Son zamanlarda karavan yaşamına merak ve isteğin artmasıyla birlikte sosyal medyada çok fazla miktarda merak edilen sorular oluşmaya başladı. Ancak her konuda olduğu gibi burada da bilgi kirliliği had safhada. Sizler için en önemli olduğunu düşündüğümüz konuları burada herkesin erişimine açık olarak paylaşmak istedim.
Bu soruları genel olarak bir kaç ayrı başlıkta toplayacağım.
1. Kamp ve Karavancılığa Genel Bakış Başlığı altında Kamp Karavan Dernekleri ve Federasyonun konular hakkındaki güncel çalışmalarının özeti, sivil toplum kuruluşlarının işlevleri ve bu kuruluşları desteklenmesinin sektörün gelişimindeki önemi.
2. Çekme karavan kullanımına özel sorular.
3. Türkiye’de karavancıların sigorta çilesi
4. Akü, elektrik ve solar sistemler hakkındaki sorular.
5. Kamp ve yaşam alanları, karavan kamplarının kullanımı hakkında sorular.
Elbette ilerleyen süreçlerde konuyla ilgili yenilenen teknolojiler, yeni bilgiler, kanun ve yönetmelik değişiklikleri, değişen ve gelişen sorunlar ve çözümleri ile bu metin üzerinde gerekli değişiklikler yapılacaktır.
1. KAMP ve KARAVANCILIĞA GENEL BAKIŞ
Bu yazının yayımlandığı 2020 Yılı itibariyle ülkemizde yeni gelişen bir kavram Karavan ve Karavancılık. Beraberinde getirdiği sorular, sorunlar, özel sektör için fırsatlar ve en önemlisi bereberinde gelen bu yaşamda yeni bir soluk, yeni bir bakış açısı.
Kimseyi rakamlara boğmak istemiyorum ancak Avrupa ile kıyaslama yapacak olursak; biz henüz ayağa kalkmaya çalışırken Avrupa karavan sektörü 40'lı- 50'li yılları yaşıyor. Karavan sayısı inanılmaz boyutlarda. Bunu yanı sıra bu uzun yılların getirdiği, oluşturduğu bir karavan kültürü de var, mükemmel denebilecek tesisleri ve altyapıları var. Konuyla ilgili kanun ve yönetmelikleri var.
Bizim en büyük şansımız bilinmeyeni araştırmak, sorunların üstesinden gelmek için insanüstü çabalar içerisine girmek zorunda olmamak. Adeta bizi elimizden tutup ayağa kaldırarak yürümemize ve çok kısa zamanda koşmaya başlamamıza yetecek kadar bilgi birikimi var bu Avrupa'lı karavan sektöründe.
Elbetteki kültürler arası bir takım farklılıklarımız var. Zaman içerisinde bu farklılıkların bir kısmına uyum sağlayacak ve/veya bir kısmını da kendi kültürümüze uyarlayacağız.
Karavancılığın gelişmesinin önündeki en büyük bariyer bugün için Devlet ve onun büroksasisi olarak görünüyor.
Dernekler ve özellikle Ulusal Kamp Karavan Federasyonu aracılığı ile yapılan çalışmalar bu bürokrasi ile mücadelede kaplumbağa adımlarıyla da olsa yol aldığımızı görüyoruz. Keza Türkiye Kamp ve Karavan Derneği de hem FICC üyesi olması hem de Başkanının aktif bir milletvekili olması Devlet nezdindeki görünürlüğümüzü arttırıyor.
Şurası bir gerçek ki Kamp ve Karavan Derneklerinin üye sayısı olması gerekenin çok çok altında. Şöyle bir zihniyet var yeni/eski bazı karavanseverlerin (dikkat edin karavancı demedim) düşüncesinde; bu dernekler bize ne verecek? Dostlar önce siz derneklere el verecekseniz, onlar birer sivil toplum kuruluşu, onlar hedefe yolladığınız top atışları aslında. Ne kadar güçlü olurlarsa Devlet Bürokrasisindeki görünürlülüğümüz de o kadar artacak ve sektörün sorunlarının üstesinden gelmek te bir o kadar kolaylaşacak.
Henüz Türkiye Turizmi içerisinde Karavan Turizmi diye bir kavram yok. Federasyon bu kavramı ve karavancılığı Alternatif Turizm içerisine aldırmak için çok mücadele etti ve sanırız artık bir noktaya gelindi. Hestorex bunu en bariz örneği. Bu konuda daha alınacak çook yol var.
Şİmdilik belli konularda çalışmalar devam ediyor, örneğin; bazı petrol şirketlerinden, sigorta şirketlerinden alınan indirimler gibi. Yine atık sorunlarıyla ilgili belki yakın zamanda bu petrol istasyonlarının en azından bir kısmının sektöre destek sağlamasını umuyoruz. Federasyon ve dernekler ellerinden geldiğince çalışıyorlar, buna emin olabilirsiniz.
Yine bugün en popüler sorunlardan birisi ücretli özel karavan alanlarının kullanımı sorunu. Kamp ve Karavancılığın gelişmesi için altyapı ve bu altyapının da en önemli yapıtaşı olarak Karavan Kamp alanları var. Henüz Avrupa'lı rakipleri ile Mercedes ile 124 kadar büyük fark olan ülkemizdeki karavan kamp alanları da arz talep dengesi ve ekonomik sistemler geliştiği ölçüde bu arayı kapatacaklar.
Bunu için ihtiyacımız olan en önemli şey zaman sonra da ekonomik koşullarda bir miktar iyileşme. Bu arada çok iyi kamp alanlarımızda var; onların hakkını yemeyelim ve bizi yanlış anlamasınlar ama onlar an itibariyle çok azınlıktalar. Mevcut kamp alanlarının size sundukları basit ve düzensiz bir toprak parçası, sağlıksız hijyen kuralları gözetilmeyen derme çatma tuvaletler ve diğer yetersiz hizmetler ve bu hizmetlerin karşılığında istenen ücretler. Bu da arz talep dengesizliği nedeniyle dengesiz fiyatları da beraberinde getiriyor. Az sayıda kamp işletmesi aldığı yüksek fiyatın karşılığını gerçekten verebiliyor.
Ee, kamp işletmecisi haksız mı? Onun da bir yığın sorunları var. Ailecek çalışmıyorlarsa maaş ve ücretlere yetişmek çok zor. Devletten herhangi bir destek filan yok. Kamplar sadece yaz dönemi içerisinde talep görüyor ve sezonun kışa uzantısı yok gibi. Kar etmeyi düşündükleri rakamlar ekonomik sıkıntı içindeki vatandaşa çok yüksek geliyor. Bu kısır döngü karavancıları kamp alanlarına muhtaç kalmayacak şekilde donanım edinmeye zorluyor. Kamp alanı sahipleri bu açığı bu sefer daha az karavandan daha çok günlük ücret alarak kapatmaya çalışıyorlar.
Özetle; kamp alanları sorunlarının bugünden yarına sihirli bir değnekle çözülmesini beklemek hayal. Zaman ve ekonomik koşullardaki iyileşmeler sektörün yapı taşlarını yerine oturtacaktır diye umuyorum.
Bir de işin karavan üreticileri boyutu var. Bugün itibariyle karavan üreticilerinden istenen komple üretimi kapsayan herhangi bir yeterlilik belgesi yok. Sadece kullanılacak bazı temel ürünlerin CE belgelerine ve kayıt ettirilen projelere uygunluğuna bakılıyor.
Kullanılan kablo ve kesitleri uygun mu ve doğru sigortalanmış mı, izolasyon şartları yerine getirilmiş mi, gaz kullanan sistemlerin emniyeti sağlanmış mı vb. Yine bu sorunlar da Devletin sektöre bakış açısını değiştireceği ve arz talep dengesinin tüketici lehine döneceği günleri bekliyor. Çok iyi ve düzgün iş yapan ancak görece pahalı olan bir üreticiye karşılık daha uygun fiyatla üretim yapan ancak tüketicileri sorunlarıyla baş başa bırakan üreticiler de var. Neyse ki sosyal medya günümüzde tüketici lehine çalışıyor bu tür konularda.
En azından üreticilerin üretimlerini gözden geçirmelerini ve hatalarından ders almalarını sağlıyor. Bir kaç yıl öncesine kadar çok kötü bir itibar kaybına uğrayan kimi üreticilerin bugün çok iyi işler çıkardığını, güven tazelediğini biliyoruz. İşte bu nedenle sosyal medyanın gücüne
gerçekten güveniyorum.
Bu bölümde sözü biraz uzattık ama biraz da günümüz karavancılarına değinmeden geçmek doğru olmayacak. Karavancıların bulundukları çevre ile en büyük imtihanı, çevre temizliği ve gürültü ile oluyor. Hemen hergün atık sularını karavandan aşağı akıtan, çöplerini yakın çevresine bırakan veya atan, karavanındaki ses sistemini dışarıda otururken duyabilmek için sonuna kadar açan karavancılara ait duyumlar, şikayetler alıyoruz.
Doğrusunu isterseniz pek karavancı demek gelmiyor içimden ama onların da zaman içerisinde törpüleneceğini, öğreneceğini umuyorum. Deniz mevsiminde, deniz kenarlarındaki yoğun kullanılan otoparklarda masa sandalye açarak tepki almak ta bu sorunların içerisinde.
Bu tür davranış bozukluklarının yansımaları diğer karavancıları da olumsuz etkiliyor. Üstelik bazen sosyal medyada kurallara uygun davranan diğer karavancılar tarafından afişe edilmekle tehdit ediliyorlar. Bunun da bir çözüm olduğunu düşünmüyorum; bu tür bir davranışta bulunan karavancıyı sosyal medyada afişe etmek kendi ayağına kurşun sıkmak gibidir. İşin doğrusu derneklerimizin nitelik ve nicelikleri arttıracak çalışmalar yapmak, bu çalışmalara destek olmak, gerekiyorsa ve imkan varsa katılımda bulunmak suretiyle sektörün kurallara uygun şekilde büyümesi sağlanmalıdır. Bu gerçekleştiğinde olumsuz hareketlerin sahipleri de sistem içerisine alınacak ya da sisteme uyum sağlayamadıkları için kaybolacaklardır.
Karavancılık konusunda bir rahatsızlığım daha var. Karavan yaşamı salt bir deniz sevdası ve deniz mevsimine özgü değildir. Karavancılığı ucuz tatil olarak görenlerin de bu sektöre zarar verdiğini düşünüyorum. Bu iş ayrı bir kültür meselesidir aynı zamanda. Minimal bir yaşamın içine sığmak, yeni yerleri keşfetmek, kültürlerini anlamak ve belki de en önemlisi kalıcı dostluklar edinmek, sadece ülkenin değil Dünya'nın dört bir yanından!
2. Çekme karavan kullanımına özel sorular.
