Türk Silahlı Kuvvetlerinin yeni bir sınır ötesi harekâtının daha işaretleri verilirken, Suriye’de giderek derinleşen krizin Türkiye için maliyeti her geçen gün artıyor. Sorunun çözümü konusunda ise ufukta bir ümit ışığı gözükmüyor. Bundan birkaç yıl önce okuduğum bir BM raporunda, Suriye’nin, iç savaş öncesindeki fert başına milli gelir seviyesine ulaşabilmesi için, ülkede yeniden barış sağlanmasından itibaren 30 yıl geçmesi gerektiği belirtiliyordu. Rapordaki somut verilere dayanan bu değerlendirme beni çok üzmüş ve ürkütmüştü. Zira, veriler Suriye meselesinin yükünü çok uzun yıllar sırtımızda taşıyacağımızı ortaya koyuyordu. Bugün içinde bulunduğumuz durum, ne yazık ki raporda yazılanlardan da endişe verici bir geleceğe ilişkin emareler barındırıyor.
Peki, bir ara Suriye ile aramızda su sızmazken, çok kısa bir zaman zarfında nasıl ve neden düşman komşular haline geldik? Kriz patlak verdiğinde meseleyi nasıl yöneteceğimize dair somut bir siyasi planımız, programımız ve bir çıkış stratejimiz var mıydı? Meselenin, zaman içinde, özellikle Türkiye açısından vahim boyutlara ulaşma riskini barındırdığı hiç düşünülmemiş miydi? En önemlisi, Suriye meselesine müdahil olma uğruna Cumhuriyet tarihi boyunca özenle korumaya çalıştığımız akılcı ve gerçekçi dış politikadan uzaklaşmamıza değer miydi?
Suriye krizinin başlangıcı ve gelişimi
Suriye’de rejim karşıtı gösteriler ülkenin güneyindeki Dera ilindeki bir grup öğrencinin, okul duvarına, “Ey doktor (Devlet Başkanı Beşar Esad’ı kastederek) şimdi sıra sana geldi” sloganını yazmasıyla 15 Mart 2011’de başladı ve kısa zamanda ülke sathına yayılarak, halk ayaklanmasına, bir süre sonra da iç savaşa dönüştü. O günlerde, ülkemizi Washington’da temsil etmekteydim. Büyükelçilik görevimin sona erdiği 2014 yılı Mart ayına kadar da, Hükümetimizin Suriye konusunda ABD makamları ile yürüttüğü birçok kritik görüşmede hazır bulundum. Daha iç savaşın yoğun şekilde devam ettiği 2012 ilkbahar aylarında, Suriye meselesinin, Türkiye için büyük bir maliyet oluşturacağı açıkça görülmekteydi. Büyükelçiliğimizin bu istikametteki değerlendirmelerini ve uyarılarını merkeze rapor halinde gönderdiğimizi, bu çerçevede Suriye’nin Türkiye’ye mücavir bölgelerinin “Afganistan’a dönüşme riskinin bulunduğunu” vurguladığımızı çok iyi hatırlıyorum.
Ancak, o dönemde Türkiye’de çok farklı beklentiler vardı. Sadece Washington’dan değil, birçok önemli dış temsilciliğimizden gelen benzer uyarılara aldırış edilmiyordu. Zira, Hükümet arka bahçesi olarak gördüğü Suriye’de kendine müzahir Sünni bir yönetim oluşturabileceği düşüncesindeydi. Her ne kadar, meseleye terör bağlamında güvenlik kaygılarıyla yaklaştığını öne sürüyorsa da, aslında Hükümetin politikalarına ideolojik bir bakış açısı hâkimdi.
Sünni coğrafyada etki fırsatı sanıldı
Türkiye, Suriye’deki başkaldırıyı kendisi için bir fırsat sandı. Bunun, Suriye başta olmak üzere Ortadoğu ve Kuzey Afrika sahili boyunca uzanan Sünni Arap coğrafyasında kendisine hegemonya imkânı yaratabileceği zannına kapıldı. Üstelik, böyle bir yaklaşım, hem milliyetçi ve popülist politikalarına zemin kazandırıyor, hem ülke içinde kendisine müzahir siyasi kitlenin hamasi söylemlerle konsolide edilmesini sağlıyordu. Sünni âlemine liderlik hayali içindeki Hükümet etnik ve mezhepsel fay hatlarıyla dolu, aslında pek de bilmediği bir bölgede el yordamıyla, adeta zücaciye dükkanındaki fil gibi ilerlemekte beis görmedi.
Nitekim, bu yanlış politikası yüzünden, Türkiye, iç savaşın patlak verdiği ilk günlerden itibaren, Suriye’de yatıştırıcı ve dengeleyici değil, taraf olucu bir tutum izledi. Terör örgütlerine karşı da ayrımsız davranamadı. Çıkarlarına hizmet eden eli silahlı militanları benden olanlar şeklinde tasnif etmekten çekinmedi. Hatta, kendisinden yana addettiği muhalif grupları eğitti, donattı ve onlara topraklarını açtı. En önemlisi, Türkiye’de hükümet Suriye meselesinde kendini adeta bilerek çıkmaza soktu. Dışişleri Bakanlığı, Genelkurmay ve MİT gibi devlet kurumlarının haklı uyarılarına ve telkinlerine kulak verilmedi. Oysa, herhangi bir çıkış stratejisi olmadan Suriye’de askeri müdahalede bulunmanın riskleri ve sakıncaları, sözü edilen devlet kurumlarınca Hükümete bildirilmişti. Suriye’nin Türkiye için bir bataklığa dönüştüğü, benim emekliliğimi istediğim 2014 yılında gün gibi aşikârdı. Meselenin, Türkiye’nin tek başına yönetemeyeceği boyutlara ulaştığını dost düşman herkes biliyordu. Ancak, Hükümet ısrarla hayâl peşinde koşmayı sürdürdü. Çünkü, kendisi için bütün çıkış yollarının kapandığını bir türlü kabullenmek istemiyordu.
