Bu yılın başlarında bu köşede çıkan yazılarımdan birinde Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Türk İstanbul” tabiri etrafında geliştirdiği düşünceleri ele almış, ilk defa Yahya Kemal tarafından kullanılan bu tabirdeki Türk’ü bir kavim adı olarak değil, geniş mânâsında bir zevk ve estetik, bir duyuş tarzı ve bir yaşama iklimi, kısacası kültür olarak anlamak gerektiğini ifade etmiştim.
Yahya Kemal’in çevresinde yer alan aydınların çoğu “Türk İstanbul” tabirini ve arkasındaki yaklaşım tarzını benimsemişlerdir. Önceki gün, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı’nın doğumunun 110. yılı vesilesiyle bir programla andığı merhum Nihad Sami Banarlı bunlardan biridir. Edebiyat ders kitaplarıyla birkaç neslin hafızasında unutulmaz bir yeri olan Banarlı, Yahya Kemal’in bütün eserlerini titiz bir şekilde kitaplaştırarak unutulmasına önleyen çok önemli bir ilim, edebiyat, kültür ve düşünce adamıdır.
Marmara Üniversitesi’nin Sultanahmet’teki Rektörlük binasında gerçekleştirilen ve Prof. Dr. Birol Emil hocamız tarafından yönetilen toplantıda Şeyma Güngör, Mehdi Ergüzel ve Sait Başer, Banarlı’yı çeşitli yönleriyle anlattılar. Ben de merhumun İstanbul’a bakışını ve Yahya Kemal’den tevarüs ettiği “Türk İstanbul” fikri etrafında geliştirdiği tartışılmaya değer düşüncelerinden söz ettim.
***
“İstanbul Hasreti” başlıklı yazısında, “Boğaz’ı, Haliç’i ve çevresiyle o bir tabiat şaheseri idi, fakat asırlarca Türk zevki ve Türk güzel sanatlarıyla işlenerek hem tabiat, hem de medeniyet şaheseri haline geldi. Buna Türk İstanbul diyoruz,” diyen Banarlı, fethedildiği gün henüz Kostantiniyye olan bu şehrin atalarımızın elinde hızla İstanbul’a dönüşerek yepyeni bir şehir estetiğine ve kimliğe kavuştuğunu düşünüyordu.
Banarlı’ya göre, Başta padişahlar olmak üzere hanedan üyeleri ve devlet adamlarınca yaptırılan camiler, medreseler, saraylar, kasırlar, türbeler, çeşmelerle olağanüstü bir zenginliğe sahip muhteşem İstanbul’un yanında, bir de halk zevkinin vücuda getirdiği İstanbul vardı: Ev, sokak ve mahalle dekorları, mescitleri, minareleri, türbeleri, kendine has ağaçları, çiçek ve meyve bahçeleriyle halkına huzur ve yaşama sevinci veren bir İstanbul...
Nihad Sami Banarlı (solda), Yahya Kemal Enstitüsü’nde hocası Prof. Dr. M. Fuat Köprülü’yle birlikte.
“Isıtılan Tuğlalar” başlıklı yazısında bu “millî peyzaj”ı anlatırken şairleşen Banarlı’nın cümlelerinde, çocukluğunun İstanbul’una duyduğu derin hasret hemen fark ediliyor. Atalarımız, Banarlı’ya göre, fethettikleri bu dünya güzeli şehrin kıymetini bilmiş, bu tabiat harikasını, kendi tabii renkleri ve çizgileriyle bakir bırakmayı başarmışlardı. Kısacası, bir zamanlar medeniyetimizin şehir anlayışı, “tarihte misli görülmemiş derecede üstün bir medeni anlayıştı.” Ahşap şehir dokusu, tabiata tecavüz etmiyor, tam aksine adeta bir parçası haline gelerek onu tamamlıyordu.
Ahşabın ağırlıklı olarak kullanıldığı şehirlerin, modern şehirlere göre daha serin, daha yaşanır bir iklime sahip olduğuna da dikkatimizi çeken Banarlı, eskiden ısınma araçlarından birinin de tuğla olduğunu, ateşte iyice kızdırılan bir tuğlanın kalın bezlere sarılarak konulduğu yatağı sımsıcak yaptığını hatırlattıktan sonra, milyarlarca tuğladan meydana gelen şimdiki İstanbul’da bu yüzden yaz günlerinin bir çeşit fırına dönüştüğünü, tuğlaların ve asfaltın etrafa cehennem sıcağı neşrettiğini söylüyordu. Bu sebeple, o yıllarda bazı yazarların teşvik ettikleri apartmanlaşmaya şiddetle karşıydı.
Apartmanların dümdüz caddelerde bitişik nizam sıralanmasını İstanbul şehir estetiğine aykırı bulan Banarlı’ya göre, İstanbul, güzelliğini biraz da simetriye düşman olmasına borçluydu. Her semtin -ve hatta her evin- ayrı bir şahsiyeti vardı; Kandilli hemen yanındaki Hisar’a, Hisar Kanlıca’ya, Kanlıca Çubuklu’ya benzemezdi. Bir semtten başka bir semte geçenler, tamamen farklı bir manzarayla karşılaşırlardı. Paris, Viyana, Madrid gibi tarihî şehirlerde ayrı ayrı kimliklere sahip semtler, on dokuzuncu yüzyılda, hendesîleşmek uğruna yok edilmişti. Şimdi de İstanbul aynı akıbete uğramak üzereydi.
