İnzal olan manadan neşet eden anlamlar çok, çoğul olmuş olabilir. Ama bu düşüncelerin meşruiyet ölçüsü Kur’an’ın resmettiği makulattır/ruhtur. Bunun için vahiyden kopuk olmayan, çağın ruhunu idrak eden bir din dili ve kozmoloji geliştirilmelidir.
Alim KINIK 12 Aralık 2019 23:46
25378
İnzal olan manadan neşet eden anlamlar çok, çoğul olmuş olabilir. Ama bu düşüncelerin meşruiyet ölçüsü Kur’an’ın resmettiği makulattır/ruhtur. Bunun için vahiyden kopuk olmayan, çağın ruhunu idrak eden bir din dili ve kozmoloji geliştirilmelidir.
Kur'an'i Hayat Dergisi - Hayatın İnşası İçin
‘Dinden kopuş’ insanoğlunun kendisini maruz bıraktığı bir vakıadır. Bu vakıanın fevkinde olarak durumu resmetmek, süreci dünü ve bugünü ile ele alarak bir reçete ortaya koymak, bir usul belirlemek gerekir. Din, toplum, insan, düşünce, yorum, ilim-bilim, müktesebat, kozmoloji, coğrafya/kültür, tarih/çağ ile birlikte hareket eden bir bütündür. Bu unsurlardan herhangi biri ihmale gelmez; koşudan düşen her bir unsur geride bir gedik bırakır.
Müslümanların İslam’a bağlanma biçimlerinin tarih ve coğrafyada yol alışı süreç içinde çeşitli kırılmalara maruz kalmıştır. Bunlardan kimi çözülmüş, kimi aşılmış, kimi de yerinde saymıştır.
Bu süreci İslam ve Müslümanlar özelinde çok nokta arasında üç nokta üzerinden irdeleyebiliriz: Bu noktalar taraf kavramları, etkin simaları ve söylem biçimleri (olarak sınırlayabiliriz)…
Kavramlar
Akıldan/insandan, vahiyden/kitaptan, dinden/hayattan kopuş birbirini tetikleyen bir süreçtir. Bu fıtrattan, bilinçten, hakikatten kopuş anlamına gelmektedir.
Bu süreçte sorumluluk (Zümer 9) ile sorumsuzluk (Şuara 174) arasındaki mücadele aslında insanla hakikat arasındaki bağın tarihsel mahiyetinin dışavurumudur. Bütün boyutlarıyla sorumluluk insanlığı yukarı çekerken, sorumsuzluk aşağı çekmektedir (Tîn 2-5).
Bu bağlamda sürekli bir mücadele zemini olan yaklaşımların karşıtlığını farklı görüntüleriyle bir tablo üzerinde şöyle resmedebiliriz:
ed-Din/Hakikat-Bilinç
Din/Dogma-Bilinçsizlik
İslam Dini
Öğrenilen/Tercih edilen
Atalar Dini
Dayatılan/Kabul edilmiş
Akliyat/Rasyonel
Zihniyet/İrrasyonel
Takva/Sorumluluk
Fucur/Sorumsuzluk
Ulul Elbab/Aktif/Etken
Ekseru Nas/Pasif/Edilgen
Medenî/Şuur
Bedevî/Sürü
Vahdet/Cemaat
Kesret/Cemadat
Dirayet/Rey/Usulî
Rivayet/Nas/Ahbarî
Müessis/Mükevvin akıl
Müesses/Mükevven akıl
İnşaî/yenilik/manayı önceleyen/makulat
Şerhî/gelenek/lafzı önceleyen/mahsusat
Adalet/insan devleti
Saltanat ideolojisi/imamet mitolojisi
Nebi-Resul
Örnekliği-Ahlakı
Rivayetin egemenliği
Yüceltilen veya İndirgenen tipolojiler
Hakikat otoritesi/hayy fıkhı
Mezhebi otorite/katl fıkhı
Kıst/Hikmet
İfrat-Tefrit
Tutunacak hablullah, urvetul vuska
Tutunacak şefaat, mehdi/mesih
İndirilmiş Din (Hucurat 15)
Tahkikî (Zuhruf 24) tavır…
Uydurulmuş Din (Hucurat 16)
Taklidî (Zuhruf 24) tavır…
Bu karşıtlığa atıf yapan yüzlerce ayet var: Yunus 100, Araf 155, Fussilet 35…
Elbette İslam’a bağlanma biçimleri ve İslam’dan kopuş türevleri yukarıdaki listede olduğu gibi birçok noktadan gerçekleşmektedir.
