Evrim Ağacı 11 yaşında! Evrim Ağacı'nın senin için neden önemli olduğunu paylaşmak için buraya tıkla.
COVID-19 Salgını ve Aşılar Konusunda Kafamız Neden Karışık? Neye, Neden İnanıyoruz?
Epidemiyoloji
Pazarlama
Davranış Analizi
Özgün
Özgün Nedir?
Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Yazar Lami Günay Editör Çağrı Mert Bakırcı
15 Aralık 2020
11 dakika
1,592
Notlarım
Reklamı Kapat
Bilimi Anlatmamıza Yardım Edin!
Her ay milyonlarca bilimsever, Evrim Ağacı olarak karmaşık bilimsel konuları basitçe anlatmamızdan ve ülkemizde bilim anlatıcılığını geliştirmeye yönelik yaptığımız kapsamlı çalışmalarımızdan faydalanıyor. Bütçenize zarar vermeden, aylık veya tek seferlik sadece 20₺ gibi miktarlarda bize destek olarak bu çabalarımızı destekleyebilir, Türkiye'de bilim okuryazarlığını güçlendirmemize katkı sağlayabilirsiniz.
Destek Ol
Neden Destek İstiyoruz? | Zaten Destekçiyim
Hepimiz, yaşamımızı aniden değiştiren bir salgının içinde bulduk kendimizi. İlkin televizyonlarda, uzak bir ülkede herkesi hasta eden bir virüsten söz edildiğini duyduk. İnsanlar ölüyordu, belki biraz üzüldük. Ama olabilir, insanlar her gün birçok sebeple ölüyor zaten... Sonra yayıldığını ve bir gün ülkemize de geleceğini öğrendik, endişelendik. Neler oluyor sorusuna haber merkezleri, bilim insanları ve bilim anlatıcıları cevap veriyordu: salgın! Birçok ülke salgından etkilenmişti. Bize de gelecek dediler. Ve geldi.
Ardından bilim insanları, bakanlar ve araştırmacı gazeteciler televizyonlarda boy göstermeye başladılar. Herkes aynı virüsten söz ediyor; ama herkes farklı şeyler söylüyordu. Sonra bu bilgili insanlar kervanına başkaları da katılmaya başladı: Youtuberlar, sosyal medya, arkadaşlarımız ve yakınlarımız da aynı konu hakkında konuşuyorlar ama nedense kimse bir noktada buluşamıyordu. Virüsün yapay olarak üretildiğinden tutun, hangi hayvandan bulaştığı konusunda bile hemfikir değiliz.
Aradan geçen aylar, konuyu açıklığa kavuşturacağına, kafaların daha da karışmasına sebep oldu. Tam bu karmaşaya alışmış ve herkesin kendine göre bir fikri oluşmuşken, şimdi bir de aşı konusu çıktı karşımıza. Yeniden her şey sil baştan tartışılmaya başlandı: "Çin aşısı" mı, mRNA aşısı mı, Oxford aşısı mı ya da hiç biri mi? Komplo teorilerinden, çipli zombilere, aşıdaki homoseksüel hormonu katkılarına kadar her şeyi tartışır olduk. Toplum olarak bilgi bombardımanı altındayız, ancak gerçek bir fikrimiz yok.
Reklamı Kapat
Kararlarımızı Şekillendiren Nedir?
Her şeyden önce şunu hatırlamak gerekiyor: Herhangi bir konuda fikir sahibi olmak için, en azından temel düzeyde bilgi gerekir. Peki, bilgi kaynağımıza nasıl güveneceğiz? Kafalarımız neden karışık ve bu kadar bilgiye rağmen, doğrulardan nasıl emin olamıyoruz? Neden herkes farklı fikirde? Hangi bilginin doğru olduğuna nasıl karar veriyoruz? Duyduklarımızdan bazıları doğru gelirken, bazılarının neden yanlış olduğunu düşünüyoruz? Ölçümüz ne ve hangi akıl filtrelerini kullanıyoruz? Nasıl ikna oluyoruz? Gerçek bilginin kaynağı ne olmalı? İsterseniz felsefenin bütün konularına girmeden, COVID-19 çerçevesinde anlatmaya başlayalım.
