“İnsanın en ayırt edici özelliği onun bireyselliğidir. Onun gibi bir kişi dünyaya asla gelmemiştir ve bir daha da gelmeyecektir.”
Gordon Allport
Psikologların çoğu, Allport’un dediği biricik insanı araştırmak, anlamak ve tanımak üzerine çalışmalar yapmaktadırlar. Psikologların çalışma alanlarından biri de kişiliği tanımak ve incelemek olmuştur. Psikologlar özellikle de kişilik psikologları, kişiliğin tanımı, gelişimi, değerlendirilmesi gibi birçok alanla ilgili hizmet vermektedir.
Geçmişten günümüze kişilik psikologları insan kişiliğini nasıl tanımlayacakları konusunda bitmez tükenmez tartışmalar yapmışlar ve kişiliğin birçok tanımını ortaya koymuşlardır. Kişilik incelemelerine ait tarihteki ilk kayıtlar I.Ö. 3. yüzyılda eski Yunanda Theophrastus’a dek uzanmaktadır (http://www.psikiyatrist.net/kisilik.htm).
(4)
Bazı psikologlar kişiliği, bireyin kendine özgü ve ayırıcı davranışlarının bütünü olarak tanımlarken, bazıları bir insanı başkalarından ayıran bedensel, zihinsel ve ruhsal özelliklerin bütünü olarak değerlendirmiştir. Bir başka deyişle, kişilik kavramından, bir insanı nesnel ve öznel yanlarıyla diğerlerinden farklı kılan duygu, düşünce, tutum ve davranış özelliklerinin tümü anlaşılır (Köknel, 1997). Kişilik, bir kişinin fiziksel ve sosyal ortamıyla etkileşme tarzını tanımlayan, düşünce, duygu ve davranışın ayırt edici ve karakteristik örüntüleri olarak tanımlanabilir (Atkinson, Atkinson, Smith, Bem ve Hoeksema, 1999).
Burger (2006) kişiliği, bireyin kendisinden kaynaklanan tutarlı davranış kalıpları ve kişilik içi süreçler olarak tanımlamıştır. Bu tanım iki bölümden oluşur.
Birinci bölüm tutarlı davranış kalıpları ile ilgilidir. Burada önemli olan nokta kişiliğin tutarlı olmasıdır. Bu tutarlı davranış kalıplarını her zaman ve her durum içinde gözlemleyebiliriz. Tanımın ikinci bölümü, kişilik içi süreci ele alır. Kişiler arası süreçlerden farklı olarak, kişilik içi süreçler, nasıl davranacağımızı ve hissedeceğimizi etkileyen ve içimizde gelişen bütün duygusal, güdüsel ve bilişsel süreçleri kapsar.
Erikson (1968) kişiliği, bireyin zaman içinde ve bir durumdan diğerine kendiliğinin sürekli ve aynı kaldığına dair öznel duygusu olarak tanımlarken (Köknel, 1997, Vincent, 1990; akt. Sayıl, 2007), McAdams (1993 ve 2001) kişiliği, geç ergenlik döneminde oluşmaya başlayan bir yaşam hikayesi şeklinde
(5)
tanımlamıştır (Habermas ve Bluck, 2000; akt. Mclean, 2005). Wallerstein (1981) ise kişiliği, bireyin sosyal, ahlaki, zihinsel ve fiziksel özelliklerinin dinamik bir bütünleşmesi olarak açıklamıştır (Akt. Kulaksızoğlu, 1999).
Bütün bu kişilik tanımlarının yanı sıra, kişilikle karıştırılan karakter, mizaç, huy ve benlik kavramları da bulunmaktadır. Karakter, kişiliğin ahlaki yönünü betimlemek için kullanılırken, huy veya mizaç kişiliğin duygusal yönünü açıklayan bir kavramdır (Kulaksızoğlu, 1999). Mizaç ya da huy (temperament) aynı zamanda, günlük yaşantı içinde kişiye özgü oldukça sınırlı, belirli duygusal tepkilerin nitelik ve nicelik bakımından değişmesidir. Çabuk kızmak, sıkılmak, öfkelenmek, neşelenmek, hareketli ya da hareketsiz olmak vb., bireylere göre değişen mizaç özellikleri ya da huydur (Köknel, 1997). Pozitif ve negatif duyguların deneyimlerindeki farklılıklar ve ifadesi bazı önemli mizaç ve kişilik özelliklerinin temelidir (Rothbart ve ark. 2000;
Watson, 2000; akt. Caspi, Roberts ve Shiner, 2005). Mizaç ve kişilik özellikleri artan bir şekilde farklılaşmak yerine benzer görünmektedir.
Benlik kavramı da kişilik kavramının yerine kullanılmaktadır. Benlik bireyin kendisi ile ilgili algılamalarından ve değerlendirmelerinden oluşur (Kulaksızoğlu, 1999) ve kişilik daha çok bireyin sosyal benliğini ifade etmektedir (Budak, 2000).
Purkey (1970) benlik kavramını, bir bireyin kendisi hakkında sahip olduğu inançların karmaşık ve dinamik bir sistemi olarak tanımlarken; Horrocks (1969), bir
(6)
bireyin kendi kendine varsaydığı kimliği olarak tanımlamıştır (Akt. Gander ve Gardiner, 2001).
I.1.1. KİŞİLİĞİN OLUŞUMU
Kişiliğin çekirdekleri yaşamın ilk yıllarında atılır; 6. yaştan sonra ana çizgileri belirir, ancak son biçimini alması gençlik çağının sonuna doğru olur. Kişilik bireyin çevresiyle sürekli etkileşimi ve uyum çabası sonucu oluşur. Çocuk denediği ve yararını gördüğü davranışları yineleyerek uyumunu sürdürür (Köknel, 1997). Kişilik çizgileri uzun sürede biçimlendiği için kolay değişmez.
Kişiliği açıklayan altı genel yaklaşım vardır. Bunlar; psikanalitik yaklaşım, ayırıcı özellik yaklaşımı, biyolojik yaklaşım, insancıl yaklaşım, davranışsal/sosyal öğrenme yaklaşımı ve bilişsel yaklaşımdır. Sınıflandırma kusursuz olmasa da temel kişilik kuramlarının her biri, bu altı yaklaşımdan birine yerleştirilebilir (Burger, 2006).
Psikanalik yaklaşıma göre, insanların davranış tarzlarındaki önemli farklılıklardan, bilinçaltı akıllarının sorumludur. Kuramına göre kişilik ya da ruhsal yapı üç bölümden oluşur. Alt benlik (id), benlik (ego) ve üst benlik ( süper ego).
Freud, doğduğumuzda tek bir kişilik yapısının, alt-benliğin (id) olduğunu
(7)
söylemiştir. Çevreyle etkileşime geçen 2 yaş ve altı çocuklarda, kişilik yapısının ikinci kısmı, benlik (ego) gelişmeye başlar. Çocuk 5 yaşına geldiğinde, kişilik yapısının üçüncü bölümü de (üst-benlik) oluşur. Üst-benlik, toplumun, özellikle de anne babaların değer yargılarını ve standartlarını temsil eder (Yörükoğlu, 2004).
Adler kişilik gelişiminde anne baba etkisi üzerinde durmuştur. Çocuğun ileriki yıllarında kişilik sorunu yaşamasına neden olacak iki tür anne baba davranışı belirlemiştir. Birincisi, çocuklarına çok özen gösteren ve aşırı koruma sağlayan, dolayısıyla da çocuğunu şımartma tehlikesi yaratan anne baba davranışıdır.
Şımartmak, çocuğun bağımsızlığını elinden alır, aşağılık duygularını arttırabilir ve bazı kişilik sorunlarının temelini oluşturabilir. Ebeveynlerin yaptığı ikinci hata da çocukları ihmal etmektir. Büyütme sürecinde anne babasından çok az ilgi gören çocuklar, soğuk ve şüpheci olur. Yetişkin olduklarında sıcak insani ilişkiler kurmakta zorlanırlar. Samimiyet onları rahatsız eder, birinin kendilerine yakın olmasından hoşlanmazlar. Adler ayrıca doğum sırasının da kişiliğin gelişiminde önemli olduğunu vurgulamıştır (Burger, 2004).
Erikson’a göre kişilik yaşam boyu devam eder. Gelişimi, biyolojik (bedensel), psikolojik (ego süreci) ve toplumsal süreçlerle açıklamıştır. Erikson kişilik gelişiminin bebeklikten yaşlılığa kadar sekiz aşamadan oluştuğunu belirtmiştir. Bu sekiz aşama, kişilik gelişimindeki dönüm noktalarını temsil eder.
(8)
alacağı yönü belirler ve ilerideki bunalımları aşma biçimini etkiler. Bunalımları atlatmak için varolan iki alternatiften biri, kişinin uyum sağlamasına katkıda bulunur, diğeri bulunmaz (Burger, 2004). Erikson’a (1963) göre her dönemin başarı olarak sonlanmasıyla ego güçlenmektedir (Akt. Sayıl, 2007). .
Kişilik gelişiminde yedi önemli gelişim evresi belirleyen Sullivan bunlara bebeklik,çocukluk, gençlik, ön-ergenlik, erken ergenlik, geç ergenlik ve yetişkinlik adlarını vermiştir. Sullivan gelişim evrelerinin büyük oranda toplumsal durumlarla belirlendiğini söylemiştir. Çocukların bir evreyi belli bir şekilde atlatması, hem evrenin biyolojik özellikleriyle hem de o yaşta içinde bulundukları koşullarla belirlenir. Sullivan’ın gelişim kuramının ana özelliği, yedi evreden üçünü oluşturan ergenlik yıllarına verdiği önemdir. Sullivan, ön-ergenlik ve bunu izleyen yıllarda yaşananların , yetişkinlikte tatmin edici ilişkiler yürütebilmek için çok önemli olduğunu söyler. Yetişkin hastaları gözlemleyen Sullivan, bu kişilerin rahatsızlıklarının çoğunun, ergenlikte tatmin edici ilişkiler kuramamalarından kaynaklandığını belirtmiştir (Burger, 2006).