ABD ve Rusya krize dahil olunca
2014’ün Haziran ayında Irak’ın en büyük şehirlerinden Musul’u ele geçiren IŞİD, Türkiye sınırındaki PYD/YPG bölgelerinin bir kısmını ve bu meyanda Kobani kasabasını da kuşattı. ABD Başkanı Barack Obama, 19 Ekim’de Başbakan Tayyip Erdoğan’ı arayarak, YPG’ye doğrudan silah yardımı yapacağını söyledi ve yardımlar başladı. Türkiye’nin Suriye politikasında en önemli hatası, kanaatimce Suriye’de PKK kontrolünde Kürt devleti fobisi yüzünden Kobani kuşatması sırasında sergilediği ikircikli tutumdur. Bu yüzden, Türkiye Suriye’deki Kürtleri adeta ABD’nin kucağına itmiş oldu.
Ardından, Rusya’nın Eylül 2015’in sonunda savaşa katılması neticesinde, iç savaşın seyrinin rejimin lehine çevrilmesiyle de Suriye politikamız tam anlamıyla çıkmaza girdi. Zira, iç siyasette yaşanan ciddi istikrarsızlığı takiben, 1 Kasım 2015 tarihinde yapılan erken seçimleri kazanmanın yarattığı özgüven, Hükümeti bir nevi ölçüsüzlüğe itti. 24 Kasım 2015 tarihinde Rusya Hava Kuvvetleri’ne ait Su-24 tipi uçağın sınır ihlali gerçekleştirmesinden dolayı Türk F-16’larınca düşürülmesi Rusya’nın büyük tepkisine yol açınca, Türkiye misilleme korkusuyla derhal NATO’dan güvence talep etmek durumunda kaldı. Bu noktada, ABD’nin Türkiye lehine ağırlık koymasıyla, gereken ittifak güvencesi sağlanabildi.
Ancak, Türkiye ile Rusya arasındaki gerginlik çok geçmeden Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan tarafından 2016 Haziran ayı sonunda Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’e gönderilen özür mektubu ile sona erdi. Erdoğan 15 Temmuz darbe girişiminin hemen ardından ilk yurt dışı seyahatini Rusya’ya yaparak, St Petersburg’da Putin ile görüştü. Artık, Erdoğan ve Putin’in arasından su sızmıyordu. İki lider, fırsat buldukça baş başa görüşmeler yapıyor ve özellikle Suriye politikalarını koordine ediyorlardı. 2018 yılında yapılan seçimler sonucunda Türkiye’nin, “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine” geçmesi üzerine bütün kararlar tek kişi tarafından alınmaya başladı. İç ve dış politikada kurumların işlevi giderek azaldı. Türkiye her geçen gün biraz daha yalnızlaştı. Komşuları, dost ve müttefikleri Türkiye’nin yanından uzaklaştı.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, S-400 ve F-35
İşte, tam bu sırada, Türkiye, Rusya ile ABD’yi birbirine karşı oynamaya başladı. Suriye’nin Batı ucundaki İdlip’te başı sıkıştığında ABD’ye, YPG/PKK meselesi ile karşı karşıya kaldığında Rusya’ya göz kırptı. Tabiatıyla, Türkiye bu şekilde devlet kapasitesini zorlayan işlere kalkışınca dış politikasında görülmemiş bir savrulma ortaya çıktı. Hem ABD hem Rusya ile ilişkileri ciddi zemin kaybına uğradı. Örneğin, anlık bir tepkiyle düşürdüğü Rus uçağının diyetini Rusya’dan S-400 füzesi alarak ödemek zorunda kaldı. Bu yüzden de ortağı olduğu beşinci nesil F-35 uçak üretim projesinden ABD tarafından ihraç edildi. Üstelik, CAATSA yasası çerçevesinde ilâve ABD yaptırımlarına maruz kalarak, savunma sanayii alanında ciddi kayıplara uğradı. NATO üyesi müttefikleri nezdinde de gereksiz yere güven kaybı yarattı. Bütün bunların telâfisinin yıllar alacağı kuşkusuzdur.
Sadece Suriye meselesinde değil, diğer dış konularda da Türkiye’nin ne yapmak istediğini artık pek kimse anlayamıyor. Türkiye, net bir vizyonu olan ülke olarak görülmüyor. Ekonomik bakımdan da sıkışmış durumda; dışarıdan beklenen yatırımlar gelmiyor. Başta İsrail ve Mısır olmak üzere, aramızın bozuk olduğu ülkelerle ilişkilerimizi düzeltmek amacıyla yaptığımız girişimlerden bir türlü sonuç alamıyoruz. Bu çerçevede hükümet, bu yılın başından itibaren kavgacı ve çatışmacı politikaları terk etme arayışına girdi. Söylemler nispeten yumuşatıldı, beden dili değiştirildi ama istenen sonuç bir türlü alınamıyor. Zira, uluslararası ilişkilerde güven duygusu bir kere kaybolunca, tekrar yerine getirilmesi maalesef uzun zaman alıyor.
