Neoliberal ilkeler doğrultusunda iĢleyen küreselleĢme iĢ örgütlenmelerinde de yeni değiĢiklikleri zorunlu kılmaktaydı. 1945 ile 1970 arasında sanayi üretimi “kitlesel üretim, kitlesel tüketim” üzerine kuruluydu. Fordist dönemde imalat sanayileri arzını artırmıĢ eĢ zamanlı olarak artan haberleĢme ve ulaĢım teknolojileri sayesinde üretilen mallar daha uzun mesafelere taĢınma imkânına kavuĢmuĢtu. 1970‟lere gelindiğinde Fordizm ve onun iktisat politikası olan Keynesyen düĢünce sistemi krize girmiĢti. Yatırımcılar artık daha fazla kâr elde etmek için maliyet düĢüklüğünü gözeten politikaları uygulayan ve ucuz iĢ gücü sağlayan yerlere kaymaktaydı. ġirketlerin öne çıktığı bu zaman diliminde kapitalizm neoliberal politikalar doğrultusunda daha esnek ve coğrafi olarak daha akıĢkan bir hale gelmiĢti (Aksoy-DanıĢ, 2011: 136). Bu değiĢimi ifade eden postfordist kuram, katı olan eskinin yerine yeni olan esnek metaforu ile anlatılır. Esnek birim kavramı yeni teknolojik geliĢmeler ve bunla bağlantılı yeni örgütsel formlarla iliĢkilidir. Fordizmin ortaya çıkardığı problemlere cevap veren esnek birim üretimde stok malları ve tam zamanında üretim gibi devir zamanı azaltan unsurları öne çıkarmaktaydı. Üretimdeki bu hızlanma tüketici taleplerindeki hızlı değiĢimlere ayak uydurma üzerine kuruludur (Harvey, 2010: 92). Postfordist üretim mantığı Fordist üretim tüketici eğilimlerini sürekli takip ettiğinden iletiĢimin yönünü de değiĢtirdi. Üretim kararı yeni örgütsel modelde piyasalardan sonra verilmeye baĢlandı. Böylece, üretici tüketiciden önce bir malın üretimine karar veremez oldu (Hardt-Negri, 2012: 295). Çünkü küresel piyasanın canlılığı ile tüketicinin merkeze alınması arasında doğrudan bir iliĢki vardır.
Postfordizm, 1870‟li yıllardan 1960‟lara kadar devam eden emek örgütlenmeleri ve ekonomik giriĢimciliğin ulus devletin merkezi yapısı içerisinde icra edildiği “örgütlü kapitalizm” döneminde yaĢanan kitlesel üretim krizine verilen cevaptır (Kumar, 2004: 65). Bu organize kapitalizmde devletin artan rolü, emeğin kolektif örgütlenmesi, bölgesel ve ulusal iĢçi örgütlenmeleri yer alır. Örgütlü kapitalizm 1960‟lı yıllardan sonra iĢlememeye baĢladı. Bunda imalat sanayisinin gerileyiĢi, sendikaların etkisiz kalmaya baĢlaması, kimlik siyasetinin öne çıkması, yeni sosyal hareketlerin varlığı, beyaz yakalı çalıĢanların artması, hizmet sektörünün öne çıkmaya baĢlaması, mikro elektronik devrim ve kar hadlerinin düĢmesi gibi birbirileriyle iliĢkili faktörler etkili oldu. Özellikle postendüstriyel dönüĢümle
birlikte iĢin yapısındaki değiĢimler bu geliĢmelerin sonucunda ortaya çıktı. Ġmalat sanayisinde kitlesel üretime dayalı iĢ organizasyonları yerini sıfır stok, sıfır hatayla iĢ yapan iĢ organizasyonuna bıraktı. Böylece iĢçileri aynı çatı altında toplayan büyük fabrikalar yerlerini farklı meslek türleri ve iĢ alanlarına bırakmıĢ oldu.Yeni ekonomi düzende öne çıkan hizmet sektörü bireysel iĢ olanaklarını teĢvik ederek örgütlenmenin önüne geçti. Örgütlenmenin küçük ve daha parçalı iĢ alanları üzerinden tasfiye edilmesi kâr hadlerini düĢüren sendikacılığın da tasfiye edilmesi demekti. Bireyselliğin güçlendiği bu dönemlerde dayanıĢma, ortak hareket etme, birlik ve soysal haklar noktasında bir araya gelme duyguları zayıflamaya baĢladı (Bozkurt, 2005: 196).