Diğer kuramlardan olan ayırıcı özellik yaklaşımını savunan psikologlar kişinin ayırıcı özellik yelpazesini oluşturan türlü kişilik özelliklerinden bazılarına sahip olduğunu söylerken, biyolojik yaklaşımı savunan psikologlar kişilikteki bireysel farklılıkları açıklamak için kalıtsal eğilimlere ve fizyolojik süreçlere dikkat çekerler. Buna tepki olarak insancıl yaklaşım, kişilik farklılıklarının ana nedeni
(9)
olarak kişisel sorumluluk ve kendini onaylama duygusunu gösterir.
Davranışsal/sosyal öğrenme kuramcıları, tutarlı davranış kalıplarını koşullanma ve beklentilerin sonucu olarak açıklar. Bilişsel yaklaşımı savunanlar ise, davranıştaki farklılıkları açıklamak için insanların bilgiyi işleme yöntemlerindeki farklılıkları incelerler (Burger, 2006).
I.2. ERGENLİK ÇAĞI KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ
Ergenlik bedensel, toplumsal, bilişsel olgunlaşma dönemidir (Gander ve Gardiner, 2001). Ergenlik “rol deneme” dönemi olarak da tanımlanır. Bu dönemde, genç kişiler alternatif davranışları, ilgi alanlarını ve ideolojilerini araştırabilirler. Pek çok inanç, rol ve davranış tarzı, bütünleşmiş bir benlik kavramını biçimlendirme girişimi içinde “denenebilir”, değiştirilebilir ya da bundan vazgeçilebilir (Atkinson ve ark., 1999).
Ergenler, bu değerleri ve değerlendirmeleri tutarlı bir görünüm içinde sentezlemeye çalışırlar. Ana babalar, öğretmenler ve akranlar tutarlı değerleri yansıtabilirlerse, kimlik arayışı kolaylaşır (Atkinson ve ark., 1999).
Ergenler, nasıl davranacakları ve yaşamda ne yapacakları konusunda
(10)
kimliklerini nasıl geliştirecekleri konusunda ergenler arasında büyük farklılıklar vardır. Ayrıca, belirli bir ergen kimliği yaşamın farklı alanlarında ( örneğin, cinsel, mesleksel, ideolojik ) farklı gelişim evrelerinde olabilir (Atkinson ve ark., 1999).
I.2.1. 12-18 YAŞ ARASI ÇOCUK VE ERGENLERİN KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ
Araştırmamızda örneklem grubumuz, 12-18 yaşlar arasındaki çocuk ve ergenlerden oluşmaktadır. Bu yüzden bu yaş dönemlerine ait özellikler üzerinde durmakta fayda vardır.
Ergenlik belirtilerinin başlamasıyla, erken ergenlik evresi (12-14 yaş) başlamış olur. Erken ergenlik dönemi temel olarak “ergenlik fırtınası” olarak bilinir ve bağımsızlık mücadelesi, soyut düşüncenin gelişmeye başlaması, beden algısı ile uğraşlar ve aynı cinsiyetten arkadaşlıklar kurma belirgindir. Otonomi arayışı ebeveynler ile ilişkiyi sıkılıkla etkiler. Özellikle kızlarda olmak üzere çocukluk döneminden erken ergenliğe geçiş aşamasında depresif duygu durumunun arttığına ilişkin veriler vardır ve ebeveynlerle olan sorunlu ilişki, ergenin mizacından bağımsız olarak bu depresyon belirtileri riskini arttırmaktadır. Ergenler bu dönemde fiziksel değişiklikleri, cinsel çekicilik olgusunu keşfederler. Pek çok ergenin bu evrede kendilerine duydukları güven sarsılır. Özgüven ve kişinin kendine verdiği değer,
(11)
çoğu zaman cinsel çekicilikle ve başarıyla ölçülmeye başlar. Kendini cinsel açıdan çekici bulmayan ve cinsel etkinlikte yaşıtlarının gerisinde kaldığını düşünen ergenlerin özgüvenleri sarsılır. Çocuklarının cinsel olgunlaşma süreciyle nasıl başa çıkacağını bilmeyen anne baba da, başka bir çatışma kaynağı oluşturur. Sullivan, anne babaların çoğu zaman çocuklarıyla dalga geçerek veya başka engellemelere başvurarak ergenin zaten hassaslaşmış kendilik imgesini daha da incittiğini belirtir (Akt. Burger, 2006, Kuruoğlu 2007). Bu gelişmelere bağlı olarak ergen, asi, saldırgan, öfkeli ve antisosyal kişilik özellikleri gösterebilir.
Orta ergenlik dönemi (14-17 yaş) daha çok “özdeşim dönemi” dir ve karşı cinse ilgi başlar. Yine bu dönemde ahlaki düşüncenin gelişmesi, artmış cinsel dürtüler ve cinsel kimlik sorgulamaları olabilir. (akt. Kuruoğlu 2007)
Ergenlik yıllarının sonunda geç ergenlik evresine (17-19 yaş) girilir. Geç ergenlik döneminin işlevi “kimlik ve rol bütünleşmesi” dir. Buradaki temel sorun, uzun süreli bir ilişki içinde tatmin edici cinsel etkinlik yaşamaktır. Bu evre aynı zamanda, iş bulmak ve maddi sorunlarla uğraşmak gibi yetişkin konularına geçişi de içerebilir. Artık meslek seçiminde karar verme aşamasında olması ve aileden gerçek ayrılma riski altında kendi yeterliliğini sorgulayacaktır (Mc Gue&Iacono 2005, O’Connel 1979 akt. Kuruoğlu 2007, Akt. Burger, 2006).
(12)
Bu yaş dönemleriyle ilgili özellikleri belirten kuramcılardan biri de Erikson’dur. Erikson’un kuramına göre; orta çocukluğun son yılları ile ergenlik dönemi 12-18 yaşları kapsamaktadır. Orta çocukluk döneminin gelişim görevi, başarıya karşı aşağılık duygusu bunalımını başarı yönünde çözmekte yatar. Bu evrede çocuklar; notlar, arkadaşları tarafından sevilip sevilmeme, öğretmenin ilgisi, spor ve diğer oyunlarda kazanma isteği gibi alanlarda diğer çocuklarla rekabet içinde olurlar. Eğer çocuklar başarılı olursa, yeterlilik duyguları gelişir ve böylece toplumun aktif ve başarılı birer üyesi olma yolunda sağlam adımlar atarlar. Başarısızlık halinde ise, yetersizlik duygusu ortaya çıkar, ileride üretken ve mutlu olma olasılıkları azalır (Akt. Gander ve Gardiner, 2001; Burger, 2006).
Erikson’un kuramının ergenlik döneminde, kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası ön plandadır. Genç erkek ve kızlar kendilerine tüm zamanların en önemli sorusunu sormaya başlarlar: “Ben kimim?” Eğer bu soruya başarılı bir şekilde yanıt verirlerse bir kimlik duygusu gelişir, kişisel değerleri ve dinsel inançları konusunda sağlam kararlar verirler. Kim olduklarını anlar, bunu kabul ve takdir ederler. Aksi durumda ise genç bir kimlik duygusu oluşturamaz ve rol karmaşasına düşer (Akt.
Burger, 2006).
Sullivan’ın kuramına göre ise; 12-18 yaş, ön ergenlik, erken ergenlik ve geç ergenlik dönemlerini kapsamaktadır. Ön ergenlik evresinde (9-12 yaş), çocuk akranlarıyla yakın ilişkiler kurmak için güçlü bir gereksinim hisseder. Bu özel
(13)
arkadaşlığın, önemli psikolojik işlevleri vardır. Örneğin, çocuk, karşısındaki insanların gereksinimlerine karşı duyarlı olmayı öğrenir. Ayrıca arkadaşlık, çocuğun kendi değerini bulduğu bir ilişkidir; bu ilişki içinde çocuk, kendini kabul edilmiş ve sevilmiş hisseder. Böylesi özel ilişkiler geliştirmeyen çocuklar, acı bir yalnızlık duygusu çekebilir. Ön ergenlik evresinde yakın arkadaşlık kuramayan insanlar, yakın ilişkiler kurmakta daha sonra da zorlanırlar (Akt. Burger, 2006).
Freud’a göre ergenin gelişimi, değişen dürtülerin yarattığı ruhsal enerjinin duyguları yönlendirmesine bağlıdır. Freud’un yapısal kuramına göre, ergenlik dönemine ulaşıldığında id, ego ve süperego dürtüsel enerjiyle doludur. Ergenlik döneminde önemli olan enerji ise, Freud’a göre bilinçdışı olan ve hemen doyum bekleyen seksüel enerjidir. Gerçeklik ilkesine göre çalışan ego ergenin bu dürtüleri dış dünya gerçeklerine göre ayarlamasını amaçlarken, süperego ergenin moral değerler sistemidir. Ergenlik dönemlerinde her üç yapı da kişiyi kendi alanlarında zorlar. Sağlanan denge kısa sürelidir ve iniş çıkışlar gösterir. Bu iniş çıkışlar ergenin dinamizmini ve değişkenliğini açıklar. Bu dönemde, latent dönemde kurulmuş olan id-ego-süperego dengesi bozularak stres ve karmaşa ortaya çıkar. Bu çatışmanın sağlıklı çözümü bulunduğunda, yaşama uyum sağlanmış olur ya da patolojik kişilik gelişimine yol açan sağlıksız çözümlere bağlı olarak sorunlar yaşanır (Josseyn 1974, akt.Kuruoğlu 2007)
(14)
Piaget’ye göre “soyut işlemler dönemi” olarak adlandırılan ergenlik; soyut, mantıksal, sistematik ve sembolik düşünce dönemidir. Artık somut gerçek ile bu gerçeğe ilişkin öznel yorumlar ayırt edilebilmektedir. Bu dönemde ergen geniş bir hipotez yelpazesine sahip olabilir. Felsefe, din, etik, politika konularla ilgilenmeye başlayabilir (Berzonsyk 2000, akt. Kuruoğlu, 2007).