Öncelikle Türkiye'de çekme karavanların en büyük sorunu karavan olarak değil de "Römork" olarak görülmeleridir. 750kg kadar olanlar O1, 751-3500kg a kadar olanlar O2, 3501-10.000kg arası O3 ve 10.000kg aşan römorklar O4 olarak sınıflandırılır. Karavan olarak kullanılanlar O1 ve O2 tip onayına sahip olanlardır. O3 ve O4 tip römorklar konumuz dışında kalıyor.
750kg altı bile olsa O1 tip onay belgesine sahip olmayan karavanların karayollarına çıkmaları mümkün değildir. Yine, bir şekilde ülkemize girmiş ancak gümrük şehadetnamesi ve/veya ruhsatı olmayan 750kg altı ve/veya üzeri karavanların da yollarda dolaşması kesinlikle yasal değildir.
Üstelik bu belgesiz karavanlar halk arasında “Helvacı Kağıdı” denilen basit bir kağıda aldım sattım demesi ile gerçekleşiyor. Zira fatura yok, Tip onay belgesi yok, ruhsat yok yani hiçbir resmi belge yok. Karavanı çaldırırsanız emniyet güçlerine sunacağınız geçerli bir sahiplik belgeniz de olmadığı için hak talebinde bulunmanız çok zor. Üstelik başkalarına vereceğiniz zararları da tazminle yükümlüsünüz: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 103’üncü maddesinde “Motorsuz taşıtlar ile motorlu bisiklet sürücülerinin hukuki sorumluluğu genel hükümlere tabidir” hükmü mevcut.
Yarın karavancılık ile ilgili kurallar konulmaya başladığında bu tür karavanlar tarla, bağ ve bahçelerde konumlandırılmak zorunda kalacaklar.
Karavan çekmek durumunda olan araçlar mutlaka faturalı, e-belgeli bir çeki demirini projeli olarak taktırmalı ve ruhsatlarına işletmelidirler. Her araca takılabilecek çeki demiri aracın ruhsatında belirtilen çekebileceği kg ve katar ağırlığına göre E-Belgesi ile belirlenmiştir. Kafanıza göre çeki demiri alıp takamazsınız. Çeki demiri konusunda da bazen ikinci elde satılık ilanları görüyorum.
İkinci el çeki demirlerinin araçların ruhsatına işlenmesi mümkün değildir. Çeki demiri karavan ve römork çekmek için çok önemli bir unsurdur. Bu konuda merdiven altı ürünler olmasın diye çeki demiri montajına fatura, çeki demirine ait E-belgesi ve profesyonel işçilik şartı getirilmiştir.
Çok unutulan ve zaman zaman kazalara neden olan bir durum da araçlarımızı periyodik bakıma soktuğumuz her seferinde çeki demiri bağlantılarını kontrol etmemiz gerekliliğidir.
Akü ve elektrik sorunları haricinde bir çekme karavandaki en önemli sorun dengesiz yükleme durumudur. Çeki oku üzerine binen yük karavanın ağırlığı ile orantılı olmak zorundadır. Bir çekme karavanın önü çok hafif ise seyir esnasında karavanın salınım yapmaya başlaması ve kazaya sebebiyet vermesi olasıdır. Çoğu kişi bu salınım başladığında yavaşlayarak salınımın duracağını düşünür. Tam tersine böyle bir salınım başladığında sert bir fren darbesini takiben vites küçülterek gaz vermek bu salınımı toparlayabilir. Bu nedenle karavan yüklemek önemli bir konudur. Çekme karavanların çeki okunda bulunan kaplinlerin üzerinde çekebileceği yük(kg) ve burun yükü(S) kapasitesini(kg) olarak yazar. Bu limitlere dikkat etmenizi öneririm. Her zaman kapline binen burun yükünün karavanın arkasından daha ağır olduğundan emin olmalısınız.
İkinci bir sorun çekme karavanın lastik tipi ve havaları. Lastiklerin C tipi yani yük lastiği olması zaten kanuni zorunluluk. Lastik havalarını karavanın ağırlığına göre lastikler yayılmayacak şekilde ayarlamak önemli. Düşük lastik havaları tehlikeli salınımların artmasına neden olabilir. Çok yüksek hava da karavanın aşırı zıplamasına ve yol tutuşunun azalmasına sebep olur. Her iki durumdan da karavanın fren sistemi olumsuz etkilenecektir.
Çekme Karavanın ağırlığı ve ehliyet konusu en çok tartışılan konular. Kanunen azami yüklü ağırlığı 750kg a kadar olan karavanları (O1 Belgeli) B ehliyet ile kullanabilirsiniz. İlgili madde:
"Madde 86- (Değişik:RG-17/4/2015-29329) (11)
B, C, C1, D ve D1 sınıfı sürücü belgesi sahipleri araçlarını, azami yüklü ağırlığı 750 kilograma kadar olan (750 kilogram dahil) hafif römork takarak da kullanabilirler."
750kg üzeri ağırlıktaki karavanlar(O2) için ehliyetlerinize E ilavesi almalısınız. Yani BE ya da CE, DE gibi. Karavanın hangi ağırlık gurubuna girdiğini şasisine sabitlenen etiketinden anlayabilirsiniz.
Çekme karavanlarda bir başka ağırlık sorunu ise etiketine üretici tarafından 750kg basılan ancak gerçekte çok daha ağır olan bazı eski karavanların gerçek ağırlığı. Etketi 750kg olan bu karavanlar 1200-1300kg olabiliyor. Ben bu durumun hukuki sorumluluğunun üreticide olduğunu düşünüyorum ancak sigortada olduğu gibi burada da avukat karavancı dostlarımızın yorumlarının faydalı olacağını düşünüyorum.
Bir diğer ağırlık sorunu, çekme karavanların yüklü ağırlıkları üzerine yapılan spekülasyonlar. 750kg etiketine sahip bir karavan polisler tarafından durdurulup kantara çekilebilir mi, ne kadar fazla ağırlığa müsaade ediliyor gibi bazı sorular var. Öncelikle karayolları yönetmeliği karayollarının kullanımı konusunda çok açık ve üzerinde tartışmaya yer bırakmayacak sonuçlar veriyor. Ülkemiz karayollarında istiab haddi istisnası belirlenirken araç ayrımı yapılmamış ve tüm araçlar için aynı kıstas getirilmiştir.
İstiab haddi istisnasını yönetmelikten aynen buraya alıyorum:
"Tartı toleransı uygulaması
(1)Tartı toleransı; en çok [(aracın azami ağırlığının % 3,75’i) + 500] kilogram olarak kabul edilir.
(2) fazla yükleme oranları hesabında; aracın azami ağırlığı ile birinci fıkrada belirlenen tartı toleransının toplamı esas alınır.
Örneğin: Azami Yüklü Ağırlığı 3500 Kg olan bir kamyonetin fazla yük toleransı 631,25 kg dir.Böyle bir araç denetim istasyonunda kantara çıktığında kantardaki ağırlığı 4.131,25 kg den fazla gelir ise bu araca Azami Yüklü Ağırlığını geçtiği ölçüde ceza uygulanacaktır.
Boyut ölçüm toleransı uygulaması
Boyut ölçüm toleransı; en çok araçların 5 inci maddede belirlenen boyutlarının % 2’si olarak kabul edilir.”
Motokaravanları ilgilendiren bir değişiklik te son yayınlanan yönetmelik değişiklikleri ile azami yüklü ağırlığı 3500kg a kadar olan araçların karayolları tartım istasyonlarına girme zorunluluğu da kaldırılmıştır.
Bu bölümde son bir kaç satırı da çekme karavan kullanımına ayırmak istiyorum. Çekme karavan kullanmak ilk başlarda aşırı dikkat istiyor. Ancak en önemlisi karavan çekme kurallarına uymak; yük dengesine, katar uzunluğuna, sürüş hızına ve emniyetine, lastik havalarına vs. Bir müddet sonra artık duruma alışıyor ve yıllardır kullanıyormuş gibi oluyorsunuz. En çok sıkıntısı çekilen geri manevralar ve park etme. Geniş bir alanda yapılacak pratikler de bu sorunun üstesinden gelmenize yardımcı olacaktır.
Çeken Araç
Elbette çekilecek bir karavan varsa birde onu çekecek araç olmalı. Çeken ve çekilen araçların ikisine birden “atelaj” diyoruz. Ben daha çok alışkanlıktan olsa gerek, katar ifadesini kullanmayı yeğliyorum. Çoğu zaman sosyal medyada benim aracım şu kadar HP(Beygir) ya da şu kadar cc, karavan çeker mi ya da şu ağırlıktaki karavanı çeker mi sorularıyla larşılaşıyoruz. İşte size gerekli olan önemli noktalara ait cevaplar:
Çeken aracın ağırlığı: Çeken aracın ağırlığı çekilen aracın azami yüklü ağırlığından %30 fazla olması emniyeti sağlar. Litaretürde bu fazlalık %15 gibi görünse de bizim gibi dağlık bir ülkede bu limiti biraz yukarıya almanın faydası olduğunu düşünüyorum. Zira aracın karavanı çekebilmesinden ziyade dik rampa inişlerinde ve ani frenlemelerde arkadan itişin dizginlenebilmesi çok daha önemlidir. Ayrıca çeken araç çekilen araçtan yeterince ağır olduğunda savrulma, yalpalanma riski de azalır.
Çeken aracın tork kuvveti: Aracım çeker mi sorunun karşılığı sadece motor gücünde ve/veya motor hacminde değildir. Tork, döndürme kuvveti anlamına gelir. Newton Metre (Nm) ile ifade edilir. Daha ayrıntılı olarak ifade etmek gerekirse aracın motorunda bulunan krank milinin bir dakika içinde yaptığı dönüş sayısıdır. Dönüşlerin çok ya da az olması, aracın hızını ve çekiş gücünü belirler. Tork, motorun dönme kuvvetinin tekerlekleri itme kuvvetine dönüştürülmesini sağlar. Yani aracın çekiş gücü ve özellikle yokuş yukarı çıkarken gösterdiği performans, torkunun iyi olması ile mümkündür.
Dizel arabalardaki motorların piston kolu benzinli arabalarınkinden daha uzundur. Uzun kollar da daha yüksek dönüş kuvveti uygulayacağından dizel motorların tork gücü daha fazladır. Bu tork(Nm) ne kadar düşük devirde elde ediliyorsa o kadar iyidir. Yani 250Nm tork üreten bir motorun bunu 2750-3500 devirlerde elde etmesi ile 1500-2250 devir aralığında elde etmesi çok önemli bir farktır. Özet; aracınızın (Azami) tork değeri ne kadar yüksekse ve bu torku ne kadar düşük devirde sağlayabiliyorsa karavanı o kadar rahat çekersiniz.
