Modernite, Avrupa’da 17. yüzyılda temelleri atılmış, iktisadi ve idari değişim/dönüşümleri tanımlar. Toplumsal ve siyasal yapıların yeniden tasarlanması ve organize edilmesidir. Anthony Giddens’a göre; “modernite, toplumsal ve bireysel hayatın her aşamasını hem derinden hem de geniş açıdan sarsmış ve değiştirmiştir.” Hegel ise modernite kavramını, yeni dünyanın keşfedildiği çağa, Rönesans ve Reform Dönemlerine damgasını vuran yeni toplumsal ve ekonomik özellikler ve dünya görüşüne işaret etmek için kullanır.
18. yüzyıl Aydınlanma Felsefesi’ni temel alan modernite, dini toplumsal ve siyasal yaşamın dışında tutar. Bu sayede insanin özgürleşebileceğine inanır. “Özneyi ve onun özgürleşmesini” merkeze alan bu kavram, felsefeyi, edebiyatı, antropolojiyi ve genel anlamda sosyal bilimleri ve bu alanların şimdiki/modern zamanlardaki seyrini ve seklini derinden etkilemiştir.
Modernite, Sekülerleşmeyi, insanlık tarihinin önemli bir devrimi olarak niteler, din dışı hayatları önemsetir ve yüceltir. Bu kavram, son yıllarda felsefe ve sosyal bilimlerde en çok araştırılmış, tartışılmış konulardan birisidir. Modernite sadece Avrupa’nın değil, insanlık tarihinin en hareketli ve önemli evresini tanımlar.
Bu kavramı ve vücut bulduğu tarihi çerçeveyi ve yaşananları defalarca dinlememize rağmen, hatırlatmak yerinde olacaktır.
(...)
17. yüzyılda, Avrupa’da din savaşları sona ermiş, teknolojik yenilikler, keşifler sonrasında ele geçirilen madenler ve uluslar arası ticaretin yoğunluğu ve artı gelirleri sayesinde Osmanlı’ya düşman devletler güçlenmişler ve bu sayede de, Osmanlı Devleti’nin fetih gelirleri azalmıştır. Bu dönem, birçok toplumsal bunalımın ortaya çıktığı, ekonomik ve idari açıdan Osmanlı Devleti’nin büyük sorunlar yaşadığı bir dönemdir. Medrese talebelerinin (suhte) ayaklanmalarını, Celali ayaklanmaları izler. Bu kargaşalı dönemde birçok köylü toprağını terk edip büyük kentlere göç ederler. Toprak kayıpları ile de nüfus yapısı değişir.
Osmanlı Devleti’nin 18. yüzyılda uğraşmak zorunda kaldığı önemli bir sorun olan, reayanın yerini yurdunu terk etmesi ve çoğunluğunu Kürt aşiretlerinin oluşturduğu yarı konar göçerlerin iskanı, etkileri bugünlere kadar gelen sorunlardır.
Bu nüfus hareketlerinden yararlanan vurguncular ve ayanlar, toprakları denetimleri altına almışlar, 18. yüzyıla gelindiğinde bu kimseler, şehir idarelerinde söz sahibi olmuşlardır. Servetlerini kanunsuz yolla elde eden bu zümre, Osmanlı toprak düzeninin yozlaşıp bozulmasına sebep olmuştur. Cumhuriyet döneminde de varlıklarını devam ettiren “ağa” ya da “bey” diye anılan insanların çoğu, Osmanlı Devleti’nin idari ve toprak düzeni zafiyetlerinden faydalanmış mülk hırsızlarıdır. Sonradan zenginleşmiş bu zümre şehir ve köy hayatının düzenini değiştirdiği gibi, Osmanlı Devleti’nin ve halkının modernite ile olan ilişkilerini de zedelemiş, geriletmiştir. (…)
Bunca siyasal ve toplumsal kaosa, göçe, toprak kaybına, gelir eksikliğine rağmen Osmanlı sanatı 17. yüzyılda derinleşmiş, ince bir üslup zenginliği edinmiş ve özgün karakterini hissettirir olmuştu. Osmanlı’nın yenilik ve modernize olma çabaları, mimari, müzik, edebiyat ve felsefe alanlarındaki başarılı tablosu dikkat çekicidir.