Ergenlikle ilgili başka yazarlar da bu konudaki görüşlerini bildirmişlerdir.
Bunlarda biri E. T. Jones’tur (1969). Ona göre ergen, nadiren anladığı bir dünyada tanımadığı bir imgeyi amaçlayarak, henüz keşfettiği bedenle kişi olmanın eşiğinden girer. O, kendi kendine dayanmak isteyen bir birey olmak ile, aynı zamanda yalnızca ailenin verebildiği azıcık güvenliği ve güvenceyi yitirmekten korkan biri olmak arasında karışık bir isteğe sahiptir (Akt. Gander ve Gardiner, 2001).
Araştırmacılar ayrıca ergenlikle birlikte, bireylerde yalın olarak düşünme yeteneğinin oluştuğunu savunurlar. Bu yalınlık; kendiliği, diğerlerini ve kişinin çevresindeki özellikleri yürütür. Çünkü ergenler, daha yalın düşünmede yeteneklidirler, kendiliği tanımlarken olayları ve özellikleri ayırmayı tamamlamaya başlarlar. Çocuklarla karşılaştırıldığında ergenler, kişiler arası özellikler, duygular ve inançlara odaklanarak kendilik tanımlarında daha fazla psikolojiktirler (Peterson ve Leffert, 1997; akt. Jacobs, Blecker ve Constantino, 2003).
(15)
Jacobs, Blecker ve Constantino ise (2003) , erken ergenlik döneminde bireylerin, görünür bir şekilde zıt özellikleri olduğunun farkına varmaya başladıklarını belirtmişlerdir. Örneğin; bazı yerlerde (okul gibi) içe dönük olurken, bazı yerlerde (ev gibi) dışa dönük olabilirler. Bu tipik olarak “huysuzluk” olarak görülür, çünkü bir gün kendileriyle ilgili iyi hissederken başka bir gün kendilerinden nefret edebilirler. Ergenler tamamen zıt özelliklerini tamamlayamazlar, bazen zıt özellikleri onlarda strese ve karışıklığa sebep olabilir, onları “gerçek” kişiliklerinin hangisi olduğu sorusuna yöneltebilir.
Çocukluk ve ergenlik dönemlerinin özelliklerini araştıran çalışmalarda yapılmıştır. Bunlardan biri, erken çocukluk ve ergenlik döneminde kendilik kavramının çeşitli alanlarının gelişimiyle ilgilidir. Araştırmanın sonucunda, çocukların kendileriyle ilgili algılarının artarak daha kapsamlı ve ayrıntılı hale geldiği bulunmuştur (Harter, 1996, 1999; Marsh, 1989; Marsh ve Shavelson, 1985;
Stipek ve Maclver, 1989; akt. Shapka ve Keating, 2005). Yapılan başka araştırmalarda, çok küçük çocukların kendilerini beş alanda değerlendirdikleri görülmüştür. Bu alanlar; fiziksel yeterlilik, fiziksel görünüm, arkadaş kabulü, bilişsel yeterlilik ve davranışsal iletidir (Harter, 1983, 1996,1999; akt. Shapka ve Keating, 2005). Küçük çocuklar duruma göre yetenek ve becerilerinin değiştiğinin farkına varırlar (Harter, 1999; akt. Shapka ve Keating, 2005) fakat her bir alan içinde yetenekleriyle ilgili iki bakış açısına sahip olma eğilimindedirler. Bunlar ya iyi ya da kötüdür. Tersine daha büyük çocuklar ve yetişkinler devam eden süreç boyunca
(16)
akt. Shapka ve Keating, 2005). Kendilik kavramının birçok alanları erken ergenlik döneminde azalır ve sonra ergenliğin sonlarına doğru yavaş yavaş tekrar yapılanır (Harter, 1998; akt. Shapka ve Keating, 2005).
Ergenlik dönemi, gelişimin önemli evrelerinden biridir. Bir çok kişi için sıkıntılı ve karmaşık bir dönem olan ergenlik sürecindeki kişilik gelişimi de her geçen gün daha da önem kazanmaktadır. Bu nedenden ötürü ergenlik dönemindeki kişilik değerlendirmesinin önemi de giderek artmaktadır.
I.3. KİŞİLİĞİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Kişiliğin tek bir tanımı yapılamadığı gibi kişiliği tek bir yönden değerlendirmekte olanaksızdır. Psikologların kişiliği nasıl değerlendirdikleri benimsedikleri yaklaşıma göre değişiklik gösterir. Pek çok kişilik araştırmacısı katılımcıların kendileriyle ilgili sorulara verdikleri test yanıtları aracılığıyla kişinin kendi değerlendirmelerini kullanır. Geleneksel davranışçı psikologlar kişilik değerlendirmesinde insanların akıllarında var olan yapılar ve kavramlar yerine tutarlı davranış kalıplarını belirlemek için davranışları gözlemlerler. Ancak psikanalitik kuramı benimseyenler insanların doğrudan tanımlayamadıkları şeylerle daha çok ilgilenirler (Burger, 2006).
(17)
Değerlendirmenin en temel özelliği, formal ve objektif bilgi toplayarak ölçme yapmasıdır (Kaner, 2007). Yakın zamana kadar çocukların kişilik değerlendirmelerinde kişilik özellikleri veya belirti taramaya yönelik değerlendirmeler yetişkinlerin değerlendirmesi kadar önemli rol oynamıyordu.
Çocuğun kişilik değerlendirmesi onları kullanan klinisyenin becerisine dayanan ve alanda önemli ayırt edici geçerlik göstermeyen projektif tekniklerin kullanılması ile eş anlamlıydı. Psikometrik yönelimdeki bu farklılıklardan dolayı çocuk davranışlarının objektif boyutlarıyla ilgili yararlı ölçümler yapılması için objektif kişilik envanterleri geliştirildi (Van der Ende ve Verhulst, 2005).
Kişiliği değerlendirme çok boyutlu ve çok kaynaklı değerlendirmeler söz konusudur. Çok boyutlu değerlendirme; çocuğun davranışlarının ve uyum özelliklerinin geniş çeşitliliğini değerlendiren basit bir aracın kullanılma pratiğini ifade eder. İyi tasarlandığında ve iyi uygulandığında, çok boyutlu değerlendirme hem etkili hem de doğru olduğu görülebilir (Reynolds ve Kamphaus, 2003).
Çok kaynaklı değerlendirme ise; tek çocuk üzerindeki etkilerini değerlendirmek için farklı insanlara, onların farklı rol ve bakış açılarını sormayı ifade eder. Çok kaynaklı değerlendirme; çocuk ve ergenlerin duygusal ve davranışsal uyumunu değerlendirmek için tercih edilen bir model haline gelmiştir (Reynolds ve Kamphaus, 2003).
(18)
Çocuk ve ergenlerdeki psikopatolojinin değerlendirilmesinde çoklu bilgi kaynağı kullanmak çocuğu çok boyutlu ele almaya olanak tanır. En sık başvurulan bilgi kaynakları aileler, öğretmenler ve ergenlerin kendisidir Çocukların farklı alanlardaki gelişimini doğumlarından beri izleyen anne-babalar, çocukla ilgili önemli bilgiler verirler. Öğretmenler, farklı yaş gruplarındaki çocukların gelişimsel özelliklerini bilirler ve günün büyük kısmında yapılandırılmış ortamlarda hem sosyal hem akademik davranışları açısından çocukları gözleme olanağına sahiptirler.
Çocukların ve gençlerin özbildirimleri ise doğrudan gözleme olanağı olmayan davranışlar hakkında bilgi verirler (Kaner, 2007). 11-18 yaş arası çocuklarla yapılan bir çalışmada bütün davranış tiplerinde ergenler aile ve öğretmenlerden daha yüksek seviyede problem davranış bildirmişlerdir (Van der Ende ve Verhulst, 2005). Kendi kendini değerlendirmeyi sağlayan kapasite ve gönüllülük çocuğun yaşıyla birlikte biraz değişebilir. Gizlenebilir davranışların yaşla artmasına rağmen çocuklar genellikle artan yaşlarıyla aynı derecede kendi davranışlarını değerlendirmekte başarılı görünürler. Ergenlerin kendi kişiliklerini değerlendirebilecek bir olgunluğa erişmeleri ve kişilik anketlerini doldurarak kendileri ile ilgili güvenilir raporlar vermeleri beklenir. Böylece onlar genellikle yetişkinler için düzenlenen kişilik anketlerinin maddelerini okuyabilmeli ve anlayabilmelidirler (Allık, Laidra ve ark.
2004). İçsel ve dışsal değişimler oluşurken, ergen, çocukluk dönemindeki yeteneklerine, becerilerine ve özdeşimlerini kimlik olarak adlandırılan yeni tutarlı bir çerçeve ya da yapı içerisinde yeniden değerlendirmeye ve düzenlemeye zorlanmaktadır. Kimlik gelişimi süresince, ergen, kuvvetli ve zayıf olduğu yanlar hakkında daha çok farkındalık kazanmaktadır. Diğer insanlarla benzer olduğu yanlarının yanı sıra, ergenin kendi biricikliği ve ayrıcalığı ile ilgili farkındalığında da
(19)
artış olmaktadır. Ergen için kimlik “ güçlenen aynılığın ve sürekliliğin öznel bir duyumudur” (Erikson, 1968, akt. Adams, 1995 ).
Özbildirim ölçekleri bireylerin kendilerinin ya da başkalarının duygusal ve sosyal davranışlarıyla ilgili standart maddelere/sorulara yine standart bir şekilde tepki verdikleri ve bu tepkilerin de bir norm grubunun tepkileriyle kıyaslandığı değerlendirme araçlarıdır. Bu değerlendirme araçları kişiliğin değerlendirilmesiyle yakından ilişkilidir. Ancak geniş bir kişilik yapısını ölçmek için değil, bireyin algılarına dayalı olarak çok özgül olan duygusal ve sosyal davranışları değerlendirmek için hazırlanmışlardır (Merrel 1999, akt, Kaner 2007).