1970‟li yıllara kadar kitlesel üretimiçin gerekli olan istikrarlı pazarların varlığı ve standart tüketim kalıpları yatırımcılar açısından elveriĢli koĢulları oluĢturmuĢtu (Aktaran Bozkurt, 2005: 124). Bu yapıyı 1970‟lerden baĢlamak üzere bir dizi geliĢmeler sarsmaya baĢladı. Bunların baĢında içerde artan likitidenin yatırıma dönüĢememesinden kaynaklı büyük çaplı enflasyonlar vardı. Buna, OPEC‟in Arap-Ġsrail savaĢından kaynaklı petrol fiyatlarını yükseltme kararı da eklenince baĢlayan kriz atakları genel bir dengesizlik hali yarattı. Bu koĢullar içinde varolma savaĢı veren Ģirketler enerji tasarrufu sağlama adına çeĢitli teknolojik geliĢmelere öncelik vermeye baĢladı. Bu teknolojik geliĢmelerden istifade eden yatırımcılariçin otomasyon çalıĢmaları ve iĢçi sayılarını azaltma, çeĢitlendirilmiĢ yeni ürünler, yeni piyasa arayıĢları öne çıkan kar stratejileri oldu (Harvey, 2010: 168). Teknolojilerdeki hızlı değiĢmelerden faydalanan küçük ölçekli iĢletmeler bu sayede büyük firmalara kafa tutma Ģansına kavuĢtu. Küçük ve orta ölçekli firmaların kendilerini göstermeleri, piyasa ortamında rekabetin kızıĢmasına neden oldu. Piyasalarda rekabetin kızıĢması tüketici talepleri çeĢitlendirdi. Tüketim seçeneklerinin artması tüketiciyi daha nazlanır bir hale getirdi. Tüketici taleplerinin çeĢitlenmesi ise büyük stoklarla iĢ yapan devasa Ģirketlerin hareket alanı daralttı. Bu Ģirketler zamanla kendilerini yeni Ģartlara göre esnetmek zorunda kaldılar. Kitlesel üretim yapan dev firmalar kendilerini küçük ve orta ölçekli firmalar karĢısında aciz hissetmeye baĢlaması Taylorist ve Fordist üretim yöntemlerinin tasfiyesini zorunlu kılmıĢ oldu. Böylece stokların artırılmasına yönelik üretim modeli yerini tam zamanlı üretim modeline bırakmıĢ oldu. Bu esnekleĢme süreci Ģirketlerin değiĢen tüketim eğilimlerine cevap vermeye dönüktü. Postendüstriyel toplumun standartlaĢmanın sonu olarak ifade edilmesi de bundandır (Bozkurt, 2005: 124-127).
Postendüstriyel toplumun bireyselleĢme eğilimi ve katı bürokrasinin hantal yapısından kurtulmak istemesi postfordizmin iĢ örgütlenmesinde ifade ettikleriyle kesiĢir. Bunun önemli
göstergelerinden biri malların kullanım zamanlarına iliĢkin ortaya konulan verilerdir. Tipik Fordist üretim tarzında üretilen bir malın kullanım zamanı beĢ ile yedi yıl arasındayken esnek birimde bu zaman yarıya düĢmüĢtür. Esnek birim insanların değiĢen tüketim anlayıĢını modaya uyarlama yolunda medyanın göz boyama oyunlarını yedeğine de alarak daha büyük bir kültürel dönüĢümle iç içe olmuĢtur. Fordist modernizmin göreli olan standart estetiği yerini farklılığı, gelip geçiciliği ve kültürel biçimlerin metalaĢmasını yücelten postmodernliğin estetiğine bırakır. Tüketimde devir hızını artırma hızı, bir malın kullanım zamanını asgari bir düzeye çekmekle ters orantılıdır (Harvey, 2010: 180).
