Jeoekonomi (geoeconomics), coğrafya (geography) ve ekonomi (economics) kavramlarının bir araya gelmesinden türetilmiş olması yanında kapsam itibariyle bahse konu bilim dallarını aşan bir alanı incelemektedir. Disiplinler arası bir bilim dalı olan jeoekonomi, ekonomi ve coğrafyanın yanı sıra tarih ve politikayı da bir araya getirmektedir (İnan, 2008:33).
Jeoekonomi kavramsal olarak 1990’ların başında ABD’li araştırmacı Edward Luttwak tarafından ortaya atılmış olsa da içerdiği düşünce esas itibariyle tarihin eski çağlarına kadar dayanmaktadır. Devletlerarası ilişkiler tarihin eski çağlarından bu yana çıkar temelinde yürütülmektedir. Bu meyanda Luttwak dışında bazı araştırmacılar bu realiteyi jeoekonomi yerine farklı kavramlarla ifade etmeye çalışmıştır.13
Kavramın fikir babası Luttwak’a göre ülkeler arasındaki eski rekabette askeri yolların yerine ekonomik yolların kullanılması jeoekonomidir (Arenas, 2014:10). Luttwak, 1994 yılında yayımlanan “The Endangered American Dream” adlı kitabında bahse konu tanımı daha da genişleterek haritada askeri gücün ilerlemesi yerine bir ürünün pazardaki performansına odaklanılması ifadesine yer vermiştir (Arenas, 2014:10). Soğuk Savaş sonrasında yeni ekonomik dengeye karşılık gelen jeokonomi
13 Jeopolitik-ekonomi (Cabridge ve Agnew, 1991), jeopolinomik (Demko ve Woods 1994),
ekopolitik (Kühls, 1996) ve yeni-jeopolitik (Rusi, 1997) gibi kavramlar jeoekonomiye benzer biçimde kullanılmıştır (Mamadouh, 1998:239’dan aktaran İnan, 2008:20). Daha fazla bilgi için bkz. İnan, Şükrü. “Jeoekonomi ve Türkiye’nin Jeoekonomisi.” İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2008.
Jeoekonomi
Ulusal Güvenlik (Ekonomik Güvenlik)
Ekonomik İstihbarat (Eİ)
Ulusal Güç (Ekonomik Güç/Jeoekonomik Güç)
54 (Csurgai, 1998:1), Luttwak tarafından “devletlerin rekabet edebilirliklerini artırmasının bir aracı ve politika/strateji çalışmalarının bir disiplini olarak” (İnan, 2008:33) ortaya konulmuştur. Luttwak’a göre jeokonomi, ülkeler arasında geçmişten gelen rekabetin ekonomik yollarla devam ettirilmesinden başka bir şey değildir (Aligicia ve Tarko, 2012:363). Ayrıca Luttwak, ülkeler arasında 20.yy’ın sonundaki stratejik durumun tarihsel bir örneği olmadığını, askeri güç ve klasik diplomasinin dünyadaki ilişkilerin merkezindeki önemini kaybettiğini ileri sürmektedir (Aligicia ve Tarko, 2012:363). Zira Soğuk Savaş sonrasında dünya ekonomisinde entegrasyon ve karşılıklı bağımlılığın belirgin bir biçimde artması devletlerarası ilişkileri coğrafi konumla açıklamaya çalışan jeopolitik düşünceyi de sorgulanır hale getirmiştir. Soilen (2012’den aktaran Gal ve Schmidt, 2017:109)’e göre küreselleşme çağında jeoekonomi kademeli olarak jeopolitiğin yerini almakta olup jeoekonomi jeopolitiğin tersine temel olarak devlet ve onun rolüne değil özel sektör girişimlerine odaklanmaktadır.
H. McKinley Conway’in de jeoekonomi bilimine önemli katkıları olmuştur. McKinley (1994’ten aktaran Kodaman, 2016:1254) kavramı, yüksek ekonomik kalkınmayla daha iyi bir yaşam kalitesi sağlamak için yatırım stratejileriyle belirli coğrafik birimlerin araç ve kaynaklarını birleştiren bir bilim olarak nitelemiştir.
Benabess (2017:235)’e göre jeoekonominin gelişimi 3 baskın döneme ayrılarak incelenebilir: Birinci olarak Luttwak, 1990’larda savaş metaforunu kullanıp jeopolitikten jeoekonomiye dönüşümü tanımlamıştır. 1990’ların ortasından başlayıp 2000’lere kadar süren ikinci dönemde gelişmiş ülkeler arasında karşılıklı barış ve işbirliğinin yanı sıra küresel bütünleşmeyi sağlamak için ticari anlaşmalar yapılmıştır. Bu dönemde Kuzey Amerika Serbest Ticaret Antlaşması (NAFTA) ve Dünya Ticaret Örgütü gibi ekonomik birlikler daha belirgin hale gelmeye başlamıştır. 2001-2016 arası üçüncü döneme ise Çin’in ekonomik yükselişi dışında rehberlik eden bir vizyon bulunmamaktadır. Bu dönemde ABD’nin, teröre karşı mücadele etmesinden dolayı küresel ekonomiye olan ilgisi buraya kaymıştır. Üçüncü dönemde BRICS’in14 ortaya
çıkışı küresel ekonomik gücü doğuya kaydırmıştır.
Fransız siyaset bilimci Pascal Lorot’un jeoekonomi tanımı Benabess’in
14 BRICS, Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika'nın ekonomilerini kastetmek için kullanılır.
BRICS, bu ülkelerin İngilizce isimlerinin baş harflerinden oluşur (Brasil, Russia, India, China, South Africa). BRICS ülkelerinin hızlı bir gelişim içerisinde olup ilerleyen yıllarda dünya ekonomisinde önemli bir yere gelecekleri iddia edilmektedir.