Beygir Gücü(HP) = (Tork(Nm) x Motor Devri(Devir/Dakika) )/ 7121(DeğişmezSabit)
 Güç: Bir motorun işi ne kadar çabuk yaptığını ifade eder.
 Tork: Bir motorun ne kadar iş yaptığını ifade eder.
 Karavan çekmek için en uygun çeken araç diesel motorlu araçlardır.
 Bu saptamalar benzinli arabaların karavan çekemeyeceği anlamına gelmez.
Aracınızın sağlıkla çekebileceği karavan için www.towcar.info adresindeki seçenekler de size yardımcı olacaktır. Araç marka ve modelini belirtip, çekmek istediğiniz karavan tipini de seçerseniz aracınızın bu karavan için ne kadar uygun olduğu ve/veya olmadığı konusunda net bir fikir edinebilirsiniz.
Çekebileceği yük miktarı: Çeken aracın çekebileceği azami yüklü ağırlığı ve katar ağırlığı üreticisinin verdiği değerlere göre ruhsat sayfasında yazılıdır. Yüklemedeki istisnalar ile ilgili durumu yukarıda açıklamıştık. Katar ağırlığı çeken ve çekilen aracın birlikte toplam ağırlığıdır. İstiab haddi istisnası katar ağırlığında da uygulanır.
Çeken aracın çekiş tipi: Çekiş noktasının çekişe etkisinin önemi yadsınamaz. Karavanın ağırlığı, bu ağırlığın çeki kafasına binen kısmı ve artı olarak çeken aracın yükü önden çekişli bir araç için özellikle dik yokuşlarda yeterli olmayabilir. Burada pek fazla bilinmeyen bir durumu paylaşacağım. Her markanın üst segment araçlarına bakın; hemen hepsi arkadan itişlidir. Önden çekişli araçların imalatı daha kolay ve ucuzdur. Bu nedenle güç önemli diyorsak arkadan itişli bir araç daha iyidir. Hele torku yüksek kilitli diferansiyele sahip 4 x 4 bir araç bulunmaz hint kumaşı gibidir.
Çeken aracın vites tipi: Manuel vites kullanımı için bir şey söylemeye gerek olduğunu zannetmiyorum. Ancak otomatik vitesli araçların karavan çekmeye uygunluğu ile ilgili şüpheler sosyal medyada sıkça dile getiriliyor. Konuyu incelerken 6 yıldır kullandığım otomatik vitesli aracımın yaklaşık 160.000km ye gelmiş olmasına rağmen hala otomatik vites yağını değiştirmediğimi hatırladım.
Bu araçla çektiğim karavanım da hatırı sayılır bir ağırlıkta. Bildiğim en önemli şey üreticinin eğer römork çekiyorsan Otomatik vites yağ değişimini olması gerekenden daha öne çekmemi önerdiği. Burada bir şanzıman tipi ile ilgili doğrudan yorum yapmak sadece konunun uzmanına ait olabilir. Ancak genel görüş olarak, aynı zamanda manuel kullanım moduna sahip otomatik tork konvertörlü bir şanzımanın karavan çekmekte bir sorun yaşamayacağını düşünüyorum.
Çekme Karavanda Stabilizatör: Stabilizatör için bir tür yük dengeleyici diyebiliriz. Savrulmaları önlemede önemli bir rol oynar. Son yıllardaki teknolojik gelişmeler, sağ ve sol frenlere savrulma yönünün tersine müdehalelerde bulunarak daha stabil yol tutuşu sağlayan elektronik kontrol sistemleri (ATC) ortaya çıkarmıştır. Yine de en güvenli sürüş önce yük dengesine sonra da yol ve hız şartlarına dikkat etmekten geçer.
Bu arada çekme karavan sürücüleri için en dikkat edilmesi gereken şeylerden birisi de aynalarıdır. Çekme karavan kullanıcıları çeken araçlarında mutlaka uzatma(Karavan) aynası tabir ettiğimiz aynaları tedarik etmeli ve kullanmalıdırlar. Sürüş emniyeti açısından son derece önemlidirler.
Yine hız limitleri açısından çekme karavanlar en fazla 80km/saat hızla sürülmelidir. Belki bu hız otoyollarda 90km/saat olarak belirlenebilir. Otomatik stabilizatör size bu hız limitlerini arttırmak konusunda cesaret vermemeli.
Ruhsatında kamyonet yazan çeken araçlar için hız limitlerinin (Şehir içi hız limitleri hariç) 10km/Saat daha düşük olduğunu her zaman hatırlayın.
Çekme karavan ile motokaravan seçimleri arasında kullanıcılar ve hatta kullanıcı bile olmadan kendi tercihlerini en doğrusu gibi dayatan arkadaşlarıma da buradan bir çift sözüm var; yıllardır çekme karavan kullanıısıyım ve gücüm yettiğince motokaravana geçmeyeceğim. Ancak benim bu düşüncem motokaravanların kötü yada kullanışsız olduğu anlamına gelmez; herkesin karavanlarından beklentisi yaşam biçimlerine de uygun olarak değişir. Motokaravan pratiktir, kompaktır. Özellikle ikinci bir araca ihtiyaç duymayan, halen aktif çalışan, çok sık yer değiştirerek gezen, yılın belli zamanlarında karavancılık yapanlar için son derece uygundur. Çekme karavan daha geniş ve kullanışlıdır, bir başka özgürlüktür. Herkesin kendi ağız tadına göre karavancılık yapmasını dilerim.
3. Türkiye’de karavancıların sigorta ve TÜV (Muayene) çilesi
Çekme karavanlar motorsuz taşıt sınıfında olduğu için zorunlu trafik sigortasına tabi değildir. Çeken aracın sigortasından yararlanırlar. Ancak bu fayda karavanda bulunan karavan donanımını içermez. Karavanın alt yapısı, dingil sistemi ve üst yapısı sigorta kapsamındadır. Yani bir kaza durumunda içerideki buzdolabının yada güneş panelinin hasarını sigorta karşılamayacaktır.
Bu durum motokaravanlar için de geçerlidir. Burada çok önemli bir konuya değinmek istiyorum. Yollarda kaçak olan gezen Avrupa menşeili karavanlar bir kazaya karışırlar ve bilirkişi raporunda hatalı olurlarsa karavanlarının verdiği hasarları da ödemek zorunda kalacaklardır. Buraya bir not düşmek istiyorum; kendileri hatalı olmasa bile o karavanın yol şartlarına uygun olmadığı için yine tazminat ödemek zorunda kalabilirler. Bu durumu sigortacı dostlar ile somut hale getirmek gerekir diye düşünüyorum. Kasko konusunda ise sadece çekme karavanlar değil motokaravanlar için de maalesef ufukta bir gelişme görülmemektedir. Karavanların iç donanımları oldukça kıymetli olduğu için sigorta şirketleri kasko yapmaya yanaşmıyorlar ya da çok yüksek ücretler çıkartarak kaskonun cazibesini yok ediyorlar. İlerleyen yıllarda karavan sayısının artmasıyla birlikte sigorta şirketlerinin bu konuda çözüm üreteceklerini düşünüyorum.
Motokaravanlar ise ruhsatlandırıldıkları Özel Amaçlı Araç (Motokaravan) kategorisi nedeniyle özellikle de ilk defa motokaravan sahibi olanlar çok yüksek prim ödemek zorunda bırakılmaktadırlar. Hele de karavan sahibi geçmişinde bir kazaya karışmış ise Yıllık 7.000TL lere çıkan zorunlu trafik sigortası ile karşılaşabiliyorlar. Bu yazının yazıldığı tarihten kısa bir süre önce bir sigorta şirketi motokaravan sigortalarında kayda değer indirimler sağlamaya başlamıştı. Ulusal kamp Karavan Federasyonu’nun da girişimleri ile Nisan 2020 itibariyle bir başka sigorta şirketi ise %60 gibi rekor bir indirimle karavancıların imdadına koştu. Umarız bundan sonra sigorta konusu sorun olmaktan çıkacaktır.
Araç muayene (TÜV) sorunlarına gelince.. İnanılmaz ama yıllık olarak çok az kilometre tepen, yollarda ise kıymetli yükleriyle son derece temkinli giden araçlara her yıl muayene zorunlu. 750kg üzeri çekme karavanlar ile motokaravanlar her yıl bu çileyi çekmek zorundalar. Hiç durmadan çalışan, 7/24 yollarda olan, yılda onbinlerce kilometre yol yapan kamyon ve kamyonetlerle aynı kategoriye sokuluyorlar. Aslında ruhsatta kamp taşıtı başlığı altına alınsalar doğrudan muayene süreleri 2 yıl olacak. Özel amaçlı taşıt ve römork olarak göründükleri için her yıl muayene şartına tabi tutuluyor karavanlarımız. Konuyla biraz uğraşıldı ancak sigorta konusu daha çok can yaktığı için olsa gerek pek üzerine gidilmedi.
Umarım bundan sonraki aşama her iki karavan segmenti için de TÜV muayenelerin de iki yılda bire çıkartılması için uğraşı vermek. Komik olan sadece daha hafif olduğu için 750kg altı çekme karavanların TÜV testlerinden muaf olması.
4. Akü, elektrik ve solar sistemler hakkındaki sorular.
VOLT, AMPER, WATT? “Elektrik” deyince bu terimler ilk akla gelen ve en sık kullandığımız ölçü birimleridir. Konu hakkında çok az bilgi ve çok fazla fikir var sosyal medyada. Bu konuyu biraz açalım. VOLT akünün 2 kutubu arasındaki elektriksel gerilimdir. Aküler genelde 12 VOLT olarak (6 Hücre x 2Volt) üretilmekte olsalar da; 6 VOLT (3 hücre x 2 Volt) ve 2 VOLT (tek hücre) olarak üretilen yüksek Ah (Amper/Saat) özellikli aküler de bulunmakta olup bunlar daha ziyade farklı uygulamalar ve ticari sistemlerde kullanılmaktadırlar.
Genel olarak karavanlarda elektrik sistemleri 12V olarak projelendirilir. Bazı çekme karavanlarda ve büyük araçlardan çevrilmiş motokaravanlarda 24V olarak kurulmuş sistemler de bulunmaktadır. AMPER (Akım) ise aküden çekilmekte olan enerjinin yoğunluğunu ifade eden birimdir. Akım olarak ta nitelendirilir. Güç ihtiyacı arttıkça çekilmekte olan akım (AMPER) miktarı da artmaktadır. Akülerin kapasitesi belirtilirken Ah (Amper/saat) değeri kullanılmaktadır. Bu değer o akünün içinde depolanabilen toplam enerji miktarını ifade eder. Ayrıca akülerin üzerinde CCA veya CA olarak ifade edilen değer ise, o aküden anlık olarak çekilebilecek azami Amper miktarını gösterir. WATT (Güç) kullanılmakta olan toplam enerji miktarını tanımlar. Volt(Gerilim) değeri ile çekilmekte olan Amper(Akım) miktarının çarpımıdır. Karavanın enerji ihtiyacını hesaplarken kullanılacak her cihazın ayrı ayrı watt değerlerini ve ortalama günlük kullanım miktarını doğru tepit etmemiz gerekir. Bir cihazın gereksinim duyduğu güç(watt) değişmez. Çalıştırmak için gereken gücü ister 12V tan isterseniz 220V tan sağlayın sonuçta Voltaj ve Amper değişecek ancak watt sabit kalacaktır.
