan?yor (Abegyan,bunu ayn? zamanda eski Ermeni tarihçilerinin ilk yay?n? olarak kabul ediliyor).
Olay?n bir ba?ka boyutunda ise,Movses Horennatsi,Ermeni yaz?n dünyas?nda hem ya?am? hem de eserleri üzerine yap?lan ele?tiriler nedeniyle oldukça ku?kulu bir yere sahip.Konuyla ilgili olarak Abegyan’?n biraz önce bahsetti?im eserinden al?nt? yapmak istiyorum:“Bir ara?t?rmac? onun VII.yüzy?la ait oldu?unu,bir di?eri VIII.yüzy?la veya IX.yüzy?l?n ba?lar?na ait oldu?unu,bir üçüncüsü IX.yüzy?l?n ikinci yar?s?n?n ba??na ait oldu?unu söylüyor.Hepsi de“Ermenistan’?n Tarihi”adl? eserin yazar? olarak ?u ya da bu ?ah?s? görmeye çal???yor.Örne?in:Ara?t?rmac?lardan birisi[6]VII.yüzy?lda ya?am?? Varaz Saak Bagratuni ad?nda bir prens ve Movses Kertoh adl? bir episkopos bulmu? hiçbir dayana?? olmadan bunlar?n Movses Horennatsi ve onun hamilini yapan Saak Bagratuni ile ayn? ?ah?slar olabilece?ini varsay?yor”.[7]Abegyan‘?n çal??malar?n? ba?ar?s?z görerek adlar?n? s?ralad??? ara?t?rmac?lar?n listesi bu ?ekilde uzay?p gidiyor,ama bu kez de Abegyan’?n kendi çal??mas? ku?ku uyand?rmaya ba?l?yor:Acaba,bilim adam? halk?n?n kültürünün ne kadar köklü oldu?unu göstermek endi?esiyle tarihleri geri almak gerekti?i kayg?s? m? ta??yor?
Bu bize ?unu gösteriyor.Ermeni dilinin ve edebiyat?n?n ortaya ç?kt??? tarihten bugüne dek ya?ad??? de?i?im sürecinin incelenmesi sonucunda elde edilen münferit ve tipik veriler için genel edebiyat biliminin de?erlendirme ayg?tlar?na paralel olarak,edebiyat bilimine ba?l?(kar??la?t?rmal? edebiyat bilimi,dilbilim,çeviribilim,edebiyat sosyolojisi,edebiyat psikolojisi,edebiyat tarihi,edebiyat ele?tirisi vb)tüm disiplinlerin de?erlendirme ayg?tlar? da ayr? ayr? kullan?lmal?d?r. K?sacas?,Ermeni edebiyat?,di?er edebiyatlara yap?lan uygulamadan farkl? bir de?erlendirmeye tabi tutulmas?n? gerektirecek imtiyazlara sahip olmamal?.
Ermeni edebiyat?nda ya?anan bir ba?ka sorun da sanat ürünlerinin içeri?iyle ilgili.XX.yüzy?l boyunca kaleme al?nan tarih konulu metinlerin tamam? denebilecek ço?unlu?u“Ermeni sorununu”i?liyor.Yaln?z edebiyatta de?il,genel olarak sanat?n tüm dallar?nda ayn? sorunun i?lenmesi taklit olmad??? sürece yazara eksi puan kazand?rmaz.Ancak bu noktada konunun Türk okuru ilgilendiren çok önemli bir yan? var:O da“Ermeni sorunu”i?lenirken yarat?lan Türk imaj?.Ermeni ayd?n?,XX.yüzy?l boyunca yarat?lan bu imaj yard?m?yla“Ermeni sorununu”Türk insan?na Türkiye’nin sorunu olarak kabul ettirmek amac? gütmü?tür.Di?er yandan,konunun sanatsal yarat?c?l?k boyutunda,bu imaj,sanat? alg?lay???nda ve yorumlay???nda Ermeni ayd?n?n içine dü?tü?ü ç?kmaz? belgeler.
