Bölgeler arasındaki sosyo-ekonomik dengesizlikler, bölgeler arasındaki tarım, sanayi, hizmet, ticaret, haberleşme, ulaştırma, eğitim, sağlık, demografik ve sosyal göstergeler bakımından farklılıkların olması ile açıklanabilir. Tüm bu farklılıkların sonucunda da bölgeler arasındaki gelir dağılımında farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Olaya bu açıdan yaklaşıldığında gelir dağılımındaki dengesizlikler tek başına ele alınmamalı ve bu duruma yol açan sosyo-ekonomik unsurlar bir bütün içerisinde ele alınmalıdır (DPT, 2001: 28). Burada altı çizilmesi gereken husus gelir dağılımındaki dengesizliklerin neden değil, bir sonuç olduğudur. Gelir dağılımında iyileşmenin sağlanabilmesi, ancak gelir dağılımında adaletsizliğe yol açan faktörlerin ortadan kaldırılmasıyla mümkün olabilir. Bir ülkenin nüfus yapısı, eğitim düzeyi, coğrafi konumu ve doğal kaynakları, ekonomik faaliyetleri, bölgesel sermaye birikimi ve altyapısı gibi bazı faktörler nedeniyle dengesizlikler ortaya çıkabilmektedir (Karluk, 2007: 87). Bölgeler arası dengesizliklerin ekonomik gelişme sürecinde farklı durumlar alabileceğiyle ilgili çeşitli görüşler ortaya atılmıştır. Bu görüşlerden birincisine göre, bölgeler arası eşitsizlikler zamanla azalacak ve gelişmelerden geri kalmış bölgeler eninde-sonunda faydalanacaktır. Đkinci bir görüşe göre ise bölgeler arasındaki dengesizlikler piyasa ekonomisi sisteminde artmaktadır. Gelişmekte olan bölgeler, durgun ve geri kalmış bölgelerden üretim faktörlerini (nitelikli işgücünü ve sermayeyi) kendisine çekerek bu bölgelerin dengesizliklerini daha da derinleştirmektedirler. Bu görüşü savunanlara göre, böyle bir durumda devlet, kaynak aktarmalı, özel teşebbüsün yatırım yapacağı ortamı sağlamalı ve bölgesel planlar hazırlamalıdır (Şahin, 2006: 579-580).
Türkiye’de bölgeler arasındaki dengesizliklerden söz edilebilir. Bu dengesizlikler doğudan batıya doğru gidildiğinde daha belirgin bir hal almaktadır. Geri kalmış bölgelerin kalkınabilmesi için çeşitli programlar ve planlar yapılmasına rağmen bu konuda ciddi bir ilerlemenin olduğu söylenemez. Aşağıda 1980’li yıllardan günümüze kadar bölgelere ve bununla alakalı olarak illere dair çeşitli istatistiksel verilere yer verilmiştir. DĐE’nin 1987 yılı fiyatlarıyla 1991-1998 dönemi için bölgelere göre Kişi Başına Gayri Safi Yurt Đçi Hasıla (KBGSYĐH) verileri incelendiğinde Marmara Bölgesi’nin en yüksek, Doğu Anadolu Bölgesi’nin ise en düşük KBGSYĐH’ye sahip olduğu görülmektedir. Doğu Anadolu Bölgesi’nde KBGSYĐH değeri Türkiye ortalamasının altındadır (DPT, 2001: 28).