İnsanoğlunun dünyasında oluşan sorunların kaynağının/üreticisinin yine insan olduğu görülmektedir; bu sorunların bir kısmı araçların/nesnelerin/fikirlerin sorunlu üretilmesinden, bir kısmı da araçların/nesnelerin/fikirlerin sorunlu kullanılmasından kaynaklanmaktadır. İnsan değiştikçe tarih değişmiştir; insan güzelleştikçe medeniyet-adalet-hikmet, insan çirkinleştikçe vahşet-zulüm-cehalet öne çıkmıştır.
Müslüman düşüncesi, dinin kendisini bir ‘enstrüman’ bağlamında kullandığı sürece gerilemiştir. Bu dönemlerde kurgulanan/kurguladığı öğretiyi, kendisine ve muhatabına hareket alanı bırakmadan sunmuştur.
Dinin müntesibi olmak, Müslüman, Müslümanlık, dindar, dindarlık, rol, statü bu çerçevenin içinde ortaya konulan -bilinçli- ‘tabi olmak’ mütenasipliği ile anlam kazanmaktadır. Yine ‘İslam’a izafetle verilebilecek herhangi bir sıfat da bir mezhebe, meşrebe, tarikate, fırkaya göre değil hakikatin kaynağı Kur’an ile ilişkilendirilerek kullanılabilir/kullanılmalıdır.
Dinin mücadele gücü, müntesiplerinin vaz edilen hakikatlere bağlılığı ve bu hakikatleri her zaman ve zeminde yeniden üretebilme kapasiteleriyle orantılıdır. Buna mukabil din -dışarıdan gelen veya içeriden üretilen- hurafeleri yok etmezse hurafeler dini yok edecektir.
Dolayısıyla olup biten bir metodoloji/yöntem/yaklaşım/usul sorunudur.
Simalar
İslam’da elbette imtiyazlı bir sınıf veya zümre yoktur, takva ve emek aslolandır. Ama İslam tarihinin ve müktesebatının oluşum aşamasından itibaren öne çıkan simalar, nesiller, akımlar, ekoller, (siyasî, kelamî, amelî..) mezhepler, tarikatler, hanedanlar, örgütler olmuştur. Bu çeşitlilik çokseslilik kadar tarafgirliği, farklılaşmayı, muhalefeti, kutuplaşmayı, hatta çatışmayı da beraberinde getirmiştir.
Bu noktada özellikle isimler/simalar üzerinde durulacaksa, hakikat ile ilişki bağlamında üç tipolojinin kronolojik olarak sıralanması yeni bir açıklık/açılım getirebilir:
Birinci liste, Hz. Peygamber’den günümüze kadar kurucu iradeye haiz, yenilikçi kıstasları önceleyen simalar ve bunların ortaya koyduğu mücadele…
İkinci liste, Hz. Peygamber’den günümüze kadar kurulmuş iradeye haiz, statükocu kıstasları savunan simalar ve bunların ortaya koyduğu mücadele…
Üçüncü liste ise özellikle kendi çağında egemen söylem tarafından dışlanan, gadre uğrayan özgün-üretici simalar ve bunların ortaya koyduğu mücadele…
Birinci liste ile İslam düşüncesinin dinamik gücü, ikinci liste ile Müslüman geleneğinin statik unsuru, üçüncü liste ile de her dönem egemen zihniyetlerin reflekslerinin niteliği ve onlara farklı araçlarla muhalefet eden isimler öne çıkacaktır.