Epidemiyoloji ile ilgili diğer içerikler ›
AIDS'in Kökünü Kurutmak: Neden Halen Bir HIV Aşımız Yok, Bu Aşı Önündeki Engeller Neler ve Bir AIDS Aşısını Nasıl Geliştirebiliriz?
Delta Varyantı, Pandeminin Seyrini ve Bitiş Süresini Tamamen Değiştirebilir!
Koronavirüs Salgını Sırasında Beslenme ve Sağlık Konusunda Yayılan Sahte İddialara İnanmayın!
Hepimiz, insan olmanın gereği; yaşadığımız her "an"da bir anlam ararız. Anlamak ve anlamlandırmak bizi insan yapar.[1] Sebep sonuç ilişkisini kurmadan, olan biteni anlamlandıramayız. Korktuğumuz olaylarda ise daha hızlı bir anlam arayışı içine gireriz. Yaşadığımız salgında da ilk andan itibaren sabırsızca; nasıl, neden ve ne olacak soruların cevaplarını aradık. Zihnimiz ise belirsiz (anlamlandıramadığı) olaylardan hiç hoşlanmaz, kaygılı ve tedirgindir. Hızla bir anlam/sonuç arar. Kaygılı beyin, bulduğu ilk bilgi parçacıklarından hemen bir bütün inşa etmeye başlar. Bulmacanın parçalarının tam olmasına bile gerek yoktur. Zihin, olmayan parçaların yerini çoktan “sezgileriyle” doldurmuştur bile.[2]
Zihnimizde ilk oluşan bütün, bize o kadar gerçek gelir ki, başkaları için çok saçma olan fikirler bile, bizim için temelleri sağlam bir bütün halindedir artık. Her şey o kadar açıktır ki! Bu gerçeği neden başkalarının hala göremediğine şaşmaya başlarız. Kendi oluşturduğunuz bu fikri değiştirmek, hiç kolay değildir. Her gelen yeni bilgi, bizim için yanlış ve değerlendirmeye gerek olmayan saçmalıklardır. Ancak entelektüel beyinler; her gelen yeni bilgiyle bütünü yeniden ele alır, düzeltmeler yapar ve yeniden inşa ederler.
COVID-19 ile ilgili olarak oluşturduğumuz ilk fikir, en gerçek fikirmiş gibi gelmesi, son derece doğaldır. Ancak bu fikrimizin yanlışlanabilir olabileceğini düşünmek erdemdir. Eleştirel düşünmeyi beceremiyorsak, bu tür bir rasyonel tutum takınmak da pek mümkün görünmemektedir.
Eleştirel düşünebilmenin ilk yolu; akılcı ve tarafsız analiz gerektirir. Zihnimizin sunduğu fikir kırıntılarının yanlışlanabilirliğini denetlemek, farklı bilgi ve görüşlere açık olabilmektir.
Evrim Ağacı'ndan Mesaj
Reklamsız Deneyim
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır. Kreosus Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik... Daha fazla göster
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.
Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.
Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.
YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.
Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.
Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Destek Ol
Hangi Habere Güveniyoruz?
Deneyimlerimiz
Yeni bir olayı analiz ederken en önemli temel taşlarımız; kişiliğimiz, deneyimlerimiz ve ön yargılarımızdır.[3] Bizzat yaşadığımız tecrübeler, bize daha doğru ve daha yaygınmış gibi gelir. Eğer yaşadığınız apartmanda iki kişi hastalandıysa; bakanlığın açıkladığı rakamlar size çok düşük gelebilir. Zihin hemen bir hesaplama yapar. "Benim apartmanda iki kişi… Her apartmanda iki kişi olsa…" Artık açıklanan sayıların çok düşük olduğu fikri, sizin için “gerçek”tir.
Burada yapılması gereken şey; çıkardığınız bu sonucun ne kadar doğru olabileceğini test etmektir. Yukarıdaki örnek için söylemek gerekirse; farklı bölgelerde yaşayan tanıdıklarımı arayıp, onların da apartmanlarında COVID-19 hastası olup olmadığını öğrenmek ve belki de örneklemeyi çoğaltıp bir ortalama almak olabilir. Tek bir deneyimden, anlamlı bir bilgi/sonuç çıkmayacağını bilmeliyiz. Elbette bu tür konulara yönelik kapsamlı analizler, bu şekilde rastgele örnekler almanın çok daha ötesine geçmektedir; ancak yine de basit testlerle bile kendinizi ve önyargılarınızı sınamanız mümkün olabilir.
