Ateşi Ne Zaman Kullanmaya Başladık? >> Atalarımız ateş yakmayı 350 bin yıl önce öğrendi » Kozan Demircan
Menu
Anasayfa
Videolar
Hakkımda
Hakkımda
Eğitimler
İletişim
Gizlilik
Arşiv
Ateşi Ne Zaman Kullanmaya Başladık? >> Atalarımız ateş yakmayı 350 bin yıl önce öğrendi
Kozan Demircan | 31/12/2014 | Bilim-Teknoloji | Yorum yapılmamış
İnsanoğlunun ateşi ne zaman kullanmaya başladığı en az 3000 yıldır hararetle tartışılan bir konu. Örneğin Eski Yunanlılar şair Homeros’un zamanında Prometheus’un ateşi tanrılardan çalarak insanlara armağan ettiğini düşünüyordu; ama İsrail’in Tabun Mağarası’ndaki kalıntılar atalarımızın ateş yakmayı 350 bin yıl önce öğrendiğini gösteriyor.1
Elbette ateşi kullanmakla ateş yakmayı öğrenmek iki farklı şey ve bunu anlamak için yüz binlerce yıl geriye gitmeye gerek yok. Doğaya çıkıp ilkel yöntemlerle, yani çakmak kullanmadan sopa ve yay ile ateş yakmaya çalışırsanız hayatı idame dersi alan komandoların bile ateş yakmak için 15 ila 30 dakika uğraşması gerektiğini görürsünüz. Atalarımız da ateş yakmayı öğrenmeden çok önce ateşi kullanmayı öğrendiler.
Biz de atalarımızdan öğrendik
Yaygın kanının aksine türümüz Homo sapiens sapiens ateş yakmayı kendi öğrenmedi, başkasından öğrendi. Homo erectus ateşi 1,5 milyon yıl önce keşfetmişti ama sadece yıldırım düşünce tutuşan çalıları meşale gibi kullanmayı biliyordu (paleoantropologlar, yani eski insan bilimciler buna ateş fırsatçılığı diyor). Homo erectus ilkel yöntemlerle de olsa sıfırdan ateş yakmayı bilmiyordu.
İki yıl önce UNESCO tarafından dünya mirası koruma listesine alınan Tabun Mağarası’ndaki eski insan kalıntıları ise atalarımızın ateş yakmayı 350 bin yıl önce öğrendiğini gösteriyor. Peki ilk ateşi kim yaktı? Muhtemelen Homo erectus’un torunları, ama bu buluşu Homo sapiens sapiens’in doğrudan atası sayılan Homo heidelbergensis’e de borçlu olabiliriz. Her durumda Homo sapiens türü Doğu Afrika’da 195 bin yıl önce ortaya çıktığında ateş yakmayı atalarından öğrendi.
Ateşe körükle gitmeyin!
Peki nedir bu heyecan? Neden ateş yakmayı ne zaman öğrendiğimiz bu kadar önemli? Doğrusu bunun birkaç nedeni var. Öncelikle insan gibi insan olmamızı ateş yakmaya borçluyuz. Atalarımızın beyin hacminin et yedikleri için son birkaç milyon yıl içinde hızla büyüdüğünü biliyoruz. Ayrıca pişmiş etin daha besleyici olduğunu ve beynimizin kuşaklar içinde daha fazla büyümesi için gereken enerjiyi sağladığını da biliyoruz.
Öte yandan insanlar ıslak birer beyin torbasından ibaret değil. Bizler düşünen, hisseden, inanan, sanat yapan gelişmiş varlıklarız. Bütün bunları “kültür” terimi altında da toplayabiliriz. Kültürün gelişmesini ise ateşe borçluyuz. Ateş sadece demircilik ve marangozluk gibi gelişmiş zanaatların ve nihayet teknolojinin önünü açmadı (bugünün sanayi fırınlarını düşünün).
