Atatürk kişi kültü, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün kişiliği, fikirleri ve siyasaları etrafında yaşadığı dönemde oluşmaya başlamış ve daha çok ölümünden sonra takipçileri tarafından inşa edilmiş bir kişi kültüdür.
İçindekiler
1 Temelleri
2 Atatürk kültünün oluşması ve pekiştirilmesi
2.1 Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun
3 Atatürk figürünün kullanımı ve adının verildiği yapılar
4 Anıtlar
4.1 Ankara'da bulunan anıtlar
4.2 İstanbul'da bulunan anıtlar
4.3 Diğer iller ve ilçeler
4.4 Yurt dışı
5 Ayrıca bakınız
6 Kaynakça
Temelleri[değiştir | kaynağı değiştir]
Atatürk'ün bir kahraman ve hiçbir şeyden etkilenmeyen, her alanda doğruyu görerek yoktan var eden, yanılmaz bir lider olarak kavramsallaştırılmasını ifade eder. Mustafa Kemal'in milli kahraman imgesi, Milli Mücadele yıllarında başlayarak 1927'den itibaren giderek yoğunlaşmış ve bu imge 20. yüzyılda benzerleri arasında en uzun ömürlüsü olan bir şef kültüne dönüşmüştür.[1]
Atatürk kültünün oluşması ve pekiştirilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]
Fransız gazeteci Marcel Sauvage'ın Türkiye'de Atatürk için yaratılan kişi kültüne ilişkin yorumu
Çanakkale Savaşı sırasında Anafartalar Grubu Komutanı olan Albay Mustafa Kemal, zaferden sonra kamuoyunda "Anafartalar Kahramanı" olarak tanınmıştı. Pek çok yazarın ifadesine göre 20. yüzyıl başlarında Osmanlı'nın aldığı askerî ve siyasi yenilgilerle ağır bir aşağılanmaya maruz kalmış olan Türk ulusu için Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal, o dönemde Türklük ve Müslümanlık onurunu kurtarabilecek bir umut olarak görüldü. 1919'da Kurtuluş Savaşı'nın önderi oldu ve iki yıl içinde bir kahraman mertebesine yükseldi. Sakarya Meydan Muharebesi'nden önce Başkomutan olan Mustafa Kemal, artık İstanbul ve tüm Anadolu'da bir simge haline gelmişti; adına toplu dualar okunuyor; hatimler indiriliyordu.[2] Sakarya Muharebesi'nin kazanılmasından sonra "Gazi" unvanını aldı ve "Gazi Hazretleri" olarak anılmaya başladı. 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı oldu.
Elde edilen tüm bu başarıların milletin başarısı olduğunu öne çıkartan Mustafa Kemal, vatanı kurtarmış ve çağdaş Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmuş olmanın verdiği meşruiyete dayanarak kendini Türk milleti ile özdeşleştirdi. Milletin atası olduğunu ifade etmek üzere 24 Kasım 1934'te TBMM tarafından kendisine "Atatürk" soyadı verildi.[3] "Ulu Önder", "Ebedi Başkomutan", "Başöğretmen", sağlığında ona verilen sıfatlar arasındadır.
1938'de ölümünden sonra toplanan Cumhuriyet Halk Partisi kurultayında ise "Ebedi Şef" ilan edildi. Böylece Atatürk, Cumhuriyet Halk Partisi'nin ebediyete kadar şefi seçilerek parti bazında ölümsüzleştirilmiş, aynı ebedilik ülke çapında da yaygınlaştırılmıştır.[2]
Atatürk imgesi Türkiye'de çok partili yaşama geçildikten sonra da Demokrat Parti iktidarı tarafından sürdürülmüş ve pekiştirilmiştir.[4] 1951'de yürürlüğe giren 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun ile Atatürk'ü temsil eden heykel, büst ve abideleri veyahut Atatürk'ün kabrini tahrip eden, kıran, bozan veya kirleten kimseye bir yıldan beş yıla kadar ağır hapis cezası getirildi.
