BU SORUNUN bugün gerek ekser tasavvuf ehli, gerek tasavvufun yakınında durmayanlar tarafından verilen cevabı belli: Evet, tasavvuf yolu, bir aşk yoludur. Tasavvuf, nihaî mertebe olarak, insanı ‘aşk-ı ilâhî’ye ulaştırır.
Nitekim, tasavvuf üzerine yazılan kitaplara, yapılan sohbetlere ve ehl-i tasavvufun söylemine nazar edildiğinde, karşımıza yoğun bir aşk vurgusu çıkar. Attar’ı, Mevlânâ’yı açar, aşkı görürsünüz; Yunus’u dinler, “Aşkın aldı benden beni/ Bana Seni gerek Seni” dediğini duyarsınız; Muhyiddin-i Arabî’nin bir kitabının başlığı “Aşk-ı İlâhî”dir zaten; daha yakınlara geldiğinizde, Şeyh Galib’i “Âh mine’l-ışki ve hâlâtihî/ Ahraka kalbî bi harârâtihî” diye feryad ederken bulursunuz.
Ve tasavvuf adına okuduğunuz her kitap, duyduğunuz her söz, sizin tasavvufun her hâlükârda ‘aşk yolu’ olduğu yolundaki kanaatinizi biraz daha pekiştirir.
Gelin görün ki, bu yaz yaptığım ve daha sakin bir zamanda daha da derinlemesine yapmaya karar verdiğim tasavvufa dair okumalarım esnasında, ‘tasavvuf ormanı’nın salt ‘aşk ağaçları’ndan ibaret olmadığını öğrenmiş oldum.
‘Dünyevî aşk’ın makbul meta olduğu bir zamanda bu ‘aşk’ vurgusunu sözümona hayra tahvil etme gayretinde olduğunu düşünen ve bu yüzden yazılarında veya kitaplarında ‘aşka dair’ vurgularda bulunan kimi dostlarımızın rağmına, sevgili arkadaşım Mustafa Ulusoy’un “Aynalar Koridorunda Aşk” romanındaki ‘aşk’ tahliline yürekten ve akıldan katılan, bu anlamda deyim yerindeyse ‘aşk muhalifi, muhabbet dostu’ bir çizgide duran biri olarak, tasavvufa dair okumalarım içinde karşıma çıkan bu bulgu, benim için şaşırtıcıydı.
Bir o kadar da sevindirici...
Zira, Hâfız’ı keşfettiğinde duyduğu sevinci ifade ederken Goethe’nin dediği gibi, “Sizden önce büyük birinin sizin gibi düşündüğünü görmek, doğrusu insana huzur veriyor.”
Gerçi, bizden önce büyük birinin, Bediüzzaman’ın düşünceleri ekseninde biçimlenmiş bir ‘aşk’ yorumu idi bizimki. Ama bu yeni bulgu, Bediüzzaman’ın da köksüz bir ‘mübtedi’ değil, kökü sağlam zeminlere yayılmış bir ulu çınar olduğunu bir kez daha teyid etmesi bakımından; onun aşkı ötelerken ‘muhabbetullah’ı vurgulamasına tasavvuf çizgisi içinden de bir teyid ve destek sağlaması bakımından da önemliydi benim için.
Sûfî külliyatında önemli bir yeri olduğunu öğrendiğim, Risale-i Kuşeyrî’yi okuyordum. Birçok büyük mutasavvıf gibi, tefsir ve fıkıh alanında da allâme olan bu büyük zât, eserinin ‘muhabbet’ bahsinde, hocası, şeyhi ve kayınpederi Ebu Ali Dekkâkî’nin şu son derece sağlam ontolojik bir zemine dayanan ‘aşk’ yorumunu aktarıyordu:
“Muhabbetin haddini tecavüz ederek ifrata varmasına aşk denir. Hak Teâlâ, haddi aşmakla vasıflandırılmaz, şu halde aşk ile de tavsif edilemez. Bütün mahlukata ait sevgilerin hepsi toplansa da bir şahsa verilse, bu şahıs Hak Teâlâ’yı normal olarak sevme derecesine ulaştı diye hükmedilmeyi hak edemez [Bırakın Allah’ı haddinden fazla sevmeyi, normal haddine kadar sevmek bile kul için imkânsızdır]. Şu halde, hiçbir zaman, kul Allah’ı haddinden fazla [Allah’ın hak ettiğinden ziyade| sevdi denilemez. Bu sebeple, ‘Hak Teâlâ kuluna âşık oldu’ diye tavsif edilemeyeceği gibi, kul da Hak Teâlâ’nın sıfatı hakkında ‘O’na âşık oldu’ diye tavsif edilemez. Bunun için, aşk, red ve inkâr olunmuştur. Aşkın Hak Teâlâ’nın vasfı olması mümkün değildir. Hakkın kula veya kulun Hak Teâlâ’ya âşık olmaşı imkânsızdır.”