Caspi, Roberts ve Shiner (2005), yaşam boyunca oluşan kişilik farklılıklarının değerlendirilmesinde 6 unsur saptamıştır. İlki, çocuklukta ve yetişkinlikte tanımlanabilen alt düzey özellikleri özelleştiren araştırmalara ihtiyaç duyulmasıdır.
Birçok alt düzeyli özellikler vardır; örneğin alçakgönüllülük, dürüstlük (anlayışlılık) ve yetenek (açıklık) gibi. Nörotizm/negatif duygusallık özelliğini oluşturan (örn;
üzüntü, kaygı, korku gibi) farklı negatif duyguları ayırabilir.
İkincisi, kişiliği sınıflandırmasında boylamsal ilerlemeye veya değişken merkezli yaklaşımlar önemlidir. Bu yaklaşımlar, kişiler arasındaki büyük farklılıkları
(20)
kişilik değişkenlerini değil, kişilik tiplerini sınıflandırmayı geliştirmek ve kişilik boyutlarının tüm yapılarıyla ilişkisini incelemek önem teşkil etmektedir (Caspi, Roberts ve Shiner, 2005).
Üçüncüsü sadece ölçekleri kullanmanın ötesinde, çocuk gelişimi ve kişilik psikolojisi alanında yararlı olan kişisel farklılıkları ölçen daha yaratıcı ölçekler gereklidir. Örneğin örtük ölçekler, bireyin kişiliğini kendi bakış açısıyla ilgili olarak direk araştırmak yerine yetişkinlerdeki utangaçlık ve kaygıyı değerlendirmede kullanılmaktadır (Asendorf ve ark. 2002; Egloff ve Schmukle, 2002; akt. Caspi, Roberts ve Shiner, 2005), bu araçlar dolaylı olarak özellik tanımlayıcı ile kendilik arasındaki kişinin otomatik çağrışımlarını ölçer.
Dördüncüsü, çocuk ve ergenler için oluşturulan sınıflandırma sistemlerinin kültürler arası genellenebilmesiyle ilgili araştırmalara ihtiyaç duyulmasıdır. Yetişkin kişiliğinin yapısıyla ilgili kültürler arası çalışmalar geçtiğimiz on yılda kuvvetli bir şekilde izlenmiştir (Church, 2001; akt. Caspi, Roberts ve Shiner, 2005), fakat çocuklar bu araştırmaların dışında bırakılmıştır. Amerika, Çin ve birçok Avrupa ülkelerindeki ailelerin, çocuklarını tanımlarken Büyük 5 Özelliğin önemli olduğunu belirtilirken, gençlerin kişilik yapılarıyla ilgili farklılıkların Amerika ve Avrupa dışındaki ülkelerde çok az bilindiği görülmüştür (Caspi, Roberts ve Shiner, 2005).
(21)
Beşincisi, kişilik özelliklerinin cinsiyet farklılıklarının gelişimi ortaya konulabilmesi diğer önemli unsurlardan biridir. Kişiliğin yapısında herhangi bir cinsiyet farklılığının görülmemesine rağmen, kişilik ortalama seviyelerinde bazı farklılıklar vardır (Costa ve ark., 2001; akt. Caspi, Roberts ve Shiner, 2005). Hem kişilik gelişimi hem de psikopatoloji gelişimini açıklamak için, bu tarz cinsiyet farklılıklarının nedenlerinin anlaşılması önemli olabilir (Rutter ve ark., 2003; Caspi, Roberts ve Shiner, 2005).
Son olarak altıncısı, durum içinde kişilik özelliklerinin davranış biçiminde nasıl ifade edildiğiyle ilgili daha fazla verilere ihtiyaç duyulmasıdır. Sosyal, bilişsel ve duygusal süreçleri daha detaylı ölçen, geniş normsal verilere gereksinim vardır.
Sonuç olarak kişiliğin değerlendirilmesinde dikkat edilmesi gereken bütün unsurlar, ergenlerin kişiliğinin değerlendirilmesinde de önem kazanmaktadır. Ergen kişiliği değerlendirilirken, ergenlik gelişim dönemine ilişkin özellikler üzeride durmak gerekir.
(22)
I.3.1. 12-18 YAŞ ARASI ÇOCUK VE ERGENLERİN KİŞİLİK DEĞERLENDİRİLMESİ
Yurtdışında kişiliği değerlendirmede birçok ölçek kullanılmaktadır. Bunlar arasında hem çocuğun kendisine (Million Ergen Kişilik Envanteri, Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri Ergen Formu, Gençler İçin Kişilik Envanteri gibi), ailesine (Çocuklar İçin Kişilik Envanteri-2, Çocuk Davranış Kontrol Listesi gibi) ve öğretmenlere (Öğrenci Davranış Tarama Listesi, Öğretmen Rapor Formu gibi) uygulanan ölçekler bulunmaktadır (Raynold ve Kamphaus, 2003).
Ülkemizde de çocuk/ergen davranışlarını, tutumlarını değerlendirmek üzere çocuk/ergenin ailesi, öğretmeni ve kendisi için birçok test kullanılmaktadır (Kaner, 2007).
• Çocukların Davranışlarını Değerlendirme Ölçeği ÇDDÖ (Child Behavior Checklist-CBCL),
• 4-18 Yaş Çocuk ve Gençlerde Davranış Değerlendirme Ölçeği 4-18, 4-18 YÇGDDÖ (Child Behavior Checklist-CBCL/4-18)
• Öğretmen Bilgi Formu-ÖBF (Teacher’s Report Form TRF)
• 11-18 Yaş Grubu Gençler için Kendini Değerlendirme Ölçeği-11-18 YGGKDÖ (Youth Self-Report- YSR)
(23)
• Yenilenmiş Davranış Problemleri Kontrol Listesi-YDPKL (Revised Problem Checklist-RBPC)
• Conners Dereceleme Ölçekleri-CDÖ - (Conners’ Rating Scales-CRS)
• Conners Ebeveyn Dereceleme Ölçeği-Yenilenmiş Uzun Form CEDÖ- Y:U (Conners’ parent Rating Scale-Revised: Long Form-CPRS-R:L)
• Conners Ebeveyn Dereceleme Ölçeği-Yenilenmiş Kısa Form CEDÖ- Y:K (Conners’ Parent Rating Scale-Revised: Short Form-CPRS-R:S)
• Conners Öğretmen Dereceleme Ölçeği-Yenilenmiş Uzun Form CÖDÖ-Y:U (Conners’ Teacher Rating Scale-Revised: Long Form- CPRS-R:L)
• Conners Öğretmen Dereceleme Ölçeği-Yenilenmiş Kısa Form CÖDÖ-Y:K (Conners’ Teacher Rating Scale-Revised: Short Form- CPRS-R:S)
• Conners-Wells Ergen Özbildirim Ölçeği- Yenilenmiş Uzun Form- WEÖÖ-UF (Conners’ Wells’ Adolescent Self-Report Scale Long Form-WEASS:L)
• Conners-Wells Ergen Özbildirim Ölçeği- Yenilenmiş Kısa Form- WEÖÖ-KF (Conners’ Wells’ Adolescent Self-Report Scale Short Form-WEASS:S)
• Kısa Semptom Envanteri –KSE (Brief Symptom Inventory-BSI)
• Piers-Harris Çocuklar için Öz Kavramı Ölçeği-P-H-ÇÖKÖ (Piers- Harris Children’s Self Conept Scale- P-H CS-CS)
(24)
Türkiye’de 12-18 yaşlar arsındaki çocuk ve gençlerin kişilik değerlendirilmesi için halihazırda iki envanter kullanılmaktadır. Bunlar 6-15 yaş arası çocuklar için kullanılan Çocuklar İçin Kişilik Envanteri (Erden, 2005) ile 16 yaş ve üzeri gençler için kullanılan Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri ’dir ( Ceyhun ve Oral, 2003 ).
I.3.1.a. Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri
Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri (MMPI-Minnesota Multiphasic Personality Inventory) ilk olarak 1943 yılında Amerikan Psikoloji Birliği tarafından yayınlanmıştır. Testin yazarları Starke Hathaway ve Jovian McKinley, MMPI’ın rutin tanısal değerlendirme için yararlı olacağını ümit etmişlerdir. 1930’lu yılların sonu ve 1940’ların başında klinik psikologların ve psikiyatristlerin başlıca amaçları vakalara doğru ve isabetli tanısal etiketler koymaktı. Günlük uygulamalarda, her hasta bireysel görüşmeye alınmakta ve çeşitli psikolojik testlerle değerlendirilmekteydi. İşte bu nedenle gruplara uygulanabilen bir kağıt-kalem kişilik envanterinin tanısal değerlendirme için çok yararlı olacağı düşünülmüştür. MMPI, kişinin kendi kendine yanıtladığı 566 maddeden oluşan, kişiliği değerlendirme aracıdır. Testi alan kişi, her bir maddenin kendisine uygun olup olmadığını düşünerek, “doğru”, “yanlış” ya da “bilmiyorum” yanıtlarından birini seçer. Uyaran belirsiz olmadığı ve kişinin teste verebileceği cevaplar sınırlandırıldığı için MMPI testi kişiliği objektif olarak değerlendirir. Bireysel ya da grup olarak uygulanabilir.
(25)
Puanlama işlemi sonucunda 4 geçerlik ve 10 klinik ölçeğe ilişkin puanlar elde edilir.
Geçerlik ve klinik ölçeklerin ham puanları T puanlarına (ort.= 50; s.s= 10) çevrilir.
Ham puanlar T puanına dönüştürülürken Amerika’da, Minnesota normal grubundan elde edilen verilerden yararlanılır (Hathaway ve McKinley, 1967). Türk standardizasyon grubundan elde edilen T puanı değerleri Savaşır tarafından 1981 yılına yayınlanmıştır. Envanterin kadın ve erkekler için ayrı normları vardır. Profil çizerken T puanlarından yararlanılır. Bu profil, incelenen kişinin özellikleri hakkında yapacağımız tahminler için bir temel görevi görür (Ceyhun ve Oral, 2003).