Taliban ile görüşülüyorsa, Esad ile de görüşülebilir
Türkiye, içinde bulunduğu sıkışmışlıktan kurtulabilir mi? Bu soruya olumlu cevap vermek hiç de kolay değil. İlk bakışta çıkış yolu Suriye rejimi ile doğrudan temas kurmak gibi görünüyor. Ancak, bunun iç politikada getireceği ağır maliyeti Hükümet üstlenmeye cesaret edemiyor. Bunun yerine, Suriye meselesini, yeni bir askeri operasyon başlatma tehdidinde bulunmak suretiyle, tabanını konsolide etmek için kullanmaya çabalıyor. Arap aleminin dahi Suriye’ye yönelik politikalarını büyük ölçüde yumuşattığı, ABD’nin de yumuşama sinyalleri verdiği bir dönemde Türkiye’nin Suriye’ye katı tutumunda kararlı görünmesine dışarıdan bakanlar anlam veremiyor.
Esad’ın ülkesini büyük felâkete sürüklediğini ve binlerce masum insanın hayatını kaybetmesine yol açtığını görmezden gelmek mümkün değil. Ancak, Türkiye’nin yüksek menfaatlerinin her türlü siyasi değerlendirmenin önünde geldiğini de kabul etmemiz gerekiyor. Nitekim, aynı Esad gibi binlerce masum insanın ölümünden sorumlu olan ve çağdışı zihniyete sahip Taliban ile masaya oturmaktan çekinilmiyorsa, Suriye rejimi ile de görüşülmesi pek âlâ mümkündür. Öyle ki, Hükümet, Türkiye’nin çıkarları gerektirdiği için, üyelerinden birçoğu teröre destek verdikleri gerekçesiyle BM’nin yaptırım listesinde bulunan Taliban heyetini Ankara’da resmî protokolle ağırlamaktan çekinmedi. Hatta, Taliban ile görüşen heyetimize bizzat Dışişleri Bakanı başkanlık etti. Kısacası, çıkarlarımız gerektirdiği için, dış politikamızda akılcı ve öngörülebilir olmaktan dahi taviz verebildik.
Ne yapmalı, nasıl çıkmalı?
Kendi halkı ve yurt dışındaki muhatapları nezdinde güven oluşturamazsa, Türkiye’nin içinde bulunduğu cendereden kurtulması çok zordur. Türkiye’nin, bir an önce, halkının refah ve mutluluğunun teminat altına alınmasına odaklanması, kavgacı ve çatışmacı politikaları terk etmesi ve bundan on yıl kadar öncesine kadar olduğu gibi, yumuşak güce öncelik veren bir politikaya dönmesinde zaruret vardır.
Türkiye, akılcı ve uluslararası sisteme uygun davranmalıdır. Dost ve müttefikleri başta olmak üzere, uluslararası camia, Türkiye’den, tereddüde mahal bırakmayacak şekilde pozisyonunu belirlemesini bekliyor. Türkiye’nin yeri Batı’dır. ABD’nin, Rusya ve Çin’i açıkça hasım olarak belirlediği ve yeni nesil soğuk savaşın ayak seslerinin duyulmakta olduğu bir dönemde Türkiye’nin muhataplarına bu istikamette güven vermesi dostlarından güven bulmasını da sağlayacaktır.
Share on Facebook Share
Share on Twitter Tweet
Share on Linkedin Share
Send email Mail
Print this Print
YAZAR
Namık Tan
Büyükelçi (E). 2010-2014 yılları arasında T.C. Washington Büyükelçisi olarak görev yaptı. Dışişleri Bakanlığında, İkili Siyasi İşlerden ve Kamu Diplomasisinden sorumlu Müsteşar Yardımcılığı görevinde bulundu. 2007-2009 yıllarında T.C. Tel Aviv Büyükelçisi idi. Büyükelçi Tan, Dışişleri Bakanlığına 1982 yılında katıldı ve Ankara, Moskova ve Abu Dhabi’deki görevlerinin ardından, 1991 yılında Washington Büyükelçiliğine atandı. Washington’da, Müsteşar (1991-1995) ve Birinci Müsteşar (1997-2001) olarak iki dönem görev yaptı. 1995-1997 yıllarında Dışişleri Bakan Özel Kalem Müdürü idi. 2001 yılında Washington’dan döndüğünde Amerikalar Daire Başkanlığına getirildi. Bunu takiben, 2002 yılında Enformasyon Daire Başkanı oldu. 2004-2007 yılları arasında Dışişleri Bakanlığı Sözcülüğü görevinde bulundu.
