İspanya’da dünyaya gelen Bodrum’a yerleşen Japonya’da çalışmalarını sürdüren Ertuğrul Projesi’nin Gezici Sergisinin tasarımcısı ve kuratörü muhteşem insan ile İspanya- Bodrum ve Japonya üçgeninde söyleşi yaptık.
Merhaba, Berta kendini tanıtır mısın?
-1971 yılında Alicante, İspanya'da doğdum. İspanya'nın Alicante Üniversitesi'nde eğitimimi tamamladım. Arkeoloji bölümünün birçok araştırma projesinde 1993 yılından bu yana, Teksas A&M üniversitesi Sualtı Arkeoloji Enstitüsü'nde araştırma görevlisiyim. Araştırmamı Bodrum, Türkiye'de sürdürmekteyim ve Türkiye'deki INA projelerinin bir parçasıyım.2008 yılından bu yana Ertuğrul Projesi'nin arkeoloji direktörüyüm. 2010 yılından bu yana da Türkiye, Japonya ve ABD'nin büyük şehirlerinde bulunan Ertuğrul Projesi'nin gezici sergisinin tasarımcısı ve küratörlüğünü yapıyorum. Her yıl Japonya, Kushimoto'daki saha çalışmasına katılıyorum.2016 yılında bu konuda doktora derecesimi onur ile tamamladım.
Beyaz Cennet Bodrum ile buluşmanız nasıl gerçekleşti?
-1993 yılında İspanya'da -Arkeoloji üniversite eğitimimi tamamladığımda 22 yaşındaydım. Aynı yaz Serçe Liman gemisinin kazısında bulunan ortaçağ camını Prof. Dr. George F. Bass yönetiminde incelemek ve yayınlamak için Sualtı Arkeolojisi Enstitüsü'ne gönüllü olarak Bodrum'a geldim. Bir milyondan fazla cam parçasının arkeolojik koleksiyonu halen Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi'nde. Birkaç yıl boyunca İngiliz Kulesi'nin 11. yüzyıldan kataloglama ve cam çiziminde çalıştık.Serçe Liman’ın batığı cam hakkında arkeolojik çalışmalarımız kitabı 2009 yayında çıktı.
INA sualtı saha projeleri hayatınızı nasıl değiştirdi?
-1993 yılı başında Bodrum'a gönüllü olmak üzere arkeoloji araştırması yapmak için başvuruyu doldurduğumda sonucun ne olacağı hakkında hiçbir fikrim yoktu. Daha önce hiç Türkiye'de bulunmamıştım ve Bodrum'da hayatın nasıl olacağı konusunda çok az fikrim vardı.
Türkiye'deki INA projeleri hakkındaki National Geographic ve akademik makaleleri okumuştum ve bunların bir parçası olmak istediğimi biliyordum. O zamanlar e-posta yoktu… İspanya'dan İzmir'e gitmek için birkaç uçuş, ardından Ağustos 1993'te Bodrum'a 5 saatlik bir otobüsle (Bodrum'un havaalanı yoktu!) varıyordum. Ayrılmadan önce sadece birkaç kez faksla iletişim kurduk. O akşam önümüzdeki 6 ay boyunca olacağım INA binasına geldim… Hala buradayım! Ertesi sabah, George F. Bass (INA kurucusu) ve Sheila Mathews (INA arkeolog) beni Bodrum Kalesi'ne, inanılmaz Sualtı Arkeoloji Müzesi'ne götürdüler… Orada yönetmenle tanıştım, o sırada Oğuz Alpozen ve orada çalışan arkeologları gördüm ve doğru kararı verdiğimi biliyordum.Bu araştırma projelerinde, Akdeniz ve Ege'nin en güzel antik batıklarına dalabildim ve ayrıca Türkiye'den ve dünyanın dört bir yanından muhteşem Sualtı arkeologistleriyle tanışma fırsatı buldum.Mustafa Koç, çok iyi bir dalgıçtı ve bazen bize katılırdı. Mustafa Koç onuruna Türkiye'deki sualtı arkeologları hakkında bölümler içeren “Derinlerdeki Portreler” adında bir kitap yayınlandı. Bu kitapta yer almaktan büyük onur duydum.
Türkiye'deki INA sualtı saha projelerinin çoğuna katıldım.1999 yılında INA'nın sualtı araştırmacısı Tufan Turanlı ile evlendim ve Bodrum'a süresiz olarak yerleştim. Ada, 2002 doğumlu, ve Bora, 2004 doğumlu, iki çocuğumuz var.2007 yılında Tufan ve ben, Ertuğrul sualtı arkeolojik kazı ve araştırmalarına odaklanan Ertuğrul Projesi’ne başladık. Japon, Amerikalı ve İspanyol bilim insanlarından oluşan uluslararası bir ekiple çalışıyoruz.