I.3.1.b. Çocuklar İçin Kişilik Envanteri
Çocuklar İçin Kişilik Envanteri (Personality Inventory of Children-PIC); aile, öğretmen ve çocuk tarafından doldurulan objektif bir ölçektir (Lachar, 1998; akt.
Reynolds ve Kamphaus, 2003). PIC’in ailelerce doldurulan formu 40 yılı aşkın bir süredir kullanılmaktadır. İlk baskısı 1958 yılında yayınlanmış, 600 maddeden oluşmuştur, zamanla 280 maddeye indirilmiştir. Bu maddeler, 11 alanı (agresyon, kaygı, asosyal davranış, heyecan, aile ilişkileri, zihinsel gelişim, fiziksel gelişim, gerçeklik bozulması, sosyal yetenekler, somatik sorun ve içe çekilme) oluşturur.
Bazı maddeler tarihsel olayları tanımlarken, diğerleri başkalarının gözlemlerini belirtir. Bazıları ise, aile baskısı veya tepkisini içeren maddelerdir. Bu direk maddeler davranışsal ve duygusal durumları tanımlar (Reynolds ve Kamphaus,
(26)
PIC, doğru, yanlış ya da bir şey diyemem biçiminde yanıtlanan 280 sorudan oluşur. Bu ölçek, ruh sağlığı merkezlerinde, hastanelerde veya çocuk bakımı ve tedavisinin uygulandığı kurumlarda, tanı koymaya yardımcı olması amacıyla geliştirilmiştir. Çocuk ve ergenlere uygulanan bir kişilik ölçeğidir (Lacher, 1982).
Çocuklar İçin Kişilik Ölçeği (PIC), çok boyutlu ve objektif bir kişilik değerlendirme aracıdır. Ölçeğin yanıtlanması 45-90 dakika sürmektedir. 6-16 yaş grubundaki çocuklara uygulanır. Ölçek genel olarak, çocuğun gelişimi, davranışları, tutumları ve aile ilişkilerine yönelik sorulardan oluşmuştur. Ölçeğin tümü, 16 klinik alt ölçek ve 4 faktörden oluşur (Lacher, 1982).
Diğer alt ölçekler, özel durumlar için kullanılabilen ek ölçekler olarak tanımlanmaktadır. Bu özel durumlar: Öğrenme Güçlüğü, Ego Gücü, Norm Dışı Davranış, Serebral Yetersizlik, Cinsiyet Rolü, Dışa Dönüklük, İçe Dönüklük gibi alt ölçeklerdir (Lacher, 1982).
PIC’in 1977’de yayınlanan formu, 3 geçerlilik ölçeklerinden, 1 genel tarama ölçeklerinden ve çocuğun yetenek, uyum ve aile ilişkilerini ölçen 12 tane alt ölçekten oluşmaktadır. Bu 16 ölçek, görgül madde seçimi teknikleri veya tekrarlı içerik geçerliği yöntemleriyle geliştirilmiştir (Wirt, Lacher, Klinedinst ve Seat, 1977;
(27)
Reynolds ve Kamphaus, 2003). Daha sonra ölçek, Lacher ve arkadaşları tarafından 1990 yılında Amerika’da yeniden gözden geçirilmiştir ( Akt. Erden, 1995 ).
2001 yılında PIC yeniden yapılandırılmış ve PIC-2 versiyonu yayınlamıştır.
Tamamlanmış PIC-2 75 maddeyi içermektedir. Bunlar, orijinal PIC maddelerini temel almaktadır, fakat zihinsel gelişimde, sosyal ve aile içeriklerinde değişiklikler olmuştur. 3 geçerlilik skalası, 9 uyum skalası ve 21 uyum alt ölçekleri bulunmaktadır (Lacher ve Gaber, 2001; akt. Reynolds ve Kamphaus, 2003).
I.3.1.b.1. Türkçe Standardizasyonu
Çocuklar İçin Kişilik Envanteri’nin standardizasyon çalışması Erden tarafından 1995 yılında 6-16 yaşlar arasındaki 2553 çocuk ve gençlerle (1300 erkek, 1243 kız) yapılmıştır. Envanterin güvenirliği test-tekrar test ve iç tutarlılık yöntemiyle sınanmıştır. Test-tekrar test güvenirlik katsayıları, alt ölçekler açısından en düşük .86 en yüksek .99 olduğu görülmüştür. Ölçeğin iç tutarlılığı (Kuder Richardson Katsayıları) ise .38 ve . 88 arasında bulunmuştur. 6 ile 16 yaşlar arasında yaşa ve cinsiyete göre farklılıklar saptanmış, yaş ve cinsiyete göre standart T puanları hesaplanmıştır.
(28)
I.3.1.b.2. Profil Alt Ölçekleri
Yalan Alt Ölçeği
15 maddeden oluşan Yalan alt ölçeği Seat ve Wirt tarafından 1973’te geliştirilmiştir. Davranış problemlerini reddetme eğilimi gösteren savunucu tutumları saptamak amacıyla geliştirilmiştir. İçeriğinde,çocuklarda yaygın olarak gözlenen davranış özelliklerine ait maddeler bulunmaktadır. Klinik örnekleme bakıldığında, özellikle suça yönelmiş, norm dışı davranış ve aile problemleri olan çocuklara ait profillerde Yalan alt ölçeği puanlarının yükseldiği görülmüştür. Yalan alt ölçeği puanının yükselmesi, genellikle ÇKÖ’i dolduran kişinin çocuğu ya da aileyi korumaya yönelmesi ile ortaya çıkmaktadır (Akt. Erden, 1995).
Sıklık Alt Ölçeği
Sıklık alt ölçeği 1971 yılında Seat tarafından düzenlenmiştir. 42 maddeden oluşur. Cevap veren kişinin gerçeği saptırıp saptırmadığını bir başka deyişle yanıt verilirken gelişi güzel ya da abartılı yanıt verilip verilmediğini saptamaya yönelik maddelerden oluşmuştur. Ölçek maddeleri, tek bir davranış sorunu bu alt ölçek puanını yükseltmesin diye 11 değişik kategoriden 3-4 madde seçilerek oluşturulmuştur. Bu maddeler klinisyenler tarafından birbirinden bağımsız olarak seçilmiş ve oybirliğine varılan maddeler alt ölçeğe alınmıştır (Klinedinst, 1972;
(29)
Froman, 1973; akt. Erden, 1995). Bu ölçeğin T puanlarının yükselmesi, belirtilerin yoğunluğuna ve şiddetine işaret eder (Akt. Erden, 1995).
Savunuculuk Alt Ölçeği
Savunuculuk alt ölçeği 23 maddedir ve 1974’de Myers tarafından düzenlenmiştir. Değerlendirme sırasında ana ve babanın çocuğun davranışlarına ilişkin savunuculuğunu ve direncini yordamaya yöneliktir (Akt. Erden, 1995).
Uyum Alt Ölçeği
Uyum alt ölçeği 1969’da Seat tarafından oluşturulmuştur. Psikolojik değerlendirmeye gereksinimi olan , uyumsuz davranışlar gösteren çocukları belirlemeye yönelik bir tarama alt ölçeğidir. Klinik örnekleme ait T puanları ortalaması, diğer gruptan yüksek bulunmuştur. Yapı geçerliliği yüksek olan Uyum alt ölçeğine ait, ölçekler arası korelasyon kat sayısı ve madde faktör gruplamaları, söz konusu alt ölçeğin, çeşitli problemlerin varlığını saptamada güvenilir bir gösterge olduğunu düşündürtmektedir (Wirt, Lachar, Klinedinst, Seat, 1990; akt. Erden, 1995).
(30)
Başarı Alt Ölçeği
Başarı alt ölçeği 31 maddeden oluşur. Çocuğun entelektüel kapasitesine bakılmaksızın yaş grubundan beklenen akademik başarıya ulaşıp ulaşmadığını belirlemek üzere geliştirilmiştir (Lachar 1974; akt. Erden, 1995).
Entelektüel Tarama Alt Ölçeği
Entelektüel Tarama alt ölçeği yetersiz entelektüel fonksiyonları ve özel bilişsel bozuklukları saptamaya yöneliktir. Entelektüel Tarama alt ölçeğinin, Başarı ve Gelişim alt ölçekleri ile yüksek korelasyon gösterdiği bildirilmiştir (Wirt, Lachar, Klinedinst, Seat, 1990; akt. Erden, 1995).
Gelişim Alt Ölçeği
Gelişim alt ölçeği 25 maddeden oluşur. Yetersiz zihinsel ve fiziksel gelişimi ayırt edebilmek amacıyla, 1975 yılında Klinedinst tarafından yeniden gözden geçirilmiştir. Entelektüel Tarama ve Başarı alt ölçekleriyle yüksek korelasyon gösterdiği gözlenmiştir. Yapı geçerliliğine bakıldığında, klinik örneklem ile normaller arasında anlamlı T puanı farklılıkları gözlenmiştir (Wirt, Lachar, Klinedinst, Seat, 1990; akt. Erden, 1995).
(31)
Bedensel İlgi Alt Ölçeği
Bedensel ilgi alt ölçeği 40 maddeden oluşmuştur. Sağlıkla ilgili çeşitli maddeler yargıcı klinisyenler tarafından seçilerek bedensel yakınmaların sıklığı ve yoğunluğu, hastalığa uyum, yeme alışkanlıkları, uyku düzeni, enerji ve bedensel güçlülük, baş ve karın ağrıları gibi geniş bir belirti dağılımında maddeler oluşturulmuştur. Alt ölçekler arası korelasyonlara bakıldığında, Bedensel İlgi alt ölçeğinin; Kaygı, İçe Çekilme ve Depresyon alt ölçekleriyle korelasyon gösterdiği dikkati çekmiştir (Akt. Erden, 1995).