Konuyu toparlarsak,toplumsal olaylar ve kültürün çok önemli bir parças? olan din,edebiyat ürünlerinin do?u?unda birincil derecede rol oynayan d?? etmenlerdir.Edebiyat ürünü ortaya ç?kt?ktan sonraki a?amada ise,eserden gelen d?? etkiye maruz kalan toplumdur.Edebiyat?n dünya standartlar? seviyesine ula?t??? toplumlarda yazar?n biricil hedefi okurun estetik talebine cevap Verebilmektir.Estetik de?ere sahip eserlerde ise,yazar?n seçti?i konu ile dil araçlar?n?n kullan?m?nda son derece uyumlu bir tablo sergilenir.K?saca,1)Eser yaln?zca konudan ibaret olamaz;2)Yazar?n konunun arkas?na s???nma çabas?,sanat için affedilemez bir hatad?r;3)Neyin nas?l yap?lmas? gerekti?inin yazara dikte edilmesi,güdümlü edebiyat? do?urur;4)Yaln?zca dünya edebiyat? standard?na ula?amam?? küçük edebiyatlar,konu ve biçimle ba?lant?l? sorunlar yan?nda,henüz i?lenmi? bir edebiyat diline sahip olamaman?n s?k?nt?lar?n? ya?ar.
Yaz?n dünyas?nda pek çok s?k?nt?ya neden olan Ermeni kültüründeki üçüncü tabunun do?urdu?u“Ermeni sorunu”nun 1914-1915 y?llar?nda ula?t??? boyut,Sovyet Ermenistan’? Milli E?itim Bakanl??? izniyle 9.ve 10.s?n?flar için haz?rlanan bir ders kitab?nda ?öyle anlat?l?yor:
“Türk ordusunun Sar?kam?? çarp??mas?ndaki a??r yenilgisi Kafkas Cephesindeki askeri harekatlar?n daha sonraki geli?imi için büyük önem ta??yordu.Sald?r?lar?na devam eden Kafkas ordusu 1915-1916 y?llar?nda hemen tüm Bat? Ermenistan’? ele geçirdi.
Ayn? ?ekilde Karinskiy(Erzurum)yönünde de askeri harekatlar oldu.Çarp??malar çok a??r ko?ullarda geçiyordu:k?rk derece so?uk, bol miktarda kar,bölgenin da?l?k olmas? gibi.100 bin ki?ilik Türk ordusu,Rus ordusunun hücumlar?na dayanamad?,3 ?ubat 1916 tarihinde Rus ordusu Karin’i ald?.Ermeni halk? Rus askerlerini her tarafta co?kuyla kar??l?yordu,zaferlerine her türlü yard?m? gösteriyordu.
ERMEN? GÖNÜLLÜ B?RL???N?N KURULMASI VE ASKER? FAAL?YETLER?
Dünya sava?? Ermeni halk?n?n durumunu daha da kötüle?tirmi?ti.Çarl?k idaresi yakla??k 250 bin Ermeniyi orduya ça??rd?, bunlardan önemli bir bölümü Kafkas bölgesinde çarp??t?.Bat? Ermenilerin pek ço?u Türk ordusuna ça?r?lm??lard?.Yakla??k 50 bin Ermeni Frans?z,?ngiliz ve ABD ordular?nda hizmet yapt?.
1914 y?l? sonbahar?nda Kafkasya’da Türk ordusuyla çarp??mak için yakla??k 8 bin gönüllüden olu?an Ermeni gönüllü birli?i kuruluyor.
Türk hakimiyetinden Vatan? kurtarma dü?üncesi tüm Ermenileri heyecanland?r?yordu,yaln?zca Rusya’da de?il,yurt d???nda da (M?s?r,Fransa,K?br?s ve ABD)pek çoktular.