Açıkçası, Kuşeyrî’nin de onayladığı üzere, ‘aşk-ı ilâhî’ kavramını, her iki veçhesiyle de reddediyor; dahası sûfî gelenek içinde ‘red ve inkâr olunduğunu’ belirtiyordu Ebu Ali Dekkâkî. ‘Aşk’ muhabbetin ifrat boyutu ise, hâşâ ‘Allah’ın kuluna aşkından’ söz edilemez; çünkü Allah ‘ifrat’ gibi bir vasıftan münezzehtir. Diğer taraftan, ‘kulun Allah’a aşkından’ da söz edilemez; çünkü kul Allah’ın lâyık olduğu muhabbeti ‘hadd-i vasat’ta dahi ifaya güç yetiremez ki, bir de O’na olan sevgisinde ‘ifrat’a, yani ‘aşk düzeyine’ ulaşsın.
Buna karşılık, Allah’ın kuluna olan sevgisinden, yani ‘muhabbet’inden; kulun ise Allah’a karşı ‘muhabbetullah’ yükümlülüğünden söz edilebilirdi ve edilmeliydi.
Risale-i Kuşeyrî’nin ilgili bahsine, okuduğum tercümeyi hazırlayan Prof. Dr. Süleyman Uludağ’ın düştüğü bir dipnot da dikkat çekiciydi: “Sûfîler, onikinci asrın sonuna kadar, ‘Allah sevgisi’ [muhabbetullah] tabiri yerine ‘Allah aşkı’ [aşk-ı ilâhî] tabirini kullanmaktan hoşlanmazlardı.”
Velhasıl, buradan öğreniyoruz ki, tasavvuf mutlak surette ‘aşk yolu’ değildir; Allah’ı sevme bâbında, mutlak surette bunu ‘aşk’ suretinde sunuyor ve algılıyor değildir. Bilakis, ilk dönem sûfîlerinin gözünde ‘aşk’ mezmum ve mâdûn bir keyfiyet olarak görülmekte; onun yerine ‘muhabbetullah’a dönük bir vurgu tercih edilmektedir.
Ve bu bakımdan, Bediüzzaman’ın ‘aşk’ üzerinden tasavvufa yönelik eleştirisi, şefkat yoluna göre eksik ve muhabbet yoluna göre hatarlı ‘aşk’ yolunu ihtiyar eden sûfîlere yönelik bir eleştiridir; tasavvufun bütününe yönelik değil.
Ve yine bu bakımdan, tasavvuf deyince, muvafık veya muhalif herkesin aklına mutlaka ‘aşk’ gelmemelidir. Gelmesi, onikinci asra kadar yaşamış olan sûfîlerin, diğer bir açıdan ‘tasavvufun’ henüz ‘tarikatlaşmadığı’ dönem sûfîlerinin hatırasına ve tefekkürüne bir hürmetsizliktir.
‘Aşk’ bahsi burada bitmez; o yüzden, başka boyutlarıyla bilâhere üzerinde durma sözü vererek, şimdilik burada kesmiş olalım.
18.10.2005
© 2021 karakalem.net, Metin Karabaşoğlu
Tasavvuf yolu,
her hâlükârda
aşk yolu mudur? (II)
Tasavvuf yolu,
her hâlükârda
aşk yolu mudur?