Bu üç tipolojik/ayrım, üretenler kimler, tüketenler kimler, gadre uğrayanlar kimler listesini bize göstermektedir. Buradan da tarih ve müktesebatın okunması ve yeniden güncellenmesi imkânı irdelenebilir. Aşağıda meramımızı izah sadedinde çok sınırlı bir isim listesi verilmiştir:
Yıl
Dinamik/Üretici
Statüko/Tüketici
Zihniyet Muhalifi/Mihne
600
Hz. Ömer
Hz. Aişe
Hz. Ali
Muaviye
Ebu Hureyre
Kabul Ahbar
Ammar
Ebu Zer
Hz. Hüseyin
700
Hasan Basrî
Vasıl b. Ata
Zührî
Evzaî
Malik
Gaylan Dımeşki
Ebu Hanif
800
Allaf
Nazzam
Kindî
Şafiî
İbn Küllab
Ahmed b. Hanbel
Muhasibî
Buharî
900
Cubbaî
Maturidî
Farabî
Eşarî
Cüneyd-i Bağdadî,
Kuleynî
Taberî/Hallac
1000
İbn Heysem
Birunî
Şeyh Müfid
Hatib Bağdadî
Nizamülmülk
İbn Hazm
Abdulkahir Bağdadî
İbn Sina
Kuşeyrî
1100
Zemahşeri
İbn Tumert
Selahaddin
Gazalî
Yesevî
Geylanî
Rufaî
Aynu’l-Kudat
Suhreverdî
1200
N. Tusî
İbnu’s
Salah
İbn Arabî
Rumî
İbn Rüşd
1300
Tufî
Şatıbî
Nakşibendî
İbn Kesir
İbn Teymiyye
1400
İbn Haldun
Ali Kuşçu
İbn Hacer
Kadızade
Hocazade
Molla Lütfî
Şeyh Bedreddin
1500
Takiyyüddin Rasıd
Suyuti
Kınalızade
Ebussuud
Piri Reis
Molla Kabız
1600
Molla Sadra
Katib Çelebi
İmam Rabbanî
M. Hüdayî
Emir Çelebi
Ahmet Çelebi
1700
Şah Veliyullah
Aclunî
M. Abdulvehab
Bursevî
N. Cerrâhî
Sarı Abdurrahman
1800
S. Ahmed Han
Ahmed Cevdet
Şevkânî
Gümüşhanevî
İbrahim Hakkı
Halid-i Bağdadî
M.Afganî
Abduh
1900
M.İkbal
M.Carullah
İsmail Hakkı
Musa Kâzım
Mustafa Sabri
Said Nursi
M. Zahit Kotku
M.Akif
A.Şeriati
Fazlurrahman
2000
Aliya
M. Cabirî
H. Hanefi
M. İslamoğlu
Molla-Şeyh
Hoca-Efendi, Üstad…
R. Garaudy
Ebu Zeyd
A. Suruş
İ. Eliaçık
Din, dolayısıyla İslam, Arab’ın kültürü, Fars’ın siyaseti, Türk’ün kahramanlığı, Moğol’un savaşçılığı, Berberi’nin fetihleri değildir. Din bir sınıfın, bir zümrenin, bir meşrebin yorumu değildir. Din halkın afyonu değildir, ilahiyatçıları beyin jimnastiği değildir, iktidarların meşruiyet malzemesi de olmamalıdır. Din, kimsenin malı da değildir; bütün bunların üzerinde insanlığın ‘ortak aklı’dır.
