Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K. Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak Kıbrıs Famagusta Girne Güzelyurt Lefkoşa
15°
ANA SAYFA
GALERİLER
VİDEOLAR
YAZARLAR
ÜYE OL
GİRİŞ YAP
Kitap
Söyleşi
Portre
Polemik
Mercek Altı
Sinema
Dergi
Gezi-Mekan
Ara
Havadis
Etkinlik Takvimi
Hikmet
Etkinlik
Alıntı
Dünyada Kültür
Mizah
Müzik
Galeri
Webtv
Yayın Yönetmeninden
Kültür-Sanatta Bugün
Akıl: Bilmek için mi bulmak için mi?
Yüce Allah insana diğer varlıklardan ayrı olarak akıl nimetini bahşetmiştir. Muhakkak böyle bir nimetin arkasında yüce bir gaye vardır. Bu gaye yaratıcının yarattıkları tarafından bilinmek istemesi, yaratılanların da bu sonsuz nimetleri tefekkür ederek şükretmeleridir. Tuba Nur Aslan yazdı.
Hikmet
“Cogito ergo sum; Düşünüyorum öyleyse varım.” Dillere pelesenk olan yetişkin her bireyin hayatında bir ya da birkaç kez muhatap olduğu meşhur cümle. Düşünüyorum, düşündüğümün farkındayım, o hâlde bir düşünen olarak ben de varım diyor bu söz bize. Peki, bu cümleyi bir de tersten okuyalım. Varım çünkü düşünüyorum mu demeli? Varlığımı düşünmeme mi borçluyum? Bu soruya cevabımız kesin bir dille hayır olacaktır, zira çevremizde var olan ancak düşünme/akletme melekesine sahip olmayan binlerce varlık var. Öyleyse insan olarak böylesine üstün bir donanıma sahip oluşumuz bizi nereye götürmelidir?
Yüce Allah insana diğer varlıklardan ayrı olarak akıl nimetini bahşetmiştir. Muhakkak böyle bir nimetin arkasında yüce bir gaye vardır. Bu gaye yaratıcının yarattıkları tarafından bilinmek istemesi, yaratılanların da bu sonsuz nimetleri tefekkür ederek şükretmeleridir. Nedir bu akıl denilen meleke? Âlimler, düşünürler akla dair birçok tanım yapmış ancak akıl için ortak bir tanımda ittifak edememişlerdir. Gazali aklı, “İnsan tabiatında olan bilgi edinme gücü” olarak tanımlamışsa da1 İmam Mâturidi aklın tam bir tanımı olamayacağına zira aklın kendisini tanımlama gücüne sahip olmadığını ancak bir açıklama yapmak gerekirse akıl için “Aynı nitelikte olanları bir araya toplayan ve ayrı nitelikte olanları ayıran şey” olarak tanımlamış.2 Buradan yola çıkarak aklı insana mukayese kabiliyetini veren dolayısıyla iyiyi kötüden doğruyu yanlıştan ayırmayı sağlayan bir araç olarak anlayabiliriz.
Bilmek mi, bulmak mı?
Allah Teâlâ’nın yarattıklarında ve işlerinde her daim bir gayenin ve hikmetin bulunduğunu biliyoruz. Öyleyse aklın da yaratılışında mutlaka bir hikmet bulunmalıdır. Yaratıcımız, akıl vasıtasıyla kendisine ulaşmamızı ve O’nun şanını yüceltmemizi istemektedir. İnsanın aklını kullanarak kendisini ve evreni böylesine sanatlı yaratan yüce yaratıcının zatını/sıfatlarını bulmayı ve bilmeyi istemesi en insanî ihtiyaçtır.
Peki, akıl ne için vardır? Bilmek için mi yoksa bulmak için mi? Yüce Allah’ın peygamberlik görevini teslim ettiği özel insanlar dahi bu süreçlerden geçmiş, tek ilâh olan Allah’ı bulmak için türlü çabalar içerisine girmişlerdir. Kur’an-ı Kerim’in birçok yerinde peygamber kıssalarında rastladığımız bu “Rabbini bulma çabası” bize insanlar olarak görevimizi hatırlatır. Halilullah olmak için aramak ve bulmak gerektiği Rabbimizin dilinden bizlere öğütlenir Kur’an’da. “Benim dostum olmak isteyen, Beni seven kim varsa Beni bulsun ve Beni bilsin!” der yüce Yaradan bu kıssayla. İbrahim peygamberin bu yolculuğuna tanıklık edelim sizle:
“Böylece biz İbrahim’e göklerin ve yerin melekûtunu (Muhteşem varlıklarını) gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun.