Depresyon Alt Ölçeği
Depresyon alt ölçeği çocukluk depresyonu konusunda deneyimli klinik yargıcıların katkısı ile düzenlenmiştir. Depresyonu ölçmeyi amaçlar (Akt. Erden, 1995).
Aile İlişkileri Alt Ölçeği
Aile ilişlileri alt ölçeği 35 maddelik bir ölçektir. Aile etkinliğini ve bağlarını incelemek için düzenlenmiştir. Aileyi derinlemesine incelemede olduğu kadar, çocuk psikopatolojisinin gelişmesinde rol oynayan, aile ve ana-babalık özelliklerini belirlemede yardımcı olacağı düşünülmüştür. Klinik örneklem ÇKÖ profilleri incelendiğinde, suça yönelik davranış tanısı alan grubun Aile İlişkileri alt ölçeğinde
(32)
yüksek puan elde ettikleri görülmüştür (Wirt, Lachar, Klinedinst, Seat, 1990; akt.
Erden, 1995).
Suça Yönelik Davranış Alt Ölçeği
Suça Yönelik Davranış alt ölçeği, Lachar, Abato ve Wirt (1975) tarafından Suça yönelmiş çocukların davranış özelliklerini ölçme ve bu çocukları tanımaya yönelik olarak geliştirilmiştir. 47 maddesi vardır. Suça Yönelik Davranış alt ölçeği ile diğer alt ölçeklerin korelasyonlarına bakılmış ve Sıklık alt ölçeğiyle Uyum alt ölçeğinin korelasyon gösterdiği gözlenmiştir (Wirt, Lachar, Klinedinst, Seat, 1990;
akt. Erden, 1995).
İçe Çekilme Alt Ölçeği
Sosyal ilişkiden kaçışı yansıtmaya yönelik 25 maddelik bu alt ölçek maddeleri klinik yargıcılar tarafından oluşturulmuştur (Klinedinst, 1975; akt. Erden, 1995). Faktör analizi sonuçları, bu alt ölçeğin sosyal ve fiziksel izolasyonu, yabancılardan utanma ve çekinmeyi, yaşıtlardan ve iletişimden uzaklaşmayı yansıttığını göstermektedir (Akt. Erden, 1995).
Kaygı Alt Ölçeği
Kaygı alt ölçeği, klinik yargıcılara önerilmiş ve onaylanmış 30 maddeden oluşmuştur (Klinedinst, 1972; 1975; akt. Erden, 1995). Kaygı düzeyini ve
(33)
yoğunluğunu değerlendirmeye yöneliktir. Alt ölçekler arası korelasyon, Depresyon ve Bedensel İlgi alt ölçekleriyle ilişkisi olduğunu göstermiştir (Akt. Erden, 1995).
Psikoz Alt Ölçeği
40 maddeden oluşan psikoz ölçeği, normallerle psikoz belirtileri olmayan retarde çocukları, psikoz çocuklardan ayırt etmek için geliştirilmiştir (Akt. Erden, 1995).
Hiperaktivite Alt Ölçeği
DSM III kriterlerine göre, hiperaktivite dikkat eksikliği tanısı özelliklerini taşıyan çocukları ayırt edebilmek için geliştirilmiştir. 36 maddeden oluşmuştur (Akt.
Erden, 1995).
Sosyal Beceriler Alt Ölçeği
30 maddeden oluşan bu alt ölçek klinik yargıcılar tarafından önerilmiş ve onaylanmıştır (Kliendinst, 1975; akt. Erden, 1995). Sosyal ilişkileri, ilişki kurma ve sürdürmeyi, sosyal aktivitelere katılmayı, girişkenliği yansıtmayı amaçlar. Klinik örneklemde, kişiler arası ilişkileri bozulmuş gruplarda, yüksek T puanlarına ulaşıldığı gözlenmiştir (Akt. Erden, 1995).
(34)
I.4. ARAŞTIRMANIN AMACI
Bu araştırmanın amacı Çocuklar İçin Kişilik Ölçeği’nin çocuk ve ergenlerin kendilerinin yanıtladığı formunun 12-18 yaşlar arasındaki çocuklar açısından iç tutarlılık çalışması yapmaktır. Ölçeğin faktör ve alt testlerinin cinsiyet ve yaşa göre bir farklılığı olup olmadığını saptamak bir başka amaçtır.
Bu amaçlar çerçevesinde şu sorulara yanıt aranacaktır:
1. Çocuklar İçin Kişilik Ölçeği’nin alt testleri ve faktörlerinde yaş grupları açısından fark var mıdır?
2. Çocuklar İçin Kişilik Ölçeği’nin alt testleri ve faktörlerinde cinsiyet açısından fark var mıdır?
3. Çocuklar İçin Kişilik Ölçeği’nin alt test maddelerinin birbirleriyle ilişkisi var mıdır?
(35)
YÖNTEM
II.1. ÖRNEKLEM
Araştırmanın örneklemi, Ankara, Bursa, Isparta, İzmit ve Kayseri illerinde, 2006-2007 eğitim yılında okumakta olan 177 kız (%48.1) ve 191 erkek (%51.9) olmak üzere toplam 368 ilköğretim, lise ve üniversite 1. sınıf öğrencilerinden oluşmaktadır. Yaş aralığı 12-18, yaş ortalaması 14.48’dir. Araştırmada örneklem grubu, değişken sayısını azaltmak için üç yaş grubuna ayrılmıştır. 14, 15 ve 17 yaşlardan oluşan grubun ortalaması 15.23, 13 ve 18 yaşlardan oluşan grubun ortalaması 14.95, 12 ve 16 yaşlardan oluşan grubun ortalaması ise 13.29’dur.
Çocukların anne eğitim düzeyleri sırasıyla % 3.8’i okuma yazma bilmeyenlerden, % 1.6’sı okuma yazma bilenlerden, % 45.8’i ilkokul mezunlarından, % 10.2’si ortaokul mezunlarından, % 23.5’i lise mezunlarından, % 12.9’u üniversite mezunlarından ve
% 0.8’i lisansüstü mezunlarından oluşmaktadır. Baba eğitim düzeyleri ise sırasıyla
% 0.5’i okuma yazma bilmeyenlerden, % 0.5’i okuma yazma bilenlerden, % 21.8’si ilkokul mezunlarından, % 14’ü ortaokul mezunlarından, % 28.6’sı lise mezunlarından, % 26.7’si üniversite mezunlarından ve % 1.9’u lisansüstü mezunlarından oluşmaktadır. Çocukların 14’ü anne eğitimi ile ilgili, 22’si ise baba eğitimi ile ilgili bilgi vermemiştir.
(36)
II.2. VERİ TOPLAMA ARAÇLARI
II.2.1. BİLGİ FORMU
Bu form çocuklara ve çocukların ailelerine yönelik bazı kişisel bilgileri (cinsiyet, yaş, okul, sınıf, anne ve baba eğitimi, anne ve baba mesleği) elde edebilmek için çocuklar tarafından doldurulan bir formdur. Kişisel bilgilerin dışında katılımcıların daha önce herhangi bir psikolojik ve/veya nörolojik tedavi görüp görmediklerine ilişkin ve herhangi bir gelişme geriliği, zihinsel engeli ya da bedensel engeli olup olmadığına ilişkin sorular da bilgi formunda yer almaktadır.
II.2.2. ÇOCUKLAR İÇİN KİŞİLİK ENVANTERİ
Çocuk kişiliğinin objektif olarak değerlendirilmesi amacıyla Lacher ve arkadaşları tarafından Amerika’da 1990 yılında yeniden gözden geçirilerek geliştirilmiştir. Bu ölçek “doğru”, “yanlış” ya da “bir şey diyemem” biçiminde yanıtlanan 280 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin, çocuğun kendisinin doldurduğu, anne, baba veya çocuğu yakından tanıyan, bakımını üstlenen kişi tarafından doldurulan 2 soru formu bulunmaktadır (Akt. Erden, 1995). Bu araştırmada çocukların kendisinin doldurduğu soru formu kullanılmıştır.
Ölçeği yanıtlamak 45-90 dakika sürmektedir. Ölçek 4 faktör ve 16 alt ölçekten oluşmaktadır (Tablo II.1). Bunlar; disiplin sorunları, sosyal yeterlilik, içe yönelme/bedensel belirtiler, bilişsel gelişim faktörleri; yalan, sıklık, savunucu tutum
(37)
ve uyum geçerlilik alt ölçekleri; başarı, entelektüel tarama, gelişim, bedensel ilgi, depresyon, aile ilişkileri, suça yönelik davranma, sosyal içe çekilme, kaygı, psikoz, hiperaktivite ve sosyal beceriler klinik alt ölçekleridir (Erden, 1995).
Tablo II.1 Çocuklar için Kişilik Ölçeği’nin Alt Ölçekleri
FAKTÖR ALT ÖLÇEKLERİ
I. Disiplin Sorunları/Yetersiz Özkontrol (FAKTÖR 1) II. Sosyal Yeterlik (FAKTÖR 2)
III. İçe Yönelme/Bedensel Belirtiler (FAKTÖR 3) IV. Bilişsel Gelişim (FAKTÖR 4)
GEÇERLİK VE TARAMA ALT ÖLÇEKLERİ
Yalan (LİE) Savunmacı Tutum (DEF) Sıklık (F) Uyum (ADJ)
KLİNİK ALT ÖLÇEKLERİ
Başarı (ACH) Suça Yönelik Davranma (DLQ) Entelektüel Tarama (IS) Sosyal İçe Çekilme (WDL) Gelişim (DVL) Kaygı (ANX)
Bedensel İlgi (SOM) Psikoz (PSY) Depresyon (D) Hiperaktivite (HPR) Aile İlişkileri (FAM) Sosyal Beceriler (SSK)
(38)
II.3. İŞLEM
Çocuklar için kişilik envanterinin uygulanması; ilköğretim, lise ve üniversite 1. sınıf öğrencilerine sınıf içerisinde toplu olarak yapılmıştır.araştırmaya katılan gençlere araştırmanın amacı hakkında kısa bir bilgi verilmiş ve onay alınarak uygulanmıştır.