Atatürk kültü, Türkiye'de askerî darbeler sonrasında büyütüldü.[5] 27 Mayıs 1960 Darbesi'nden sonra Atatürk imgesi ve edebiyatına patlama oldu. Asıl 12 Eylül 1980 Darbesi'nden sonra Atatürk kültü inşasına girişildi. Kalıp modeller kullanarak birkaç figürden hızla çoğaltılan ve kaidelerine "Ne mutlu Türküm diyene" veya "Yurtta sulh, cihanda sulh" vecizesi yazılan Atatürk anıtları yoluyla Atatürk imgesi üretilip yaygınlaştırıldı.[6]
Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun[değiştir | kaynağı değiştir]
Ana madde: Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun
5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun,[7] 25 Temmuz 1951 tarihinde, Atatürk'ün ölümünden 13 yıl sonra Başbakan Adnan Menderes hükûmeti tarafından çıkarılmıştır.[8]
Atatürk figürünün kullanımı ve adının verildiği yapılar[değiştir | kaynağı değiştir]
Günümüz Türkiye'sinde Atatürk figürü, ulusal bir baba figürünü temsil etmektedir. Atatürk adı, Türkiye'de en çok kullanılan cadde-sokak-bulvar-meydan adıdır;[9] bulvarlarda, kamusal yapıların ve okulların bahçelerinde Atatürk heykelleri yer alır; Türkiye'de basılan bütün kağıt paralarda Atatürk portresi bulunur. Atatürk figürü portre, heykel gibi maddi üretimlerle anıtlaştırılmıştır. Sadece bir kişi olarak Atatürk'ü değil aynı zamanda onun kurduğu rejimi, devleti ve bir ideolojiye olan inancı temsil eden Atatürk büstleri, heykelleri ve portreleri kamusal ve özel alanlarda, iş yerlerinde, protestolarda aynı zamanda sekülerizmin bir sembolü olarak da kullanılmaktadır.[10] Atatürk kültü, 2000'lerin başlarında Atatürk'ün portresini ya da imzasını bedenlerinin görünür yerlerine dövme olarak yaptırma modası gibi yeni biçimlerle kendini göstermiştir.[11]
Türkiye'nin önemli mimari eserlerine de adı verilmiştir. 1900’lerin başında Türkiye'de ilk hava ulaşımının başlatıldığı yer olan İstanbul Atatürk Havalimanı, 1953 yılında uluslararası hava trafiğine açılmış, 29 Temmuz 1985 tarihinde, Atatürk adını almıştır. 29 Ekim 1939 tarihinde yenilenerek yeniden açılan Unkapanı Köprüsü'nün adı meclis kararıyla Atatürk Köprüsü olmuştur.[12] Dolgu hacmi bakımından dünyanın en büyük 6., barajı durumundadır. Hidroelektrik Santrali açısından inşa edilmiş barajlar arasında 5. sırada bulunan Atatürk Barajı, aynı zamanda Avrupa'nın ve Türkiye'nin en büyük barajıdır.[13] 1971 yılında Akdeniz Oyunları için İzmir Atatürk Stadyumu inşa edildi. İstanbul'un Başakşehir ilçesinde inşa edilen Atatürk Olimpiyat Stadyumu 2002 yılında hizmete açıldı.
Atatürk Havalimanı'nın girişi.
Atatürk Köprüsü'nün Galata Kulesi'nden görünümü.
Adıyaman ve Şanlıurfa illeri arasında, sulama ve enerji amaçlı kurulan Atatürk Barajı.
İzmir Atatürk Stadyumu
Olimpiyat Oyunları'na hazırlık kapsamında yapılan Atatürk Olimpiyat Stadyumu.
