Bu yazı, Osmanlı’nın son döneminden bugüne, Türkiye’nin bugün bulunduğu topraklarda yeşeren ve büyüyen feminist mücadele ve kadın hareketlerinin yol alış hikayesini anlatıyor. Bu mücadeleyi ortaya çıkaran ve iğneyle kuyu kazar gibi gerçekleştirilen kadınların tarihine dair yapılmış çalışmaları biraraya getirmeye çalışıyor. Yazının asıl muradı ise, feminist mücadelenin ve kadın hareketlerinin isyanlarını, direnişlerini, düşündüklerini, eylediklerini, kazanımlarını ve güçlerini bir kere daha hatırlamak, feminist mücadele hafızasını tazelemek. Her ne kadar toplumsal, siyasal vb nedenlerle aralarındaki bağlar koparılmaya, köprüler yıkılmaya çalışılsa da kadınların her şeye rağmen birbirlerinden aldıkları güç ve ilhamla yola nasıl devam ettiklerini bir kere daha göreceğiz.
Nacide Berber tarafından hazırlanan bu metni keyifle okumanızı dileriz
OSMANLI’DAN TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NE KADIN HAREKETİ
Kadınların tarihin erken zamanlarından beri kimi bireysel hakları için mücadele verdiklerini biliyoruz. Kamusal alandaki eşitlik talepleri ise “birinci dalga” feminist hareketin ortaya çıkışıyla beliriyor. Kadın hareketleri ve feminist hareketler, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında kamusal ve kişisel eşitlik talepleri ile yola çıktılar.
By Nacide Berber
Cumhuriyet Dönemi ve Modernleşme/Batılılaşma Süreci
Cumhuriyet döneminde, Osmanlı kadın hareketinin dile getirdiği talepleri kanunsal değişikliklerle benimseyen bir “devlet feminizmi” ortaya çıkıyor.
By Nacide Berber
1980’LERDEN BÜGUNE TÜRKİYE KADIN HAREKET(LER)İ*
1980’ler: Feminist Hareket Yeniden…
1980 sonrası ortaya çıkan bağımsız feminist hareket, on yıl gecikmeli olarak da olsa dünyadaki “ikinci dalga” kadın hareketlerinden etkilenerek ortaya çıktı.
By Nacide Berber
1990’lar: Bir Farklılıklar ve Kurumsallaşmalar Dönemi
1990’lar, kadın hareketinin tüm bileşenleriyle organize edilen büyük buluşmalar ve kurultaylar sonucunda kadın hareketinde kadınlar arası farklılıkların ortaya çıkmaya başladığı yıllardı.
By Nacide Berber
2000’li Yıllar: Değişen Yasalar, Yazılan Projeler ve Yeni Adımlar…
2000’li yıllara geldiğimizde kimlik mücadelelerinin ışığında farklı yönlere devam eden, çeşitlenen, çoğalan kadın hareketlerinin, bir araya gelme şekillerinden biri olarak ortak eylem platformları oluşturmaya devam ettiklerini görüyoruz.
By Nacide Berber
2010’lar: Neoliberalizmin ve Muhafazkarlığın Kıskacındaki Yıllar ve Derin Bir Nefes “Gezi”
2010’larda hükümetin uyguladığı politikalar; direkt olarak kadınların yaşam tarzlarına ve bedenlerine dair müdahaleler içeren, kadının değil ailenin güçlendirildiği ve kadın hareketinin verdiği mücadeleler sonucu elde ettikleri kazanımları geri almaya çalışan politika ve uygulamalardır diyebiliriz.
By Nacide Berber
*Bu yazı 15 Temmuz Darbe girişimi öncesi yazılmıştır. 15 Temmuz sonrası Türkiye’deki erkek egemen sistem ve erkek şiddeti OHAL ve savaş koşullarında maalesef daha da güçlenmiş ve artmıştır.