Tüm Yazıları
İlgili Yazılar
DÜNYA JEOPOLİTİĞİNİN ASYA’YA KAYMASI: TÜRKİYE-TAYVAN İLİŞKİLERİNİN GELİŞMESİ
20 Kasım 2021	
Türkiye’nin Çin politikası da, Türkiye ile Tayvan arasındaki ilişkilerin çerçevesi de bellidir. Bu çerçeve içinde kalınarak, konuları bütünlük içinde ama zorlama bağlar oluşturmadan değerlendirmeli, kazan-kazan temelinde, Türkiye ile Tayvan arasında, yapılabilecekler azami ölçüde yapılabilmelidir…
Asya Pasifik bölgesi uluslararası ilişkilerin merkezi olma yolunda
Geçen yüzyıldan bu yana ve özellikle son yıllarda Asya Pasifik bölgesi uluslararası ilişkiler ve siyaset alanında son derece hassas ve önemli bir hale geldi, dünya jeo-politiğinin odağına yerleşti. Bölgedeki ülkeler ekonomik alanda, sanayide, teknolojik gelişimde büyük atılımlar yaptılar. Çin Halk Cumhuriyeti’nin (ÇHC) ardından Japonya, Kore, Avustralya bu alanda bölgenin lokomotifleri. Küresel boyutlarda yansımaları olan ABD ve ÇHC arasındaki yoğun rekabetin ne yöne evrileceği hem merak, hem kaygı konusu. Bölgede hayat bulan AUKUS (Avustralya, İngiltere, ABD), QUAD (Japonya, ABD, Hindistan, Avustralya) gibi ittifaklar önem kazanıyor. Sahnede yer alan aktörlerden biri de Tayvan.
70 yıldır ÇHC ile Tayvan arasında Tayvan Boğazı üzerinden birçok kez askeri gerilim ve hatta çatışma yaşandı. Son olarak, Tayvan’ın “Hava Savunma Tanımlama Sahası”nın çok sayıda ÇHC askeri uçağı tarafından birkaç gün üst üste ihlal edilmesiyle yeni bir gerginlik doğdu. ABD ve ÇHC yetkilileri, uyarı ve kararlılık mesajları içeren karşılıklı açıklamalar yaptılar. Salı günü ABD Başkanı Biden ile ÇHC Devlet Başkanı Xi Jinping’in sanal ortam üzerinden gerçekleştirdikleri görüşmede ele aldıkları konulardan biri Tayvan’dı. Görüşmede, Xi, ÇHC ile ABD arasındaki en önemli ve hassas konunun Tayvan olduğunu ifade etmiş ve ABD’nin tek Çin yükümlülüğünü hatırlatmış. Biden da, ABD’nin tek Çin politikasına bağlı olmakla birlikte, “status quo”yu değiştirecek, Tayvan Boğazında barış ve istikrarı etkileyecek tek taraflı adımlara kuvvetle karşı çıktığını dile getirmiş. ABD’nin Tayvan’la ilişkileri ve yükümlülükleri 1979 tarihli “Tayvan’la İlişkiler Yasası”ndan neşet etmekte.
“Türkiye-Tayvan: Fırsatlar ve Sınamalar” Konulu Çalıştay:
İki gün önce, ülkemizin köklü düşünce kuruluşlarından Ankara merkezli “Dış Politika Enstitüsü” tarafından “Türkiye-Tayvan: Fırsatlar ve Sınamalar” konulu bir çalıştay düzenlendi. Akademisyenler, emekli büyükelçiler, basın mensupları ve diğer uzmanların katıldıkları toplantıda son gelişmeler ışığında Doğu Asya’da jeo-politik durum değerlendirildi, muhtelif alanlarda (ekonomi ve ticaret, teknoloji, eğitim, sağlık) Türkiye-Tayvan ikili ilişkileri ele alındı. Çalıştay’da yapılan sunuşlar, dile getirilen görüşler ve yapılan öneriler dikkat çekici ve önemliydi.
Eski adıyla Formosa (yani Tayvan Adası), 1895’de Çin’le savaşta Japonlar tarafından ele geçirilmiş, İkinci Dünya Savaşı sonrasında da (1912’de kurulan) Çin Cumhuriyeti’ne iade edilmiştir.
1946-1949 yılları arasında Çin’de Mao Zedong’un komünistleri ile Çan Kay Şek’in milliyetçileri arasında yaşanan iç savaşta yenilgiye uğrayan milliyetçiler Tayvan Adası’na çekildiler. Çan Kay Şek, Çin anakarası komünistlerden geri alınana dek Çin Cumhuriyeti’nin Ada’dan devam edeceğini açıkladı ve Aralık 1949’da Taipei’yi Çin Cumhuriyeti’nin geçici başkenti ilan edildi. 1971’de ÇHC’nin BM Güvenlik Konseyi’nin daimi üyesi olarak BM’ye kabul edilmesi üzerine Çin Cumhuriyeti (Tayvan) BM’den ayrıldı. O dönemden itibaren Çin’in dünyadaki temsilcisi olarak Çin Cumhuriyeti yerine ÇHC tanındı. Tayvan ise, bağımsız bir entite olarak kendine has bir statüyle varlığını sürdürmeye devam etti. Bugün, Vatikan dahil sadece 15 ülkenin bağımsız ülke olarak tanıdığı Tayvan’ın, Türkiye dahil, 57 ülkeyle “Ekonomi ve Kültür Ofisleri” gibi isimler altında karşılıklı olarak temsilcilikleri bulunmakta. Son olarak, ÇHC’nin büyükelçilerin “danışmalar için” merkezlere geri çağrılmalarına kadar vardırdığı engelleme çabalarına mukabil Tayvan, Litvanya’nın başkentinde “Tayvan Temsilcilik Ofisi” ismiyle bir ofis açtı.