(39)
BULGULAR
Bu bölümde, araştırmanın amaçları doğrultusunda elde edilen verilere uygulanan istatistik analiz sonuçlarına yer verilmektedir. Verilerin analiz aşamasında, ölçeğin içtutarlılığını incelemek amacıyla, ölçeğin faktörleri ve alt ölçeklerin birbirleriyle ilişkisine ve ölçeğin alt test maddeleri ve toplam puanları arasındaki ilişkiye bakmak için korelasyon kullanılmıştır. Alt test puanlarının cinsiyet ve yaş grupları açısından fark olup olmadığını belirlemek için varyans analizi kullanılmıştır.
III.1. SOSYODEMOGRAFİK DEĞİŞKENLERE İLİŞKİN
BULGULAR
Çalışmada yer alan çocukların yaş ve cinsiyetine ilişkin demografik bilgileri Tablo 1’de verilmiştir.
(40)
Tablo III.1 Örneklem Grubunun Yaş Grupları, Cinsiyete, Anne ve Baba Eğitimlerine İlişkin Demografik Bilgiler
Demografik
Değişkenler N %
Kız 177 48.5
Cinsiyet
Erkek 191 51.5
12 84 22.6
13 75 20.2
14 42 11.3
15 47 12.7
16 40 10.8
17 35 9.4
Yaş
18 48 12.9
Okuma-yazma bilmeyenler
6 1.6
Okuma-yazma bilenler 5 1.3
İlkokul mezunu 170 45.8
Ortaokul mezunu 38 10.2
Lise mezunu 87 23.5
Üniversite mezunu 48 12.9
Anne Eğitim Düzeyi
Lisansüstü Mezunu 3 0.8
Okuma-yazma bilmeyenler
2 0.5
Okuma-yazma bilenler 2 0.5
İlkokul mezunu 81 21.8
Ortaokul mezunu 52 14.0
Lise mezunu 106 28.6
Üniversite mezunu 99 26.7
Baba Eğitim Düzeyi
Lisansüstü Mezunu 7 1.9
(41)
368 normal çocuğun Çocuklar İçin Kişilik Ölçeği’nin alt test puanları üzerinde hesaplanmış ortalama ve standart sapmaları ile ANOVA sonuçları her alt ölçek için ayrı tablolar halinde verilmiştir.
Örneklem grubunu oluşturan çocukların Disiplin Sorunları Alt Ölçeği’nden aldıkları puanlar, cinsiyet ve yaşa göre ortalama ve standart sapmaları Tablo III.1’de gösterilmiştir.
Tablo III.2 Disiplin Sorunları Faktörü Puanlarının Cinsiyet ve Yaşa göre Ortalama ve Standart Sapmaları
X SS
Kız 7,7514 4,2886
Cinsiyet
Erkek 8,4084 4,3214
1 7,5484 3,9165
2 8,5285 4,4709
Yaş
3 8,3387 4,7248
Tablo III.2’de gösterilen ortalamalar açısından anlamlı farklar bulunup
(42)
Tablo III.3 Disiplin Sorunları Faktörüne Uygulanan Varyans Analizi Bulguları
Tablo III.3’de gösterilen ANOVA sonuçlarına göre cinsiyet ve yaş gruplarının temel ve ortak etkileri anlamlıdır. Cinsiyet temel etkisinin anlamlı olması (F = 5.743; sd = 2-363; p< .05) kız ve erkeklerin ortalamaları arasında anlamlı fark bulunduğuna işaret etmektedir. Kızları ortalaması 7,7514 erkeklerin ortalaması 8,4084 olduğundan, erkeklerin daha yüksek bir ortalamaya sahip olduğu anlaşılmaktadır. Yaşın temel etkisi de anlamlı (F = 5.334; sd = 2-363; p< .05) bulunmuştur. Bu bulgu üç yaş grubu ortalamaları arasında anlamlı bir fark bulunduğu, ancak Tukey testi sonucuna göre ikili yaş grupları ortalamaları arasında bir fark olmadığı saptanmıştır. Diğer yandan, yine ANOVA sonuçlarına göre cinsiyet ve yaşın ortak etkisi de anlamlı bulunmuştur (F=3.301; sd = 3-363; p< .05).
Kareler Toplamı
SD Ort. Kare F Anlamlılık
Derecesi
Cinsiyet 213,737 2 106,868 5,743 ,004
Yaşgrup 198,496 2 99,248 5,334 ,005
CinsxYaş 184,256 3 61,419 3,301 ,021
Hata 6754,798 363 18,608
Toplam 31705,000 371
(43)
Tablo III.4 Sosyal Yetersizlik Faktörü Puanlarının Cinsiyet ve Yaşa göre Ortalama ve Standart Sapmaları
X SS
Kız 8,5424 4,4924
Cinsiyet
Erkek 8,6911 .4.5403
1 7,5484 3,9165
2 8,5285 4,4709
Yaş
3 8,8871 4,3171
Tablo III.4’de gösterilen ortalamalar açısından anlamlı farklar bulunup bulunmadığını belirlemek için verilere 2 (cinsiyet) x 3 (yaş grupları) faktörlü deney desenine uygun varyans analizi uygulanmış ve sonuçlar Tablo III.5’de gösterilmiştir.
Tablo III.5 Sosyal Yetersizlik Faktörüne Uygulanan Varyans Analizi Bulguları
Kareler Toplamı
SD Ort. Kare F Anlamlılık
Derecesi
Cinsiyet 33,086 2 16,543 ,811 ,445
Yaşgrup 251,880 2 125,940 6,171 ,002
CinsxYaş 217,647 3 72,549 3,555 ,015
Hata 7407,956 363 20,408
Toplam 35271,000 371
(44)
Tablo III.5’de gösterilen ANOVA sonuçlarına göre yaş gruplarının temel etkisi anlamlıdır. Yaş gruplarının temel etkisinin anlamlı olması (F = 6,171; sd = 2- 363; p< .05) üç yaş grubu ortalamaları arasında anlamlı bir fark bulunduğu, ancak Tukey testi sonucuna göre ikili yaş grupları ortalamaları arasında bir fark olmadığını göstermektedir. Cinsiyetin temel etkisi ise anlamlı çıkmamıştır. Bunun yanında, yine ANOVA sonuçlarına göre cinsiyet ve yaşın ortak etkisi anlamlı bulunmuştur (F=3.555; sd = 3-363; p< .05).
Tablo III.6 İçe Yönelme/ Bedensel Belirtiler Faktörü Puanlarının Cinsiyet ve Yaşa göre Ortalama ve Standart Sapmaları
X SS
Kız 11,8531 5.0001
Cinsiyet
Erkek 9,8639 4.9281
1 10,7177 5,0486
2 11,0000 5,3577
Yaş
3 10,8306 4,8317
(45)
Tablo III.6’da gösterilen ortalamalar açısından anlamlı farklar bulunup bulunmadığını belirlemek için verilere 2 (cinsiyet) x 3 (yaş grupları) faktörlü deney desenine uygun varyans analizi uygulanmış ve sonuçlar Tablo III.7’de gösterilmiştir.
Tablo III.7 İçe Yönelme/ Bedensel Belirtiler Faktörüne Uygulanan Varyans Analizi Bulguları
Kareler Toplamı
SD Ort. Kare F Anlamlılık
Derecesi
Cinsiyet 444,052 2 222,026 8,959 ,000
Yaşgrup 76,604 2 38,302 1,546 ,215
CinsxYaş 99,926 3 33,309 1,344 ,260
Hata 8995,646 363 24,781
Toplam 53181,000 371
Tablo III.7’de gösterilen ANOVA sonuçlarına göre cinsiyet temel etkisi anlamlıdır ( F = 8,959; sd = 2-363; p< .05). Bu bulgu, kız ve erkeklerin ortalamaları arasında anlamlı fark bulunduğuna işaret etmektedir. Kızları ortalaması 11,8531 erkeklerin ortalaması 9,8639olduğundan, kızların daha yüksek bir ortalamaya sahip olduğu anlaşılmaktadır. Diğer yandan, yine ANOVA sonuçlarına göre yaş temel etkisi ile cinsiyet ve yaşın ortak etkisi anlamlı çıkmamıştır.
(46)
Tablo III.8 Bilişsel Gelişim Faktörü Puanlarının Cinsiyet ve Yaşa göre Ortalama ve Standart Sapmaları
X SS
Kız 8,4407 3.4523
Cinsiyet
Erkek 8,2723 3.6920
1 8,0806 3,0030
2 8,5041 3,9761
Yaş
3 8,5484 3,8622
Tablo III.8’de gösterilen ortalamalar açısından anlamlı farklar bulunup bulunmadığını belirlemek için verilere 2 (cinsiyet) x 3 (yaş grupları) faktörlü deney desenine uygun varyans analizi uygulanmış ve sonuçlar Tablo III.9’da gösterilmiştir.
Tablo III.9 Bilişsel Gelişim Faktörüne Uygulanan Varyans Analizi Bulguları
Kareler Toplamı
SD Ort. Kare F Anlamlılık
Derecesi
Cinsiyet 90,533 2 45,267 3,518 ,031
Yaşgrup 183,224 2 91,612 7,120 ,001
CinsxYa ş
168,463 3 56,154 4,364 ,005
Hata 4670,586 363 12,867
Toplam 30926,000 371
(47)
Tablo III.9’da gösterilen ANOVA sonuçlarına göre cinsiyet ve yaş gruplarının temel ve ortak etkileri anlamlıdır. Cinsiyet temel etkisinin anlamlı olması (F = 3.518; sd = 2-363; p< .05) kız ve erkeklerin ortalamaları arasında anlamlı fark bulunduğuna işaret etmektedir. Kızları ortalaması 8,4407 erkeklerin ortalaması 8,2723 olduğundan, kızların daha yüksek bir ortalamaya sahip olduğu anlaşılmaktadır. Yaşın temel etkisi de anlamlı (F = 7.120; sd = 2-363; p< .05) bulunmuştur. Bu bulgu üç yaş grubu ortalamaları arasında anlamlı bir fark bulunduğu, ancak Tukey testi sonucuna göre ikili yaş grupları ortalamaları arasında bir fark olmadığı saptanmıştır. Diğer yandan, yine ANOVA sonuçlarına göre cinsiyet ve yaşın ortak etkisi de anlamlı bulunmuştur (F=4.364; sd = 3-363; p< .05).