Ertuğrul Projesi ile bilinmeze doğru bir yolculuğa çıktınız, Ya sonra?
-2007'de kocam Tufan Turanlı (proje direktörü), ben (arkeoloji direktörü olarak), iki çocuğumuz Ada ve Bora (o sırada 4 ve 2 yaşında) ve Türkiye ve ABD'den araştırma ekibimizle Kushimoto'ya yolculuğumuz başladı.
Ertuğrul Projesi’nin profesyonel ve aile olarak hayatımızı değiştireceğini hiç bilmiyorduk. Hemen Kushimoto'ya, insanlarına ve doğasına aşık olduk ve en başından beri var olan ve her yıl daha da güçlenen güçlü bağlarla boğulmuştuk. Bu projenin bizden daha büyük olduğunu ve tüm topluluğun bir parçası olduğunu gördük.
Ertuğrul Fırketeyni ve Tarihi Gerçekler
-Osmanlı padişahı II. Abdülhamid, Japon İmparator Meiji'den Krizantem Yüksek Düzeninin Japon Büyük Kordonu’nu aldıktan sonra, padişah Ertuğrul'u göndererek İmparator Meiji'ye benzer bir onur olarak karşılık vermeye karar verdi. Ertuğrul, 14 Temmuz 1889'da, Amiral Osman Paşa komutasına, Osmanlı başkentini bıraktı.11 aylık zorlu bir yolculuğun ardından Fırkateyn Ertuğrul, 17 Haziran 1890'da Yokohama Limanı’na geldi.Tayfun (kasırga) sezonunun başlamasına dair uyarılara rağmen Ertuğrul, 15 Eylül 1890'da Osmanlı İmparatorluğu'na dönüş yolculuğuna başladı.16 Eylül 1890 akşamı saat 21.30’da Ertuğrul bir tayfuna yakalandı ve Oshima Adası yakınlarındaki Funagora kayalarına çarptı. Gemi ikiye bölündü ve battı.Amiral Osman Paşa da dahil olmak üzere 540 denizci hayatını kaybetti. 69 denizci kıyıya ulaştı ve yaralıları tedavi eden Oshima Adası balıkçıları tarafından kurtarıldı, onlara yiyecek ve kıyafet verildi.Oşima halkı, Ertuğrul denizcilerinin kalıntılarına büyük saygı gösterdi ve adada dinlenmeleri için bir yer verdi.
Ertuğrul trajedisi, Türk ve Japon ulusları arasında nasıl bir köprü oluşturdu?
-İlk anıt mezarlığı Kashinosaki Feneri'nin yakınındaydı. Hayatta kalan 69 kişi Kongo ve Hiyei adlı iki Japon kruvazörüyle İstanbul'a gönderildi. Gemiler 2 Ocak 1891'de Dolmabahçe Sarayı'nın önüne demir attı.Kashinosaki'de yeni bir Ertuğrul Anıtı 1937'de inşa edildi.Ertuğrul trajedisi, Türk ve Japon ulusları arasında güçlü bir dostluğun başlangıcıydı.Ertuğrul batık sahasındaki arkeolojik çalışmalar sırasında bulunan denizcilerin kalıntıları, Oshima Adası'ndaki Ertuğrul Anıtı'na gömüldü.Ertuğrul Projesinin amacı sadece arkeolojik değil, Fırkateyn Ertuğrul'un misyonunun ruhunu devam ettirmek: Türk-Japon dostluğunu daha da geliştirmek.
Japonya’daki Türk Anıt Müzesi arkeolojik park hakkında neler söylemek istersiniz?
-Kashinosaki, Oshima Adası, Kushimoto, Japonya'daki Ertuğrul ile ilgili çeşitli anıtlar içeren bir arkeolojik park var. Bu geniş alan sıklıkla ziyaret ediliyor. Parkta,
-Ertuğrul’dan Kurtulanların yardım istemeye gittiği ada Fener ev
-Ertuğrul şehitlerinin gömüldüğü mezarlık, şimdi 1937'de inşa edilmiş bir anıt da bulunuyor.
Bu anıtta trajedinin gününü anmak için her 16 Eylül'de resmi kutlama yapılıyor.
Her yıl 16 Eylül’de Kushimoto Belediye Başkanı, Mr. Tashima, ve asistanının, Ertuğrul denizcileri anısına saygı göstermeleri takdire şayan... Bu konuda neler söylemek istersiniz?
-Türk Anıt Müzesi, 1974 yılında Frigate Ertuğrul ve Türk kültüründen eserler ve anılar barındırmak için inşa edildi. İç mimarisi 2015 yılında restore edilmiştir.Her yıl 16 Eylül’de Kushimoto Belediye Başkanı, Mr. Tashima, ve asistanının bölgeyi bizzat kendileri temizleyerek ve taze çiçekler koyarak Ertuğrul denizcilerinin anısına kişisel olarak onur vermesidir.
