Millî Mücadele döneminde, Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurma girişiminin bulunduğu sırada, Erzurum’a gelen Amerikan heyetinden General Harbord’a, Erzurum Belediye başkanı pencereden mezarlıkları işaret ederek:
“İşte Türk Mezarlığı, işte Ermeni mezarlığı, bu Ermeniler ölülerini yemediler ya!” demiştir.
Küçücük Ermeni Mezarlığı yanında, büyük Müslüman mezarlığı vatanın gerçek sahiplerinin en büyük dayanağı olmuştu.
Erzurum Belediye başkanın bu ifadesi bizlere Yahya Kemal’in, ülke nüfusundan söz edildiğinde “ölüleri de hesaba katmak gerektiği” tezini doğrulatmaktadır.
Evet, coğrafya, üzerinde yaşayanlarla karıla karıla vatanlaşır.
Mezarlar ve mezarlıklar, bu sancılı vatanlaşma macerasının somut şahitleridir.
Osmanlıların “Atalar Şehri,” Evliya Çelebi’nin, “Oğuzların Şehri,” Selçukluların “Kubbetü’l İslam” adını verdiği “… abidlerin ve zâhidlerin kaynağı, imamların, hafızların yurdu” Ahlat…
Anadolu şehirleri içerisinde “Kubbetü’l İslam” sıfatını alan tek şehirdir.
İslâm dünyasında ise Belh ve Buhara ile birlikte “Kubbetü’l İslam” (İslâm’ın Kubbesi) sıfatını taşıyan üç şehirden biridir.
Ahlat, Orta Asya’dan kopup Anadolu’ya gelen Türk kafileleri için Anadolu’da ilk durak noktası,
Selçukluların Bizans’a karşı yaptıkları gaza seferlerinin hareket merkezi,
Osmanlıların, Anadolu’daki ilk uğrak yeri…
Bütün bunların yanı sıra Ahlat’ı farklı kılan Türk İslam dünyasının en eski, en büyük mezarlığına ev sahipliği yapmasıdır.
Şairin, “asude bir bahar ülkesi” dediği, ecdadımızın “manevi istirahat bahçesi” olarak adlandırdığı, Ahlat Selçuklu Mezarlığı, son derece gelişmiş bir estetik anlayışın taşa kazındığı adeta tarih ve medeniyetimizin birleştiği bir açık hava müzesi görünümündedir.
Zamana meydan okuyan anıtsal mezar ve mezar taşlarının yer aldığı Ahlat Selçuklu Mezarlığı;
Abidevi boyutları, tipolojik özellikleri, tezyinatında uygulanan ince işçilik ve kitabe içerikleri ile her mezar, bu toprağa basılmış bir mühür,