Tablo 19’da çalışma yapılan bazı yıllar itibariyle bölgelere göre hanehalkı sayısı ile kullanılabilir gelirlerin dağılımına yer verilmiştir. 1973 yılında Marmara ve Ege Bölgeleri toplam gelirin %37,73’ünü alırken Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri gelirin %9,89’unu almaktadır. 1987 yılında Ege ile Marmara Bölgelerindeki hanehalkı toplam hanehalkının %36,96’sını oluştururken gelirin %49,99’unu almaktadır. Aynı dönem içerisinde Karadeniz Bölgesi’nde toplam hanehalkının %10,6’sı yaşarken gelirden %8,92 oranında pay almıştır. 1994 yılı verilerine bakıldığında da bu tablonun değişmediği görülmektedir. Buna göre Karadeniz Bölgesi gelirden %10,86 pay alırken Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri toplam %10,18 pay almaktadır. Đç Anadolu Bölgesi ise hanehalkının %17,91’ini barındırmasına karşın gelirdeki payı %15,42’dir. 1994 yılı verilerine göre Gini Katsayısı 0,56 ile en yüksek olan bölge Marmara’dır. Gini Katsayısı en düşük olan bölgeler ise Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri’dir. Bu bölgelerin Gini Katsayıları sırasıyla 0,37 ve 0,38 olarak gerçekleşmiştir. Buna göre gelirin kendi içerisinde en adaletsiz dağıldığı yer Marmara Bölgesi iken Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde yoksulluk paylaşılmaktadır. 1998 yılı cari fiyatlarıyla Türkiye’de kişi başına düşen gelir 3176$ iken, kişi başına yıllık geliri en yüksek olan il, 7501$ ile Kocaeli’dir. Kişi başına geliri en düşük olan il ise 827$ ile Ağrı’dır. Ağrı’yı 828$ ile Muş takip etmektedir. Bitlis’te kişi başına düşen gelir 1075$ ve Şırnak’ta kişi başına düşen gelir ise 1121$’dır. Kocaeli’nden sonra kişi
başına düşen en yüksek gelirli il 4736$ ile Muğla’dır. Listenin son sıralarını genellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerindeki iller oluştururken ilk sıralarını Marmara ve Ege Bölgelerindeki iller oluşturmaktadır.
Tablo 19: Bölgelere Göre Hanehalkı Sayısı ve Kullanılabilir Gelirin Dağılımı (%)
1973 (DPT) 1987 (DĐE) 1994 (DĐE) Bölgeler Hanehalkı Sayısı Toplam Gelir Hanehalkı Sayısı Toplam Gelir Hanehalkı Sayısı Toplam Gelir Marmara- Ege 33,78 37,73 36,96 44,99 42,26 52,48 Akdeniz 15,18 15,15 13,44 10,66 12,48 11,06 Đç Anadolu 21,89 23,47 24,27 21,52 17,91 15,42 Karadeniz 14,50 15,76 10,6 8,92 12,81 10,86 Doğu- Güneydoğu 14,66 9,89 14,72 13,91 14,55 10,18 TOPLAM 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Kaynak: DĐE, 1987-1994 Hanehalkı Gelir Dağılımı Anketi Sonuçları
1997 ve 2000 yıllarının rakamlarında da aynı tablo görülmektedir. Buna göre Marmara ve Ege Bölgeleri ortalamadan fazla, Đç Anadolu ve Akdeniz Bölgeleri ortalamaya yakın, Karadeniz, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri ise ortalamanın altında bir gelire sahiptirler. 1997 ve 2000 yıllarında Marmara Bölgesi hanehalkının %25,7 ve %27,5’ini barındırırken gelirdeki payı %38,1 ve %38’dir. Ege bölgesi hanehalkının %13,4 ve %13,2’sini barındırırken gelirden almış olduğu pay her iki yıl için de %16,8’dir. Doğu Anadolu Bölgesi ise her iki yıl için gelirden sadece %3,3 pay almıştır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin 1997 yılında hanehalkı içerisindeki payı %9,7 iken gelirdeki payı %5,3’dür. 1997 yılında Akdeniz Bölgesi’nin hanehalkı içerisindeki payı %12,8 ve gelirdeki payı %12,1’dir. Bu bölgenin 2000 yılında almış olduğu pay ise %11,7’dir. Karadeniz Bölgesi ise 2000 yılında nüfusun %11,8’ini barındırırken gelirden almış olduğu pay %9,1’dir. 2000
yılında Đç Anadolu Bölgesi’nin nüfus ve gelirdeki payı sırasıyla %15,7 ve %16,1’dir.