Hepsi bir değil! Elde var sonsuz Ramazan, iktisat, şükür... Arkadaşım için; İsmail için… Haktan yana Görünen köy Bir anket, bir soru, bir cevap Bini bire kırdırmamak En son ne zaman ağladınız? İffeti böyle bilir miydik? Vaiz olarak ölüm İstişare, bir kulluk sınavıdır Fetih gününden kalan İyi insanlar için Entellektüel fitne İtikad buluşturur, siyaset ayrıştırır Hayye ale’l-felah! En güzel tefsir Hangi ulu’l-emr, nasıl itaat? Din dilinde düğüm noktası Gözardı ettiğimiz ihtilalci İster misiniz? Cesaretle dirayet arasında Ahiret var mı dünyamızda? 102 numaralı mektup İstifadeden istismara yolculuk Ebu Cehil’e gitti mi? Zafer manzaralı hezimetler Avâmperestliğe hayır! Bilgiyi sevin! Huzeyme’nin baktığı yerden Sevginin iki hali İçimizdeki Kûfeliler Ehven bu değil! Açık ölçü, çıplak gerçek Bediüzzaman hangi siyasetin şerrinden Allah’a sığınmıştı? Altını bakıra bulayanlar İndirgenmiş dindarlık Adaletle sınanan siyaset ‘Nur’cuların elindeki ‘topuz’ Şeytandan kaçar gibi Görmezden gelince yok olmayan meseleler Benim için Bediüzzaman Eksim resim Tek bir Paylaşıyorsan bayram senindir İlkemin yanındayım Denetleneyebiliyor musun? Kıssa-i Yusuf’tan ekonomi dersleri Hikmetsiz Müslümanlık Hatadan öğrenmek Ölmüş olanların yolu Kötülük nerede? Gömleği önden yırtılanlar Kurt hırsı Bu zamanın yeni sefilleri Adaletsiz takvâ mümkün müdür? Engizisyon bitti mi? KÜÇÜK OLAYLAR Işid bize neden ırak? Hangi aklın kuvvetisin? ‘Eleştiri’ şart; ama ‘ahlâkı’yla birlikte... Bu zamanın sefilleri Bu zamanın şeytanı Yanına almak... ‘Tek adam’a karşı ‘tek adam’lar Fitnenin sinir ucu: nifak ve asabiyet Kapıdaki tehlike Bugünden yarına düşünceler (III)
Siyasetin çözemeyeceği meseleler Bugünden yarına düşünceler (II)
Bilgi: imkân mı, imtihan mı? Bugünden yarına düşünceler (I)
Ağustos şükrü “Aldanırız, fakat aldatmayız”; neden? Erkekliği öldürmek Güzel bir hayat, güzel bir ölüm: Ahmet Kalem’in ardından Bandrol meselesi üzerine: Bu, bizim ayıbımız... Tebessümde okunan Bir ubudiyet talimi olarak ‘istişare’ Kazadan sonra Neden yazamadım? N-T ambargosu üzerine zorunlu bir açıklama! Meşhudatı Asfiya mihengine vurmak Against the global confederates Küresel ahzâbın karşısında Ebu Zer Yûşâ makamı: yeniden Firavun, bir konsorsiyumdur Âyet ve slogan Geleceği gördüm Kemalist nihilizmin ayak sesleri Bediüzzaman bugünün çocuğu olsaydı? O ruh... Münazarat Sempozyumu: bir 'ilk'in ardından... Hangi cemaattensin? Bediüzzaman yolu: Ne öfke, ne teslimiyet Vazifemiz bitmedi!.. Uhuvvetin mucizeleri Mao Çin’i değil, renklerin şehri er-Rahmân ve Ramazan Översek öldürür müyüz? 25. Söz ışığında İslam ve Batı ailesi İnnâ lillah… Cennet ne zaman kılıçların gölgesi altındadır? Mustafa Kemal ile Abdülhamid arasında Cemaati terketmek Üç hak Yakın imkân, uzak tehlike Peygamberin gençleri Nereden bakmalı, nasıl demeli? SÖYLEMİN ELE GEÇİRİLMESİ (I)