Söylemler
Bu ‘ortak akıl’ söylemlerinin sırasıyla mescitlerde, sohbet meclislerinde, ilim halkalarında, medreselerde, dergahlarda, okullarda, üniversitelerde, medyada sunulduğu görülmektedir. Her dönem ihmal edilen noktanın ise ‘hayatın içi’ olduğu aşikardır.
Bugün dinin en sahici sunulduğu varsayılan mecra medyadır. Kavramların, delillerin, ekollerin ve simaların çatışması düşük yoğunluklu olarak bu mecrada kendini göstermektedir. Din, kültür endüstrisinin egzotik bir teması, tecimsel bir metaı olarak piyasaya sunulmaktadır.
Özellikle sosyal medya, bireyin dini duygularını en fütursuz dile getirdiği bir ortam olarak öne çıkmaktadır. Dinin kendisinin değil de ‘dindarın dininin’ bu kadar medyatikleşmesinin, magazinleşmesinin, popüler olana kendini kaptırmasının arkasındaki psikolojiyi nasıl okumak gerek?
Medya endüstrisi her mecrada kendini ve amacını gerçekleştirmektedir. Dolayısıyla kendisine malzeme/ konu olan her şeyi yeniden üretmekte ve yeni bir dil ile sunmaktadır. Özellikle dinî müktesebat, yoruma açık dinî konular, Müslümanların tartışmalı meseleleri, düşünsel karşıtlıkları, fikirsel çatışmaları, din kültürü medya için çekici bir malzeme olmuştur.
Ahlak ilkelerine dönüştürülemeyen ve güncel anlamların çıkarılabileceği bir soyutlama yakalayamayan kıssaların/kavramları mitolojik bir anlatı olarak kaldığı görülmektedir.
Dinî söylemi dejenere eden medya dinin vicdani boyutunu fiziksel boyuta çekmekte, kalbî olanı görünür kılmaktadır. Bu dönüşüm frekansı ve bu temsil sanal gerçeği inşa etmeye başlamaktadır. Böylece din medya vaazının algı ve anlatım şablonuna sığdırılmış/indirgenmiş olunmaktadır. Medya profesyonellerinin ürettiği diğer malzemeler de (haber/kriz, yazı, tartışma, belgesel, dizi, film, blog, mesaj, etiket…) bu temsilleri çoğaltmaktadır. Ki bu süreçte imge yeniden üretilmiş bir görünümdür ve din her bir ikon lehine kaybolmuştur.
Hem geleneksel medyada hem de dijital/sanal medyada arz edilen anahtar paketleme din kolay tüketilebilir, kitlenin beklentisine uygun niteliktedir. Bu malzemede “temsilin totolojisi” üzerine kurulu bir duygusal boşalma söz konusudur ve orada kalmaktadır.
Böylece derinlikli fikirlere atıfta bulunan temsillerin giderek marjinalleşmesi de kaçınılmaz olmaktadır.
Sonuç
Din hakikatler mecmuasıdır, hikmet bu mecmuanın işleyen/işlenen sayfalarıdır. Din, özgürleştirir, köleleştirmez; dürüst kılar, menfaatçi kılmaz; emek karşılığında kurtuluşu vaad eder, ne yaparsan yap yazgıya mahkûm etmez; ufuk açar, ufuk kapatmaz… Bir dinin müktesebatında, ‘biri için çıkış yolu varsa her bir kişi için de vardır.’
Hakikatin otoritesi Hâkim olan Allah’tır, Allah’ın bu noktada insana yol haritası olarak sunduğu ölçü ise Hâkîm bir kitap olan Kur’an’dır. Kur’an ile bağ kurma kapasitemiz (hem Kur’an’ın emri olarak hem de fıtri bir zorunluluk olarak) akıldır. Her bir peygamber de kendisine inzal olan vahye uymuş ve aynı vahiyle müjde-inzar etmiştir (Enbiya 45).
Dolayısıyla dinin mahiyeti vahyin çizdiği, vazz ettiği çerçevedir. Bu çerçevenin içinde maruf ve münker, emirler ve nehiyler, helaller ve haramlar, müjdeler ve uyarılar vardır/bellidir.