Tablo 20’de 2006-2008 yılları itibariyle yoksulların bölgesel dağılımına yer verilmiştir. Tabloda hem yoksulların sayısı hem de o bölgede yaşayanların ne kadarının yoksul olduğu yer almaktadır. 2006 yılı sonuçlarına göre medyan gelirin %50’si kullanıldığında Türkiye’deki yoksulların %16,6’sı Akdeniz Bölgesi’nde, %10,6’sı Ortadoğu Anadolu Bölgesi’nde yaşamaktadır. Yoksulluk oranının en düşük olduğu bölge %2,2 ile Doğu Karadeniz ve en yüksek olduğu bölge %29,9 ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi’dir. Đstanbul’daki yoksulluk oranı %4,3’dür. Yoksul sayısının en fazla olduğu bölge de yine Güneydoğu Anadolu Bölgesi’dir. Bu bölgeyi Akdeniz Bölgesi takip etmektedir. 2007 yılı sonuçlarına göre yoksulluğun en az yaşandığı yer %0,7 ile Đstanbul olurken, en fazla yaşandığı yer ise %33,6 ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi’dir. Doğu ve Batı Marmara bölgeleri de yoksulluğun en az yaşandığı yer olarak dikkat çekmektedir. Đş imkanlarının nispeten daha fazla olması, sanayi ve hizmet sektörünün gelişmiş olması bunda oldukça etkilidir. 2008 yılında da daha önceki dönemlerde olduğu gibi yoksulluğun en fazla yaşandığı yer Güneydoğu Anadolu Bölgesi’dir. Türkiye’deki yoksulların %30,4’ü bu bölgede yaşamaktadır. Bu bölgeyi %13 ile Akdeniz Bölgesi ve %11,5 ile Ortadoğu Anadolu Bölgesi izlemektedir. Sayısal olarak yoksulların en fazla yaşadığı yer de yine Güneydoğu Anadolu Bölgesi’dir. Bu bölgeyi sırasıyla Akdeniz Bölgesi, Ortadoğu Anadolu Bölgesi ve Ege Bölgesi takip etmektedir. Bu dönemde yoksulluğun en az yaşandığı bölge, Doğu Karadeniz’dir. Bunu %2,8 ile Doğu Marmara Bölgesi izlemektedir. Sayısal olarak da yoksulların en az yaşadığı yer Doğu Karadeniz ve Doğu Marmara Bölgeleridir.
Tablo 20: Gelire Dayalı Göreli Yoksulluk Sınırına Göre (Türkiye Đçin Hesaplanan) Bölgesel Yoksul Sayıları ve Yoksulluk Oranı (2006-2008)
Yoksul Sayısı (Bin Kişi) Yüzde ( % ) Bölgeler 2006 2007 2008 2006 2007 2008 TR1 Đstanbul Yoksulluk Riski, %50- 532 75 393 4,3 0,7 3,5 TR2 Batı Marmara Yoksulluk Riski, %50- 339 322 343 2,7 3,1 3,1 TR3 Ege Yoksulluk Riski, %50- 1.057 889 1.041 8,5 8,4 9,4 TR4 Doğu Marmara Yoksulluk Riski, %50- 370 340 310 3,0 3,2 2,8 TR5 Batı Anadolu Yoksulluk Riski, %50- 612 346 586 4,9 3,3 5,3 TR6 Akdeniz Yoksulluk Riski, %50- 2.056 1.849 1.444 16,6 17,6 13,0 TR7 Orta Anadolu Yoksulluk Riski, %50- 442 417 604 3,6 4,0 5,4 TR8 Batı Karadeniz Yoksulluk Riski, %50- 915 705 740 7,4 6,7 6,6 TR9 Doğu Karadeniz Yoksulluk Riski, %50- 278 217 285 2,2 2,1 2,6 TRA Kuzeydoğu Anadolu Yoksulluk Riski, %50- 788 631 726 6,4 6,0 6,5 TRB Ortadoğu Anadolu Yoksulluk Riski, %50- 1.316 1.192 1.276 10,6 11,3 11,5 TRC Güneydoğu Anadolu Yoksulluk Riski, %50- 3.707 3.541 3.376 29,9 33,6 30,4 TOPLAM Yoksulluk Riski, %50- 12.412 10.525 11.123 100,0 100,0 100,0
Kaynak: TÜĐK, 2006, 2007 ve 2008 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması Not: 1) Gelir referans dönemleri bir önceki takvim yılıdır.
2) Bölge yoksulluk oranları, Türkiye için bulunan yoksulluk sınırına göre hesaplanmıştır. 3) Yoksulluk hesaplamasında eşdeğer hanehalkı gelirleri, Düzey 2 bazında TÜFE ile düzeltilmiştir.