Tayvan, 23.8 milyon nüfusa ve 36 bin 200 km2 yüzölçümüne (ülkemizde Konya, Avrupa’da Hollanda büyüklüğünde) sahiptir. Ekonomik alanda gelişmişliği çok yüksektir. Kişi başına milli gelir 28 bin 358 dolar, satın alma paritesine göre hesaplanırsa da 55 bin 724 dolardır. 2020’de ticaret hacmi 631 milyar dolar olarak gerçekleşmiş ve o yılı 59 milyar dolar ticaret fazlasıyla tamamlamıştır (345 milyarı ihracat, 286 milyarı ithalat). Tayvan özellikle ileri teknoloji ürünlerden kazanmaktadır. İlginçtir, ÇHC’nin dünyaya ihraç ettiği pek çok ürünün çipleri Tayvan’da yapılmaktadır. Tayvan’da çip üretiminin aksaması ABD’deki otomotiv sektörünü ve dolayısıyla ekonomisini ciddi şekilde etkilemektedir.
2020 yılı sonu verilerine göre Tayvan 529.9 milyar Dolar’la, dünyada en fazla döviz rezervine sahip beşinci ülkedir. (İlk dört; ÇHC, Japonya, İsviçre ve Hindistan).
Yukarıda atıfta bulunduğum çalıştaydaki konuşmacılardan biri, planlı bir ekonomik gelişmenin, mükemmel bir eğitim sisteminin ve AR-GE’ye verilen önemin başarıyı getirdiğini anlattı. Bir diğer katılımcı, dünyada AR-GE’ye en çok yatırım yapan üçüncü ülke olduğunu söylediği Tayvan’ı “Akıllı Ada” olarak tanımladı.
Türkiye-Tayvan İlişkileri:
Türkiye 1971’de ÇHC’yi Çin’in tek hukuki temsilcisi olarak tanıdıktan sonra, ‘Tek Çin” politikası çerçevesinde, diplomatik olarak artık tanımadığı Tayvan’la ilişkilerini, ekonomi, ticaret, kültür, turizm, sağlık, bilim ve eğitim alanlarında devam ettirdi.
1993’de imzalanan Mutabakat Zaptı’yla, Ankara’da “Taipei Ekonomik ve Kültürel Misyonu” ve Tayvan’da “Türk Ticaret Ofisi” isimleriyle karşılıklı temsilcilikler açıldı.
Türkiye ile Tayvan arasındaki ilişkiler pasif değil. Son yıllarda ticaret hacmi ortalama olarak 1.5 milyar dolar olarak civarında gerçekleşmiş. Üniversiteler arasında işbirliği var. Başka birçok alanda ikili faaliyet devam ediyor.
Tayvan’ın dünyanın çeşitli bölgelerinde yatırımları bulunmakta ve yeni yatırım imkanları aramakta. Tayvan’ın ülkemizdeki en önemli yatırımları Oyak Çimento’yla kurulan ortaklık ve Dilovası’ndaki demir çelik fabrikası. Tayvan’dan çok daha fazla yatırım gelebilir, yeter ki ilgi gösterilsin ve özellikle, hukuki altyapının oluşturulmasına yönelik bazı adımlar atılabilsin. Bu bağlamdaki en önemli husus, Türkiye ile Tayvan arasında henüz “Çifte Vergilendirmeyi Önleme” (ÇVÖ) ve “Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması” (YKTK) anlaşmaları bulunmaması. 2004-2020 yılları arasında, yani 14 yılda Tayvan’dan Türkiye’ye gelen toplam doğrudan yatırım 374 milyon dolar seviyesinde gerçekleşmiş.
Öte yandan, Tayvan’ın, sadece 2020 yılında, bazı ülkelerde yaptığı doğrudan yatırım miktarlarından birkaç örnek de verelim: ABD 4.19 milyar dolar, Macaristan 1.36 milyar dolar, İngiliz Topluluğu’na bağlı Karayip Adaları: 1.1 milyar dolar, Vietnam 767.43 milyon dolar.
Tayvan’lı firmalar ÇVÖ anlaşması olan ülkelerde yatırım imkanlarına yöneliyorlar. Bu arada, Tayvan’ın 32 ülkeyle YKTK, 34 ülkeyle ÇVÖ anlaşmaları bulunduğu bilgisini verelim. Ülkemizde ÇVÖ ve YKTK anlaşmalarının olmaması, ÇHC’de yaratabileceği hassasiyete bağlanıyor, bu nedenle bu anlaşmaların eksik kaldığı söyleniyor. Bu durumda, ÇHC’yle ilişkilerini aynı veya benzer koşullarda yürüten diğer tüm ülkelerin bu anlaşmaları nasıl sonuçlandırabildikleri sorusu akla gelmekte.
Devletin Çin politikası çerçevesi dışına çıkılmadan Türkiye’nin de Tayvan’la ticaretin ve yatırımın önünü daha da açacak adımları atabilmesi mümkün olabilmeli. THY’nin Tayvan’a sefer yapabilmesi, yine malum hassasiyetler nedeniyle, ancak 20 yıl kadar uğraşılmasından sonra mümkün olabilmiş. 2014 yılında Hava Ulaştırmasına İlişkin Mutabakat Zaptı imzalanmış ve direkt seferler 2015’de başlatılabilmiş.