Türkiye kadın hareketinin gündemini etkileyen diğer önemli bir gelişme; kadınların erkek egemen sistemle ve toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri ile mücadele etmesinde, erkek şiddetinden, cinsiyetçilikten uzakta hayat kurma yollarına erişmesinde hayati önem taşıyan kadın örgütleri -Adıyaman Kadın Yaşam Derneği, Anka Kadın Araştırmaları Derneği, Bursa Panayır Kadın Dayanışma Derneği, Ceren Kadın Derneği, Gökkuşağı Kadın Derneği, KJA, Muş Kadın Çatısı Derneği, Muş Kadın Derneği, Selis Kadın Derneği, Van Kadın Derneği vb- ve yüzlerce sivil toplum örgütü, OHAL uygulamaları kapsamında çıkarılan KHK’larla birlikte kapatıldı ve faaliyetleri durduruldu. [1] Kapatılan kadın örgütleri ile kadınları güçlendiren çalışmalar yarıda kaldı.
Bu süreçte diğer önemli bir gelişme; kız çocuklarına yönelik tecavüz ve cinsel istismar faillerinin, hayatta kalan ile evlenmesi şartıyla affedilmesini öneren yasa tasarısının[2] AKP’li milletvekilleri tarafından Meclis’e sunulmasıydı. Tüm Türkiye’deki kadın örgütlerinin ve kadınların sokaklara dökülmesi ve protesto eylemleri ile bu tasarı şimdilik durdurulmuş gözüküyor. Bu yasa tasarısı eğer kabul edilseydi; kadın ve çocuklara tecavüz ve cinsel istismar halinde bu suçları işleyen erkeklere ‘bir şans daha’ tanınacak, evlilik içi tecavüzün tanınması için mücadele verilmiş[3] bu topraklarda tecavüz, evlilik vesilesi olacak, çocukların ‘rıza’sı sınanacak ve cinsel ilişkide rıza yaşı 15’ten 12’ye indirilebilecek[4], zorla evlendirmelerin önü açılacaktı.
Kadınlara yönelik baskı ve şiddetin arttığı bu dönemde hareket etmek maalesef kadınlar ve hareket için her zamankinden daha zorlu bir hale geldi diyebiliriz. Bu yüzden feminist mücadelenin koşulları güçleşmiş gözüküyor. Yazının sonunda da belirtilen; feminist hareketin ve kadınların kazanımlarının zayıflatıldığı ve ailenin güçlendirilmeye çalışıldığı bu süreçte ve önümüzdeki dönemde Türkiye kadın hareketi; kürtaj yasakları, kadın cinayetleri, kadın istihdamındaki cinsiyetçilik vb. her türlü kadına yönelik ezme, baskı, ayrımcılık, eşitsizlik vb. uygulamanın takipçisi olmaya devam edecek gözüküyor. Dünyadaki ve Türkiye’deki kadın hareketlerinin mücadeleleri sonucu elde edilen ve kadınları güçlendiren kazanımları korumak önemli ve temel bir mücadele alanı olacağa benziyor.
[1] http://m.bianet.org/bianet/toplumsal-cinsiyet/180798-kadin-dernekleri-kapatildi-hangi-calismalar-yarida-kaldi
[2] TBMM Genel Kurulunda görüşülen "Ceza Muhakemesi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı"nın Geçici 1'inci maddesine eklenen fıkra:
"Cebir, tehdit, hile veya iradeyi etkileyen başka bir neden olmaksızın 16 Kasım 2016 tarihine kadar işlenen cinsel istismar suçunda, mağdurla failin evlenmesi durumunda, Ceza Muhakemesi Kanununun 231'inci maddesindeki koşullara bakılmaksızın hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına, hüküm verilmiş ise cezanın infazının ertelenmesine karar verilir. Zamanaşımı süresi içinde evliliğin, failin kusuruyla sona ermesi halinde fail hakkındaki hüküm açıklanır veya cezanın infazına devam olunur. Bu fıkra uyarınca fail hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına veya cezanın infazının ertelenmesine karar verilmesi durumunda, suça azmettiren veya işlenişine yardım edenler hakkında kamu davasının düşmesine veya infazın ortadan kaldırılmasına karar verilir."