55 jeoekonomiyi açıklamada kullandığı “üç dönem”i karşılaştırmak açısından önemlidir. Lorot (1999:62’den aktaran Csurgai, 2017:307) jeoekonomiyi aşağıdaki biçimde açıklamıştır:
Ekonomik stratejilerin analiz edilerek ülkelerin kendi ekonomileri veya iyi tanımlanmış sektörlerini korumaları, kendi ulusal girişimlerinin teknolojiyi elde etmeleri veya dünya pazarında önemli bir kısmını ele geçirmesi için politik bir düzenleme içinde alınan kararlardır. Bu biçimde ulusal veya devlet girişimlerince bir pay elde edilmesi ise gücün ve uluslararası etkinin bir öğesi olup ülkenin sosyal ve ekonomik potansiyelinin gelişimine katkı sunar.
Luttwak’ın jeokonomiyi “diğer yollarla savaş” olarak açıklamasına karşın Lorot’un söz konusu tanımda kavramı başka bir çerçeveden ele aldığı açıktır. Burada Benabess’in kastettiği ikinci dönem Lorot’un tanımına uygun gelmektedir. Lowey (2012’den aktaran Benabess, 2017:237)’e göre üçüncü dönemde 1990’ların tersine korumacı ticari anlaşmalarda artış vardır. Diğer bir ifadeyle üçüncü dönemde dünyadaki jeoekonomik yönelim Luttwak’ın 1990’larda ortaya attığı “diğer yollarla savaş” fikrine yakındır.
Baru (2012:2), jeoekonominin entelektüel köken olarak 17.yy Avrupa’sındaki Fransız merkantilizmine15 dayandığını ileri sürse de merkantilizm sıfır toplamlı, buna
karşın jeoekonomi ise pozitif toplamlı bir oyundur. Merkantilist fikirler bir ölçüde jeoekonomiyi temsil etmektedir ancak günümüzde liberal ekonomik düşünceyi savunanlar jeoekonominin merkantilizm forumunda uygulanması halinde uluslararası ticaretin barışı temin etme ihtimali oldukça düşük olduğunu iddia etmektedir.
Höhn (2011:32)’e göre üç farklı ekonomik tercih, jeoekonomiye karşılık gelmektedir: Birincisi, merkantilizm ve korumacılıkla ilişkili halinde olan geleneksel ekonomik milliyetçiliktir. İkincisi temel odak noktası doğal kaynaklar olan geleneksel jeoekonomidir. Üçüncüsü ise son dönemdeki jeoekonomiyi içerir ki bu tekno- endüstriyel üstünlüğün kazanılması ve devam ettirilmesine odaklanır.
Bremmer, devlet kapitalizmini, devlet organlarının bir ekonomik lider gibi hareket ederek pazarları siyasi kazançlar için kullanması şeklinde tanımlamıştır (Aligicia ve Tarko, 2012:358). Bu kapsamda Aligicia ve Tarko (2012)’ya göre, devlet kapitalizmi ve jeoekonomi, karmaşık bir bütünün birbiriyle ilişkili iki yüzü gibidir. Rusya Federasyonu
15 Bazı iktisatçılar merkantilizm ve ekonomik milliyetçiliğin aynı anlama geldiğini savunmaktadırlar,
56 (RF) ve Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC)’nin son dönemdeki politikaları ele alındığında devlet kapitalizminin başlıca uygulayıcıları oldukları görülmektedir. RF, zengin doğalgaz kaynakları vasıtasıyla ABD karşısında Avrupa Birliği ülkelerini kendi yanında tutmaya çalışmaktadır. ÇHC’nin Afrika ve Latin Amerika ülkelerine son dönemdeki yatırımları jeoekonomik bir çerçevede ele alınmalıdır. Thirlwell (2010:11-12)’e göre Luttwak ile birlikte jeoekonomi fikrinin yeniden önem kazanmasının sebepleri arasında devlet kapitalizmi ve Çin ekonomisinin yükselişi de gelmektedir. Diğer yandan devlet kapitalizminde devlet mekanizmasının başat aktör olarak rol almasına karşın jeoekonomide “devlet ölçeğindeki varlıklar (state scale entities)”ın etkili olduğu iddia edilmektedir (Stergiou, 2014:4). Devlete ait girişimler (Çin ulusal petrolleri, Gazprom), çok uluslu firmalar (Google ve Microsoft gibi siber devler), devleti taklit eden oluşumlar (Irak Şam İslam Devleti, Filistin Kuruluş Örgütü) devlet ölçeğindeki varlıklar olarak tanımlanmaktadır (Stergiou, 2014:4). Söz konusu oluşumlar yürüttükleri faaliyetlerle doğrudan ve dolaylı ekonomik ve finansal etkiler ortaya çıkarmaktadır.
ABD ve AB ülkelerinde son dönemde yaşanan finansal krizlere karşın Çin ve Hindistan gibi Doğu ülkelerinin yükselişi karşısında piyasa ekonomilerinin devlet kapitalizmine yenilip yenilmediği konusu sıklıkla tartışılmaktadır. Bu çerçevede jeoekonomik düşünce bu tartışmaların ortasında ve oldukça hassas bir çizgi üzerinde hareket etmektedir. Jeoekonomik düşünce, bir yandan devlet kapitalizmine ait bazı metotları uygularken diğer yandan serbest piyasanın kurallarına uyarak ilerlemektedir.