Tablo III.10 Yalan Alt Ölçeği Puanlarının Cinsiyet ve Yaşa göre Ortalama ve Standart Sapmaları
X SS
Kız 7,3559 2,5590
Cinsiyet
Erkek 7,1675 2,7209
1 7,2661 2,6660
2 7,2520 2,6753
Yaş
3 7,2742 2,6050
(48)
Tablo III.10’da gösterilen ortalamalar açısından anlamlı farklar bulunup bulunmadığını belirlemek için verilere 2 (cinsiyet) x 3 (yaş grupları) faktörlü deney desenine uygun varyans analizi uygulanmış ve sonuçlar Tablo III.11’de gösterilmiştir.
Tablo III.11 Yalan Alt Ölçeğine Uygulanan Varyans Analizi Bulguları
Kareler Toplamı
SD Ort. Kare F Anlamlılık
Derecesi
Cinsiyet 3,419 2 1,710 ,244 ,784
Yaşgrup 12,279 2 6,139 ,876 ,417
CinsxYaş 33,726 3 11,242 1,605 ,188
Hata 2543,393 363 7,007
Toplam 22159,000 371
Tablo III.11’de gösterilen ANOVA sonuçlarına göre, cinsiyet ve yaş gruplarının temel ve ortak etkileri anlamlı çıkmamıştır ( F = . 244, .876; sd = 2-363;
p< .05 ).
(49)
Tablo III.12 Sıklık Alt Ölçeği Puanlarının Cinsiyet ve Yaşa göre Ortalama ve Standart Sapmaları
X SS
Kız 11,5819 2,5640
Cinsiyet
Erkek 11,4084 2,5362
1 11,3629 2,6514
2 11,8618 2,4838
Yaş
3 11,8618 2,4838
Tablo III.12’de gösterilen ortalamalar açısından anlamlı farklar bulunup bulunmadığını belirlemek için verilere 2 (cinsiyet) x 3 (yaş grupları) faktörlü deney desenine uygun varyans analizi uygulanmış ve sonuçlar Tablo III.13’de gösterilmiştir
Tablo III.13 Sıklık Alt Ölçeğine Uygulanan Varyans Analizi Bulguları
Kareler Toplamı
SD Ort. Kare F Anlamlılık
Derecesi
Cinsiyet 4,286 2 2,143 ,330 ,719
Yaşgrup 80,324 2 40,162 6,178 ,002
CinsxYaş 55,968 3 18,656 2,870 ,036
Hata 2359,856 363 6,501
(50)
Tablo III.13’de gösterilen ANOVA sonuçlarına göre yaş gruplarının temel etkisi anlamlıdır. Yaş gruplarının temel etkisinin anlamlı olması (F = 6,178; sd = 2- 363; p< .05) üç yaş grubu ortalamaları arasında anlamlı bir fark bulunduğu, ancak Tukey testi sonucuna göre ikili yaş grupları ortalamaları arasında bir fark olmadığını göstermektedir. Cinsiyetin temel etkisi ise anlamlı çıkmamıştır. Bunun yanında, yine ANOVA sonuçlarına göre cinsiyet ve yaşın ortak etkisi anlamlı bulunmuştur (F=2,870; sd = 3-363; p< .05).
Tablo III.14 Savunucu Tutum Alt Ölçeği Puanlarının Cinsiyet ve Yaşa göre Ortalama ve Standart Sapmaları
X SS
Kız 10,0960 2,0468
Cinsiyet
Erkek 10,0314 1,9383
1 10,3629 2,1197
2 9,9919 1,9481
Yaş
3 9,8226 1,8959
Tablo III.14’de gösterilen ortalamalar açısından anlamlı farklar bulunup bulunmadığını belirlemek için verilere 2 (cinsiyet) x 3 (yaş grupları) faktörlü deney
(51)
desenine uygun varyans analizi uygulanmış ve sonuçlar Tablo III.15’de gösterilmiştir.
Tablo III.15 Savunucu Tutum Alt Ölçeğine Uygulanan Varyans Analizi Bulguları
Kareler Toplamı
SD Ort. Kare F Anlamlılık
Derecesi
Cinsiyet 5,618 2 2,809 ,712 ,491
Yaşgrup 35,195 2 17,597 4,461 ,012
CinsxYaş 24,802 3 8,267 2,096 ,100
Hata 1431,907 363 3,945
Toplam 39018,000 371
Tablo III.15’de gösterilen ANOVA sonuçlarına göre yaş gruplarının temel etkisi anlamlıdır. Yaş gruplarının temel etkisinin anlamlı olması (F = 4,461; sd = 2- 363; p< .05) üç yaş grubu ortalamaları arasında anlamlı bir fark bulunduğu, ancak Tukey testi sonucuna göre ikili yaş grupları ortalamaları arasında bir fark olmadığını göstermektedir. Cinsiyetin temel etkisi ile cinsiyet ve yaşın ortak etkileri ise anlamlı çıkmamıştır.
Daha fazlasını oku
Daha fazlasını oku
Şekil
Updating...
Referanslar
Updating...
Download (PDF - 107 sayfa - 347.47KB)
Benzer konular :
Outline : b.2. Profil Alt Ölçekleri
Benzer Belgeler
12-13 yaş grubu çocukların fiziksel özelliklerinin gelişiminde eğitsel oyunların...
incelendiğinde kontrol grubunda yer alan erkek katılımcıların ön test ve son test ortalama değerleri arasında; vücut ağırlığı, BKİ, dikey sıçrama, anaerobik
81 0 0
6-11 Yaş Çocuklarının Fiziksel Performansında Yaş Ve Cinsiyet Farklılıkları
The sex differ- ences in the present study suggest that the boys surpassed the giriş at the 9 and 10 year levels on the Standing Broad Jump test.. Although Milne, Seefeldt, and
7 0 0
3 -12 Yaş Grubu Çocukların Beslenme Alışkanlıklarının Diş Sağlığı Üzerine Etkisi
Özellikle flor elem entinin diş çürüklerinden korunm ada b ir fak tö r olduğu ve diş sağlığında an­ lam lı b ir etkisinin olduğu bilinm ektedir.. Florun,
12 0 3
10-12 Yaş Grubu İlkokul Çocuklarının Beslenme ve Sağlık Durumları Üzerine Bir Ar...
Ç ocukların şeker ve şekerli besinleri sevmesi reklam ların etkisi ile gofret, çokomel vb, besinlerin tüketim inin arttığ ı görülm ektedir Ayrıca çay da
13 0 0
Konya ilinde 18-65 yaş arası erişkinlerde beslenme ve bağırsak alışkanlıklarının...
İBS varlığı ile ilişkisi olabileceği düşünülen değişkenlerin tek değişkenli lojistik regresyon analizi yapıldığında kadınlarda 1,609 kat daha fazla,
93 0 0
0-12 Yaş Arası Çocuklarda DengeliBeslenmenin Önemi
Oyun ve Okul Çocuğu Çağında Beslenme “Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları” tanımını dikkate alı- nacak olunursa çocuk yaş grubundaki bireyin izlemi sa- dece hasta oldukları
11 0 1
12-18 yaş arasındaki çocukların aile satın alma kararına etkileri
Bu çalışmanın amacı, “12-18 yaş arasındaki çocukların, aile satın alma kararındaki etkilerinin ne yönde ve karar sürecinin hangi aşamasında daha baskın
100 0 0
Çocuk ve gençlik merkezlerinde hizmet alan 12-18 yaş arası erkek çocukların bede...
Ö÷rencilerin yaú ve spor yapma durumu de÷iúkenlerine göre beden e÷itimi dersine iliúkin tutum düzeyleri ve benlik saygısı ölçe÷i alt boyutlarının farklılaúıp
86 0 0
Eskrim Sporu Yapan ve Yapmayan 10-12 Yaş Arası Çocukların Dikkat Düzeylerinin İn...
İnteraktiv metronom çalışmalarının dikkat eksikliği ve hiperaktivite olan 6-12 yaş arasında 56 erkek çocuk üzerinde Shaffer ve arkadaşları tarafından yapılan
7 0 0
Van Gölü Havzasında 0–18 Yaş Grubu Çocuklarda
Eylül 2008-Şubat 2010 tarihleri arasında Van Kadın Doğum ve Çocuk Hastalıkları Hastanesi, Çocuk Polikliniklerine çeşitli yakınmalar ile başvuran, herhangi bir
4 0 0
1-18 yaş arası serebral palsili hastalarımızın klinik değerlendirilmesi
Ancak mevcut patolojinin beynin diğer bölümlerini de etkilemesi nedeniyle motor bozukluğa sıklıkla epilepsi, görme ve işitme bozuklukları, oral motor fonksiyon
118 0 0
10 – 12 yaş grubu erkek çocukların futbol branşına uygunluklarının değerlendiril...
Tablo 4.7 de 12 yaş grubu çocukların motorik beceri testleri ile futbol teknik beceri testleri arasındaki ilişki düzeyleri incelendiğinde; DST ile JPT arasında
75 0 0
12 -18 yaş gurubu tutuklu çocuklarda dini algıların davranışlara yansıması
12–18 yaş grubu suç işlemiş çocuklar üzerinde cezaevi ortamında iki yıl süren bu araştırmada, çocuklarda dini algı, çocukların suça sürüklenme nedeni, suçu
120 0 0
12 – 15 yaş grubu çocuklarına ana dili öğretiminde Türkiye ve İngiltere`nin karş...
Merkezi yönetim ile yerel yönetimin eğitime bakıĢ açıları farklıdır. Ġngilizlerde Çerçeve Program hazırlanması ve okulların kendi çevresine ve öğrenci profiline