[3] Kadın hareketinin yürüttüğü kampanya sonucunda, 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) kadınların cinsel haklarını güvenceye almaya yönelik çok önemli düzenlemeler yapıldı. Cinsel Dokunulmazlığa Karşı Suçlar başlığı altında yapılan yeni düzenlemede, eşin şikâyeti durumunda vücut dokunulmazlığını ihlal eden, tecavüz eden kocanın ceza alması gerektiğine dair hükmün Türk Ceza Kanunu’na girmesi, Türkiye’deki kadınların cinsiyet eşitliği açısından çok önemli bir adımı oldu.
[4] https://www.morcati.org.tr/tr/389-tecavuzu-aklayacak-hicbir-yasayi-kabul-etmiyoruz
KAYNAKÇA
Acar Savran, Gülnur: “Feminizm (Yeni) Toplumsal Hareketlerden Biri Mi?”, Feminist Politika, sayı: 10, İstanbul, 2011, s. 20-21
Arat, Yeşim: “1980’ler Türkiye’sinde Kadın Hareketi: Liberal Kemalizm’in Radikal Uzantısı”, Toplum ve Bilim, sayı: 53, İstanbul, Birikim Yayınları, 1991, s.7-19
Berber, Nacide Özel Sektörde Yönetici Kadıların Cinsiyet Kimliği ve Feminizm Algısı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kadın Çalışmaları Anabilim Dalı, İstanbul, 2011
Berktay, Fatmagül: “Cumhuriyet’in 75 Yıllık Serüvenine Kadınlar Açısından Bakmak”, 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler, Ed. Ayşe Berktay Hacımirzaoğlu, İstanbul, Tarih Vakfı Yayınları, 1998, s. 1-11
Berktay, Fatmagül: “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Feminizm”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Cilt 1, 5. Baskı, İstanbul, İletişim Yayınları, 2003, s.349, 350
Berktay, Fatmagül: “Türkiye Solu’nun Kadına Bakışı: Değişen Bir Şey Var mı?”, 1980’ler Türkiye’sinde Kadın Bakış Açısından Kadınlar, Haz. Şirin Tekeli, İstanbul, İletişim Yayınları, 2010, s. 279-290
Bora, Aksu: “Kadın hareketi: Nereden nereye?”, Birikim Dergisi, sayı: 83, İstanbul, Birikim Yayıncılık, 1996
Bora, Aksu, Günal, Asena: ‘90’larda Türkiye’de Feminizm, İstanbul, İletişim Yayınları, 2002
Bora, Aksu: “Feminizm: Sınırlar ve İhlal İmkanı”, Birikim Dergisi, sayı: 184-185, İstanbul, Birikim Yayıncılık, 2004, s.106-112
Bora, Aksu: Feminizm Kendi Arasında, Ankara, Ayizi Yayınları, 2011
Bora, Aksu: “Amargi Diye Bir Dergi”, İradenin İyimserliği: 2000’lerde Türkiye’de Kadınlar, Der. Aksu Bora, Ankara, Ayizi Yayınları, 2015
Çakır, Serpil: Osmanlı Kadın Hareketi, İstanbul, Metis Yayınları, 1996
Durakbaşa, Ayşe: Halide Edib: Türk Modernleşmesi ve Feminizm, İstanbul, İletişim Yayınları, 2000
Ergüneş, Nuray: “Kadınlar Vardır: 1980’den Günümüze Türkiye’de Kadın Hareketi”, İktisat Dergisi, sayı: 469, İstanbul, 2006, s. 62-68
Kandiyoti, Deniz: Cariyerler, Bacılar, Yurttaşlar, Çev. Aksu Bora vd., 2. Basım, İstanbul, Metis Yayınları, 2007
Koray, Meryem: “Türkiye Kadın Hareketinin Soru ve Sorunları”, 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler, Ed. Ayşe Berktay Hacımirzaoğlu, İstanbul, Tarih Vakfı Yayınları, 1998, s.361-375
Özdemir, Esen: “Türkiye Feminist Hareket/Örgütlenme Tarihi”, Toplumsal Cinsiyet Tartışmaları, Ankara, Dipnot Yayınları, 2016