Güvendiğimiz Kişiler
Aynı inanç ve kültürü paylaşan gruplar birbirlerine, bu grubun dışındakilerden daha çok güvenirler. Güvendiğimiz kişilerin söyledikleri de daha inandırıcı ve gerçek gelir. Bu kişilerin yanılabileceğini pek düşünmeyiz. Hele bu kişi aile büyüğümüz, inanç liderimiz veya birçok konuda güvenimizi kazanmış biri ise, yanılması imkansızdır(!), öyle değil mi? Zihnimiz “O kişi ikna olmuşsa kesin bir nedeni vardır. Benim aynı nedenleri sorgulamama gerek yok.” diye düşünür.
COVID-19 salgını konusunda; babamızdan duyduğumuz bir haberin, tam tersini söyleyen doktorun yanıldığını düşünmek zihnimize daha kolay gelir. Doktorun kandırıldığını, ilaç şirketlerinin kuklası olduğunu, satıldığını düşünmek, babamızın yanıldığını düşünmekten daha az zedeleyicidir. Sırf bu nedenle bile uzman bir hekimin yazdığı ilaçları; komşusuna, arkadaşına, dini liderine danışarak kullananları (veya kullanmayanları) sıklıkla görmüşsünüzdür. Bu, büyük bir hatadır.
Reklamı Kapat
Arkadaşlarımız
Benzer zihin yapısına sahip kişilerden gelen haberler de daha doğruymuş gibi gelir. Arkadaşlarımız, mesaj gruplarımız, benzer görüşleri, zevkleri ve hobileri paylaştığımız sosyal medya grupları bizim zihin yapımıza yakın kişiler olduklarından, onlardan gelen haber ve bilgiler bize daha güvenilir ve doğru gelir. Ne de olsa birçok ortak yanımız var. Bu görüşümüz neden farklı olsun?
Yakın arkadaşlarımızı; kendi kişiliğimize yakın, zevk ve hobilerimizi paylaşabildiğimiz, benzer düşünsel yapılara sahip kişilerden seçeriz. Arkadaşlarımız; samimi, içten ve sıcaktır. Başımız sıkıştığında, ailemizden bile daha çabuk ulaşabileceklerine inandığımız, "Canım pahasına güvenirim." dediğimiz kişilerden aldığımız COVID-19 haberleri neden yanlış olsun ki?
Çevre
Yaşadığımız çevredeki kişilerin düşünce ve davranışları, bizimde düşünce ve davranışlarımızı etkiler/değiştirir.[3] Bazen güven ortamını oluşturamadığınız ve ortak değerleri paylaşmadığımız bir ofis veya sınıf içerisinde bile, en çok rağbet gören haber ve görüşler bize daha doğruymuş gibi gelir. Bunu, bilinçli bir seçimle yapmayız. Bilinç dışı süreçler devrededir ve çoğunluğun görüşü daha doğruymuş gibi gelir. Bu zihin yanılsamasını kullanan birçok pazarlama yöntemi bile geliştirilmiştir.
Bulunduğumuz toplumda veya sosyal medyada sürekli önümüze çıkan bir COVID-19 haberi başlarda çok saçma gelse de bir süre sonra doğruymuş gibi gelmeye başlar. "Saç kurutma makinasını ağız ve burnunuza tutun." diyen veya "Virüsü öldürmek için çamaşır suyu içilmesini" öneren, kelle paça ile, genlerle hastalığı bitirmeyi hedefleyen haberleri hatırlıyoruzdur. Onlarca kişi boğazını ve burnunu yaktıktan, yüzlerce kişi sırf bu nedenlerle hastanelik olduktan ve birçok bilim insanının uyarısından sonra uyanmadık mı? Yoksa hala inananlar var mı?
Reklamı Kapat
Bir haberin/bilginin yaygın olması doğru olduğu anlamına gelmez.