Örneğin 5 Amper akım çeken 12V bir buzdolabı 5A x 12V = 60 Watt enerji tüketmektedir. Bu buzdolabı 24 saat içinde 12 saat kompresörünü çalıştırıp, 12 saat bekleme durumunda kalıyorsa 60 Watt x 12 saat = 720 Watt/gün enerji tüketir. Bu da günlük ortalama 60A e denk gelir. Aynı güçte (60Watt) 220V ile çalışan bir buzdolabını da çalıştırmak için de ortalama 12saat/gün hesabıyla 720W/gün enerji tüketir. 220V Şebekeden kullanılan bu değerinde Amper karşılığı 3.27A dir. Amperler arasındaki büyük farka dikkatinizi çekerim. Birçok kişi bu durumda 220V ta dolabın daha az elektrik harcadığını düşünmektedir. Aslında kullanılan enerji tümüyle aynıdır. Konunun bizi ilgilendiren tarafı karavanlarda kullanılan 220V elektriğin kaynağının 12V akülerimiz olmasıdır. Burada devreye invertör denen cihazlar devreye giriyor. İnvertörleri aşağıda ayrı bir başlık altında inceledim. Burada bilinmesi gereken şey, her invertörün aslında bir trafo olduğu ve 12V u alıp 220V a yükseltirken kendi iç dirençlerinden dolayı ciddi bir akım kaybı yarattıklarıdır. Örnek olarak 220V luk buzdolabını çalıştırmak için gerekli enerjiyi 12V luk akü kaynağımızdan çekip invertör ile buzdolabına 220V u gönderdiğimizde ortalama 24 saatte 12V/20-25A civarında bir akım gücünü(İnvertörün kalitesi ve gücüne göre değişir) ısı enerjisine dönüştürerek kaybederiz. Bu da yaklaşık 300watt yapar. Yani aynı güçteki cihazı çalıştırmak için 12V ta 720watt kullanırken 220V ta 1020watt enerji kullanmak durumundayız.
Bu inceleme karavanda 220V kullanılmaz anlamına gelmez. Enerji kayıplarını göze alan (Yaklaşık 100A bir akünün kullanılabilir enerjisinin 1/3 ü), sistemini ona göre kurabilir. Sözümüz ısrarla 220V buzdolabının karavanda daha az enerji tükettiğini öne süren kimi dostlarımızadır. Dolayısıyla Karavanın enerji tüketimini hesaplarken tüm cihazlar için (Watt/Saat/Gün) bazında hesap yapmak faydalıdır.
AKÜLER
Buradaki görüşler belli bir tecrübe ve sıkı bir bilgi edinme sürecinden ve süzgeçinden geçmiş bilgileri içeriyor. Karavanlar ve karavancılık hakkında en büyük bilgi kirliliğinin olduğu alanlar bunlar. Herkes kendi doğrularını dayatma peşinde sosyal medyada. Ancak baktığımız zaman bu dayatmalarının altını dolduracak bilgiye sahip olmadıklarını görüyoruz.
Akülerden başlayalım:
Karavanlarımızda kullandığımız aküler; normal (kurşun asit) araç aküleri, Jel aküler, AGM aküler ve son zamanlarda gündeme gelmeye başlayan Lityum aküler. Bunların dışında da çeşitli endüstiyel kullanım amaçlı(ör.Traksiyoner) aküler de var ancak konumuz karavanlarda kullanılabilen aküler. Normal araç aküleri ne kadar bakımsız tipte (Maintenance free)olsalarda karavanlarda kullanılması kesinlikle tehlikelidir. Üstelik akü sağlığı açısından ancak kapasitelerinin %40 ı kullanılabilir. Bunun üzerindeki her kullanım akü ömrünü kısaltacaktır. Ayrıca her akü kullanılmadığı ve şarj edilmediği süre içinde kendi iç kayıpları ile şarjını kaybeder. Bu kayıp akünün cinsine göre bir ayda 2% ile 25% arasında olabilir. Şarjını kaybeden ve/veya uzun sürelerde düşük voltajda bekleyen akülerde SÜLFATLAŞMA denilen kimyasal olay meydana gelir. Kaliteli redresörlerde bu sülfatlaşmayı çözme ve önleme modu bulunmaktadır. Ya da bu işlem için özel üretilen cihazları kullanabilirsiniz.
Uzun süre kullanılamayacak ve şarj edilemeyecek Jel ve AGM aküleri depo etmek içi aşağıdaki kurallara uymalısınız:
Ortalama depolama sıcaklığı 25 derecenin altında ise 3-4 ayda bir Ortalama depolama sıcaklığı 25 derecenin üzerinde ise 1.5-2 ayda bir tam şarj etmelisiniz.
Normal sulu aküler için bu zaman aralıklarını iki misli olarak düşünebilirsiniz.
En az bilinen konulardan biri de akülerin tespit edilen yaklaşık ömürlerinin ortam sıcaklığı ile yakından ilgili olduğu konusudur.. Örneğin 20 derecelik bir ortamda 10 yıl ömür biçilen bir derin deşarj jel akü, 40 derecede kullanıldığında 3 yıla inmektedir. Bu nedenle karavanlarınızda aküleri koyacağınız bölümlerin çok soğuk ve çok sıcakla haşır neşir olmaması gerekmektedir. Bazı ün yapmış akü markalarından beklenen çok yüksek ömür bu akülerin gerçekten yüksek kaliteleri yanısıra bu ortam sıcaklıklarında korunarak uzun süre kendilerini kanıtlamış olmalarından gelmektedir. Deşarj olmuş aküler soğuk havalarda olması gerekenden daha düşük derecede donarlar (-5 derece -10 derece). Donmuş bir aküyü asla şarj etmeye çalışmayın. Akünün önce oda sıcaklığına gelmesi önemlidir.
12V'luk aküler için Ah değeri önemli olmaksızın, gerilim değeri akü tam olarak dolu iken 13.15V civarındadır. Eğer akünün kapasitesi düşmüşse yani ömrü azalmışsa, aküyü bu değere kadar şarj edemezsiniz. Dolu ve iyi durumdaki bir akü şarj işlemi kesildiğinde 13.8V'a iner ve yaklaşık 10 dakika içerisinde de 13.15V'a düşer. Aküyü hiç kullanmasanız bile bundan sonra da gerilim düşecektir çünkü akünün iç direncinde enerji harcanır. Ama bu düşüş 13.8V'dan 13.15V'a olan düşüşten çok daha yavaş olacaktır. Mesela 12.8V'a kadar hızlı düşüyorsa, akü, kapasitesinin yaklaşık 4'te birini kaybetmiştir. Akü gerilimi 12.5V ise akü yarım doludur. 12V'a indiğinizde neredeyse bitmiştir. Bundan sonra akım çekmeye devam ederseniz 10.5V'a doğru hızlı bir düşüş yaşarsınız.
Sağlam bir akünün doluluk durumu için aşağıdaki tablo yaklaşık bir fikir verebilir: Ortam sıcaklığı ve akü tipinin de bu gerilim değerlerini değiştirebileceğini unutmayın. 24V için bu değerleri ikiyle çarpabilirsiniz. Arızalı bir aküde bu değerler yanıltıcı olabilir.
12.80V %100
12.50V %90
12.42V %80
12.32V %70
12.20V %60
12.06V %50
11.90V %40
11.75V %30
11.58V %20
11.31V %10
10.50V %0
Aküler nominal Amper kapasitelerinin yüzde 10'u ile şarj edilirler. Sağlıklı bir akü şarjı için çok önemli bir kuraldır. Dikkat edilmesi ve uygun şarj cihazları kullanılması gerekir. Her akü tipinin şarj karakteristiği hatta bazen üreticinin belirlediği şarj değerleri bile değişik olabilir.
Bir de karavanlarımızda kullandığımız Jel ve Agm akülerin kalitesini belirleyen önemli bir etken olan (Deep-Cycle) Derin Döngü yada Derin Deşarj durumunu da aşağıda kendi başlıkları altında inceledik..
AKÜ BANKLARI Birden fazla akünün bir araya gelmesi ile oluşan akü havuzlarıdır. Aküler birbirlerine parallel bağlandıklarında VOLTAJ sabit kalır, Ah değerleri birbirine eklenir. Örnek vermek gerekirse, 4 adet 100 Ah aküyü parallel bağlarsak (Artı kutuplar kendi aralarında eksi kutuplar kendi aralarında bağlanır.) 400 Ah kapasitede 12 Volt bir akü bankı oluşur. 24 Volt sistemlerde aküler hem seri hem parallel bağlanmaktadır. Seri bağlantıda Ah değeri sabit kalmakla birlikte voltaj değerleri bir birine eklenir.
2 Adet 100 Ah akü seri bağlanarak 24 Volt 100 Ah bir grup; diğer 2 akü de aynı şekilde seri bağlanarak 2. Grup oluşturulur ve bu iki grup parallel bağlanır. Böylece toplamda 24 Volt 200 Ah kapasitesinde bir akü bankı elde etmiş oluruz. Aslında bu 12 Voltluk ve 24 Voltluk iki ayrı akü bankının kapasiteleri tamamen aynıdır. 400 Ah x 12 Volt = 4.800 Watt = 200 Ah x 24 Volt Akü banklarını oluşturan akülerin hepsinin aynı marka olması ve hepsinin aynı anda değiştirilmesi çok önemlidir. Çünkü her ne kadar Ah değerleri aynı da olsa farklı markaların akülerinin farklı teknik özellikleri vardır.
Bu farklı özelliklerin paralellenmesi akülerin ömürlerine ters etki yapabilir. Aynı şekilde, kullanılmış akülerden bazılarının sağlam olduğunu düşünerek, aynı akü bankının içindeki diğer bozuk aküleri yenileri ile değiştirmek çok yanlıştır. Bu yeni akülere yapılacak en büyük kötülük olup, hiç bir şekilde ekonomik bir çözüm değildir. Kullanılmış olan akülerin iç kayıpları daha yüksektir. Bir zincir en zayıf halkası kadar kuvvetlidir!