Müze, Ertuğrul firkateyninin köşe taşı olduğu ortaya çıkan Japonya ile Türkiye arasındaki dostluğu kutlamak için yapılan kazıların önemli noktalarını sunuyor.Müze terasından Ertuğrul'un 16 Eylül 1890'ı çökerttiği Funagora kayalarını görebilirsiniz.Sergideki nesnelerin çoğu yakın zamanda yapılan arkeolojik kazılardan geliyor, ancak diğerleri daha önceki dalışlarda veya Türk Donanması tarafından bulunan nesneler. Bazı nesneler 1890'dan beri adada ailelerin elindeydi ve müze 1974'te açıldığında bağışlandı. Eserler toplu olarak bu trajediyi hayata geçirdi ve bizi o gün denizde kaybedilen birçok hayata yaklaştırdı.Kurtarma sırasında Oshima halkının gösterdiği büyük çabayı asla unutmamalıyız....
Sualtı kazısında sizi bekleyen sürpriz neydi?
-2007'den beri (2020 hariç), her Ocak ve Şubat’tan bu yana , Japonya'daki Kushimoto, Oshima Adası'ndaki Ertuğrul batğı bölgesinin arkeolojik araştırmaları yapıldı.Ertuğrul'un kalıntıları 1890'dan beri bu dinamik okyanus ortamının çarpmasına maruz kalmıştır ve 2007 yılında kazı başladığında gemi ve yükten önemli bir şey bulma beklentisi yüksek değildi, ancak çalışma birçok sürpriz ve bulgu ortaya çıkardı. Hayal edilenden çok daha fazla oldu.
Funagora kayalarındaki dalış ne kadar sürüyor?
-Her sene araştırma ekibi, Kashino Limanı’ndan tekne ile Funagora kayalarına gidiyor. Her dalış yaklaşık bir saat sürüyor ve toplam 535 saatlik dip zamanına neden oldu.Sualtındaki her bir saatlik çalışma için bulguların tuzdan arındırılması, korunması, restore edilmesi, fotoğraflanması ve incelenmesi için 20 saatlik yüzey çalışması gerektiği tahmin edilmektedir. Bu nedenle, sahada her yıl sadece bir veya iki ay süren dalışlar olmasına rağmen, Bodrum ve Kushimoto'da laboratuvar ve araştırma çalışmaları tüm yıl boyunca devam etti.
Sizce bir nesnenin en önemli değeri nedir?
-Eserler müzede sergilenmeden önce, sergi için korunması ve restore edilmesi gerekir, bu da bazen yıllarca süren uzun bir süreçtir.Kazıda, küçük bir çividen altın paraya kadar tüm nesnelere aynı önemi veriyoruz. Bizim için bir nesnenin en önemli değeri, bize verebileceği bilgidir ve bazen onu bulmak zaman ve araştırma gerektirir.
Ertuğrul Projesi’nin Gezici Sergisi ile ilgili neler söylemek istersiniz? Bodrum Belediyesi ile kültürel projeniz var mı?
-2010 yılında saha araştırmasına paralel olarak Mersin'de projenin gezici sergisine başladık. Bugüne kadar 13 sergimiz oldu, bunların arasında Türkiye (İstanbul, Alanya, Bodrum), Japonya (Osaka, Wakayama, Kushimoto, Tokyo), ve ABD'de (New York) büyük müzelerde yer aldı. Bu serginin amacı, Ertuğrul gemi enkazı tarihini ve uluslararası barış ve diplomatik sonuçlarını halkın içine yaymaktı. Mesela Nisan 2015'te İstanbul Deniz Müzesi'nde açılan sergi, yerli ve yabancı birçok ziyaretçiyle neredeyse bir yıl kaldı. Bu gezici sergi ile Ertuğrul'un hikayesini ilk elden deneyimlemek için Japonya'nın Oshima Adası'ndaki Türk Anıt Müzesi'ne gelemeyen insanlarla paylaşmaya çalışıyoruz.Bodrum belediyesi ile işbirliği içinde Bodrum'da bir Ertuğrul sergisi açmayı umuyoruz. 2019 Ekimindeki bu işbirliği ruhu ile Bodrum ve Wakayama şehri arasındaki ilişkilere Japon Haftası ile sergiler ve konuşmalar düzenleyen bir dizi kültürel etkinlikte başladık.Bugüne kadar toplanan 8000'den fazla nesneden sadece birkaç yüzü kalıcı olarak Japonya'nın Kashino'daki Türk Anıt Müzesi'nde ve Mersin'deki Denizcilik Müzesi'nde sergilenmektedir. Diğerleri geçici sergilerin bir parçası.
Sevgili Berta, izlerinde yolcu olduğun ERTUĞRUL’un doğuşu ve batışını ruhumuzda hissettik.Hayatını adadığın bu kıymetli çalışmalar için sonsuz teşekkürler…