İnanmanın Dili Duygudur
Duygusal yakınlık kurduğumuz (aynı duyguları paylaştığınız) kişilerin söyledikleri, daha inandırıcı gelir.[3] İnsan, doğası gereği empati yapan bir canlıdır. Karşımızdaki kişinin duygu değişimleri bizim de duygularımızı etkiler.[2] Ağlayan bir kişinin karşısında gülümseyemeyiz. Biz de hüzünlenir ve duygusal bir bağ kurarız. Duygusal bağ kurduğumuz kişilerden gelen haberler bize daha inandırıcı ve gerçek gelir. Örneğin hayatlarını dilenerek geçiren insanlar, bilerek veya bilmeyerek bu yöntemi çok sık kullanırlar. Elinden tuttuğu çocuğun hasta olduğunu söyleyen, üzgün bir anneye “Dur bakayım çocuğunun gerçekten ateşi var mı?” demeyiz.
COVID-19 haberleri konusunda da durum farklı değildir. İnanmanın dili, duygudur. Veriler, olgular, teoriler ve mantık soğuk; duygular sıcaktır.
Liderler
Otorite saydığımız kişilerden (siyasi lider, dini lider, hocalarımız ve belki de patronumuzdan) gelen haberler, hiçbir şüpheye gerek olmayacak kadar gerçektir(!). Hatta haberin yanlış olduğunu ispatlamaya çalışan kişilere karşı öfke duyabiliriz. İnsanlar kendi görüşlerinin eleştirilmesine kısmen de olsa katlanabilirken, liderlerin görüşlerinin eleştirilmesi çoğunlukla bir tartışma nedenidir. ABD veya benzer bazı Avrupa liderlerinin COVID-19 konusunda ki yanlış tutumlarını hatırlarsınız. Ülkelerindeki korkunç vaka artışlarına rağmen, liderlerinin görüşünü ısrarla ve hararetle savunan, sokakları dolduran kalabalıkları, bilimsel verilere ikna etmek mümkün olmadı. bilim insanlarını yalancı, satılmış ve sermayenin dili olduklarına inanmak daha doğru geldi.
Yukarıda saydığımız kişi ve grupların hiçbirine uymadığınızı düşünüyorsanız, şimdi sıkı durun. Zihnimizin derinliklerine iniyoruz.
Dimyat'a Pirince Gitmek
İnsan zihni, açık ve net olmayan durumlarda risk almayı sevmez. Hayatta kalma dürtülerimiz, güvenli limanları tercih eder. Diğer bir tabirle; kazanma teklifini değerlendirirken, öncelikle, kaybetmek istemeyiz. Elimizdekileri, gaibe tercih ederiz. COVID-19 aşısı konusunda da durum pek farklı değildir: Aşı yapıldığında kazanımlarımızdan emin olamıyorsak eldeki sağlığımızı kaybetmek daha olası gelir. “Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olma” atasözünün tam yansıması da budur.
Agora Bilim Pazarı
Kenevir
Sayfa Sayısı: 366
Basım: 1
ISBN No: 9786052824917
Devamını Göster
₺122.00 ₺134.50
Satın Al Tüm Ürünler
O yüzden aşının kazanımları çok açık anlatılmalıdır. Tabii ki buna rağmen ön yargıları ve kişiliğimizin prangalarını kırmak hiç kolay değil.
Pranga demişken; Kant’ın “dogmalar ve kurallar(gelenek) çocukluğumuzdan gelen prangalardır. Aydınlanma; çocukluktan kurtuluş demektir.” sözünü hatırlamakta fayda var.[4] İçimizdeki sürekli “hayır” diyen çocuğu susturup, aklın/bilimin vadisine çekmek hiç kolay değil.
Akıl mı dedik? Öyleyse bilginin asıl kaynağına nasıl ulaşabileceğimize bakalım.
Bilmenin Kaynağı
Bilimsel bilgi:
Gözlemlenebilirdir; yani duyu organlarımızla izleyebiliriz.
Ölçülebilirdir, yani sayılara döküp karşılaştırmalar yapabiliriz.
Tekrarlanabilirdir, yani elde edilen sonuçlar yeterli bilgi ve ekipmana sahip herkes tarafından tekrarlandığında aynı sonuçları elde edebilirler.
Ayrıca öznel ve soyut kavramların anlaşılması için, somut kavramlar kullanır.
Öznel değildir; kişiden kişiye değişmez (kişiler bunu kabul etsin ya da etmesin).