Seri veya paralel gruplar tercihan imalat tarihi yakın akülerden yapılmalıdır. Yabancı marka veya tipte akü, özellikle sulu akü ile seri ve/veya paralel bağlantı yapılmamalıdır. Şarj sırasında ve normal yük altında, bir seri veya paralel dizi içerisindeki aküler aynı voltaj seviyesinde olmalıdırlar. Seri bağlı akülerden oluşan dizilerde aküleri ayırmadan şarj altında, paralel bağlı akülerden oluşan dizilerde aküleri ayırdıktan sonra boşta, teker teker akü gerilimleri ölçüldüğünde, 12 Volt’luk akülerin gerilimleri arasındaki fark .1-2 Voltlu geçmemelidir. Bu şekildeki bir ölçümde, diğerlerinden voltaj açısından çok farklı görülen aküler dizisinden çıkarılmalıdır.
AGM (Absorbed Glass Mat ) asiti cam elyafına yedirilmiş akülerdir. Kurşun asit akülere göre daha yüksek standartlara ve verimliliğe sahip olacak şekilde geliştirilmiştir. Daha uzun kullanım ömrüne sahiptir. Benim bu bilgilere ilave edebileceğim özellikle motokaravanlarda akülerini araçtan da şarj etmek isteyenler için şarj karakteristiğinin daha uygun olacağıdır. Kapasite lerinin en az %75 i kullanılabilir durumdadır. Motokaravanlarda önlem alınmadan araçtan şarj edilen Jel ve AGM
akülerin sıkıntılar yaşadığı bilgisi sıkça gelmektedir. Eğer aracınızda fabrikasyon olarak AGM akü varsa (ki özellikle yeni araçlarda da start stop sistemine uygun olarak AGM aküler kullanılmaktadır.) bir elektronik ayırıcı ve elektronik dengeleyici kullanarak yaşam akünüzü de aracınızdan şarj edebilirsiniz. Jel akülere göre derin döngü sayıları daha düşüktür. Dolayısıyla beklenen ömür de Jel akülere göre daha azdır. Ancak titreşimli ortamlara daha fazla uyum gösterirler.
JEL aküler ise özellikle solar sistemler için üretilmiş, derin deşarja(%80 e kadar kullanılabilirler) uygun akü sistemleridir. Doğru şarj-deşarj ile oldukça uzun yıllar hizmet kapasiteleri vardır. Bugün karavanlar için fayda/performans açısından en uygun olduğunu düşündüğüm akü tipidir. Ancak yanlış şarj işlemlerine karşı hassastırlar. Şarj regülatörlerinde doğru akü cinsini çekmek önemlidir. Bir Jel aküyü üreticisi tarafından tavsiye edilen şarj voltajı değerinden sadece 0,7 volt daha yüksek bir akımla şarj etmek bile akünün ömrünü 60% kısaltacaktır. O nedenle jel akülerin araç üzerinden şarj edilmeleri doğru değildir.
Deep Cycle Jel aküler sık sık şarj deşarj (doldur boşalt) durumunda kapasite kaybına uğramayan akü tipidir. Deep Cycle jel aküler ilk alındığı gün özelliği itibariyle %80 performansla çalışır. Bu %80 lik performans ilk 15-20 şarjda kademeli olarak artış göstererek %100 performansa ulaşır. İlk 15-20 şarj sonrası %100 performansa ve tam kapasiteye ulaşan jel aküler sonrasında uzunca bir süre ( döngü sayısına göre 4-8 yıl arası) %100 performansla çalışmaya devam eder. Akünün belirtilen döngü sayısı ne kadar yüksek ise akü o kadar kalitelidir. Üzülerek belirtmeliyim ki piyasadaki bazı akülerin Cycle değerlerinin 400 – 800 Cycle (1 şarj 1 cycle) olduğundan dolayı bu akülerin yaklaşık kullanım ömürlerini 1yıl ile 2 yıl arası olduğu tespit edilmiştir. Buna karşın çok kaliteli bazı Jel akülerde ise her bir cycle’ın 2-3 şarja karşılık geldiği bilinmektedir.
Lityum Aküler(Litium-Ion)Aküler son yıllarda artarak kullanım alanı bulan, kapasitelerinin neredeyse tamamı kullanılabilen, klasik akülerden çok daha hafif ve yüksek enerjili akü sistemleridir. Lityum iyon aküler her zaman enerji
yüklü ve kullanıma hazırdır. Bu aküler, hızlı şarj olabilirler. Sadece 30 dakikalık bir ara şarj ile kapasitelerinin yüzde 50'sini geri kazanırlar. Ancak halen oldukça yüksek fiyat segmentinden piyasaya sunulmaktadırlar. Akü içerisinde akü kontrol kartı bulunur. Bu sayede sıcaklık ve gerilim kontrol edildiğinden akü daha güvenli hale gelir. Ancak Lityum iyon piller veya lityum aküler yüksek sıcaklık altında patlayabilir veya alev alabilir. Bu yüzden kesinlikle doğrudan gün eş ışığı altında bırakılmamalı ve kontrol kartı olmayan lityum aküler kullanılmamalıdır. Aşağıda karavanlarımızda kullandığımız JEL ve AGM akülerin şarj karekteristiklerini belirten bir tablo koydum.
Şarj kademelerine ait açıklamalar
Bulk Stage: Akünün boş durumundan absorption seviyesine kadar olan çıkışına deniyor. Akü tamamen boşaldığında regülatör yüksek güçle akü şarj durumu absorption seviyesine çıkıncaya kadar şarj eder.
Absorption Stage: Akünün kabul ettiği en yüksek akım değerlerine kadar şarj edildiği durum. Şarj akımı 2A'nın altına düştüğü zaman Absorption süresi son bulur.
Float Stage: Absorption süresi sona erdiğinde akü şarjı bekleme moduna geçer. Akü yeniden kullanıma başladığında şarj işlemi Absorption moduna döner ve bu döngü devam eder.
Equalize Stage: Eşitleme şarjı, yüksek voltaj ve düşük amperle yapılan, aküdeki hücreler arasındaki voltaj farklarını gideren ve akü ömrünü uzatan şarj evresidir. Bu şarj devresinde akülerde ısınma olabilir. Akülerin bulunduğu yerin havalandırması iyi olmalıdır. Bu şarj kademesi her regülatörde olmayabilir.
Verilen akım ve uygulanan gerilim kaliteli şarj cihazları tarafından doğru bir şekilde ölçülerek genelde bir MOSFET ile kontrol edilir. Cihazın içinde sıcaklık ölçer de bulunması ve ortam sıcaklığını ölçebilmelidir.
Akü şarj voltajı için tek bir değer yoktur. Ortam sıcaklığı arttıkça akü şarj voltajları düşer. Sıcaklık azaldıkça artar. Bu nedenle de iyi bir şarj cihazı akülerinizin ömrünü uzatır.
Akü Şarj Voltajları (+20C)
Akü Tipi Absorp. Float Equalize
Jel Aküler 14.10V 13.50V 14.40V
Agm Aküler 14.10V 13.20V 14.60V
Yukarıdaki tablo Jel ve Agm akü şarjı için yaklaşık değerleri ifade etmektedir. Tam değerler için akü üreticisinin verdiği voltaj değerleri dikkate alınmalıdır.
Lityum Aküler ise kapasitelerine göre CCCV (sabit akım-sabit voltaj(14.4V)) şarj karakteristiğine uygun olarak şarj edilmelidir. Lityum iyon fosfat (LiFePO4 veya LFP) piyasada bulunan li-ion akü tiplerinin en güvenlisidir. Bir LFP hücresinin nominal voltajı 3,2V'tur (Kurşun-asit aküler: 2V/hücre). Bu nedenle bir 12,8V LFP akü diğer 12V akülerin aksine seri bağlı 4 hücreden meydana gelir.
AKÜ ŞARJ İŞLEMLERİ ve ŞARJ REGÜLATÖRLERİ
Şarj regülatörlerine gelince, genelde iki ayrı sistem kullanıyoruz; PWM (Pulse Width Modulation – darbe genişlik modülasyonu) ve MPPT (Maximum Power Point Tracker – azami güç noktası izleyici) olarak.
PWM solar şarj cihazı, voltajı akü ile eşit şekilde ayarlarken, üretilen akımı da sabit tutar. Örneğin, ideal koşullarda, 12V 160W bir güneş panelini 12V’luk bir aküye bağladık. PWM regülatör, panel voltajı ile akünün o anki voltajını eşitleyerek şarj etmeye başladı. Normalde panelden alabileceğimiz 160W gücü, akım değeri (160W / 18V = 8,88A) sabit kalacağı için, 12V x 8,88A = 106W olarak kullanmaya başlayıp, akü dolarken de 13,4V x 8,88A = 120W olarak kullandık ve akü dolduğu için şarj akımı kesildi. Sonuçta, aküleri doldururken yaklaşık %29 luk bir kayıp yaşandı.
MPPT solar şarj regülatörleri voltajı aküye göre ayarlarken gücü sabit tutar ve şarj akımını yükseltebilir özellikte cihazlardır. PWM regülatörlerde olduğu gibi, akünün yüksek voltajla dolmasını önlemek ve tam dolu halde şarj akımını keserek fazla şarj olmasını engellemek fonksiyonlarına sahiptir.
Yukarıdaki PWM örneğinde olduğu gibi, ideal koşullarda 12V 160W bir güneş paneli 12V’luk bir aküye MPPT solar şarj kontrol cihazı ile bağlandığında, (160W / 18V = 8,88A veya 8,88A x 18V = 160W) toplam güç değerini koruyarak (160W / 12V = 13,3A) 13,3A ile şarj etmeye başlayacaktır. Voltaj değeri yükseldikçe akım değeri düşse de, MPPT solar şarj regülatörü, mevcut üretilen gücün tamamını kullanarak şarj etmeye devam ederek akü dolu hale gelene kadar bu durumu devam ettirir. PWM örneğinde yaşanan %29 luk kayıp burada yaşanmaz.
Bu nedenle karavanlarınızda özellikle yüksek solar panel güçlerinde MPPT şarj regülatörleri kullanmanızı öneriyorum. Önemli bir not; PWM solar şarj cihazı voltajı ile akü voltajı aynı olmalıdır.
Desülfatör
Aküler doğru ve yeterli şekilde şarj edilmediklerinde sülfatlaşma dediğimiz bir kimyasal reaksiyon meydana geliyor. Elektrolitin içeriğinde bulunan sülfrik asit uzun süre şarjı edilmediğinde plakaların sülfat kristalleri ile kaplaması sonucu şarj edebilme ve şarj tutma yeteneğini neredeyse tamamen yok eder. Şarjsız kalan akülerin kurşun plakalarında sülfat kristalleri oluşuyor ve akünün kapasitesi düşüyor ya da kullanılamaz hale geliyor.