Irkçılık kötü, milliyetçilik iyi midir? Şarta bağlı dostluklar Çocuğu kim Müslüman yapar? Çanakkale geçildi! Aile üzerine... Özel bir ölçü Cebr-i keyfî-i küfrî-i? Düşüş Dünyayı bilmek İlk Denge Kimi seversin? Kadın ve cihad Kürt Meselesi’nin Açılımı Kabalığa kabalık Gırtlaktan aşağısı Ne çok vazife var! Hüsran Sır Sınanma Sevinmeli mi? Kayıp kolyenin düşündürdükleri Terki Bir cenazenin yakınından “Yenisini alırız” Tahkiki elden bırakmamak Gün o gündür, saat o saat... Henüz inmemiş âyetler Nasıl sevindim, bilemezsiniz Devam ve kemal Şefkatin ateşini söndürmek İlaç ve zehir Hidayet kimlere gelmez? Bilginin kaynağı Meseleye Fransız kalmak ‘Köktendinci’ ve ‘radikal’in serüveni Şefkat ve siyaset Şiddet ve hamiyet Casus Tokat Oruç Kur’ân içindir Merhamet, güçtür Böyle mi olacak? Feragat, sevgidendir! Ruh dikizi Benim gibi düşünmeyen:
kâfir midir, hain midir? Mutlakçı ve hesapçı Benden iyisi yok... Ya içimizdeki Ergenekon? Peygambere uzak olan Hasbıhal Bizans’ı da unutmalı; Beylikleri de... Esma, hüsnadır Arzunun dört hali ‘Allah’ın kılıcı’ nasıl olunur? Dünya hayatını güzelleştiren Gadabın iki yüzü Yeniden başlarken... Öldürmenin politikası Sürümden kaybetmek Kalemlerimiz neyin hizmetinde? “Ayakkabını çıkar!” Ben bir ateş gördüm Frankfurt izlenimleri-I
Finans krizine ‘içeriden’ bir bakış Demek ki neymiş? Sünnet ve kültür Dualarımıza dikkat! Yeni buluşmalar için,
geçici bir elveda… İlk adım Beni tedirgin eden Risk almayan bir kitap,
Risk almayan hayatlar İltica İmtihan İblis’in tahtı Bir yolculuğun ardından Büyük cemaat, küçük cemaat... (son) Büyük cemaat, küçük cemaat... (III) Büyük cemaat, küçük cemaat... (II) Büyük cemaat, küçük cemaat... İnhisar Ömür dediğin:
eklenmeyen, eksilen... İkrama övgü Şair ve ölüm Delik kalbler zamanı ‘Mürşid vaziyetini takınmak’ Kısa bir yazı Adını doğru koyalım Lider ve mürşid Yarım hurmanın anlattığı Tire’de iki gün Meşruiyet krizi Hâfız Ali’yi unutmak Misyon Bediüzzaman’ın değinmedikleri Buluşma noktası olarak kudsî nebî Faydasız bilgi Yazmak üzerine bir hasbıhal Bereketli mekânlar ‘Birer zeki muhatap’ Kader ortaklığı ve
aydın sorumluluğu Sevgisizlik Devlet yüzlü ‘Tehlikeli’ bir muhavere Sözkonusu olan Kemalizm ise,
vatan teferruat mıdır? Yarım kalmış bir cümle:
“İslâm terörü lânetler” ‘Fazla başarı’ Sahabilere hürmet neden gerekli? İslâm peygamberine niye saldırıyorlar? Duyguların dengesi Bir müjdem var Birkaç değini Ayıplı kelimeler Tarih sıfır Formül Kaptanımız kim? Ülker, Godiva, Migros:
kapitalizmin dini Füsus ve nüsus Üç velâyet Temâsül Tecrübe ile hamiyeti buluşturmak En güzel ayakkabı Medresetü’z-Zehra’yı zihnimizde inşa etmek Acıda buluşmak Üç nefis Risale-i Nur herkes içindir Adam yetişir, yetiştirilmez Megalomani Nekrofili Aynanın öteki yüzü İbda-inşa dengesi Kaderi okumak, ama nasıl? Hakikat şahitlik ister, hesap istemez! İdam-ı ebedî, daimî haps-i münferid... Mesaja mesaj Üç ortak Yük Faşizm nerede, demokrasi nereye? İşimiz gerçekten zor Vefa giderse? Hudeybiye turnusolu Şirk-i hafî nerelerde? Bediüzzaman Münazarat’ı niye yazdı? İyi tüccar “Saidleri Ararken”den birkaç tesbit Şimdiki zamanda yaşamak Bitirmeyelim; konuşalım! Bir efsane, bir gerçek Bir ‘bildiri’nin perde arkası Birkaç ‘siyasî’ hatıra... Kime oy