Ateş aynı zamanda atalarımızın güneş battıktan sonra uyumak yerine ateşin başına geçip sosyalleşmesini ve birbirine efsaneler, öyküler, masallar anlatmasını sağladı. Hem sözel geleneği hem de bunun ardından gelen yazılı tarihi ateş başında sosyalleşerek dil becerilerini geliştiren atalarımıza borçluyuz. Bu sayede beyin hacmimiz ve bilgi-işlem gücümüz gelişirken mağara resimleri yapmaktan elbise dikmeye uzanan çizgide birbirimizi tanımayı, birey ve nihayet kişi (?) olmayı da bu ilk sohbetler sayesinde öğrendik.
Biraz da bilim tarihi
Her şey İsrail Hayfa Üniversitesi Zinman Arkeoloji Enstitüsü’nden Ron Shimelmitz ve ekibinin İsrail’deki Tabun Mağarası’nı incelemesiyle başladı. Tabun Mağarası Doğu Afrika’dan göç eden atalarımızın Ortadoğu üzerinden Asya ve Avrupa’ya gittiği yol üzerinde bulunuyor.
Bu açıdan Tabun Mağarası’nın yolgeçen hanı olduğu anlaşıldı. Bu mağara son beş yüz bin yıl boyunca bir durak ve geçici yerleşim yeri olarak kullanılmış. Öyle ki insanların eskiden mağarada yaşadığına şükretmemiz gerekiyor. Evde yaşasalardı bugüne kanıt olarak kullanabileceğimiz hiçbir kalıntı kalmazdı. Sonuçta modern bir Mercedes’in bile 10 bin yıl içinde toza döneceği söyleniyor, ama gelecek yazımızda göreceğimiz gibi mağaralar zamana meydan okuyor.
Taş devri ve gerçek Fred Çakmaktaş
Her halükarda Shimelmitz ve ekibi Tabun Mağarası’nda başta birbirine sürtünce kıvılcım çıkaran çakmak taşları olmak üzere birçok arkeolojik kalıntı buldular. Bunları tarihledikleri zaman da 350 bin ila 320 bin yıl önceye ait olduklarını anladılar. Hepimizin zenci olduğu ve sarı ya da beyaz adamın daha ortaya çıkmadığı o yıllarda atalarımız çakmak taşı ile çalıları tutuşturarak ateş yakmayı öğrenmişti.
Bu buluş aynı zamanda farklı ateş yakma tekniklerinin zamanla nasıl geliştiğini de gösteriyor. Örneğin benim en çok merak ettiğim konu insanların metal kullanmayı ilk ne zaman öğrendiği. Bu konudaki bilgilerimiz de son derece yetersiz, ama asıl konuya geri dönecek olursak Tabun Mağarası’nın tam bir arkeolojik hazine olduğunu söyleyebiliriz. Shimelmitz araştırma sonuçlarını 19 Ekim 2014’te Science dergisinde yayınladığında bunu daha iyi anladık.
Şimdi kanıtlar
Araştırmacılar mağaranın tabanındaki tortul katmanlarını inceledikleri zaman çakıl taşlarının 350 bin yıllık tabakalarda bulunduğunu gördüler. Öyle ki kırmızı ve siyah renkli yanmış çakıl taşı kalıntılarının sayısı zaman geçtikçe, yani kalıntıların tarihi günümüze yaklaştıkça artıyordu. Üstelik tencere kapağı parçası adını verdikleri küçük taş kıymıkların üzerinde bulunan yuvarlak çöküntüler de bunların ateşe maruz kaldığını gösteriyordu (taşı taşa sürterek kıvılcım çıkarırken yontulan kıymıklar da mağaranın zeminine saçılıyor).
Bütün bu kalıntıların mağarada bulunması aslında güzel bir şey: Çakmak taşlarını açıkta ağacın dibinde bulsak belki de doğal yangında yanıp karardıklarını söyleyebilirdik; fakat mağaraların içinde yangın çıkması (insanların ateş yakması dışında) nadir görülen bir durum ve çok sayıda kurumlu çakıl taşı bulmuş olmamız da insanların Tabun Mağarası’nda ateş yaktığını kanıtlıyor. Nitekim insanlar ateş yakmak yerine yıldırım düşünce yanmaya başlayan dalları içeri taşısalardı bu kadar çok isli çakıl taşı bulamazdık.