Atatürk'ün bir kez gecelediği yerler dahil birçok ev veya bina anısına müzeye dönüştürülmüştür.[14]
Atatürk sembolleri 1990'ların ikinci yarısında ticarileşti. Atatürk'ün minyatür temsilleri kendi istekleri ile insanların evlerinde, iş yerlerinde ve hatta bedenlerinde sergilenmeye başlamıştır.[15]
Anıtlar[değiştir | kaynağı değiştir]
Ankara'da bulunan anıtlar[değiştir | kaynağı değiştir]
Ulus'ta bulunan Mareşal Atatürk Anıtı (1927)
Aynı anıt (2008)
Cumhuriyetin 10. yıl dönümü kutlamalarında yemin töreni için Zafer Anıtı önünde toplanan izciler
Ankara Etnografya Müzesi
Atatürk Bulvarı üzerindeki TESK anıtı
İstanbul'da bulunan anıtlar[değiştir | kaynağı değiştir]
Sarayburnu Atatürk Anıtı
Taksim Cumhuriyet Anıtı
Kadıköy
Sirkeci Garı
Eyüpsultan
Diğer iller ve ilçeler[değiştir | kaynağı değiştir]
Adalar
Alanya
Amasya
Antalya
Bursa
Çanakkale
Dumlupınar
İzmir
Konya
Marmaris
Nusaybin
Onur Anıtı, Samsun
Atatürk Anıtı, Avustralya
Bükreş, Romanya
Yurt dışı[değiştir | kaynağı değiştir]
Atatürk Anıtı, Avustralya
Bükreş, Romanya
Tulça, Romanya
Baruta, Venezuela
Meksiko, Meksika
Türkiye'nin Washington, DC Büyükelçiliği, ABD
Türk Askerleri Anıtı bitişiğindeki Atatürk büstü, Beerşeba, İsrail
Bakü, Azerbaycan
Nur-Sultan, Kazakistan
Dipkarpaz, KKTC
Girne, KKTC
Manastır, Kuzey Makedonya
Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]
Atatürkçülük
Atatürk Devrimleri
Atatürk İlkeleri
Józef Piłsudski kişi kültü
Nazarbayev kişi kültü
Stalin kişi kültü
Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]
^ Caymaz, Birol. "Atatürk Kültü Etrafında Seküler Dinsellik". Suriçinde bir yaşam. Toktamış Ateş’e armağan (Bilgi Üniversitesi Yay.). Erişim tarihi: 17 Mayıs 2018.
^ a b Özçelik, Hakan; Güneş, Mustafa. "Atatürk'e Verilen Ad ve Unvanlar ile Ona Yakıştırılan Sıfatlar" (PDF). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı 58, Bahar 2016. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2018.
^ Dokuyan, Sabit. "Soyadı Kanunu ve Kanunun Uygulanma Süreci". Tarih İncelemeleri dergisi, Cilt 31, Sayı 1. 20 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2018.
^ Öz, Asım. "Aylin Tekiner İle Atatürk Heykelleri Üzerine". Haksozhaber.com, 12 Kasım 2010. 19 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2018.
^ Bora, Tanıl. "Cereyanlar: Türkiye'de Siyasi İdeolojiler". İletişim Yayınları, İstanbul, 2017. 20 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2018.
^ Öz, Işıl. "Anıtlar üzerinden bir Türkiye okuması: "Atatürk Heykelleri"". Turkish Journal, 29 Temmuz 2010. 20 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2018.
^ https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.5816.pdf
^ "Some Turks ready to abolish law that protects memory of Ataturk". The National (İngilizce). 3 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ağustos 2020.
^ Ayataç, Hatice; Araz, Selima. "Cadde ve Sokak Adlandırmalarının (Kentsek Toponimi) Kentsel Kimlik Üzerindeki Etkilerinin Değerlendirilmesi; Ayvalık ve Cunda Örneği". İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü yüksek lisans tezi 2015. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2018.
^ Şevkli, Selma. "Resmi Söylemden Kültürel Kimliğe:Türkiye'de Seküler Milliyetçilik" (PDF). İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek lisans tezi, Yıl:2009. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2018. [ölü/kırık bağlantı]
^ "Türkiye'nin yeni siyasi sembolü: Atatürk dövmeleri". Hürriyet, 8 Kasım 2011. 19 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2018.