Öte yandan sezgisel bilgi; geçmişte yaşanan deneyimler sonucu oluşturulmuş model ile yaşanan deneyimler arasındaki kıyaslama yoluyla sonuç çıkarma halidir. Otomatik ve bilinçaltında işleyen bir süreçtir. Belli bir alanda çok tecrübemiz varsa, beynin mevcut deneyimi kıyaslayacağı fazlaca bilgi depolanmıştır. Bu, sezgileri daha güvenilir kılar. Tıpkı yaratıcılık gibi, sezgileri de tecrübe ile geliştirmek mümkündür.[5]
Sezgisel bilgi ise:
Özneldir
Ölçülemez
Kıyaslanamaz
Tekrarlanamaz
Soyuttur.
Hiçbir bilgi kaynağının diğerinden üstün olduğunu söylemek değil amacımız. Bilimsel bilgi her zaman doğru olmadığı gibi, sezgisel bilgi de her zaman yanlış demek değildir. Her ikisi de yanılabilir. Bilgiyi zamanla geçersizleştiren şey, yanlışlanabilmesidir. Daha az yanlışlanan bilgi, daha değerlidir. Ve bu tür bir yanlışlanabilirlik, bilimsel bilginin ortaya çıkışında çok daha merkezi bir role sahiptir.
Reklamı Kapat
Her iki tip bilgi kaynağının tanımları gereği; bilimsel bilginin gözlemlenebilmesi, tekrarlanabilmesi, öznel olmaması ve somut delillere dayanıyor olması gerekirken, sezgisel bilgi yoğun bir deneyim ve bilgi birikimine muhtaçtır. Yani bu konuda sezgisel bir sonuca varacak kişinin, konusunun uzmanı olması, sahasında belki on binlerce saat emek harcamış, çalışmış, yazılan çizilenleri okumuş, ürettikleriyle sahada kendine yer etmiş olması gerekmektedir. Aynı insan bir olay karşısında bazen bilimsel düşünürken bazen sezgisel davranabilir.
Ama iş, karşıdaki insanı ikna etmek olduğunda sezgisel bilginin değeri daha kişiseldir. Biz kendi içimizde ikna olsak bile, karşıdaki insanı ikna etmek için bilimsel bilgiye ihtiyacımız vardır. Siz istediğiniz kadar analitik çalışmalar sunun, istediğiniz kadar veri ve istatistik ile bir gerçeği ispatlayın, tek bir kişinin başından geçen bir yaşanmışlık öyküsünün kitleler üzerinde yarattığı etkiyi yaratamazsınız. Ne demiştik? Sayılar soğuktur, duygular ise sıcak...
Bizler günlük hayatta sezgilerimizle düşünür ve yaşarız; ancak olağanüstü bir olay olduğunda, bilinçli beynimiz devreye girer ve adeta “Dur bakalım ne oluyor!” der.
Virüsler, salgın ve sağlık konularında yeterli bilgileri olmayanlar (bilim insanları dışındakiler) hemen yukarıda saydığımız bilgi kaynaklarına yöneldiler ve sezgilerimize (kendimize özel deneyim, tecrübe ve ön yargılarımızla oluşturduğumuz dünyamıza) en yakın bilgi kaynakları bize daha doğru geldi. Hele bir de bilimselliğe karşı oluşturduğumuz bir ön yargımız varsa, bilim insanları ne derse desin hep şüpheli yaklaşır ve karşı görüşler daha sıcak gelir.
Sonuç
Konu, özellikle sağlığımız ve hatta kamu sağlığı ise; kriz anlarında tek güvenilir kaynağımız bilim ve alanında uzman bilim insanları olmalıdır. Başka kaynaklara yönelmek abesle iştigaldir; çünkü güvendiğimiz kişilerin objektif bilgilere sahip olma ihtimali, bilim insanlarının verilerinin güvenilir olma ihtimali yanında pratik olarak sıfırdır. Dolayısıyla duygularımızla alacağımız kararlar, belki belli başlı noktalarda bizi haklı çıkarabilir; ancak büyük resme odaklandığımızda, kitlesel bir felakete neden olabilir.