İnzal olan manadan neşet eden anlamlar çok, çoğul olmuş olabilir. Ama bu düşüncelerin meşruiyet ölçüsü Kur’an’ın resmettiği makulattır/ruhtur.
Bunun için vahiyden kopuk olmayan, çağın ruhunu idrak eden bir din dili ve kozmoloji geliştirilmelidir.
İslam, bizatihi Kur’an’ın kendisidir. Müslümanların yaşadıkları hayat, oluşturdukları müktesebat, geliştirdikleri ilimler, vücuda getirdikleri kültür ve medeniyet, tabi oldukları mezhep ve tarikat, farklı tercihlerle örülü cemaatler, dün ve bugün İslam’ın birer yorumudur; İslam’a bağlanma biçimleridir; mutlak değildir.
Hakikatten, Kopuş
Kur'an'i Hayat Dergisi - Hayatın İnşası İçin
Bu sayfa, Kur'ani Hayat Dergisi'nin resmi sayfasıdır. Dergiyi tanıtma amacıyla kurulmuştur.
Benzer yazılar
İnceleme
Cinsel Kimlik Bozukluğu
Zeynep ÇAKIL 29 Haziran 2021 23:46
Eşcinsellik Gerçekten Doğuştan Gelen Bir Durum Mudur Yoksa Bir Hastalık Mıdır?
İnceleme
Kur’an’da İnsan Sağlığına Genel Bir Bakış
İdris ŞAHİN 22 Haziran 2021 23:46
Batı tıbbında gördüğümüz ‘uzun yaşa da nasıl ve neye mal olursa olsun, yeter ki yaşa’, hatta ‘başkasının yerine de sen yaşa’ kavramı Kur’an’da yoktur. Başkaları için yaşamak, başkalarının iyiliği için ölmek; örnek insan olup sonsuza kadar yaşamak; İslam’da daha çok ön plana çıkarılan değerlerdir. Hatta dünya hayatına tutkulu şeklinde bağlı olan İsrailoğulları’ndan eleştirel bir dille bahsedilir.
İnceleme
Liyakat, Tevhid Ahlâkının Gereğidir
Bilgin ERDOĞAN 14 Aralık 2020 23:46
Gerek Allah resulü döneminde gerekse Ömer bin Hattab dönemine kadar muvahhid sahabenin hayatı liyakat tabloları ile doludur. Ne ki daha sonra bu atmosfer bozulmuş ve nepotizm bir virüs gibi Müslüman idarelerin bünyesine girmiştir. Bunun en büyük sebebi ise malum ki nesep asabiyetidir.
İnceleme
Maun Suresi Bağlamında Dinden Kopuş
Bilgin ERDOĞAN 12 Aralık 2019 23:46
Her inanç sisteminin içinde iç güdümlü samimi dindarlar olabileceği gibi dış güdümlü kimseler de olabilmektedir. Dolayısıyla esas olan, bir kimsenin hangi davranışı sergilediği değil, o davranışı niçin yaptığı olmalıdır. Namazı ikame etmek; kıyamda, hapishanedeki suçluları ıslah etmeye, rüku da, yetimhanedeki çocuklara sahip çıkmaya ve secde de dünyadaki aç bilaç muhtaçlara yardım etmeyi teşvik eder. Zira ikame edilen namazın sosyal hayatta bir karşılığı olmalıdır.
İnceleme
Hakikatten Kopuş
Alim KINIK 12 Aralık 2019 23:46
İnzal olan manadan neşet eden anlamlar çok, çoğul olmuş olabilir. Ama bu düşüncelerin meşruiyet ölçüsü Kur’an’ın resmettiği makulattır/ruhtur. Bunun için vahiyden kopuk olmayan, çağın ruhunu idrak eden bir din dili ve kozmoloji geliştirilmelidir.