Fordist dönemde yukardan aĢağıya belirlenen tüketim nesnelerinin üretimi tüketicinin hayat stilinden ziyade tek elden çıkan bir zihniyetin ürünüydü. Tüketicinin hayat stili ve tercihleri öne çıkmaya baĢlayınca kitlesel üretim için sabit bir programa göre ayarlanmıĢ montaj bantları yerini tüketicinin taleplerini öne alan esnek ve değiĢebilen bantlara bıraktı. ġirketler, hızla değiĢebilen bir ekonomide hem daha rahat hareket etmek hem de muhtemel belirsizliklere uyum gösterebilmek için örgütsel modellerini yataylaĢtırarak bu sürece uyum sağlama yoluna girdiler. Bu daha evvelden küresel piyasaya sıfır stok, makinelerin iĢleyiĢinde sıfır hata, parçalarda sıfır hata, sıfır gecikme, sıfır bürokrasi Ģiarıyla giren Japon üretim organizasyonların ifadesi olan toyotizmin bir türevi niteliğindedir (Castells, 2005: 211-216).
ĠĢte bu yeni iĢ organizasyonu yöntemini ifade eden Postfordist kuram fordizm sonrası kapitalist yeniden örgütlenmenin paradigması oldu (Yetim, 2011: 133). Bu iĢ organizasyonun en iyi ifade eden metafor da esnekliktir. Fordist iĢ organizasyonunda kitlesel üretim standart montaj hattı üzerinde seri katı iĢ bölümüne dayalıydı. ĠĢçiler montaj hattı içinde yer alıp üretim bandı üzerinde akan ürünleri hep aynı noktada aynı Ģekilde üretmekteydi. Çünkü kitlesel üretimde küçük parçalara bölünen iĢin sonucunda sürekli ve seri Ģekilde üretime malların satımına uygun bir model vardı. Böyle bir iĢ organizasyonun da malın üretimi için iĢçilerin fazlalığı piyasanın canlandırılması için uygundu. Yatırımcı açısından bu durum, zamanla karlı olmaktan çıkınca, iĢçi sayısını en aza indirmenin yolları arandı (Bauman, 2010: 26). Çünkü mevcut biliĢim ve enformasyon teknolojilerinde yaĢanan geliĢmeler iĢ dünyasında yatırımcıların daha fazla kazanmasına olanak tanırken refah devletinin hayat boyu istihdam olanağını ortadan kaldırdı. ÇalıĢan kesim yatırımcı için maliyet kalemlerinden bir düĢüĢü ifade eder hale gelmiĢti. Bundan kaynaklı ömür boyu istihdam yerini zamanla part time istihdama bıraktı. KüreselleĢmeyle beraber daha uzaklara iĢlerini taĢıma imkânına kavuĢan hissedarlar bu sayede iĢçi fazlalığı olanağına kavuĢtular.
Böylece yatırımcılar, iĢçi ücretlerini aĢağıya doğru çekebilecekleri bir imkâna, onları birbirine karĢı koz olarak kullanma Ģansını yakaladılar (Grefe-Greffrath, 2003: 82-83). Devletler de uluslararası rekabet koĢullarına kendilerini uyarlamak amacıyla çalıĢma düzeyindeki esnekliği teĢvik etmekteydiler. Esneklik de geçici çalıĢma, yarı zamanlı çalıĢma, süreli sınırlı sözleĢme demekti. Örneğin, yeni çalıĢma Ģekillerinden olan part time zamanlı çalıĢma modeli 7/24 zaman süresine, farklı birçok iĢin bir arada yapılmasına imkân tanıdığı için yatırımcılara ucuz ve esnek iĢ gücü sağladı. Özellikle kadınlar iĢ piyasasına bu yolla dâhil edildi (Galino, 2010: 32).