Elbette, kişilerin bilimsel veri akışına bir nebze şüpheci yaklaşması anlaşılırdır. Aşı karşıtlığının bir nedeni de; bilime (özellikle de tıp bilimine) karşı olan ön yargılarımızdır. Bunda, bilim insanlarının da katkısı vardır. Bilim, halkın gözünde, belli bir sınıfın uğraşısı olarak kaldığı ve her zaman bir üst perdeden konuştuğu sürece, bu ön yargılar kırılamayacaktır. Sadece üniversitelere hapsettiğimiz ve akademik kariyer dışında kimseye söz hakkı verilmeyen bu bilimsel platformda ürettiğimiz ne olursa olsun, halk arasında dirençle karşılanması son derece normaldir. Bu nedenle bilim anlatıcılarına büyük rol düşmektedir.
Reklamı Kapat
Dillere pelesenk olan "İşi, ehline (liyakat sahibine) verin." cümlesinin erdemine inanıyorsak, COVID-19 ve aşı konusunda bu, ön yargı ve kişisel sezgilerimize güvenmenin ötesine geçerek, işin ehli olan, alanında saygınlığı olan, işini iyi yapmak konusunda belirgin bir geçmişi olan bilim insanlarına ve bilim anlatıcılarına güvenmektir.
Okundu Olarak İşaretle
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
İnsanlarda akraba evlilikleri ( çiftleşmeleri ) ciddi bir sorun iken neden hayvanlarda değil?
Müzik dinlemek neden hoşumuza gidiyor?
İnsanlar neden sır tutmakta zorlanır ?
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
4
4
3
2
1
1
0
0
0
0
0
0
Kaynaklar ve İleri Okuma
^ N. G. Holm. (2004). Din Psikolojisine Giriş. ISBN: 9789755744094. Yayınevi: İnsan Yayınları. sf: 175. doi: 10.1017/S0034412500019806.
^ a b D. M. Eagleman. (2013). Incognito. ISBN: 9786054729074. Yayınevi: Domingo yayınevi. sf: 304.
^ a b c K. Hogan. (1996). The Psychology Of Persuasion. ISBN: 9781565541467. Yayınevi: Pelican publishing. sf: 286.
^ I. Kant. (2009). An Answers To The Question: What Is Enlightenment. ISBN: 9780141043883. Yayınevi: penguin. sf: 128.
^ V. V. Mulukom. Sezgilerimize Ne Kadar Güvenebiliriz?. (28 Mayıs 2018). Alındığı Tarih: 13 Aralık 2020. Alındığı Yer: BBC News / Türkçe | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 02/12/2021 22:47:36 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9722
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.
Reklamı Kapat
Kategoriler ve Etiketler
Bilim Ağacı> Uygulamalı Bilimler> Sağlık Bilimleri> Tıp> Epidemiyoloji
Bilim Ağacı> Sosyal Bilimler> İşletme> Pazarlama
Bilim Ağacı> Sosyal Bilimler> Psikoloji> Davranış Analizi
Hastalık Bakteri Salgın İnsan Virüs Hayvan İlaç Çin Bilim Sağlık Araştırma Tıp Mikrop Tedavi Mikrobiyoloji Bilgi Solunum İmmünoloji Virüsler Enfeksiyon Aşı Vaka Aşılar Halk Sağlığı Viroloji Hasta Viral Viral Enfeksiyon Önlem İnsan Sağlığı Göğüs Göğüs Hastalığı Klinik Mikrobiyoloji Sars 2019-Ncov Wuhan Mers Sars Mers Sars Virüsü Koronavirüs Wuhan Koronavirüsü Sağlık Bakanlığı Dünya Sağlık Örgütü Şehir Hastanesi Sağlık Örgütü Covid-19 Yeni Koronavirüs Sars-Cov-2 (Covid19 Koronavirüs Salgını) Covıd-19 Epidemik Pandemik Küresel Salgın Sosyal Mesafelendirme Hastalık Kontrolü Hastalık Dağılımı Hastalık Yayılımı Dağılım Yayılım Santigrat Derece
Tümünü Göster
Anasayfa
Ara
Uygulamayı İndir
Son İçerikler
EA Akademi
Nedir?
Yazı Dizileri
Bilim Ağacı
Makale Arşivi
Kategoriler
Soru & Cevap
Pazar
Video
Podcast
Gerçek Mi?