Özkan Kerestecioğlu, İnci: “Konstruktion der “neuen” türkischen Frau und der International Frauenkongress (1935)”, in Barbara Pusch (ed.), Die Neue Muslimische Frau, Ergon Verlag Würzburg, 2001
Özkan Kerestecioğlu, İnci: “1990’larda Kadın Hareketi: Demokrasi ve Eşitlik Talebi”, Türkiye’de ve Avrupa Birliği’nde Kadının Konumu: Kazanımlar, Sorunlar, Umutlar, Der. Fatmagül Berktay, İstanbul, Ka-Der Yayınları, 2004, s.75-97
Saktanber, Ayşe: “Kemalist Kadın Hakları Söylemi”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Cilt 2, 2. Baskı, İstanbul, İletişim Yayınları, 2002
Sancar, Serpil: “Ortak Gündem Politikasının Başarıları ve Sorunları”, Amargi Dergisi, sayı: 9, İstanbul, Amargi Yayınları, 2008, s.11-12
Şenol Cantek, Funda, Bora, Aksu: “Akacak Mecra Bulmak”, İradenin İyimserliği: 2000’lerde Türkiye’de Kadınlar, Der. Aksu Bora, Ankara, Ayizi Yayınları, 2015
Tekeli, Şirin: “’80’lerde Türkiye’de Kadınların Kurtuluşu Hareketinin Gelişmesi”, Birikim Dergisi, sayı:3, İstanbul, Birikim Yayınları, Temmuz 1989, s.34-41
Tekeli, Şirin: “Birinci ve İkinci Dalga Feminist Hareketlerin Karşılaştırılmalı İncelemesi Üzerine Bir Deneme”, 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler, Ed. Ayşe Berktay Hacımirzaoğlu, İstanbul, Tarih Vakfı Yayınları, 1998, s.337-346
Tekeli, Şirin: 1980’ler Türkiye’sinde Kadın Bakış Açısından Kadınlar, İletişim Yayınları, İstanbul, 2010
Tekeli, Şirin: Feminizmi Düşünmek, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2017
Timisi, Nilüfer,
Ağduk Gevrek, Meltem: “1980’ler Türkiyesi’nde Feminist Hareket: Ankara Çevresi”, 90’larda Türkiye’de Feminizm, Der. Aksu Bora, Asena Günal, İstanbul, İletişim Yayınları, 2002, s.13-39
Uçan Çubukçu, Sevgi: “1980 Sonrası Kadın Hareketi: Ataerkilliğe Karşı Meydan Okuma”, Türkiye’de ve Avrupa Birliği’nde Kadının Konumu: Kazanımlar, Sorunlar, Umutlar, Der. Fatmagül Berktay, İstanbul, Ka-Der Yayınları, 2004, s.55-73
Van Os, Nicole A.N.M.: “Osmanlı Müslümanlarında Feminizm”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, C. I, İstanbul, İletişim Yayınları, 2003, s.335-347
Walters, Margaret: Feminizm, Çev: Hakan Gür, Dost Kitabevi, Ankara, 2009
Zihnioğlu, Yaprak: Kadınsız İnkılap: Nezihe Muhiddin, Kadınlar Halk Fırkası, Kadın Birliği, İstanbul, Metis Yayınları, 2003
Demokrasiye Katkı
Heinrich Böll Stiftung Derneği demokratik kültür ve karakter açısından temel öneme sahip tarihle yüzleşme, milliyetçilik, ayrımcılık vb. tabu konuları gündeme getirir. Türkiye’nin ırkçı ve militarist olmayan, laik, toplumsal cinsiyet demokrasisine dayalı demokratikleşme süreci önündeki temel engellerin kaldırılmasına katkıda bulunmak amacıyla etkinlikler düzenler ve destekler. Ayrıca gençlere özgü sorunları tartışmaya açarak, görmezden gelinen gençlik ve demokrasi konularının ele alınması ve gençlerin siyasete katılımı konusunda tartışmalar yürütür.