Ancak,Çarl?k idaresinden farkl? olarak,planlar?n? gerçekle?tirmek için gönüllü olarak hareket eden Ermeni gönüllüleri, milliyetçi idealleri yönetiyorlard?.Ellerinde silahla kahramanca çarp??arak,Bat? Ermenilerini soyk?r?mdan kurtaracaklar?na ve Rus ordusunun yard?m?yla Bat? Ermenilerini Türk istilac?lardan kurtaracaklar?na derinden inanm??lard?.
Kafkas Cephesindeki askeri harekatlara Ermeni gönüllü birlikleri Rus ordusu saflar?nda aktif olarak kat?l?yorlard?.Pek çok olayda öncü oluyorlard?.Sar?kam??,Dilman,Van,Ala?kert,Bitlis dolaylar?nda ve di?er yerlerdeki çarp??malarda özellikle Ermeni gönüllü birlikleri fark ediliyordu.Ermeni gönüllü birlikleri,Türk çapulculardan Ermeni mültecileri kurtararak yard?m ediyorlard?.Rus ordusunun çekildi?i zamanlarda Ermeni gönüllüleri,Türk ve Kürt çetelerden kaçan orduyu himaye ediyorlard?.
Ermeni gönüllüleri aras?nda Milli kahraman Andranik’in komutas?ndaki birlik kahramanl?klar?yla ayr?l?yordu.Eskiden beri,halk Andranik hakk?nda ?ark?lar ve efsaneler düzüyordu.
Andranik’in Kafkas Cephesindeki birli?i onlarca çarp??maya kat?lm??t?r,Bitlis’in al?n??? s?ras?nda Dilman yak?nlar?ndaki ünlü çarp??mada bunlardan birisidir.Kafkas ordusunun 4.kolordu birliklerinden birisinin komutan? olan Tümgeneral Çornozubov, Andranik’e verdi?i referansta tüm önemli çarp??malarda,cesur,deneyimli,vatan?na sad?k komutan Andranik taraf?ndan yönetilen birinci Ermeni taburunun kahramanl?klar gösterdi?ini yaz?yordu”.[8]
Sonuç olarak,Ermeni yaz?n dünyas?yla do?rudan,yani ikinci bir dile gereksinim duymadan kurulan diyalo?un(diyalog sözcü?ünü yaln?zca kültürel ili?kiler için de?il,belgelere birici elden ula??lmas? ba?lam?nda da kullan?yorum)Türk bilim dünyas?na yapaca?? katk? ku?kusuz büyük olacakt?r.
Sözlerime Ermeni konusuy?a ilgili uzmanl?k alan?m?n Do?u Ermeni Edebiyat? oldu?unun ve inceledi?im metinlerin Ermenistan yaz?n dünyas?na ait kalemlerin ürünü oldu?unun alt?n? çizerek ba?lamak istiyorum.
[1]M.G.Nersisyan,Istoriya Armyanskogo Naroda,Erivan Devlet Üniversitesi Yay?nevi,Erivan,1980,s.88.
[2]Nersisyan,Istoriya Armyanskogo Naroda,s.96.
[3]B.S.Nalbandyan ve b,Armyanskaya Literatura,Moskova,1976,s.9-10.
[4]A.S.Garibyan ve J.A.S.Garibyan,Kratkiy Kurs Armyanskogo Yaz?ka,(Jlyn??Yay?nevi,1970),s.9.
[5]B.Y.Bryusov,‘Poeziya Armenii i ee Edinstva na Protyajenii Vekov’,Makaleler Toplusu,Cilt 8,Moskova,1975,s.199-262.
[6]Yazar,ele?tirisini yapt??? ara?t?rmac?n?n ad?n? dipnotla veriyor.Bkz.(Ermenice)Zaminyan,Hay Grakan.Patmytyun,Nor Nahcivan, 1914.(Zaminyan,Ermeni Edebiyat? Tarihi,Nahçevan,1914).