17. yüzyılda Sultanahmet Camii, Bağdat ve Revan Köşkleri yapılırken, Naima ve Koci Beg gibi büyük tarihçiler yetişmiştir. Divan Edebiyatının en özgün karakterlerinden biri aslen Urfalı olan Nabi, ünlü seyyah Kütahyalı Evliya Çelebi, Halk Edebiyatının dev isimlerinden Karacaoğlan da bu dönemde yaşamışlardır. Karacaoğlan, temiz Türkçesi ve kendi vezniyle, aydınlar arasında tutulmuş, bu sayede halk edebiyatı yüksek zümre arasında da yayılmıştır.
18. yüzyıla gelindiğinde ise Lale Devri başlamış ve edebiyatta gösterişli gelişmeler kaydedilmiştir. Lale Devri Avrupa kültürleri ile kurulan diyalogların yoğunlaştığı, saray eşrafının Batıya ilgilerinin arttığı, birçok yenilik ve gelişmenin yaşandığı dönemdir. Lale Devri’nin en önemli gelişmelerinden biri olarak bizlere aktarılan matbaanın 1727 yılında İstanbul’da kurulmasıdır. Hâlbuki Osmanlı’lar bu tarihten evvel de matbaayı biliyorlardı. Osmanlı tebaasından Ermeniler, 1512 yılında Ermenice basım yapan ilk matbaayı Venedik’te kurmuşlardır. Avrupa’da, 1455 yılında Johann Gutenberg tarafından kullanılan ilk matbaa, şüphesiz çağının en önemli modernizasyon simgesidir.
Osmanlı Ülkesinde, Tokatlı Apkar Tibir Toghatetsi tarafından İstanbul’da, 1567 yılında, tümüyle bir Ermeni mülkiyetinde ve idaresinde olan ilk matbaa kurulmuştur. Bu tarih, Osmanlı ve Pers İmparatorlukları arasında varlığını koruyabilmiş bir kültür için oldukça erken bir tarihtir. matbaanın Avrupa’daki bir çok ülkeden evvel İstanbul’da bir Ermeni tarafından kurulması, manastır veya kiliselerin denetimi altında değil de kişisel bir inisiyatif olarak, ticarethane gibi kurulup işletilmesi; Ermenilerin gelişmişliğini, moderniteyle kurduğu erken diyalogları bize anlatacak ilk örneklerden birisidir.
“Başka bir Hıristiyan halk olan Ermeniler arasında, kendine özgü, özel bir ticaret ruhu hüküm sürer; Çin sınırlarından, Gine kıyılarındaki Korso Burnu’na kadar, kuzeyden doğuya, güneyden batıya, neredeyse eski kıtanın tamamını kaplayan bölgede ticaret yaparak ilerlerler; bu ticaret, karşılaştığı bütün halklar arasında barışçıl bağlar kurulmasını sağlayabilmiştir.” ( Immanuel Kant )
Kant’ın dikkatini çeken bu ticari haritanın genişliği ve Ermenilerin kendi ticari üsluplarındaki ahlakilik ve diplomatik zekâları gerçekten takdire şayandır. Bu sebeple, Ermeniler uluslararası ticaret ve ekonomide sinir tanımamışlar; 17. yüzyılda dünya ekonomisinin lideri dahi olmuşlardır. Bu üstünlük sonraki dönemlerde de etkisini hissettirmiştir. Ermeniler, Asya genelinde ticaret yapan en başarılı grup olmuşlar, en az Londra’nın ya da Amsterdam’ın önde gelen tüccarlarının servetleri kadar büyük kişisel servetler edinmişlerdir. Bu yüzyılda Ermenilerin