THY uçuşları başlamadan önce ülkemize gelen Tayvanlı turist sayısı 12 bin civarındayken, bu sayı 110 bine yükselmiş. Fena mı olmuş? Bu Tayvanlı turistler bize gelemeseydi, başka ülkelere gideceklerdi, aynen bize gelemeyen yatırımların başka ülkelere gitmesi gibi. Öte yandan, ÇVÖ anlaşması olmadığı için THY’nin bu kazançlı hatta hem Tayvan’da hem Türkiye’de vergi ödediğine de dikkat çekelim.
Bütün dünyada olduğu gibi Türkiye de pandemi koşullarının da etkisiyle, ekonomik olarak zor bir dönemden geçmekte. Yabancı yatırım çekmek konusunda ciddi bir rekabetin yaşandığı bir dünyada akıllı hamleyi yapan ve elini çabuk tutan kazanıyor.
Çalıştaydaki ortak görüş şu oldu: Türkiye’nin Çin politikası da, Türkiye ile Tayvan arasındaki ilişkilerin çerçevesi de bellidir. Bu çerçeve içinde kalınarak, konuları bütünlük içinde ama zorlama bağlar oluşturmadan değerlendirmeli, kazan-kazan temelinde, Türkiye ile Tayvan arasında, yapılabilecekler azami ölçüde yapılabilmelidir.
Share on Facebook Share
Share on Twitter Tweet
Share on Linkedin Share
Send email Mail
Print this Print
Batı ve Orta Afrika’da Seçim ve Siyaset Manzaraları*
21 Ocak 2021	
Batı Afrika, 2020 Ağustos ayında Mali’de meydana gelen darbe haberleri ile öne çıktı. Kasım-Aralık aylarında ise 6 Afrika ülkesinde düzenlenen hassas seçimler dikkati çekti. Gine (Konakri), Fildişi Sahili, Burkina Faso ve Gana’da seçimler tamamlandı, sonuçlar onaylandı. Gana hariç, bu seçimler gergin koşullarda ve çatışma ortamlarında gerçekleşti. Kampanya dönemlerinde ve seçimler sırasında kayda değer can kayıpları yaşandı. Gine ve Fildişi Sahili seçimlerinde, 2 dönem başkanlık yaptıktan sonra, 3. kez seçimlere katılan eski başkanlar içeride ve dışarıda eleştirilere hedef oldular. Özellikle Gine cumhurbaşkanı Alpha Conde, koltuğuna yapışan ve ölünceye kadar başkanlık yapmakta ısrarlı politikacı profiliyle yoğun biçimde eleştirildi. Burkina Faso’da gerçekleşen seçimlerde, ülkenin kuzeyine hakim olan cihatçı gruplar nedeniyle, halkın çeyreği sandık başına gidemedi, ülkenin kalanında kullanılan oylarla yetinilmek zorunda kalındı. Neyseki olumsuz güvenlik koşullarına rağmen seçimler tamamlanabildi; mevcut devlet başkanı Roch Marc Christian Kabore koltuğunu korudu. Yüksek Seçim Kurulu ve Afrika Birliği gözlemci heyetinin seçim sonuçlarını onaylamasıyla birlikte, ülkenin ve bölgenin istikrarı açısından önemli bir engel aşılmış oldu, bu gelişme komşu başkentlerde de memnuniyet uyandırdı.
Batı Afrika’nın hızla büyüyen, 1992 yılından itibaren istikrarlı demokrasisi ve çok partili seçim geleneği ile öne çıkan ülkesi Gana’da, en kuvvetli iki rakip politikacı ve başkan adayı, seçimlerden önce basının önüne birlikte çıkıp kışkırtıcı beyanlardan kaçınacaklarını ve Seçim Kurulunun sonuçlarına itirazda bulunmayacaklarını seçmenlere duyurarak, Gana’nın bölgenin demokrasi lideri olduğunu adeta kayda geçirdiler (Gerçi seçim sonuçları mevcut başkan Nana Akufo Addo lehine cüzi bir farkla sonuçlanınca rakibi sonuçlara itiraz etmeden yapamamıştır).
Seçim sırası 27 Aralık pazar günü Nijer ve Orta Afrika Cumhuriyeti’ne geldi. Sözkonusu 2 eski Fransız sömürgesinde, seçim koşulları ve atmosferi hayli zıt durumda. Nijer’de seçim kampanya dönemi nispeten sükunet ve barış içinde tamamlanırken, Orta Afrika Cumhuriyeti’nde, kaos, karmaşa, gerilim ve belirsizlik hakim. Ülkenin başkent dışındaki bir çok bölgesini kontrol altında tutan silahlı grupların seçimleri engelleme niyetleri rahatsızlık veriyor. Nijer halkı ülkenin büyük bölümünde güven içinde oylarını kullanırken, Orta Afrika Cumhuriyeti seçmenleri, güvenliğin sağlanabildiği alanlarda, endişe ve korku içinde sandık başına gittiler.
Gine cumhurbaşkanı Alpha Conde 82 yaşında. Geçtiğimiz mart ayında ülke içinden ve dışından gelen bütün itirazlara ve uyarılara rağmen, pandemi koşulları altında, parlamento seçimleri düzenlenmesinde ısrarcı oldu. Zira amacı, seçimlerle eşzamanlı biçimde, iki dönemden fazla başkanlık yapılmasını kısıtlayan anayasa değişikliğini gerçekleştirecek referandumu da bu vesileyle araya sıkıştırmak idi. Neticede, düşük katılıma rağmen, yaşlı başkan Parlamentoda çoğunluğu elde etti ve referandum sayesinde 6 ay sonra yapılacak başkanlık seçimlerine katılmaya hak kazandı.
