Âşıklık geleneği içinde önemli bir yeri olan usta-çırak ilişkisi çıraklık, kalfalık ve ustalık üçgeninde ele alınmıştır.
59
4.2.2.3.1. Çıraklık
Anadolu âşıkları, Orta Asya'daki atalarında gördükleri kopuzun gelişmiş biçimi olan bağlaması ile hem bestekâr hem de söz yazarı olan halk sanatçısıdır. Pir elinden bade içip badeyi güç kaynağı olarak düşünen âşıklar dışında; ustasının dizi dibinden ayrılmayıp onun yanında eğitiminden geçerek usta-çırak geleneğine göre yetişir. Çırak olarak âşık olma, aslında doğrudan çıraklığa başlama nedeni değil, âşık olmaya başladıktan sonraki olan süreçtir. Sıradan kişiler çırak olarak alınmamaktadır. Âşıklığa hevesli, çalıp söz söylemeye yatkın kişiler alınıp zaman içerisinde olgunlaştırılır. Her usta çırağını kendine has yöntem ve teknikleriyle yetiştirir. Genç aşığın yanında bulunduğu ustasından beslenerek mahlasını edinir ve ustasından destur alana kadar O’na hizmet eder. Çıraklık sazı öğrenip, yüzlerce usta malı ezberleyip, âşık tarzlarına vakıf olmayla bitmiş olmuyor. Çırak bakış açısını genişletmek, kendisine güç ve kudret sağlamak için diyar diyar gezmeye de ihtiyaç duyar (Yardımcı, 2013: 136). Ustasının yanında yetişip onunla gezerek diğer gördüğü âşıklardan da faydalanarak bilgi birikimi artar. Ustasının ölümünden sonra girdiği meclislerde, toplantılarda, sohbetlerde onun şiirleriyle söze başlar, ustasının adını yaşatır, onun yolundan gider (Kaya, 1984: 40). Âşık olmak isteyen birisi ustaya çırak olarak verilir. Buna “kapılanma” denir. Usta çırağına meydan açmayı, divana çıkmayı, bu geleneğin gereklerini, hikâyeler anlatmayı, ayak kuralları ve âşık makamlarını öğretir. Çırak ustasıyla birlikte seyran eder, diğer âşıkları tanıma fırsatı bulur. Bu zaman diliminde âşığın yeteneğine göre ilerleme yolu izlenir. Çırağının yetiştiğine inanan ustası ona, “icazet” vererek artık bu mesleği tek başına devam ettirmesi gerektiğine onay verir (Başgöz, 1986:254).
Âşıklık geleneğinde usta-çırak ilişkisi, bu geleneğin okulu gibidir. Bu safha bu işi yapmaya hevesli, yetenekli, âşık olabilmesi için gerekli olan hazır cevap, hızlı düşünebilme ve doğaçlama yapabilme yetisine sahip gençlerin oluşturduğu kademedir. Çırak, hiçbir yetkinliği olmayan kişi değil, eli saz tutan, şiir yazmaya eğilimli ve cevval denecek yapıda yetenekli olan kişidir. Âşıklığa giriş yapmış olan genç, ustasının yanında saz-söz öğrenen, ustasının her gittiği yerde yanında olan, bu gelenek içerisinde yol yordam öğrenen ve meydanlarda, meclislerde ustasının ya da ustasının karşılaştığı âşıkların izlenimleriyle kendisine pay çıkaran, birikim oluşturan kişidir. Bu dönemde
60 usta malı şiirler, hikâyeler ve âşıklık geleneğinde olan ayakları, üslubu, tavrı benimsemeye gayret eder.
Aslında bu aşamalardan geçerek bir üst seviyeye geçecek birey, artık âşıklığa büyük ölçüde adım atmıştır. Ustasının izinden giderek ve ustasıyla birlikte çeşitli âşıklarla karşılaşarak bilgi birikimini arttırır. Ardahan’daki âşıkların” Çırak, her ne şekilde âşıklığa adım atmış olsa da bir ustanın yanında saz-söz yol-yordam öğrenmesidir.” paydasında buluşmaktadırlar.
4.2.2.3.2. Kalfalık
Bu dönem, âşık adayının belirli seviyede saz çalması ile usta malı söyleyebilmesi ve ustasından öğrendiklerini belirli bir topluluk karşısında icra etmesiyle başlar. Kalfalık dönemi içerisinde âşık adayı iyice hâkim bir düzeye gelmiş durumdadır. Bu dönemde parmakları saza, dili söze alışmış olan aday âşık öğrendiği geleneksel ezgilere yenilerini eklemeye başlar, sürekli usta malı şiirlerle repertuvarını zenginleştirir, diğer taraftan da geleneksel nazım biçimlerini, kâfiye örgülerini, ölçü tekniğini, temaları, motifleri ve bunların şiirde ki işlevini ve diğer sözle ilgili olan kalıplarını teşhis etmeye başlar (Artun, 2005: 57).