sermayesi büyük devletlerle rekabet edebilecek kadar güçlüdür. Silahlara dayalı olmayan bu güç, köklü bir geleneğe dayanıyordu. Dünya ticaretinin en antik zamanlarından bu yana, çeşitli Koloniler kurmuşlar, Anadolu’ya gelen ticaret kervanlarına özel hanlar ve bedestenler de inşa etmişlerdir. Bu sebeple, Anadolu’daki ticaret yollarının en kilit şehirlerine yerleşmişlerdir. Bu gün de ticari başarısı sürmekte olan Anadolu şehirlerinde bu izleri okuyabiliriz. Çok dilli ve ticari ahlaki gelenekselleştirmiş bir halk için bu başarı şaşırtıcı bir sonuç olmasa gerektir. Ermeni sermayesinin saygınlığı, çok eski zamanlara dayanmaktadır. Bu saygıya iyi bir örnek olarak, Kırım’daki Kaffa (Caffa) şehrinde yaşayan Ermeni cemaatinin 14. ve 15. yüzyıllarda, Cenevizlilerin yürüttükleri canlı ticaretin imtiyazlı ortağı oluşlarını gösterebiliriz. İlk ticari dünya haritasını basmış olmaları, ticaretteki ilk etik, ölçü kitaplarını basarak, ticaretteki güvenilirliklerini pekiştirmeleri, birçok tüccarın, ayni zamanda edebiyatçı ve tarihçi olmaları bu alandaki ince zekâlarının bir ürünüdür.
Yeni dünyadaki sermaye birikimini oldukça erken bir dönemde oluşturmuş bu halkın, ticaretteki bu başarıları, Ermenilerin modernite ve Aydınlanma dönemlerinde Avrupa ile yoğun ilişkiler geliştirmelerine sebep olmuştur. Ermeni modernitesinin gelişimi boyunca, Ermeniler özellikle Ermeni tüccarlar, kültürel duyarlılığa önem vermişlerdir. Düşünsel, musiki, plastik sanatlar, mimari ve edebi anlamda Avrupa’daki yenilikleri izlemişler, izledikleri bu yenilikleri kendi kültürel karakterleri ile bir daha şekillendirme başarısını da gösterebilmişlerdir. Edebi anlamda, Avrupa’da devrim niteliği taşıyan birçok eser, yayımlandıkları bir kaç ay içerisinde Ermeniceye çevrilmişlerdir. Örneğin Fransız Sembolizminin yankıları İstanbul’daki Ermeni edebiyat çevrelerine, Avrupa’nın birçok şehrine göre daha erken ulaşıyordu. Bir başka örnek de; dünya edebiyat çevrelerini sarsmış, bu günlere dek tartışılmış Marinetti’nin Fütürist Manifestosu’nun, Paris’te ortaya çıktıktan yalnızca bir kaç ay sonra Ermeniceye çevrilip yayımlanmış olmasıdır. Bu örneklerden de anlaşılacaktır ki; Ermeniler moderniteyle yakın diyaloglar kurabilmişlerdir. Tabii ki bu diyalogların kurulmasında Ermenilerin ortalama eğitim düzeylerinin yüksek ve entelektüel faaliyetlere ilgili olmalarının yanı sıra, ticari başarılarının, Avrupa ile kurdukları ticari ilişkilerin de katkısı büyüktür. Ermenilerin Osmanlı toplumunun en eğitimli milleti olduğunu söylemek, abartı olmayacaktır. Sıradan bir Ermeni vatandaş, kesinlikle kendi dilinde okuyup yazabiliyor, dünyanın neresinde olursa olsun en az 3 dil konuşabiliyordu.