İstanbul’un bu sivil çehresine hayran olan ve özellikle 1950’den sonraki hızlı betonlaşmadan ciddi bir rahatsızlık duyan Banarlı, bu konudaki görüşlerini açıkladığı yazılarıyla bazı yanlış uygulamaları önlemiş, mesela Unkapanı’nda Fatih Camii’ni perdeleyen bir apartmanın son katlarının yıkılmasını sağlamıştı.
***
Türk mimarisinin ve şehirciliğinin en büyük zaferi, Banarlı’ya göre, Süleymaniye gibi en ihtişamlı eserinin bile ufukları kapatmayan âbideler olmasıydı. “Birer dağ silsilesi gibi birbirinin üzerinde yükselen kubbelerdeki yuvarlak ve merkezi yükseliş ve minare aralarındaki gök boşlukları, onların iki yanından sema ufkunun görünmesini” sağlıyordu; “bu muazzam âbideler, adeta şeffaf binalarmış gibi”, ne kadar yükselirse yükselsinler, ufukları kapatmazdı. “Ufuktaki sonsuzluğun tadı”nı almış atalarımızın kurduğu şehirler her tarafından sonsuzluğa açılır ve bu sonsuzluğu kırmak günah sayılırdı. Bunu bazı Batılı gezginler de fark etmişlerdir. Meselâ Edmondo de Amicis, Avrupa şehirlerinde gözün ve düşüncenin hemen her zaman dar bir çerçeveye hapsedildiğini, İstanbul’da ise her an sınırsız ve lâtif uzaklıklara kaçacak bir yol bulabildiğini söyler.
Halkın asırlar içinde ve bu temel ilkeler doğrultusunda süzülmüş zevkiyle yarattığı “millî peyzaj”, Banarlı’ya göre hızla yok oluyor, en fazla üç katlı evlerden oluştuğu için yatay bir şehir manzarası gösteren İstanbul, sürekli yenileri yükselen gökdelenlerle dikey bir şehre dönüşme tehlikesi taşıyordu. Birer heyula gibi yükselen ve hepsi birbirine benzeyen “şekilsiz ve üslûpsuz binalar arasında” bir gün ulu camiler ve Allah’ın adının günde beş vakit haykırıldığı, Türk’ün “yukarılık” duyusunun ve inanış üslûbunun en yetkin tezahürleri olan narin minareler bile görünmez olacaktı.
Bu karamsar gelecek tablosunu çizdiği cümleleri yazarken gözyaşı döktüğü hissedilen Banarlı, “Gönül isterdi ki,” diyor, “sizleri hiç olmazsa edebiyat bağrına bassın. Resim, hayâlinizi çizsin. Hiç olmazsa tabloların ve sahifelerin hafızasında kalın! Atalarımızın birer iman âbidesi ve birer iffet yuvası hâlinde yükselttiği binalar! Kim derdi ki bir gün Türk dilinde sizlere de mersiye söylenecek?”
Şahsen tanıma şansına da kavuştuğum aziz yazarı rahmet ve minnetle anıyorum.
YORUMLAR (3)
YORUM YAZ
UYARI: Hakaret, küfür, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. (!) işaretine tıklayarak yorumla ilgili şikayetinizi editöre bildirebilirsiniz.
3 Yorum
SON YAZILAR
“Döwlet adam üçındır”
Yıldıray Oğur
İktisatçı Erhan Usta Çin modelini anlattı: Türkiye tefeciye mahkum olur
Taha Akyol
Enflasyon ne muhaliften ne muvafıktan gizlenebilir
Mustafa Karaalioğlu
‘Çin rüyası’ hukuka meydan okumaktır…
Mehmet Ocaktan
Yok ki öyle bir ilah
Yusuf Ziya Cömert
Sessiz bir gidiş gazeli
Hakan Albayrak
Çin değil Arjantin yolundayız
İbrahim Kahveci
Olanlar olmuş!
Oğuz Demir
Susmanın ve öfkenin estetiği: Ömer Erdem’in şiiri
Alaattin Karaca
Fener’in ışığı yandı
Bülent Tuncay
©Copyright 2019
Tüm Hakları Saklıdır
KARAR SON DAKİKA
İLETİŞİM
KÜNYE
KULLANIM ŞARTLARI
GIZLILIK BİLDİRİMİ
VERİ POLİTİKASI
HUKUK AYKIRILIK BİLDİRİMİ
KATEGORİLER
Güncel
Politika
Üçüncü Syfa
Türkiye
Çevre
Eğitim
Dünya
Orta Doğu
Amerika
Avrupa
Asya
Afrika
Ekonomi
Piyasa
Emlak
Otomotiv
Enerji
Sosyal Güvenlik
Şirketler
Spor
Futbol
Basketbol
Voleybol
Atletizm
Motor Sporları
Diğer
Hayat
Diziler
Magazin
Sağlık
Kültür Sanat
Eğlence
Teknoloji
Mobil
İnternet
Sosyal Medya
Yazılım
Bilim
Karar TV
Gündem
Dizi
Sinema
Komik
İlginç
Teknoloji
Spor
Foto Galeri
Hayat
Capsler
Spor
Teknoloji
Kültür ve Sanat
Gündem
Ekonomi
Görüşler
Yazarlar
SERVİSLER
Hava Durumu
Namaz Vakitleri
Puan Tablosu
Dolar Kaç TL
Şehir Haberleri
Ramazan İmsakiyesi
Google Play Uygulamamız
Apple Store Uygulamamız
Dünyadan en son haberler, Türkiye'den son dakika gelişmeleri, günün öne çıkan gündem haberleri, dünya ekonomi piyasalarından flaş haberler, en yeni spor haberleri ve magazin dünyasından son olaylar Karar.com’da