StandartlaĢmıĢ malları ucuza ve kitlesel ölçekte sağlamanın imkânı olan fordist örgütsel modelle uyumlu tam istihdam ve iĢsizliği en aza indirme çabası içinde olan Keynesyen ekonomi içinde iĢçi ücretlerinin yarattığı kâr düĢüklüğü yatırımcıyı postfordist örgütlenme modelini benimsemeye itti. Bu model, belirli çalıĢma yasalarının çıkarılmasıyla sağlama alınmaya çalıĢıldı. Örneğin 1970‟li yıllarda, ĠĢçi ücretleri ile ilgili yasa değiĢiklikleri yatırımcıları en az iĢçi çalıĢtırma konusunda teĢvik etmekteydi.Yirmiden az iĢçi çalıĢtıran yerler katma değer vergisi ve sosyal sigorta ödemelerinden muaf tutulmuĢtu. Bu durum, küçük firmaların sayısını arttırdı. Böylece yatırımcı en az iĢçi çalıĢtırarak daha fazla kâr elde edebilirken aynı zamanda sendikaların hıĢmına uğrama riskini de bertaraf etmekteydi (Kumar, 2004: 57). Bu geliĢmeler sonucunda sendikal örgütlenmeleri azaltma çabaları hız kazandı. 1990‟lardan sonra hemen hemen her ülkede sendikalı çalıĢan sayısı %20‟nin altına düĢtü (Kazgan, 2009: 268). SendikalaĢma hareketleri azaltılmaya dönük baĢka bir çabada iĢin feminize edilmesiydi. Kadınların üretim ve iĢgücü piyasalarındaki değiĢen rolü bunu aĢikâr kılar. Örneğin kadın emeğinin kapitalist ülkelerde iĢgücü piyasasının % 40‟ları aĢması devrim niteliğindeki değiĢimi ifade etmekteydi (Harvey, 2010: 168). Bugün Avrupa Birliği ülkelerinde part time çalıĢanların %80‟ini kadınlar oluĢturmaktadır (Hablemitoğlu, 2005: 157). ĠĢgücü piyasasında emek yoğun iĢlerde etnik azınlıkların yoğun olarak yer edinmeye baĢlaması da bu sürecin bir parçasıydı. Örneğin ABD‟nin geleneksel sanayi bölgesi olan Göller Bölgesi ve kuzeybatı sahilleri yerini daha az ücretle çalıĢabilen etnik azınlıkların olduğu orta batıya ve güneye bıraktı. Güney kuĢağı, yeni bir emek pazarına bağlı olarak toplumsal kompozisyonun nasıl bir değiĢim geçirdiğinin de ifadesiydi. Buralar ülkeye yasa dıĢı yollardan gelmiĢ göçmenler, üçüncü dünyada gelen iĢçiler, etnik azınlıklar ve kadınların yoğun çalıĢtığı yerler olmuĢtu. (ġaylan, 2003: 196).
Yeni ekonomik düzenin ardındaki teknolojik geliĢmeler iĢ sürecinin yapısal değiĢimi gündeme gelmektedir. Özellikle emek-yoğun mal üretimden maliyeti yüksek teknoloji
kaynaklı üretime geçildikçe iĢ alanlarının büyük kısmını hizmet sektörü oluĢturmaya baĢladı (Yetim, 2011: 133). Bunun sonucunda her Ģarta ve çalıĢma Ģekline uygun bir vasıflı uzmanlaĢmanın doğması ise vasıfsız için olumsuz sonuçlar doğurmaktadır. Sonuç olarak, sermaye hareketliliğini kolaylaĢtıran esnek uzmanlaĢma azınlık için mutluluğu ifade ederken çoğunluk için endiĢe kaynağı oldu (ErbaĢ, 2011: 184). Böylelikle iĢ bulma olasılığı düĢen vasıfsız iĢçiler daha zor, güvencesiz iĢlerde çalıĢmak zorunda kaldılar. Özellikle 1970‟li ve 1980‟li yıllarda çeĢitli adlarla “enformel” “marjinal” “kayıtdıĢı” yada “yer altı” anılan ekonomilerin geliĢmiĢ kapitalist ülkelerde hız kazandığına iliĢkin verilere daha fazla rastlanır oldu. ÇalıĢma koĢullarındaki kötü gidiĢat kapitalist ülkeler ile üçüncü dünya ülkelerini bu dönemlerde birbirine benzeĢtirdi (Harvey, 2010: 176). Esnek üretime imkân tanıyan teknolojik geliĢmeler iĢgücü sayısında artıĢı düĢürmekteydi. Tarım ve imalat sektörlerindeki teknolojik geliĢmeler her iki alanda da iĢgücünü aĢağıya doğru çekerken hizmet sektörünü öne çıkarmaktaydı.