19. yüzyıl sonlarında, Osmanlı İmparatorluğunda Ermeni tebaanın %70’i okuma-yazma bilirdi. Ayni dönemde; iki yüz binden fazla Ermeni öğrenci vardı. Bu sayı Ermeni nüfusunun yaklaşık %10’una denk gelir. Bu sayının en az üçte biri kadar kısmını kız öğrenciler oluşturuyordu. Kız ve erkek öğrenciler bir arada eğitim görebiliyorlardı. Ayrıca söz konusu okullarda öğrenciler, ilkokul 3. sınıfa kadar, Osmanlı Türkçesi ve Ermenice öğreniyorlar, 3. sınıftan sonra, herhangi bir yabancı dil tercih edip onu da öğreniyorlardı. Avrupa’da bu tarz bir müfredata ancak, son yirmi-otuz yıl içersinde geçilmiştir. Avrupalılar, 3 dille erken yaşta çocukları tanıştırmanın ne kadar yararlı bir şey olduğunu, Ermenilerden yüzyıllar sonra keşfedebilmişlerdir.
Osmanlı İmparatorluğu’nun gerileme döneminde, yaşamış olduğu batılılaşma, modernize olma çabaları, edebiyat ve yazın dünyasındaki hareketlilik ebetteki Ermeni tebaayla gerçekleştirilmiştir. Bu halk sayesinde; modernite sadece İstanbul’la sınırlandırılmamış, Anadolu’nun farklı yörelerinde de yaşanmıştır. Osmanlı Tarihçiliği’nin bizlere sadece İstanbul’u anlattıklarına bakmayalım. Urfa, Kayseri, Sivas, Antep, Elazığ… Gibi birçok ildeki ticari başarılar, bu illerin erken modernizasyonu demek oldu. Ermeni tüccarlar sadece İstanbul’da okul açıp, bütün zenginliklerini İstanbul’a yığmamışlardır. Anadolu’nun modernite ile tanışmasında, Ermeniler, devletten çok daha büyük bir çaba sarf etmişlerdir. Bunu sadece Anadolu’da değil, Hindistan’da, İran’da, Çin’de, Arjantin’de… Vb. birçok ülkede ticaret kolonileri ile kendilerine özgü kavramlarla modernitenin/seküler fikirlerin yayılmasına sebep olmuşlardır.
Ancak; gelin görün ki; resmi tarihçilerimiz, Ermenileri bizlere öcü, gibi anlatmaktan vazgeçmediler. Ermeni fobisi sayesinde, bizler Anadolu’yu çöl, Cumhuriyetten evvel anca olsa olsa bir kuru bozkır gibi düşleyebiliyoruz. Fütürist Manifesto Londra’dan evvel Sivas’ta tartışılıyor, sekülerleşmeye dair konuşmalar 18. yüzyıldan itibaren, Kayseri’de, Sivas’ta, Erzurum’da yapılıyor, ama bizler bunları bilmiyoruz. Bizlere, ne kadar geri, yoksul ve cahil bir Anadolu anlatıldığını hatırlatmayı lüzumlu görmüyorum.
17. yüzyıldan itibaren Ermeniler, ticarette sınır tanımazken, Osmanlı bu yüzyıldan itibaren çok büyük sorunlarla yaşamıştır. Yukarıda da bahsettiğimiz, bu yüzyıldaki sanatsal başarı, modernite kavramının oturtulması, Avrupai sanat tarzlarının hemen İstanbul’da görülebilmesi ciddi bir sermaye/kapital güç gerektirmektedir. Bu başarı ve renklilik kimlerin eseridir dersiniz?
Lena Umay
Odatv.com
Kaynakça;
· B. L. Zekiyan, Ermeniler ve Modernite 2001 İstanbul
· Van Den Oudenrijn, Eine armenische Insel im Abendland (Bati ülkesinde bir Ermeni Adası) 1941 Venedik
· I. Kant, Anthropology in pragmatischer Hinsicht (Pragmatik Görüş Açısından Antropoloji) 1992 Münih
· Curtin, Cross-Cultural Trade in World History 1984 Cambridge Unv.
· G. Vanantetsi, Yeni Dünya Haritamız için Bir Rehber, 1695 Amsterdam (1987-Amsterdam, Amsterdam Unv.)
· G. Vanantetsi, Kantz Capo (Dünya ölçü birimleri, Ağırlıkları, Rakamları ve Paraları Sözlüğü) 1699 Amsterdam (1987-Amsterdam, Amsterdam Unv.)