Kalfalık dönemi âşık adayı için öğrenme sürecidir. Yeteneğiyle birleşen birikimiyle birlikte dinleyicilerin karşısında boy göstermeye başlar. Ustasının güven duygusunu kazandığı, ustasından öğrendiklerinin üzerine repertuvarını genişletmeye başladığı, sürekli kazanımda bulunduğu süreçtir. Ustasından mahlas ve icazet almaya yaklaştığı dönemdir. Bu yörede elde edilen bilgiler ışığında kalfa düzeyinde olan âşığın, belirli sayıda usta malı bilmesi, hikâyeler anlatması, topluluğa hitap edip onlara toplandıkları meclislerde topluluğun isteğini karşılayacak seviyede bilgiye ulaşmış olması gerektiğini belirtilmiştir.
61
4.2.2.3.3. Ustalık
Gerek sazda gerek sözde belirli bir seviye edinmiş âşığa, çıktığı meclislerde dinleyicilerinin huzurundaki icra kabiliyetine göre ustası tarafından “Tamam artık sen yetiştin, oldun.” veya “Kendi başına söz söyleyebilirsin.” gibi söylemiyle âşık olduğunu belirterek sözlü “icazet” diyebileceğimiz şeklinde izin verdiği dönemdir. Bundan sonra âşık, istediği fasılda istediği âşıkla boy ölçüşme hakkını elde etmiş olacak. Âşık toplantılarına katılarak ustalığını kanıtlamak için çabalar (Ozanoğlu, 1940: 22).
Kalfalıktan usta âşıklığa geçiş sürecinde âşığın zekâsı, düşünme becerisi belirleyicidir. Yeterli bilgi birikimine, teknik donanıma, ilham gücüne ve pratik zekâ gibi özelliklere sahip olmadan usta âşık olması zordur. Usta âşıklar verilen konuya ve ayağa uygun doğmaca şiirler üretebilme, atışmalarda hünerini sergileme ve hikâye anlatabilme gibi özellikler kazanmıştır. Gelenekte âşık yetiştirmek için izlenen yol olan usta-çırak ilişkisi kurallarına göre kalfa, ustası öldüğünde meclislerde ustasının şiirleriyle söze başlar ve ustasının adını yaşatır. Usta olan âşık, hemen çırak yetiştirmeye başlar kendisi nasıl ustasının adını yaşatıyorsa çırağı da onun adını yaşar (Durbilmez, 2016: 99-100).
Sazı öğrenmek, yüzlerce usta malı ezberlemiş durumda olmak ve bütün âşıklık tarzlarına vakıf olmakla bu iş bitmiş anlamına gelmiyor. İlham ufuklarını, bakış açısını, irtical kudret ve kabiliyetini arttırmak için diyar diyar gezerek farklı toplantılar, meclisler, karşılaşmalar da bulunmak da âşıklar için gereklidir (Ozanoğlu,1940: 21).
Ardahan’daki âşıklarından edinilen bilgi doğrultusunda usta âşık, artık yönetilen, yönlendirilen değil, yöneten kişilik ve birikim ile daha üretken bir yapıya sahiptir. Toplumun güncel problemlerini, gündemde olan ihtiyaçlarını, duygu ve düşüncelerini, toplumsal ahlâk kurallarına bağlı olarak hiçbir baskıcı anlayışı kabul etmeden dile getiren bir kimliğe bürünmüş durumda olmalıdır. Usta âşık, artık bu geleneğin temsilcilerinden biri olma yolunda önemli yol almış, bu bayrağı taşıyacak bireydir. Bu aşamada yüzlerce usta malı, hikâye, ayak bilecek farklı ustalarla bulunduğu divanlarda, meclislerde öğrendikleri ile daha güçlü olacaktır. Kendisinin de üretmeye, geleneğe
62 renk katmaya başladığı süreçtir. Bu dönemde ustası tarafından gittiği meclislerde, yarışmalarda veya âşıklarla olan yakın ilişkilerinde ona uygun görülen bir mahlas verilir. Bu edindiği mahlas artık o âşığın şiirlerindeki kimliği niteliğindedir. Bazı âşıklar, mahlaslarını şiirlerinde kullanmayıp gizli tutmayı yeğlemektedirler. Mahlasını alan âşık artık ustasının sözleriyle, şiiriyle meclislerde, divana başlar. Bu şekilde ustasının adını yaşatır. Geleneğin bu şekilde usta-çırak ilişkisiyle devam etmesinden dolayı şiirleri, deyişleri, hikâyeleri, ezgileri bir sonraki kuşağa çırağı yoluyla aktarmış olur. Usta olan âşık, ustasının adını yaşattığı gibi kendisine edindiği çırakla bu silsileyi devam ettirir.