Gözlem
Yaşam Ağacı
Doğa Gözlemleri
Evren Gözlemleri
Etkinlik & İlan
Söz & Aforizma
Projeler
Kreosus
COVID-19
Bilim Sözlüğü
Hastalık Kataloğu
Mobil & Masaüstü Uygulama
Darvin
Darvin (Eklenti)
Gelincik Evrim Algoritması
BOUN Evrim Ağacı
Azərbaycan Dilində Məqalələr
PhD² (İngilizce)
Tree of Evolution (İngilizce)
Size Özel
İçerikler
Instagram
Evrimsel Antropoloji
Filogenetik
Cinsel Seçilim
Tarih
Endokrin Sistemi Hastalıkları
Fotoğraf
Tüyler
Paleontoloji
Mitler Ve Gerçekler
Sosyal Mesafelendirme
Köpekbalığı
Bakteri
Robot
Çevre
Evrenin Genişlemesi
Oksijen
Komplo Teorisi
Adaptasyon
Sağlık Personeli
Pandemik
Devir
Irk
Canlı
Hipotez
Hekim
Süre Tümü < 5 dakika 5-10 dakika 10-20 dakika 20-30 dakika > 30 dakika Tip Tümü Özgün Türev Çeviri Sözlük Taksonomi Basın Bildirisi Gerçeklik Analizi English Azərbaycan Dili Hastalık Kataloğu Eş Baskı Sponsorlu İçerik Yazar Görüşü Editör Görüşü Duyuru Periyodik Tablo Makaleni Açıkla Sırala En Yeni En Eski En Çok Okunan En Popüler En Tepkisel En Uzun En Kısa Rastgele
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Neden Penis Kemiğimiz Yok?
Aslanın Ağzındaki Ekmeği Çalan İnsanlar!
Kuantum, Gerçeklik Algımızı Nasıl Yerle Bir Etti?
Işığı Durdurabilir miyiz? | Işık Hızı Farklı Ortamlarda Neden Farklıdır?
Güneş, Kendi Etrafında Döner mi? | Evren, Sağduyularımızı Neden Yanıltıyor?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Anasayfa
Uygulamayı İndir
Ara
EA Akademi
Soru & Cevap
Pazar
Video
Podcast
Gerçek Mi?
Etkinlik & İlan
Söz & Aforizma
Yükleniyor...
Terime Git
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım
Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]
Filtrele
Görüntülendi Okundu Göz Atıldı Kaldığım Yer Not Eklendi/Kaldırıldı Sonra Oku Eklendi/Kaldırıldı Tepki Verildi/Kaldırıldı
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Görüntülendi Okundu Göz Atıldı Kaldığım Yer Not Eklendi/Kaldırıldı Sonra Oku Eklendi/Kaldırıldı Tepki Verildi/Kaldırıldı
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Not Ekle
İptal
Otomatik
Otomatik
26/12/2020, Perşembe
Düzenle
Sil
0/10000
Kaydet
İptal
© Evrim Ağacı, Tree of Evolution LLC'nin tescilli markasıdır. 2010-2021. Gizlilik Politikası.
Tüm içeriklerimiz, İçerik Kullanım İzinleri'ne uyulduğu müddetçe kullanıma, dağıtıma ve paylaşıma açıktır.
Bu siteyi kullanan kişilerin sitedeki bütün işlemleri Kullanıcı Sözleşmesi'nin şartlarına tabidir.
Giriş Yap | Kayıt Ol
“Bilim, gerçek olan tek büyüdür.”