Bu durumun çözümlenmesinde Desülfatör denilen elektronik cihazlar kullanılıyor. Bu cihaz akünün kutupları arasına bağlanıyor, elektriksel beslemesini aküden alıyor ve aküye belirli aralıklarla 10 kHz frekansında darbeler yollayarak biriken sülfatın tabir kırılarak dökülmesini sağlıyor ve yeniden elektrolite karışmalarını sağlıyor. Oluşan bu sülfat tabakasını temizleyip yeniden kazanabilmemiz için sulu ve kapaklı akülerde çeşitli yöntemler varsa da Jel ve Agm akülerde böyle bir seçeneğimiz olmadığı için, Desülfatör devresi plakaların üstündeki sülfat kristallerine belli frekansta (titreşimde) yüksek gerilim vererek, kristallerin titreşmesi sağlanır ve aralarındaki bağlar gevşetilerek dökülmesi sağlanır.
Eğer akünün sorunu başka bir şey ise (plakalarda fiziki deformasyon, elektrolit eksikliği, hücrelerde kısa devre vb.) bir işe yaramıyor.
İnvertörler (Evirici)
İnvertörler, bir DC kaynaktan aldığı gerilimi işleyerek, sabit veya değişken genlik ve frekanslı AC gerilim elde etmek için kullanılan güç elektroniği devreleridir. Kaosun bir tarafı da işte karavanlarımızda 12V gerilimi 220V a yükseltmek için kullandığımız bu invertörler. Depolanan elektriği kullanmak üzere tasarlanan bu invertörler Off-Grid invertör olarak adlandırılırlar. İnvertörleri de tam sinüs ve modifiye sinüs olmak üzere 2 başlık altında incelemek mümkün.
Tam Sinüs İnvertör
Tam Sinüs invertörler yaşam alanlarımızda kullandığımız tüm elektrikli cihazları besleyen şebeke elektriği de Tam/Saf (Pure)Sinüs dalgadır. Tam sinüs invertörler, AC çıkışta tam sinüs (sinüzoidal) dalga formuna sahiptir. Tam sinüs invertör, gelen voltaj ve frekansları tam sinüs dalga olarak ayarlar. Çalışma frekansları 50/60 Hz, verimleri ise %89 ila %94 arasındadır. Uygulamada tam anlamıyla saf bir sinüs dalgası mevcut değildir. Çeşitli kayıplar ve harmonikler dolayısıyla ancak teorik olarak şebeke elektriği dendiğinde akla tam sinüs dalga şekli gelir. Tam sinüs invertörler özellikle tıbbi cihazlarda ve ölçü sistemleri gibi hassas çalışma gerektiren sistemlerde kullanılır. Tam sinüs inverterler şebeke frekansına en yakın AC çıkışı verir.
Modifiye Sinüs İnvertörler
Sinüs Benzeşimli veya Modifiye Sinüs İnvertörler: Modifiye sinüs olarak da bilinen kare dalga invertör maksimum güç noktası takibi (MPPT) adı verilen bir algoritmaya sahiptir.
Maksimum verim elde etmek için geliştirilen bu algoritma sistemdeki mevcut yük üzerinden hesaplamalarını otomatik olarak gerçekleştirmektedir. Modifiye invertörler, saf sinüs şeklinde elektrik çıkışı vermediği için buzdolabı, çamaşır makinası, hassas özellikle tıbbi elektronik cihazlar vb. cihazların kullanılması için uygun değildir. Kare dalga invertör (modifiye sinüs invertör), aydınlanma ve ısınma gibi düşük hassasiyetli işler için uygundur.
Kaliteleri konusunu bir tarafa bırakırsak 12V sistemli bir karavanda modifiye sinüs bir inverter ihtiyacımızı görecektir. Eğer 220V motor içeren bir cihazınız varsa tam sinüs bir invertör öneririm. Modifiye sinüs inverterler motor sistemlerinin biraz uğultulu bir sesle çalışmasına ve bu cihazların arıza yapmalarına sebep olabilirler ve demeraj akımları bu motorların kalkışına yeterli olamayabilir. Onun dışında bilgisayar şarj cihazları vb. gibi 220V ihtiyaçlar kaliteli bir modifiye sinüs üzerinden sağlanabilir.
Elektrik sistemlerinde yapılan hataların en önemlisi kablo kesitlerinin zayıflığı, sigorta sorunları ve karavanda 220V cihazlar kullanmak diye özetleyebiliriz. Ancak bu konulara geçmeden önce solar panel ve akü ilişkisi açısından çok görülen bir sorunu da dile getirmeliyim. Yetersiz panel ile yüksek akü gücü bu sorunların başını çekiyor. Zira bir türlü tam olarak şarj edilemeyen aküler kısa bir müddet sonra sorun çıkarmaya başlıyor. Panel gücünüz ile akü gücünüz orantılı olmalı.
Solar Paneller (Photo Voltaik)
Panel seçimlerinde ise Mono Kristal panellerin verimliliği özellikle kapalı havalarda daha iyi. Ancak unutulmaması gereken şey monokristal panellerin daha sık temizlenmesi gerektiği. Özellikle güneş panelinin üzerinde düşen irice bir yaprak veya gölge aynı ebat ve güçteki bir monokristal panelin gücünü %70-80 oranında etkileyebilirken, bu oran Polikristal panellerde %40 civarında kalabiliyor. Eskiden Mono ve Poli paneller arasında çok fiyat farkı vardı. Şimdilerde bu fark neredeyse kayboldu. Tavsiyem; Monokristal panel ve temizlik bezi.
Kablo kesitleri son derece önemli bir konu. O nedenle aşağıda ayrı bir başlık altında konuyu biraz kapsamlı inceledim. Genellikle 220V a göre uyarlanmış karavanlarda sonradan 12V a dönüşüm yapılırsa mevcut kablo kesitleri yetmediği için tehlikeli sorunlar meydana gelebiliyor. 12V elektrik sistemi projesine uygun kesit ve bağlantılarla yapılırsa kesinlikle tehlikeli değildir.(Israrla 12V un karavanda tehlikeli olduğu iddiasında bulunanlar var.)
Mevcut enerjinin efektif kullanımı açısından da 12V karavan için daha doğrudur. Zira 220V u kullanabilmek için inverter dediğimiz cihazları kullanmak zorundasınız. İnverterler aslen birer trafodurlar ve yapıları gereği bir iç dirençleri vardır. Kullanılmasalar bile açık oldukları sürece saatte 0,8A ile 1,2A arasında boşa giden bir akım harcamaları vardır. Bu da kısıtlı imkanların bulunduğu karavanlarımızda hergün 20-35A arasında boşa giden bir akü gücü demektir. Bu durumu makul göstermek için bir başka iddia; karavan buzdolaplarının 12V a çevrimi yapıldığında verimli olmadığı konusudur. Yine üzerine basarak söylüyorum ki, doğru ürün ve işçilikle çevrim yapıldığında kesinlikle aynı verimi alırsınız. Burada fizik kuralları ile bilgi yarışmasına girmek niyetinde değilim ama örneğin bir karavan üreticisi kalkıp size 220V ta buzdolabının 0,35A çektiğini aynı buzdolabının 12V ta 5-6A çektiğini söyliyebiliyor. Şaka gibi ama gerçek! Daha akım, gerilim ve güç arasındaki ilişkiyi bilmeyen kişi sizinle tartışıyor ve kendi doğrularını dayatmaya çalışıyor.
"Bazılarınızın sen de aynı şeyi yapmıyor musun şimdi" dediğini duyar gibiyim.. Hayır, ben size fizik kurallarını sunuyorum. Öğrenmek ve/veya öğrenmemek size kalmış. Bu benim değil bilimin dayatması.
Kablolama ve Karavanda Kullanılan Kablolar
Kablo kesit tablosu
Araçlarda kullandığımız kablolar data kabloları gibi genellikle AWG ölçü birimi ile değerlendirilirler. Amerikan İletken (American Wiring Gauge) Kesitlerinin mm karşılıkları ve bu kesitlerin akımı taşıma kapasiteleri aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Kabloların kullanım alanları ve ortam koşullarına göre uzun ömürlü olması için uygun tip ve kapasitede kullanılması önemlidir. Bilindiği üzere her kablo kesitinin akım taşıma kapasitesi farklıdır. Karavanlarda çok telli kabloların kullanılması gerekir. Tek damar kablolar hareketli ortamlarda kırılmalar yaşayarak sorunlara neden olabilirler. Eğer seçilen kablo kesiti üzerinden geçen akım, taşıma kapasitesinden büyük olduğu zamanlarda kablolar ısınarak üzerindeki yalıtkan izoleye zarar verir ve kablo eriyerek kullanılan ortamlarda büyük tehlikelere sebep olur. Bu yüzden kablo seçiminde kablo akım taşıma kapasiteleri dikkat edilmeli ve mümkünse yanmaz tip silikonlu kablolar kullanılmalıdır.
Karavan elektrik sisteminde sigortalar ve akım kesiciler
Sigorta
Karavanlarımızda kullandığımız solar sistemler (PV) ve akülerimiz DC gerilim ürettiklerinden dolayı, sistemde koruma elamanı olarak kullanılacak sigortalar önemli bir rol oynamaktadır. Sisteminizi korumanın en iyi yolu sigortalar ve akım kesiciler kullanmaktır. PV sistemlerde kullanılan sigortalar özel imal edilen Doğru Akım (DC) sigortalardır. Bugün için DC komponentler biraz pahalı olduğu için doğru olmasa bile karavan elektrik devrelerinde AC sigortalar sıkça kullanılmaktadır. Bunlar daha çok akım kesici olma özelliğinden ziyade anahtar görevi görmektedirler. Bunun için bile AC sigortalarda taşıyacağı max. Akımı 1.40 ile çarparak nispeten güvenli bir anahtar devresi oluşturulabilir. DC sigortaları tercih etmeniz mal ve can emniyeti açısından önemlidir.
AC ve DC sigortanın karakteristikleri birbirinden farklıdır. Bu nedenle uygulamalarda birbirinin yerine kullanılamaz.
Sigorta sisteminin anlaşılması; neden DC sigorta?
Alternatif akım, Pozitifden negatife, negatifden pozitif olmak için her seferinde sıfır volttan geçmek zorundadır. (Aşağıdaki devre şemasında AC Circuit kısmına bakın.) Bir devreyi açarken o anda gerilim sıfır volttan geçiyor ise açmış olduğunuz anahtar ya da sigortada ark- kıvılcım meydana gelmez. Anahtarı 230 voltta kapatırsanız, voltaj sıfıra ulaşana kadar bir saniyenin kesri içinde bir kıvılcım olacaktır ve Voltaj sıfıra ulaştığında, ark tamamen kendiliğinden sönecektir.
Doğru akım, Zamana göre akış yönü ve şiddeti değişmediğinden dolayı elektrik yükleri devamlı aynı yönde akar. (Aşağıdaki devre şemasına DC Circuit kısmına bakın.) Düşük voltajlı bir DC devresini açın (bir sigortayı kaldırdığınız gibi) ve küçük bir ark olacaktır. Bunun nedeni doğru akımın doğal sıfır voltajın olmaması.