Postfordizmin ifade ettiği geliĢmeler her alanda birbirini destekler nitelikteydi. 1970‟lerden sonra hızlanan teknolojik geliĢmelerle yaygınlık kazanan küresel hareketlilikle birlikte ekonomiyi düzenleme gücünü kaybeden ulus devletler yerlerini ağırlıklı olarak Ģirketlere, kitlesel pazarlama ve kitlesel üretimin yerini esnek uzmanlaĢma, üretimin dağılarak merkezsizleĢmesine ve taĢeronluğa bıraktı.Politik olarak da sınıf siyaseti yerini etnik kimlik, çevre, feminizm gibi kimlik siyasetine bırakmakta, kitlesel sendikalar çözülmekte, bireyi merkeze alan tüketim anlayıĢı öne çıkmaktaydı. Kültür ve ideolojide ise bireyci düĢünce, giriĢimcilik kültürü, yapılandırıcı ve dinamik eğitim, ebeveyn ve çocuğa göre ayarlanabilen esnek üretim, ev içi hayatın boĢ zaman etkinlikleri çerçevesinde yeniden Ģekillendiği bir manzara öne çıkmaktaydı. Postfordist kuram, postmodernizm ile iĢbirliği içinde, kapitalizmin küresel pazar arayıĢlarındaki sömürü alanlarını geniĢletmek için etnik kimliklerin yeniden canlanıĢını, yerel tarzların öne çıkarılmasını, çok çeĢitli egzotik kültür ürünlerini gün yüzüne çıkarılmasını ve genel anlamıyla yerelciliği selamladı (Kumar, 2004: 69-75). Tüketim toplumunda yerelin taleplerini hem daha kolay yanıtlamak hem de onların kültürel unsurlarını nesnelleĢtirmek “küreselleĢmenin yerelleĢmesi yerelin küreselleĢmesi” gibi sosyolojik tartıĢmaları da tırmandırmaktaydı (Yetim, 2011: 136).
GeliĢmiĢ devletler,bu süreçte küresel rekabet güçlerini artırmak amacıyla yaptığı araĢtırma geliĢtirme faaliyetlerine ciddi paralar ödemeye devam etmektedirler. ABD, Ar-Ge için harcadığı para 287 milyon euro iken Avrupa‟nin harcadığı para 121 milyon euro‟dur (Bozkurt, 2005: 251). Serbest piyasa ekonomisinin erdemlerini vaaz eden devletler
enformasyon teknolojilerinin geliĢtirilmesinde Ģirketlerinin en önemli destekçileri olmaktadırlar. Çünkü günümüz bilgi toplumunda en çok öne çıkan yapı ağdır. OluĢturulan ağlar ile yeni iĢ olanakları artırmak temel strateji oldu. Bunu gözardı etmeyen devletler ulusal çıkarlarını bu ağlar üzerinden sağlamaya önem verdiler (Kumar, 2004: 42). Ticari ve mali iĢlerinin ağlar üzerinden gerçekleĢmesi ise artan bilgisayar kullanımı demektir. Bu amaçla teknolojik ilerlemelerde en çok üzerinde durulanı da bilgisayar teknolojileriydi. Dolayısıyla enformasyon toplumu ve onun ana gücü olan bilgi önemli olmaya baĢlamaktaydı.
Her kalkınma biçimi üretim süreci bir unsurla tanımlanır. Tarımsal üretimde artı değerin kaynağı toprak ve zirai faaliyetler iken endüstriyel toplumda artıdeğerin kaynağı enerji ve ham madde olmaktaydı. Yeni enformasyonel üretim sürecinde temel değer bilginin üretilmesi ve iĢletilmesidir. ġüphesiz bütün kalkınma biçimleri bilgi ve bilginin iĢlenmesinden bağımsız düĢünülmezse de bilgi toplumunda farklı olan unsur döngüsel bir bilgi üretimidir. Bilgi hem üretilmekte hem de onunla kalkınma sağlanmaktadır. Bilgi iĢlem teknolojilerinin geliĢtirilmesinde bilginin bu rolü enformasyon teknolojisine dayalı yeni bir kalkınma biçiminin adı olmaktadır (Castells, 2005: 20).
Enformasyon toplumunda ise birçok iĢ artık otomasyona dayanmaya baĢlamıĢtı. Otomatik vezneler, kredi kartları, nakit ve çekin kalkması, online rezervasyonlar, uydu yayınları bunun tipik göstergeleriydi. GeliĢmiĢ ülkelerin bunlara ayırdığı kaynaklar bunun ispatı niteliğindeydi. Japonya‟da 1970‟li sınaîfaaliyetlerine ayrılan bütçe %80 iken bu oran 1980‟li yıllardan sonra %27‟e düĢtü. Bunun gibi Ģirketler de kaynaklarını yazılım hizmetlerine, planlama ve Ar-Ge gibi maddi olmayan girdilere harcamaya baĢlamaktaydı (Kumar, 2004: 31). 1974 krizinden sonra Japonya‟da üretim üç misli arttığı halde ham madde kullanımı artmaması bunu doğrulamaktadır. Çünkü geleneksel demir çelik, kömür gibi ağır ham madde gerektiren imalat sektörleri yerini Japonya‟da mikro elektronik iĢlemlere dayalı sektörlere bıraktı (Bozkurt, 2005: 153).