vermeli? Utandım, utanıyorum... Kuru tuz, risksiz hayat... Ensar kadınlarına övgü Gerilimi kim çözmeli? Kemalizm ne kadar güçlü? Kemalizmin geleceği var mı? Bitmeyen gerilim ne zaman bitecek? ‘Emanet’ yazısına derkenar ‘Sarıklı genç’ kim ola? ‘Sarıklı genç’ turnusolu Emanet Adalete dair akılda kalan… İmge Susmak, bağırmak, konuşmak... İki peygamber arasında İhlas Risalesi kime okunur? Nasıl ‘hak’lı olunur? İltifat dost, gerçek düşman kazandırır Bizden biri ve biz İhlas ve korku Her hicret, Ensar ister Arz-ı hal Garipler mutsuz… Hizmet sizi kurtarır mı? Hizmet bizi kurtarır mı? Peygamberle görüşmek Aydınlanmanın yolu “Onuncu Söz” ile “Beşinci Şua” arasında Sörfçü ve dalgakıran Uzak bir yerden Yarış Cesur kime denir? Yuva Teşekkürler Yusuf Kaplan! Nerelerdeyiz, ne işlerdeyiz? Bu nasıl okumaktır? Hangi genç dinsiz olmuş? Niye üstümüze alıyoruz ki? Densizliğin bu kadarı... İnsan melek, dünya cennet değildir Öteki gençlik “Yaşa 23 Ekim” Bilal’in Sin’i Yargılamak, anlamak “İsmetli cemal-i suret” One-van-bir ‘İman kardeşliği’ nasıl kazanacak? Biri necis, biri ences:
peki hangisi ences? Amerikanlaşmada yeni adım Allah için yola koyulana
Allah’ın açtığı yollar Bediüzzaman’ın büyük yalnızlığı “Arkadaşlar” işbaşında mı? Yaşanmayan bilgi Sessizlik Söylem-eylem tutarsızlığı üzerine notlar Acziyete düşmeden,
acziyet hissetmeden Geleceğin sansürleri Davanın rantla imtihanı Yüksek gerilim Hasb-ı hal Kalvinizm: Kim dediğinde yanlış olur? Bu yanlışa dur diyelim! Yetti artık! İslâm’ın fazlası Kullanamadığımız güç Eugéne’ler, dikkat! Karadelik Mevlânâ’nın başına gelenler ışığında... Bediüzzaman’ı tüketmek Ağaç olmak Müslümanın Müslümana ettiği kötülükler Miracın anahtarı: Tekbir Tekbir bayramı Sözüm hâsidlere! Hakikat şahitlik ister Ümeyye’ler Bilâl sevmez Başarmaya mecbur muyuz? Nefret bağımlılıktır Gazap tacirleri Doğru ölçüler, yanlış tatbikat Birincilikleri Aşan Bir İkincilik Küçük adama vurun! Duygu ticareti Küçük hayatlar İyi hümanist, kötü dindar... Bilmek ve yapmak Risk almak “Kalbin direnişi” İlginçlik Kaçak güreşmek “Tesettürü Yeniden Düşünmek” İmanın değeri Mü’minin değeri Hep böyle mi olacak? ‘Wishful thinking’ Zorunlu bir hasbıhal Bizi herkes sevsin mi? Ve’d-duhâ’yı yitirmek Bir gazeteci olsam... Söz uçar, sözleşme kalır 'Güzel bir ayrılış' Başörtüsü meselesi nasıl çözülmez? Tasavvuf yolu,
her hâlükârda
aşk yolu mudur? (II) Tasavvuf yolu,
her hâlükârda
aşk yolu mudur? ‘Yüz’süzlük Deyyân-Vehhâb denklemi Başarısızlığa övgü Ömer Seyfettin’i affedemiyorum Kaç âyet nazil oldu? Ebu Bekir olmasaydı? Var olmak ‘Kutsal geçmiş’ hapishanesine dair notlar ‘Ömer’in sürpriz gelişi’ mi? Sözün amelindendir İkinci adama dikkat, üçüncüye de! “Ya siyahtır, ya beyaz” mı? Zaman cemaat zamanıdır Kahramanımız Kim? Vazgeçilmezlik Rıza Dayatmaları Karşısında Bilginin getirdiği Bir reklamın düşündürdükleri Eleştiri gıybet midir? Vahdetî’den ileride miyiz? O günler mi geldi? Peygamberin Bir Günü Mirac ve Sünnet Leyle-i Kadr’in Kadri İsrâ Suresindeki Mirac Aile Evden Gidiyor Devletliler ve Devletçiler