Yüksek voltajlı bir DC devresini açın ve çok büyük (uzun) ve süper sıcak bir ark (kıvılcım) meydana gelecektir. DC sisteminizdeki voltaj ne kadar yüksek olursa, devre açıldığında ark o kadar büyük ve o kadar sıcak olur Ve Fotovoltaik Sistemlerde neden dc sigorta ve dc devre kesici kullanılmasının önemli olduğu nokta burasıdır.
Eğer DC yerine AC sigorta kullanırsanız sigortanız muhtemelen yüksek sıcaklığa ve arka dayanamayacağı için yanacaktır. Buda sistemde kullanılan malzemelerin zarar görmesine sebep olacaktır.
Akü çıkışında AC/DC termik manyetik kesici kullanmak
Termik-manyetik devre kesicilerde iki açma mekanizması vardır: mekanizmanın sıcaklığa bağlı kısmı ısı bobinli bir bimetal içerir. Koruma cihazının nominal akımını aşan akımlar bu bimetal üzerinde ısı üretir. Bimetal açma mekanizmasını tetikleyene kadar eğilir. Aşırı yük akımlarında açma zaman gecikmelidir. Devre kesici yüksek kısa devre ve aşırı yük akımlarına üç ila beş milisaniyede tepki verir. Tiplerine göre bazı devre kesiciler DC akımda AC ye göre daha yavaş tepki verebilirler. Kullanılacak üründe bu durum göz önüne alınmalıdır.
Buraya kadar genellikle karavan yaşamını yakından ilgilendiren teknik ve deneyim gerektiren durumlar ve sorunlar hakkındaki bilgi ve görüşlerimi paylaştım. Bundan sonraki bölümde ise Kampçılık ve karavancılık üzerine durum tespiti yapalım.
5. Kamp ve yaşam alanları, karavan kamplarının kullanımı hakkında sorular.
Karavan kültürü üzerine..
Bizler doğanın koruyucuları olmalıyız. İster bir kamp alanında, isterse doğa ile başbaşa bir kırsalda, bir köyde, bir kasabada kendimizi ve hergün büyüyen, gelişen bir camiayı temsil ettiğimizi unutmamamız gerekiyor. Fiyat/Fayda ilişkisine dikkat eden kamp alanlarını kullanmaya çalışarak onların da gelişimine destek olmak gerekir. Yakın zamanda Federasyonumuzun özel kamp alanları üzerinde de bazı yetkilerinin olmasını bekliyoruz. Şu an için ülkemizde özel kamp alanlarını değerlendiren ve denetleyen bir kuruluş bulunmamaktadır. Kamp alanlarına gece geç saatlerde girmemek, sabah çok erken saatlerde motor çalıştırmamak, çevre ve ortak kullanım alanlarının temizliğine dikkat etmek kamp kuralları haline getirilmeli.
İster kamp içi ister kamp dışı konaklamalarda çevreye temizlik, ses ve görüntü olarak rahatsızlık hissi vermemek çok önemli. Çevremizden alacağımız olumlu geri dönüşler kampçılık adına hepimize ortak paydalar sağlayacaktır.
Karavanda atık su sorunları..
Karavan yaşamında ürettiğimiz atıklarımıza çevre sağlığı ve çevreye verdiğimiz görüntüler açısından da dikkat çekici olmamalıyız. Elbetteki bu dikkat çekmeyi negatif anlamda kullandım.
Seyahatlerimizde çevre halkından en çok aldığımız şikayetler öncelikle atık su, sonra çöpler, gürültü ve son olarak görüntü kirliliği demiştik. Bu sorunları kısaca birkaç satırla belirleyelim.
Tuvalet Çeşitleri ve sorunları..
Portapotti taşınabilir tuvalet
Değişik marka ve hacimde olanları vardır. Taşınabilir özelliği ile her türlü araçta kullanma olanağı vardır. Ekonomik fiyatı ile özellikle üreticilerin fiyat düşürmek amacıyla kullandığı en basit tuvalet tipidir. İki parça olarak tasarlanmıştır. Üst tarafta oturma kısmı ve temiz su deposu bulunur. Alt kısımda ise kilit mekanizmalarından açılarak bir kirli su deposuna dönüşen kısım bulunur. Tuvalet kimyasalı da burada kullanılarak atıkların parçalanması sağlanır ve koku yapması engellenir. Bu alt ünite çıkartılarak en yakın uygun alanda deşarjı sağlanır. En büyük dezavantajı kirli deponun dışarıya çıkartılırken karavanın içerisinden taşınması zorunluluğudur.
Dıştan Kasetli Taşınabilir Tuvaletler
Karavanın tuvalet kabinine monte edilen sabit tuvalet tipidir. Bu türde atık kısmı alt kasette toplanmaktadır ve karavanın yan dış duvarına eklenen kapak içinden sürgülü olarak sökülüp takılmaktadır. “Portapotti” ye göre avantajı karavan dışından sökülüp takılabilmesi ve uygun yerlerde deşarj edilebilmesi sebebiyle hijyen açısından tercih edilmesidir. Yine tuvalet kimyasalları kullanılarak atıkların parçalanması sağlanır ve koku yapması engellenir.
Marin(Yat) Tipi Tuvalet
Adından da anlaşılacağı gibi aslında deniz üstü araçlarda kullanılan tuvalet çeşidi olup deşarj etme yöntemi nedeniyle tavsiye edilmeyen tuvalet çeşididir. Karavan içindeki kapalı bir kabinde sabit monte edilip atıkların mekanik veya elektrikle çalışan maçeratör vasıtasıyla karavanın altına sabitlenen depoya gönderilmektedir. Deponun sabit olması nedeniyle uygun yerlerde deşarj edilebilir değildir. Avrupa’da bu tip tuvaletlerin atıklarını boşaltmaları için hemen her karavan parkı ya da kampında, bazı petrol istasyonlarında boşaltma üniteleri bulunmaktadır. Halbuki ülkemizde bu tür imkanlarımız henüz olmadığı için karavanın girebileceği ya da ulaşabildiği alanlarda boşaltma işlemi yapılmaktadır. Karavandaki depoların kapasiteleri oranında doğaya ya da açığa deşarj edilen bu atıklar çevre için risk oluşturabilmektedir.
Kuru Kompost Tuvaletler
Son yıllarda kullanıma sunulan ve çevreci felsefeyle tam olarak bağdaştığını düşündüğüm tuvalet tipi. Elektrikli ve manuel tipleri bulunmaktadır. Esasen sıvı ve katı atığın ayrılması prensibi ile çalışırlar. Biraz pahalı olmak ve yüksek enerji tüketme pahasına atığı ayrıştırmadan sıvı atığı buharlaştıran elektrikli kompost tuvaletler de bulunmaktadır. Ortak özellikleri kompost ana maddesi olarak kullanılan bir malzeme (Torf, ince talaş veya ince kum) ve bu malzemenin havalandırılması için bir hava bacası gerekliliği. Kompost tuvaletlerin atıkları bir müddet sonra gübreye dönüşmekte ve çevre için zararlı olma özelliğini yitirmektedir. Bu tuvaletlerde su yok, depo yok, kimyasal kullanımı yok. Ayrıca doğru kullanıldığında koku da yok. Önümüzdeki yıllarda arz talep dengesiyle fiyatlar oturduğunda daha çok kullanılacağını düşünüyorum.
Temizlik malzemeleri ve çözümler..
Hangi tip tuvalet kullanırsanız (Kompost tuvaletler dışında) kullanın katı atıkların parçalanması ve koku önleyici olarak bazı kimyasallar sıklıkla kullanılmaktadır. Karavana özel kullanılan kimyasallar oldukça pahalı olunca yerel imkanlar kullanılarak koku ve atık sorunlarının üstesinden gelinmeye çalışılmaktadır. En basit parçalayıcı olarak arap sabunu ve koku giderici olarakta kimyasal demir 2 sülfat kullanılabilir. Demir Sülfat aslında bir tür gübre olduğu için çevre sorunu yaratmayacaktır. Ancak yine de konsantre halinin kullanımı cilde temas ve solunması açısından tehlikeli olabilir. Çamaşır suyunun fazla kullanımı ise çevre için oldukça zararlı.
Doğaya atılırsa toprak pH’ını düşürerek Alüminyumun(Al) artmasına Kalsiyum(Ca) ve Magnezyum(Mg) gibi canlılar için alınması gereken makro besin elementlerinin noksanlığına sebep olacak ve bitkisel örtüyü zarara uğratacaktır. Kullanılması gerekiyorsa ki, ben temiz su depomda kullanıyorum; 100lt suya yaklaşık 20ml olarak.(Genel bir ölçü olarak; çay bardağının dibinde bir parmak) Diğer temizlik ve hijyen gerektiren işlerde 1/100 sulandırılarak (99 ölçü suya bir ölçü çamaşır suyu katılarak= 4-4.5 litre suya bir kapak çamaşır suyu) kullanılabilir.
Bulaşıklarımızı yıkamada ise organik bazlı deterjanlar marketlerde satılmaktadır. Çevreci bir dernek olması sebebiyle Turmepa adını burada vermek sıkıntı olmaz sanırım. Normal bulaşık deterjanlarına göre biraz daha pahalı olmasına rağmen Turmepa ve benzeri doğada çözülebilen ürünlerin kullanılması çevre duyarlılığımız açısından doğru olacaktır.
Karavanda hareket halinde yolcu taşıma..
Karavanlarımızda yolcu taşıma yalnızca ruhsata kayıtlı emniyet kemerli koltuklarda yapılabilmektedir. Çekme karavanlarda hareket halinde yolcu taşımak son derece tehlikeli ve yasaktır. Çeken aracın koltuk sayısı kadar yolcu sadece çeken araç içerisinde seyahat edebilir.
Motokaravanlarda da sosyal medyada yapılan bazı paylaşımlarda şunu görüyoruz; eşlerden biri aracı sürerken diğeri arkada mutfağa geçip kahve pişiriyor ve hatta “yok artık diyeceksiniz ama” yemek pişirdiğini ya da yemek hazırlığı yaptığını söyleyen bile var. Motokaravanlarda da en fazla ruhsatta kayıtlı koltuk sayısı kadar yolcu seyahat edebilir.
Son zamanlarda motokaravan projelerinde en fazla 2+1 ya da 1+1 koltuk sayısı olabiliyor diye duyumlar alıyoruz. Ancak konuyu daha derinlemesine incelediğimizde koltuk sayısı için TÜV; tüm koltukların projeye işlenmiş olması, e-belgeli olması ve yine e-belgeli emniyet kemerlerinin fabrika verilerine uygun montaj edilmesi halinde motokaravanlarda istenilen koltuk sayısına izin verildiğini anlaşılıyor. Bu konu daha çok üreticilerin alanına giriyor.