Postendüstriyel toplumunun belirleyicisi olan yeni enformasyonel teknolojilerinin geliĢmesi çalıĢmaya verilen önemi yeniden değiĢime uğrattı. Bu dönemle eski erdemlerden olan çok çalıĢma yerini yaratıcılığa bırakırken tembellik olarak ifade edilen boĢ zamanda yüceltilmeye baĢlandı. Bütün iĢlerin artık bilgisayar ve onun varlık kazandığı ağlar üzerinde olması entelektüel sermayeyi güçlendirdi (Bozkurt, 2005: 315). Bu gücün herkes tarafından elde edilebileceği vaaz edilse de durum böyle değildir. Politik terimlerle ifade edilirse ağlar demokratik ve oligopolist bir yapılanmanın melez halidir. Askeri amaçla oluĢturulmasına
rağmen internet ortamı herkesin katılımına açık olmasıyla demokratikken, haberleĢme ağlarının merkezi ağlar üzerinden iĢlemesiyle de oligopolisttir. Enformasyon teknolojisi iĢinde iĢ yapan Hollywood, Microsoft, IBM, AT&T yeni iletiĢim teknolojileri dünyanın geri kalanın da eĢitsizlik ve dıĢlama mekânizmaları yaratmaktadır (Hardt-Negri, 2012: 303).
Enformasyona dayalı üretimde ham maddenin bilgi olması, yeni teknolojik etkilerin varlığı hayatın bütün dokularını etkilemesi açısından önemlidir. Yeni enformasyon teknolojilerinin ağlar üzerinden iĢlemesi iĢ organizasyonların yapısını etkileyerek küreselleĢme ve enfermasyon teknolojileri arasındaki iliĢkiyi somutlaĢtırmaktadır. Bir sistem olarak enformasyon teknolojileri kararlı bir ağ örgütlenmesine doğru evrilerek gücünü dayatma özelliğine sahiptir (Castells, 205: 91). Çünkü zamanın sıkıĢtırılmasına ve mekânın homojenize edilmesini sağlayan enfermasyon teknolojileri bu yolla hayatın her yerine nüfuz etmektedir (Kovel, 2005: 91). Yerinden çıkarma düzenekleri olan bu enfermasyon teknolojileri ne kadar küreselleĢirse o kadar etkin olurlar (Giddens, 2005: 182).
1970‟li yıllarda baĢlayan yeni enformasyon teknolojileri sayesinde kapitalizm yeniden kapsamlı ve sistemli bir yapılanma sürecine girdi. Kapitalizmin bu yıllardaki krizi ile teknolojik atılımlar eĢ zamanlıdır (ġaylan, 2002: 148). Yeni iletiĢim ağları finans ve ticaret piyasalarını bütünleĢtirdi. 1970‟lerdeki baĢ gösteren enformasyon teknolojilerindeki devrimin etkisi ile yeniden yapılandırılan kapitalizmin etkisi 1990‟larda belirginleĢmeye baĢladı (Castells, 2005: 72). SavaĢ sonrası dönemin Keynesçi ekonomik politikasında küreselleĢme süreci mal üretimi üzerinde iĢlerken biliĢim teknolojilerinin yaygınlaĢmasıyla süreç bilgi, enformasyon ve finans aktarımı üzerinden iĢlemekteydi. Kapitalizm bu dönemde mallar üzerinden çalıĢmamaktaydı. Daha çok bir kumarı andıran küresel finans piyasaları üzerinden iĢlemekteydi. Yeni ekonomik modelin altyapısı olan ağlar vasıtasıyla küresel Ģirketlerin iĢlem hacimleri artmaya baĢlamaktaydı. Bu teknolojilerin imkânlarından yararlanan yeni kapitalizm aynı zamanda kendisini zaman, mekân ve kontrolden bağımsız kılarak her türlü müdahaleden uzak kaldılar (Slattery, 2010: 401-402). Kontrol dıĢı kalan kapitalist güç, 20. yüzyılın son çeyreğinde dünya çapında meydana gelen yeni bir ekonomi ortaya çıkardı. Bu ekonomi küresel ağlar ve bilgi üzerinden iĢlediğinden iĢlemler küresel çapta seyretmekteydi (Castells, 2005: 102).