Kakao üretiminde dünya lideri 25 milyon nüfuslu Fildişi Sahili, Nijerya ve Gana’nın ardından Batı Afrika’nın en büyük ekonomisidir. 2 dönem boyunca gerçekleştirdiği başarılı icraatlarla ülkesini yukarılara taşıyan başkan Alassana Ouattara, geçtiğimiz bahar aylarında tekrar aday olmayacağını duyurarak büyük takdir topladı. Siyasi gözlemciler, o dönemde, demokrasi zemininde Alpha Conde’yi kötü örnek, A. Ouattara’yı ise iyi örnek şeklinde haberlere taşıdılar. Ancak, Ouattara ve partisinin aday gösterdiği başbakan Amadou Gon Coulibaly temmuz ayında kalp krizinden hayatını kaybedince, başkan bu defa fikir değiştirerek seçimlerde tekrar aday olmaya karar verdi. Böylelikle topladığı takdirin bir kısmı buhar olup uçuverdi.
Burada, tabiatıyla, A.Ouattara ile A. Conde’yi bir kefeye koymanın yanlış olacağına işaret edelim. 2010 yılında, aylar süren bir seçim kaosunu takip eden ve 3 bin kişinin hayatını kaybettiği bir iç savaşın ardından, Fildişi Sahili’ni düştüğü çukurdan çıkararak ülkesini tekrar eski gücüne ve refah seviyesine yükselten A. Ouattara’nın adının, koltuk müptelası, yaşlı, muhteris, kurt politikacı Alpha Conde ile birlikte anılması hakkaniyete uygun düşmeyecektir.
İç savaş döneminde Abidjan’daki Büyükelçiliğimiz yeni açılmıştı. Büyükelçi Yalçın Kaya Erensoy henüz otelde kalıyordu. A. Ouattara’yı destekleyen Guillome Soro önderliğindeki milis güçler (Forces Nouvelles), seçim sonuçlarını kabul etmeyen cumhurbaşkanı Laurent Gbagbo’yu görevden uzaklaştırmak üzere, ülkenin kuzeyinden Abidjan’a kadar ilerlediler, BM barış gücü ve özellikle Fransız askerlerin desteğiyle, haftalar süren şehir savaşını kazandılar. İnatçı Gbagbo sonunda teslim olmak zorunda kaldı. O dönemde büyükelçimizin kaldığı Lübnan oteli önündeki bayrağımızın bulunduğu direğe füze isabet ettiğini, günlerce suyu akmayan otelde Erensoy’un havuz suyundan çay demlemek zorunda kaldığını, yıkayamadığı için saçlarını üç numara traş ettiğini, nihayetinde, BM Barış Gücünde görevli Pakistan’lı komutanın yardımlarıyla otelinden BM karargahına tahliye edildiğini unutmuyorum.
Nüfusu 25 milyona yaklaşan Nijer’de, hafta sonu (27 aralık) düzenlenen seçimler neticesinde, ülke siyasi tarihinde ilk kez seçilmiş bir cumhurbaşkanı (Mahamadou İssoufou) iktidarı seçimle gelecek bir başka politikacıya devretmiş olacak. 60 yaşındaki sosyalist lider M.İssoufou ve partisi (Demokrasi ve Sosyalizm için Nijer Partisi) tarafından aday gösterilen, bir dönem dışişleri bakanı, bir dönem içişleri bakanı olarak görev yapan, partinin kurucularından, sendikacı-öğretmen Mohammed Bazoum, seçimleri muhtemelen (belki de ilk turda) kazanacak. Zira, muhalefet dağınık ve parçalanmış durumda. 30 kadar başkan adayının aralarında önceki dönemlerden başkanlar ve başbakanlar bile var. Eski Fransız sömürgesi Nijer 60 yıldır kalkınamayan ülkelerden. Halkın yüzde 40’ı fakirlik sınırı altında yaşıyor. Sahra-Sahel kuşağında son 10 yıldır faaliyet gösteren cihatçı gruplar, Mali ve Burkina Faso seviyesinde olmamakla birlikte, Nijer’deki hedeflere de saldırılar gerçekleştirerek can kayıplarına yol açıyorlar (El-Kaide’ye bağlı JNİM, DAEŞ bağlantılı İSGS ve Nijerya merkezli Boko Haram). Nijer’in kalkınması önündeki bir diğer güçlük ise hızla artan nüfusudur. Bu alanda dünya lideri konumundaki Nijer’de, kadınlar ortalama 7 küsür çocuk yapmakta olup bu oran her sene artış eğilimindedir.
Yazımıza konu en zor ve karmaşık ülke Orta Afrika Cumhuriyeti’nde (OAC) hafta sonu (27 aralık 2020) başkanlık ve parlamento seçimleri düzenlenmiştir. Seçim gününde, uzak bölgelerde, seçmenlerin korkutulması ve sandıkların bulunduğu merkezlerde rahatsızlık yaratılması amacıyla bazı saldırılar gerçekleştirilmiştir. Hükümet çevreleri ve BM temsilcileri, alınan yaygın güvenlik önlemleri sayesinde kötü niyetli girişimlerin seçimlerin sonucunu etkileyecek boyutlara ulaşmadığını vurgulamıştır.