Karavanda konut dokunulmazlığı..
Konut dokunulmazlığı Anayasa’mızın 21. maddesinde kişinin içinde yaşadığı konutun her türlü taarruz ve tecavüzden azade kalmasını, kişinin konutunun huzur ve emniyetine halel getirilmemesini amaçlayan bir düzenlemedir. Bu konutun resmi ikametgah olmasını gerektirmez. Kanunda geçen konut deyiminden bir kimsenin yerleşmek amacıyla oturduğu yer anlaşılmaktadır. Örneğin; ev, otel odası, karavan. Bu şekliyle hukuk karavanlarımızın yaşam alanlarımız olması nedeniyle konut olduğunu kabul eder. Bir kimsenin konutuna ve konutunun eklentilerine rızasına aykırı olarak girilmesi ya da rızayla girilen yerden çıkılmaması durumunda, mağdur olan kişinin yani o konutta oturan, durumdan etkilenen kişinin şikayetçi olması halinde, fail 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Üstelik bu durumu yaratan kişi veya kişiler resmi görevliler ise daha ağır bir yaptırım ile karşı karşıya kalabilirler.
Hürriyete karşı işlenen suçlara ilişkin ortak hükümler içeren 119 uncu maddenin e bendinde fiilin “Kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılmak suretiyle” işlenmesi bir ağırlaştırıcı sebep olarak kabul edilmiştir. Sonuç olarak savcı ve/veya hakim izni olmaksızın ve rızamız dışında karavanlarımız aranamaz yerinden oynatılamaz. Hatta rızamızla içeri girmesine izin verdiğimiz görevliyi fikrimizi değiştirip dışarı çıkarmak istediğimizde çıkmazsa dahi konut dokunulmazlığını ihlal suçu oluşmuş demektir. Konuyla ilgili şüphesi olanlara Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 20.05.2014 tarihli 2014/6-21 esas ve 2014/272 kararı emsal olarak gösterilebilir. Buradan yola çıkarak istediğim yerde konaklarım, kimse bana bir şey yapamaz düşüncesi de oluşturulmasın elbette. Kanunların işgal ve benzeri diğer hükümlerine dayanarak bol ve ödenemeyecek miktarlarda para cezaları ve hatta zorlayıcı hapis cezaları ile karşılaşabiliriz.
Karavanla Yurt Dışına Çıkış Hakkında..
Sosyal medyada en sık karşılaştığımız sorulardan bir kısmı yurt dışına çıkış işlemleri ve yurt dışı sigortalarıyla ilgili. Özellikle de çekme karavanların işlemleri ile ilgili daha çok bilgi eksikliği var.
Her türlü karavanla yurt dışına çıkış için öncelikle adına Yeşil Sigorta dediğimiz sigortanın sınırlardan çıkış ve geri dönüşü kapsayacak gün sayısı kadar yaptırılması gerekmektedir. Hazırlanan sigorta evrağının yeşil renkte oluşundan bu ismi almıştır. Çekme karavan ile çıkış yapacaklar 750kg a kadar olan karavanları için sadece araçlarına Yeşil Sigorta yaptıracaklar. Gümrük geçişinde görevlinin size soracağı römork ya da karavanın araç ile aynı plakayı taşıyıp taşımadığı.. Zira bu karavanları tescili söz konusu olmadığı için ayrıca sigorta ettirilemiyorlar. Bu durum Avrupa’da birçok ülkede örneğin Almanya’da farklı. Almanya’da her türlü römorkun ruhsatı olmak zorunda. Buna karşılık Hollanda’da bize benzer bir uygulama var; 750kg altına ruhsat gerekmiyor. 750kg dan ağır karavanlar zaten kendilerine ait ruhsatları olduğu için Yeşil sigorta yapılmalar gerekiyor. Örneğin ben en son yurtdışına çıkarken çeken aracım kamyonet oladuğu için C1 ve F değerlerinin toplam 2 aylık karşılığını ödemiştim.
Yeşil sigorta ücret tablosu(Euro):
Yukarıdaki tablo kamp ve karavancıları ilgilendirecek şekilde daraltılarak alınmıştır.
Yeşil sigortanın geçerli olduğu ülkeler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Bazı kişiler Bulgaristan kaynaklı olarak ciddi olarak ucuz yeşil sigorta yapmaktadırlar. Burada önemli bir durum; Bulgaristan’da yapılan yeşil sigortaların Avrupa Birliği’ne dahil olmayan ya da geçiş sürecinde olan Balkan ülkelerinde geçmiyor olmasıdır. Yeşil sigortanızı aldığınızda üzerinde hangi ülkelerde geçerli olduğunu gösterir. İsminin üzeri çizili ülkelerde geçmiyor demektir. Yalnız Kosova’ya girişte özel sigorta yapmanız gerekmektedir. Bu ülkede (2020 itibariyle) yeşil sigorta geçerli değildir.
Araçlarına ait kasko sigortası olanlar sigortalarının yurt dışında da geçerli olması için zeyilname yaptırabilirler. Bu ilave
sigortanın tutarı çok önemli bir miktar değil. Zaten kaskonuz varsa mutlaka bu ilave sigortayı yaptırın.
Motokaravanlar arkalarında taşıdıkları motorsikletleri için de ayrıca yeşil sigorta yaptırmak zorundadırlar. 50cc altı motosikletler konusu ise hem ülkemizde hem de yurt dışında çok net değil. Bu nedenle yanlış bilgi vermemek adına bu konuya
girmiyorum. Ayrıca yurt dışına çıkışta her pasaporta bir araç işleniyor diye biliyorum. İkinci araç varsa karavanda diğer kişinin pasaportuna işlenmek durumunda kalabilir. Bu durumda da her iki araç ruhsatta aynı kişiye ait ise, ruhsat değişikliği veya diğerine vekalet vermek çözüm olabilir.
Karavancılığı Kolaylaştıran Uygulamalar..
Karavanla yolculuk etmek özgürlüktür. Elbetteki bu özgürlüğümüzü kullanırken beklentilerimize uygun bir rota çizme gerekliliğimiz var. Yoldaki duraklar, kültür odakaları, doğal harikalar, yeni kentler ve kasabalar.. Gözden geçirmemiz gereken temel konular var; benim için en önemlisi yol durumu örneğin! Eşimin yükseklik korkusu bazı yollarda tavan yapıyor. Yine rota belirlemesinde göze alınması önemli unsurlardan birisi mevsim. Bazı yüksek yerler ilkbaharın erken dönemlerinde bile karavancılar için zor olabilir.
Gidilecek yerleri belirlemek ve rota oluşturmak amacıyla bazı ücretli ve/veya ücretsiz uygulamaları bir liste haline getirmeye çalıştım. Faydalı olacağını umuyorum.
İnternetin olduğu her yerde Google Haritalar’ten çok faydalandım. Özellikle Avrupa seyahatlerimde Google Haritalar’ı online kullanarak adeta bildiğim bir kentte dolaşıyor gibiydim. Tabi bunu için ön şart internetinizin olması maalesef. Yunanistan’dan aldığım bir 12GB lık Wind Card’ı Avrupa Birliği’nin tüm ülkelerinde sorunsuz kullandım. Diğer ülkelerde de 5-15€ arasında ücretler ile misafir internet kartları alarak sorunsuz bir gezi yaşadık. Google Haritalar’ı offline kullanmanız da mümkün tabii. Ancak o zaman diğer harita uygulamalarından daha faydalı olmuyor. Bu arada Google Haritalar’ı kullanacak dostlara bir uyarı; sizi kestirme yollara çok sokuyor. Benim gibi uzunluğu toplamda 11.5 metreyi bulan bir katar ile seyahat ediyorsanız bazı yollar size imkansız olabiliyor. Böyle durumlar için ve özellikle şehir içlerindeki yollarda önceden uydu görüntüsü modu ile yolları ve muhtemel dönüş alanlarını kontrol ediyorum. Bunun çok faydasını gördüm.
Ücretli / Ücretsiz karavan park alanları, kampingler, orman kampları gibi yerleri bulmak için ParkForNight uygulaması biçilmiş kaftan. Offline kullanımı da var bu uygulamanın küçük bir ücret karşılığında. Yine bu uygulamadan da maximum derecede faydalanmak için internette online olmanızı tavsiye ediyorum. Kim daha önce nerede konaklamış, başına bir şey gelmiş mi, ücretli mi/ücretsiz mi, ücretli ise ne kadar gibi pek çok sorunuza cevap alabilirsiniz.
Bir başka uygulama HereWeGo. Ücretsiz bir harita ve navigasyon programı bu. Ancak yine küçük bir ücretle kitaplık üyesi olursanız, gittiğiniz her yerde her şey hakkında zengin bilgilere sahip olabilirsiniz.
Ben Google navigasyonumu zaman zaman Sygic(ücretli) ve Maps.me (Ücretsiz) uygulamalarıyla da eş zamanlı kullanarak doğrulamalar yaptım. Anladım ki fazladan bazı uygulamalara sahip olmak iyi oluyor.
Uzun soluklu gezilerde ara sıra rahat ve geniş bir yatakta uyumak, şarıl şarıl akan bir sıcak duşun altına girmek ihtiyacında oluyorsunuz. Biz bunu için www.airbnb.com sayfasından faydalandık. Oldukça uygun fiyatlara bir yada birkaç gecelik konaklama için evler, odalar bulabiliyorsunuz. Bu sistemde ev sahiplerine puan verildiği için kötü bir durumla karşılaşma olanağınız yok denecek kadar az. Ödemenizi airbnb üzerinden yapıyorsunuz bu nedenle de riskiniz yok.
Muhtemel dil problemlerini mevcut biraz İngilizce bilgime Google Çeviri, Microsoft Translator programlarına önceden dilleri yükleyerek ve gerektiğinde offline kullanarak aştım. Bazı ilan, yazı ve reklamlardaki ya da menülerdeki yazıları anlayabilmek için Google Lens uygulaması imdadıma yetişti. Özellikle Kiril alfabesinin kullanıldığı bazı ülkelerde İngilizce bilgisi de pek bir işe yaramıyor zira.
Dostlar,
Son yıllarda yükselen trend konumundaki kampçılık ve karavancılık ile ilgili edindiğim bilgi ve tecrübelerimi paylaşmaya çalıştım. Bugün için yeterli bir özet olduğunu düşünüyorum. İleride değişen ve gelişen koşullarda daha çok daha farklı durumlar olabilir üzerinde tartışılacak ve/veya tecrübelerin paylaşılacağı. Ancak benim düşüncem bir tür “karavancının el kitabı” niteliğinde basit ama dolu bir ürün çıkarmaktı. Umarım karavancılığa gönül veren ve verecek herkesin yardımcısı olur.