Enformasyon teknolojileri yoluyla kapitalizm, iĢ ve sanayi örgütlenmesini yeniden yapılandırarak toplumsal alanın her yanına sirayet etmektedir. Kapitalizmin biliĢim teknolojileri sonucunda iĢlerlik kazandığı yerlerden en önemlisi “ev” olmaktadır. Ev merkezli bir toplum kapitalizm için hayati bir önemdedir. Bütün iĢ dünyası için tasarlanan
teknolojiler dünyayı evin içine taĢımaktadır. Eğlenceden, finansa, sağlıktan eğitime her Ģeyin evin için taĢınması bu teknolojilerle mümkün oldu. Her Ģeyin parmak tuĢları üzerinden yapılabildiği self servis toplumunda insanlar Toffler‟in hem üretici hem de tüketici olduğunu ifade eden “promuser” tipine dönüĢmektedir. SanayileĢme, üretim ve tüketim bir arada yapıldığı toplumun üretim yapısını parçalaması sonucunda aile fertlerini geleneksel üretimden kopartarak fabrikalara çekmiĢti. Günümüzde hem üretimin hem de tüketimin failinin aynı kiĢi olduğu topluma doğru yeniden yön almaktadır. Enformasyon teknolojisinin kapitalist ekonomi mantığını devam ettirebilmesi için hedefine boĢ zamanı, eğlenceyi ve evi aldı. Enformasyon teknolojisi büro ve evi, iĢ ile boĢ zaman arasındaki ayrımları belirsizleĢtirerek kapitalizm için geniĢlemenin ve kârın yeni alanlarını oluĢturmaktadır. Ev bireysel tercihlerin yaĢandığı bir yer haline gelmekte ama hiçbir kolektif hayat tarzını destekleyecek hayat duygusu yaratmamaktadır. Ev birbirinden yalıtık bir Ģekilde yaĢayan insanların ücretlerini ödeyip kaldıkları otele dönüĢmektedir (Kumar, 2004: 187-191). KüreselleĢme sürecinde enformasyon teknolojilerinin hayatı kiĢiselleĢtirip özelleĢtirmesine imkân tanıyan bu yönü kapitalist sermayenin can damarı olmaktadır.
Sermayenin gücünü artıracak Ģekilde piyasaları küresel bir ağ içerisinde bütünleĢtirmek kapitalist yayılımın en temel gereksinimidir. ġirketler hareket kabiliyetlerini artırmak ve ulaĢmak istedikleri sermayeyi elde etmek için enformasyon teknolojilerine sürekli ihtiyaç duyarlar. Neoliberal politikaların serbest piyasayı teĢvik etmesiyle bu teknolojilerin yaygınlık kazanması arasında bir paralellik vardır. Yeni iletiĢim teknolojileri vasıtasıyla üretimde ve finans alanında yer alan Ģirketlerin çabalarıyla bütünleĢtirilen piyasalar ulusal ekonomilerden bağımsız çalıĢma fırsatı elde ettiler. Bu sayede çok uluslu Ģirketlerin bütünleĢtirilen küresel piyasa üzerinden kazançları 1990‟lar itibariyle hız kazandı (Castells, 2005: 122). Büyük hükümetlerin dahi vergi ve hukuk sisteminden bağımsız hareket etme imkânına kavuĢan bu Ģirketler ulusal ekonomileri dahi denetleyecek güce kavuĢmuĢ oldular (Hobshawn, 2008: 27).
Toplumsal uzamanın bilgi teknolojileriyle düzleĢmesi demek toplumsal eĢitsizliklerin ve ayrımların olamayacağı anlamına gelmez. Kuzey ile Güney, Doğu ile Batı birbirine eĢit olamadan yakınlaĢmaları kontrolün sıklaĢması anlamına gelmektedir. Örneğin, enformasyon teknolojileri vasıtasıyla akıĢkanlık kazanan spekülatif sermaye iĢ gücü ücretlerinin düĢük olduğu ve yönetim gücünün nerede sömürüyü daha fazla garanti ediyorsa oraya yönelmesine