Araştırmacılar konuyla ilgili makalelerinde şu sonuca varıyor: “İnsansılar son birkaç milyon yıl içinde ateşi fırsatçı olarak kullanmış olabilirler, ama biz ateşin sadece Orta Pliyosen Çağı’nda görülen davranışsal uyarlanmaların tutarlı bir öğesi olduğunu öne sürüyoruz.” Türkçeye çevirecek olursak, insanlar ateş yakmayı 350 bin yıl önce öğrendi diyorlar. 🙂
1http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414001778
Etiketler:ateş, buz devri, homo erectus, homo sapiens, paleoanthropolgy, paleontropoloji, pleistosen, tabun, taş devri
Yorum ekle
Cevabı iptal et
E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir
Yorum*
İsim:*
Email Adresi:*
Website:
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Δ
Arşivler
Arşivler Ay seçin Aralık 2021 (1) Kasım 2021 (9) Ekim 2021 (13) Eylül 2021 (15) Ağustos 2021 (21) Temmuz 2021 (22) Haziran 2021 (17) Mayıs 2021 (21) Nisan 2021 (20) Mart 2021 (14) Şubat 2021 (16) Ocak 2021 (17) Aralık 2020 (16) Kasım 2020 (12) Ekim 2020 (14) Eylül 2020 (10) Ağustos 2020 (21) Temmuz 2020 (25) Haziran 2020 (16) Mayıs 2020 (9) Nisan 2020 (10) Mart 2020 (16) Şubat 2020 (7) Ocak 2020 (7) Aralık 2019 (10) Kasım 2019 (16) Ekim 2019 (15) Eylül 2019 (10) Ağustos 2019 (14) Temmuz 2019 (17) Haziran 2019 (20) Mayıs 2019 (12) Nisan 2019 (14) Mart 2019 (10) Şubat 2019 (5) Ocak 2019 (6) Aralık 2018 (4) Kasım 2018 (7) Ekim 2018 (13) Eylül 2018 (10) Ağustos 2018 (10) Temmuz 2018 (12) Haziran 2018 (20) Mayıs 2018 (18) Nisan 2018 (6) Mart 2018 (9) Şubat 2018 (7) Ocak 2018 (9) Aralık 2017 (5) Kasım 2017 (11) Ekim 2017 (8) Eylül 2017 (13) Ağustos 2017 (20) Temmuz 2017 (20) Haziran 2017 (16) Mayıs 2017 (19) Nisan 2017 (13) Mart 2017 (14) Şubat 2017 (17) Ocak 2017 (25) Aralık 2016 (17) Kasım 2016 (13) Ekim 2016 (19) Eylül 2016 (16) Ağustos 2016 (14) Temmuz 2016 (21) Haziran 2016 (21) Mayıs 2016 (17) Nisan 2016 (14) Mart 2016 (11) Şubat 2016 (17) Ocak 2016 (13) Aralık 2015 (21) Kasım 2015 (22) Ekim 2015 (22) Eylül 2015 (21) Ağustos 2015 (14) Temmuz 2015 (11) Haziran 2015 (15) Mayıs 2015 (8) Nisan 2015 (7) Mart 2015 (6) Şubat 2015 (4) Ocak 2015 (12) Aralık 2014 (8) Kasım 2014 (5) Ekim 2014 (11) Eylül 2014 (11) Ağustos 2014 (8) Temmuz 2014 (10) Haziran 2014 (14) Mayıs 2014 (8) Nisan 2014 (12) Mart 2014 (3) Şubat 2014 (12) Ocak 2014 (10) Aralık 2013 (7) Kasım 2013 (8) Ekim 2013 (11) Eylül 2013 (8) Ağustos 2013 (9) Temmuz 2013 (7) Haziran 2013 (7) Mayıs 2013 (13) Nisan 2013 (6) Mart 2013 (10) Şubat 2013 (12) Ocak 2013 (11) Aralık 2012 (17) Kasım 2012 (44) Ekim 2012 (55)