Orta Afrika Cumhuriyeti’nde bugüne kadar 5 darbe yapıldığını biliyoruz. Son darbe, 2012 yılında, kendisi de 2003 yılında darbeyle gelen François Bouzize’ye karşı “Seleka” olarak adlandırılan, Çad ve Sudan sınırına yakın, ülkenin kuzey-doğusunda yaşayan silahlı müslüman gruplar tarafından gerçekleştirilmiştir. 2013 yılı boyunca ülke, Hristiyan silahlı gruplar (Anti-Balaka) ile Seleka’cılar arasındaki kanlı mücadeleye sahne olmuştur. Uluslararası toplumun müdahalesiyle 2015 yılında yeni anayasa kabul edilmiş, seçimler düzenlenmiş ve Bouzize döneminin başbakanı Faustin-Archange Touadera cumhurbaşkanı seçilmiştir. 2016 yılından itibaren ülkede silahlı çatışmalarda bir düşüş yaşansa da, farklı silahlı gruplar bölgelerinde hakimiyetlerini korumuşlardır. 12 bin kişilik Barış gücü (MİNUSCA) ve OAC ordusu bu güç dengesini tersine çevirememiştir. Afrika’ya geri dönmek üzere hazırlıklarını tamamlayan Rusya 2017 yılında, BM Güvenlik Konseyi’nin de onayıyla, ülke ordusuna askeri eğitim verilmesi amacı çerçevesinde, OAC üzerinde etkili yabancı aktörler arasına dahil olmuştur. 2016 yılında yılında başkan seçilen ve göreve bir dönem daha devam etmeye talip olan Touadera’nın en büyük destekçisi Rusya’dır. Tabiatıyla, Avrupa Birliği ve özellikle Fransa’nın, OAC’nde, her alanda, en etkili güçler arasında bulunduğu akılda tutulmalıdır.
2019 şubat ayında, Afrika Birliği, Merkezi Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (CEEAC), BM ve Rusya’nın aracılığıyla, OAC hükümeti ile 14 silahlı grup arasında, Sudan’da barış anlaşması yapılmıştır. Silahlı gurupların, silahlarını bırakarak orduya dahil edilmelerini öngören anlaşmadan (DDR programları) bazı bölgelerde sonuç alınmış, diğerlerinde gecikmeler yaşanmıştır. Grupların kendi aralarındaki mücadeleye ve hükümet güçleriyle çatışmalarına bir türlü çare bulunamamıştır. İşte seçimler bu koşullar altında düzenlenmektedir. 27 aralık seçimleri başarıyla sonuçlanırsa (sonuçlara itiraz edilmezse) ülke, muhtemelen, barış ve istikrar yoluna yönelecektir; aksi olursa, yani çatışmalara ve gruplaşmalara yol açarsa, ülke tekrar iç savaş yaşayabilecektir.
Seçimlerin başarısını etkileyen önemli gelişmelerden biri de eski başkan Bouzize’nin 2020 başlarında sürgünden ülkeye geri dönüşü olmuştur. Anayasa mahkemesinin aralık ayı başında Bouzize’nin başkan adayı olmasının uygun görülmemesi kararının ardından, eski başkanın, bazı silahlı grupları arkasına alarak seçimlerin ertelenmesi yönünde çabalara destek vermesi, gerek hükümetin, gerek uluslararası toplumun işini daha da zorlaştırmıştır.
27 aralık 2020 seçimleri, 2000’li yıllardan itibaren, Güney Sudan ve Somali ile birlikte, Afrika’nın en sorunlu ülkeleri arasındaki yerini muhafaza eden OAC’nin, barış ve istikrara mı, yoksa iç savaşa mı doğru yönelmesinde çok kritik bir aşama teşkil etmektedir.
*Bu yazı 29 Aralık 2020 tarihinde T24’de yayınlanmıştır.
Share on Facebook Share
Share on Twitter Tweet
Share on Linkedin Share
Send email Mail
Print this Print
Bir cevap yazın Cevabı iptal et
E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir
Name*
Email*
Website
Bir dahaki sefere yorum yaptığımda kullanılmak üzere adımı, e-posta adresimi ve web site adresimi bu tarayıcıya kaydet.
Yorum
Δ
ANKARA’NIN TERMAL TURİZM KAPASİTESİ TOPLANTISI Ankara Politikalar Merkezi / Ekim 15, 2021
Mali Üzerinde Fransa-Rusya Rekabeti Hasan Servet Öktem / Ekim 20, 2021
@2021 – Ankara Politikalar Merkezi
Yayın Politikamız:
Ankara Politikalar Merkezi üyelerinin veya web sayfamızda yazıları çıkan APM üyesi olmayan kişilerin, APM web sayfasında yayınlanan yazılarında veya APM üyelerinin diğer mecralarda açıkladıkları görüşleri şahsi görüşleri olup Ankara Politikalar Merkezini bağlamaz. APM adına, yalnızca Yönetim Kurulu veya Yönetim Kurulu tarafından yetkilendirilmiş Yönetim Kurulu üyeleri açıklama yapabilir, APM’yi bağlayan açıklama veya görüşleri ifade edebilir.
X
Share this
Subject:
Message:
Hey Buddy!, I found this information for you: "Suriye’de Bataklığa Nasıl Saplandık, Nasıl Çıkabiliriz?". Here is the website link: https://apm.org.tr/2021/10/20/suriyede-batakliga-nasil-saplandik-nasil-cikabiliriz/. Thank you.