Genndy Tartakovsky
Gece Modu
Katkı Yap
Makale Yayınla
Soru Sor
Etkinlik / İlan Gir
Destek Ol
Reklam Ver
Agora Bilim Pazarı
Öğren & Bilgilen
Son İçerikler
Rastgele İçerik
İçerik Kategorileri
EA Akademi
Bilim Sözlüğü
Gerçeklik Analizi
Video İzle
Podcast Dinle
Yaşam Ağacı
Doğa Gözlemleri
Evren Gözlemleri
Söz & Aforizma Oku
Evrim Algoritması Oyunu
Projeler
Kreosus
COVID-19
Bilim Sözlüğü
Hastalık Kataloğu
Mobil & Masaüstü Uygulama
Darvin
Darvin (Eklenti)
Gelincik Evrim Algoritması
BOUN Evrim Ağacı
Azərbaycan Dilində Məqalələr
PhD² (İngilizce)
Tree of Evolution (İngilizce)
Evrim Ağacı'nı Tanıyın
Tarihçemiz
İlkelerimiz
Ekibimiz
Destekçilerimiz
Onaylı Kullanıcılar
Yayın Politikamız
Düzeltme Politikası
Sık Sorulan Sorular
Gelir Kaynaklarımız
Yasal Bıdılar & İletişim
İçerik Kullanım İzinleri
İçerik Tipi
Adil Kullanım Doktrini
Tıbbi Feragatname
Site Kaynakları
Kullanıcı Sözleşmesi
Gizlilik Politikası
Bize Ulaşın
Beğendim
Geçmiş
Paylaş
Bağlantıyı Kopyala
Telegram Twitter WhatsApp Facebook Linkedin
Rastgele
İçindekiler
Seçenekler
Yukarı Zıpla
Bize Ulaş
Beğenmedim
Sonra Oku
Notlarım
Çevrimdışı Oku
Gece / Gündüz Modu
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Menüyü Gizle
İçerik Ekle
Soru Sor
Etkinlik Ekle
Not Ekle
Evrim Ağacı
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!
Giriş Yap
Kayıt Ol
E-posta
Şifre Göster
Google Twitter Facebook
Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu
İsim
Soyisim
E-posta
Şifre Göster
Kullanıcı Sözleşmesi'ni ve Gizlilik Politikası'nı okuduğumu, anladığımı ve kabul ettiğimi beyan ederim.
Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.
E-posta
Geri dön
Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.
E-posta
Geri dön
Close
“ Binlerce ormanın yaratılışı, bir meşe palamudunun içindedir.”
Ralph Waldo Emerson
Bize Ulaşın
Başlık Seç
Alt Başlık Seç
İsim
E-Posta
Mesajınız
GÖNDER
Mesajınızı aldık. İlk fırsatta değerlendirip, yanıtlamaya çalışacağız.
Paylaş
WhatsApp
Facebook
Twitter
Telegram
Bağlantıyı Kopyala
Soru Sor
×
Düzenleme Gerekçesi
Soru*
Açıklama
URL
Kategori* Seç
Gizlilik
Herkese Açık Anonim
Cevaplar İçin Kaynak Zorunluluğu
Cevaplarda kaynak göstermek zorunlu olsun. Kaynaksız cevap verilebilsin.
Kapat
Gönder
Reklamsız Deneyim
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.
Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.
Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.
YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.
Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.
Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Destek Ol
Takip Et
Sizi Takip Ediyor
Takipçi UP İçerik Soru Cevap
Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.
Daha fazla bilgi almak için tıklayın
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Bilim İçin 30 Saniyeniz Var mı?
Evrim Ağacı'na üye olmak tamamen ücretsiz ve çok sayıda avantajı beraberinde getiriyor. Evrim Ağacı'nda geçirdiğiniz zamanı zenginleştirmek için, sadece 30 saniyenizi ayırarak üye olabilirsiniz (üyeyseniz, giriş yapmanızı tavsiye ederiz).
Üye Ol
Giriş Yap
Üyeliğin Avantajları
Evrim Ağacı 11 Yaşında,
Şimdi Desteğinize İhtiyacımız Var!
Lafı dolandırmayacağız: Türkiye'deki bilimseverlerin destekleri sayesinde 2010'dan beri kimsenin kontrolünde olmaksızın bugünlere gelmeyi başardık. Şimdi, daha fazlasını yapabilmek için yardımınız gerekiyor. Eğer bu mesajı gören her Evrim Ağacı okuru sadece 20₺ ile bile destek olmayı seçseydi, Evrim Ağacı olarak 1 yıl boyunca başka kimseden destek almaksızın Türkiye'de bilim anlatıcılığını sürdürebilir ve ekibimizi daha da büyütebilirdik. Bu yüzden şimdi, sizin de desteğinize ihtiyacımız var! Aşağıda, soldan sağa avantajlılık sırasına göre dizdiğimiz yöntemlerden herhangi birini seçerek bize hemen destek olabilirsiniz.
Kreosus ($) Kreosus (₺) Youtube Patreon Diğer Yöntemler
Zaten Destek Oldum
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman [UP bilgi linki] mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.