Üzerine gece bastırınca, bir yıldız gördü: ‘Rabbim budur.’ dedi. Yıldızlar batınca da ben batıp gidenleri sevmem dedi. Ay’ı doğarken gördü: ‘Rabbim budur.’ dedi. O da batınca: ‘Yemin ederim ki Rabbim bana doğru yolu göstermeseydi, elbette sapıklığa düşen topluluktan olurdum.’ dedi.
Güneş’i doğarken görünce: ‘Rabbim budur, bu hepsinden büyük.’ dedi. O da batınca dedi ki: ‘Ey kavmim! Ben sizin (Allah’a) ortak koştuğunuz şeylerden uzağım.
Ben yüzümü tamamen, gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve artık ben asla Allah’a ortak koşanlardan değilim.’”3
İbrahim önce Rabbi’ni aradı. Ölçtü biçti. Aklına danıştı. Sonunda tek ve sonsuz olan Rabbini buldu. Ancak bulması tek başına yetmedi. O’nu bilmek istedi. Bildikçe O’na yaklaştı. Buldu, bildi. Bildi, teslim oldu. Bu süreç birbirini tamamlayan bir döngü olarak devam etti. Bu açıdan baktığımızda aklın bulmakla yetinemeyeceğini, bilmekle yakîne erişmek isteyeceğini görüyoruz. Çünkü insan yaratılışı gereği merak duygusuyla donanmıştır. Bu onun kendisinden kaçamayacağı bir şekilde fıtratına yerleştirilmiştir. Bu türden bir duygu insanı bulmakla bırakmayacak kadar sarmıştır. Zira Rabbimizin isimlerinin bizlerde bir tecellisi olarak O’nu, zatını ve sıfatlarını bilmek isteriz. O’nu daha çok tanımak sevmek isteriz. Aradıkça buluruz, buldukça severiz. Nihayetinde bu arama serüveni bizi O’na daha da yaklaştırır.
Marifetullah yolunda
Bulma ameliyesi işin kolay kısmını oluşturur. Zira insan aklı temel olarak Rabbini bulabilecek donanıma sahiptir. Peki, gerçekten herkes O’nu hakkıyla bilebilir mi? İşte, bulmak mı bilmek mi? Sorumuzun veçhesi burada değişmektedir. Bilmek salt bir biliş hâli olarak yakamızı bırakmamaktadır. Eğer bu noktada bilme eylemine sıkı sıkıya sarılmazsak yaratılışımızın gayesini noksan bırakmış oluruz.
Bu eylem elbette ki zor ve çetin yolları beraberinde getiriyor. Bir yandan kendisini paçalarından aşağıya çekmeye çalışan nefisle ve şeytanla mücadelesinde insan, bir sonraki aşamayı görmeden dünya sınavında kalemi bırakıyor. Oysaki bu “Bulmak”tan “Bilme”ye yürüyüş insanın her an durmaksızın içinde bulunması gereken bir hâl olmalıdır. Akıl ve vahiy azığıyla insan, indiği her inişte, çıktığı her yokuşta, attığı her adımda Allah’ın esmasının izlerini aramalıdır.
Rabbini hakkıyla bilmek insanı başka bir mertebeye taşır. Buna yalnızca onu gerçekten arayanlar erişebilir. Marifetullah mertebesi erişilmesi kolay bir nokta hiç değildir. Dolayısıyla bilmeyi sıradan bir bilmek olarak bırakmayan gerçek Allah dostları, O’nun zatının hakikatine ulaşabilen özel insanlardan olmuşlardır. İnsana verilen bu büyük akıl nimetinin zekâtını vermişler, taklitten tahkike vararak en yüce ibadetlerden olan tefekküre her daim devam etmişlerdir. Bu tefekkür hâli gerçek ve sarsılmaz bir imanın önemli bir parçasıdır. Onun için İslâm büyüklerinden bazıları aklın yerinin kalp olduğunu söylemekle bu noktaya işaret etmişlerdir.