^ "Unkapanı Atatürk Köprüsü". degisti.com. 6 Eylül 2011. 18 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mart 2019.
^ "Cari Açığa Baraj Kuruldu". Habertürk Gazetesi. 17 Şubat 2012. 25 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2012.
^ Bainbridge, James (2009). Turkey (11. bas.). Footscray, Victoria: Lonely Planet. s. 40. ISBN 9-781-74220-386-7.
^ Elmas, Esra. "İlkokul Çocuklarında Atatürk Algısı". Bianet.org, 26 Nisan 2013. 20 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2018.
g
t
d
Mustafa Kemal Atatürk
Yaşamı
İzmir Suikastı
Ölümü ve devlet cenaze töreni
Anma
Zaman çizelgesi
Ödülleri
Ailesi ve yakınları
Ali Rıza Efendi
Zübeyde Hanım
Makbule Atadan
Latife Hanım
Mecdi Boysan
Ülkü Adatepe
Sabiha Gökçen
Zehra Aylin
Rukiye Erkin
Nebile İrdelp
Abdurrahim Tuncak
Fikriye
Afet İnan
Mustafa Demir
Dişçibaşı Sami Bey
Foks (köpek)
Yaverleri
Salih Bozok
Cevat Abbas Gürer
Muzaffer Kılıç
Şükrü Tezer
Rüsuhi Savaşçı
Sami Yanardağ
Mahmut Celalettin Üner
Cevdet Tolgay
Ahmet Naşit Mengü
Şükrü Özer
Söylevleri
Gençliğe Hitabe
Onuncu Yıl Nutku
Bursa Nutku
Düşünsel
Atatürkçülük
Atatürk İlkeleri
Atatürk Devrimleri
Atatürk milliyetçiliği
Yurtta sulh, cihanda sulh
Yapıtları
Nutuk
Geometri
Yurttaşlık Bilgileri
Cumalı Ordugâhı
Taktik Tatbikat ve Seyahati
Takımın Muharebe Talimi
Zabit ve Kumandan ile Hasbihal
Kurumsal
Vatan ve Hürriyet Cemiyeti
Cumhuriyet Halk Partisi
Türk Dil Kurumu
Türk Tarih Kurumu
Anıt ve müzeler
Anıtkabir
Tarihi
Artvin Atatürk Heykeli
Atlı Atatürk Anıtı, Ankara
Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi
Atatürk Anıtı (Canberra)
İzmir Atatürk Anıtı
Konya Atatürk Anıtı
Mareşal Atatürk Anıtı, Ankara
ODTÜ Atatürk Anıtı
Onur Anıtı, Samsun
Sarayburnu Atatürk Anıtı
Taksim Cumhuriyet Anıtı
Mustafa Kemal Atatürk heykeli (Bakü)
Mustafa Kemal Atatürk Heykeli (Meksiko)
Diğer
Popüler kültürdeki yeri
Dinî inancı
Adını taşıyan şeyler
Damal'daki Atatürk silüeti
1981 Atatürk Yılı
Güneş-Dil Teorisi
Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun
Kişi kültü
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Atatürk_kişi_kültü&oldid=26507349" sayfasından alınmıştır
Kategori:
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk hakkındaki kültürel tasvirler
Türkiye'de siyaset
Kişi kültleri
Gizli kategoriler:
KB1 İngilizce kaynakları (en)
Ölü dış bağlantıları olan maddeler
Sayfa en son 10.12, 10 Kasım 2021 tarihinde değiştirildi.
Metin Creative Commons Atıf-BenzerPaylaşım Lisansı altındadır; ek koşullar uygulanabilir. Bu siteyi kullanarak, Kullanım Şartlarını ve Gizlilik Politikasını kabul etmiş olursunuz.
Vikipedi® (ve Wikipedia®) kâr amacı gütmeyen kuruluş olan Wikimedia Foundation, Inc. tescilli markasıdır.