Bütün bunlardan sonra gördük ki akıl önce bulmak ve sonra bilmek içindir. Peki, bu aklın bilmesinin de bir sınırı yok mudur? Her bir şeyi bulmayla ve bilmeyle öğrenmeye yetecek kadar uzun mudur insan ömrü? Halk arasındaki tabirle üç günlük dünyada bildiklerimizin çoğunluğu bize vahiyler aracılığıyla öğretilenlerdir. İnsan aklının bu denli karmaşık ve gelişmiş olmasının yanında evrenin ve yaratılışın hikmetini tam anlamıyla kavrayamayacak sınırlılıkta olması, onu vahye ve vahyin otoritesine muhtaç kılmaktadır. Doğruyu, iyiyi, güzeli bulmak insan için mümkündür, demiştik. Bunun yanında bunların doğruluğunu teyide muhtaç olduğu da akıl için bir gerçektir.
Allah’ın kullarına bir nimeti olarak vahyin yol göstericiliği ve onları üst akıldan mahrum bırakmayışı işlerimizi kolaylaştırmakta ve bizlere doğrunun kestirme yollarını öğretmektedir. Aklın iman etmekle ve teslim olmakla vahyin otoritesini kabul etmesi4 ve doğrunun en net çerçevesini çizme işlemini ona bırakması, sınırlı aklımızın yetki alanını sonsuz ilim sahibine bırakması demektir. Mevlânâ Celaleddin Rumî’nin “Aklı Mustafa’nın önünde kurban et... Hasbiyallah de, yani Allah’ım bana yeter!”5 dediği gibi aklı vahyin önüne geçirmemek Ehl-i Sünnet kelam geleneğinin geçmişten günümüze çizgisi olagelmiştir. Allah akıl sahiplerinin bu büyük nimeti kullanmamalarını kitabında birçok defa eleştirse de bu anlamda vahyin akılları aşan bir tarafının olduğunu unutmamak gerekir. Bulmanın ve bilmenin akla bakan bir yönü olduğu gibi vahye bakan bir yönü olduğu da bilinmelidir. Zira vahyin bildirmesi olmadan nihaî anlamda doğrunun iyinin ve kötünün akıl tarafından belirlenebilmesi söz konusu değildir. İnsan aklıyla tartıp biçtiklerini vahiyle desteklemeli ve “Sırat-ı Müstakim”de ilerlerken bu iki yoldaşının rehberliğinde Hakk’a varmalıdır.
Aramakla bulunmaz mı bilinmez ama bulanlar gerçekten de arayanlardır, sevgili okur…
Tuba Nur Aslan
Dipnot:
1 Yusuf Şevki Yavuz, “Akıl”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları,1989),2: 244
2 Yavuz, a.g.e.
3 Enam Suresi, 75-79
4 Hülya Alper, “İmam Mâturîdî’de Akıl-Vahiy İlişkisi: Aklın Önceliği ve Vahyin Gerekliliği”, Milel ve Nihal, 7/2 (2010): 22.
5 Mevlana, Mesnevi, C.VI, Beyit 1408
Yayın Tarihi: 31 Aralık 2020 Perşembe 02:49
YORUM EKLE
Yorumunuz Onaylanmak Üzere Gönderildi
Adınız Soyadınız
Yorum
Gönder
Yanıt : @name
×
Facebook
Twitter
44B
ANKETTüm Anketler
George Orwell'ın hangi eseri otobiyografik izler taşımaktadır?
Papazın Kızı
Hayvan Çiftliği
Boğulmamak İçin
Burma Günleri
1984
Seçim Yapmadınız!
Daha önce oy verdiniz!
Oy verme işlemi tamamlandı!
SONUÇLAR
OY KULLAN
NAMAZ VAKİTLERİ
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir Kahramanmaraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İMSAK
06:31
GÜNEŞ
08:01
ÖĞLE
12:58
İKİNDİ
15:22
AKŞAM
17:44
YATSI
19:09
SAYFALARTüm Sayfalar
ÇEREZ POLİTİKASI KİŞİSEL VERİLERİN KORUNMASI VE İŞLENMESİ HAKKINDA AYDINLATMA METNİ GİZLİLİK VE KİŞİSEL VERİLERİN KORUNMASI POLİTİKASI KULLANIM KOŞULLARI YAYIN İLKELERİ BİZ KİMİZ?