2001 yılında kurulduğundan beri sıkı takipte olduğum bir mecra Vikipedi (Wikipedia). Reportare’de de kaynak vermek istediğimizde hiperlink olarak öncelikli tercihimiz eğer ilgili başlıkta bir bilgi varsa Vikipedi oldu hep. Açık erişimli, kullanıcıların üye olup ve/veya olmadan ortaklaşa içerik ürettikleri, içerikleri değiştirebildikleri, iyileştirebildikleri bir çok dilde hizmet veren, özgür, bağımsız, ücretsiz, reklamsız ve kar amacı gütmeyen bir internet ansiklopedisi olarak tanımlıyor kendisini. Kurucularından Jimmy Wales, Vikipedi’yi, “Dünya üzerindeki her insana kendi dilinde, en üst kalitede, bedava bir ansiklopedi oluşturma ve dağıtma uğraşısı” olarak tanımlamaktadır. Ve tahmin edebileceğiniz gibi hiçbir zaman bitmeyecek olan bir ansiklopedi projesidir.
Türkçe içeriklerin yer aldığı Vikipedi ise 2003 yılında başlamış olup, 5 Haziran 2021 tarihi itibariyle ansiklopedide 406.231 madde, 2.020.138 sayfa, 35.661 dosya ve toplamda 25.519.967 değişiklik yer almaktadır. Yine bu tarih itibariyle 26 hizmetli dâhil toplamda 1.304.980 kayıtlı kullanıcısı vardır.
29 Nisan 2017’de Vikipedi’ye Türkiye’den erişim Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu tarafından idari tedbir uygulanmak suretiyle engellenmiş ve 2 yıl 8 ay 17 gün aradan sonra (992 gün), 15 Ocak 2020 tarihinde Anayasa Mahkemesi kararıyla yeniden erişime açılabilmiştir.
Bilginin özgür ve herkesin erişimine açık olmasını savunan, önemseyen biri olarak Vikipedi projesini çok önemli bulsam da özellikle Türkçe içerikler başta olmak üzere içeriklerin doğruluğu, yanlı olması, manipülasyona ve vandalizme açık olması konusu herkes gibi bende de hep soru işareti oluşturmuştu. İngilizce versiyonunda hem içeriklerin çok daha fazlası olması, doğruluk oranının yüksekliği, daha detaylı olmasını da Türkçe içeriklerle karşılaştırdığımızda hala büyük eksiklikler olduğunu görüyoruz -ki Türkiye’den erişim engeli koyulmasının sebeplerinden biri olarak da bu bilgilerin yanlışlığı ve manipülasyon gösteriliyordu.
Hiçbir zaman yasaklardan yana olmadım, uzun vadede tıpkı İngilizce versiyonunda olduğu gibi içeriklerin zamanla çok daha iyi olacağına inancını kaybetmeyenlerdenim. Özellikle yeni jenarasyonların kollektif içerik üretimine çok daha fazla destek vereceğini düşünüyorum. Üstelik şu yanılgıdan da kurtulmak lazım, bir çok mecrada, sözlüklerde, forumlarda, sohbetlerde içerikle ilgili sürekli eleştirildiğini görüyorum, okuyorum, duyuyorum. Herkese açık, bilginin üretimi ve paylaşımı anlamında tüm dünya insanlarına ait bir platformu eleştirmek çok anlamsız geliyor. Eksik mi görüyorsun eleştireceğine gir tamamla, yanlış mı görüyorsun söyleneceğine gir düzelt. Üretim ve paylaşım anlamında herkese açık bir mecrayı, üstelik sana da ait olan bir bilgi kaynağını hiçbir katkı koymadan eleştirmek sıkışık trafikte aracının içinde oturup trafiğe söylenmeye benzetiyorum. Trafiği yaratanlardan biri, yani sorunun kaynağı aynı zamanda sensin.
Kafama takılan tüm bu konulardaki soru işaretlerini Vikipedi’ye içerik oluşturan topluluklardan biri olan “WikiMediaTurkey” grubundan sevgili Başak ve Zafer’e sordum ve beni kırmayıp uzun uzun anlattılar. Umarım sizlerin de kafasındaki bazı soru işaretlerine cevap olabilir bu röportaj ve umarım siz de sadece cevaplar bulmakla kalmaz, bu kolektif, hepimize ait, gelecek nesillere miras bırakacağımız, sonu olmayan ansiklopediye içerik üretmek konusunda aktif katkı sağlarsınız.
İyi okumalar…
Ulvi Yaman, 9 Haziran 2021
Ulvi Yaman: Sevgili Başak ve Zafer, öncelikle sizi tanıyarak başlayalım. Vikipedi topluluklarından birisiniz diye biliyorum. Kimsiniz, nesiniz? Vikipedi’ye olan bu ilginiz nereden geliyor, tam olarak ne yapıyorsunuz?
Başak Tosun / Zafer Batık: Bizler her şeyden önce günümüzde internet kullanıcısı olan hemen herkes gibi Vikipedi’nin okurlarıyız ve okur olmanın dışında Vikipedi’nin içeriğine katkı veren gönüllülerin küçük bir bölümüyüz. Yirmi yıldır Vikipedi’ye katkı verip içeriği oluşturmuş olan diğer gönüllüler gibi boş zamanlarımızda kendi ilgi alanlarımız doğrultusunda Vikipedi sitesi için bilgiler derleyip yazarak içerik üretiyoruz, güncellemeler yapıyoruz ya da içeriğin düzenlenmesi ile (örneğin maddelerin uygun kategorilere yerleştirilmesi, iç bağlantıların verilmesi ya da imla hatalarının düzeltilmesi gibi işler) uğraşıyoruz. Anlayacağınız yazma, çeviri yapma, görseller hazırlama, kod yazma gibi becerilerimizi bu platformda kullanıyoruz.
Vikipedi, İngilizce bir site olarak yayına başladığı 15 Ocak 2001’den beri bu şekilde vaktini, emeğini veren birçok gönüllü tarafından oluşturulmuş, pek çok dil sürümü olan, kitle-kaynaklı bir platform. Türkçe konuşan gönüllülerin içinden küçük bir grup olarak 2016 yılında bir araya gelip bir topluluk kurduk ve hobimiz olan bu uğraşı yaygınlaştırmak için bir şeyler yapmaya karar verdik. Dünyanın hemen her ülkesinde Vikipedi gönüllülerinin kurduğu benzer topluluklar var. Bizimki de dünyadaki bu topluluklardan bir tanesi. Derdimiz şu; birçok internet kullanıcısı Vikipedi’deki ve benzer mecralardaki içeriği tüketiyor ama o içeriklerinin nasıl üretildiğini, ne kadar güvenilir olduğunu düşünmüyor, sorgulamıyor; kendisinin verebileceği katkının farkında değil. Bu konuda farkındalığı ve katkıları arttırmak, içeriklerin daha bilinçli tüketilmesini, daha çok yararlanılmasını ve desteklenip zenginleştirilmesini sağlamak için tanıtım yapan, çeşitli kurumlarla, sivil toplum örgütleriyle iş birlikleri yapıp projeler geliştiren bir gönüllü oluşumuz.
Ulvi Yaman: Wikipedia ve Vikipedi’ni amacı tam olarak nedir? Ne yapmaya çalışıyorsunuz ve bu neden bu kadar önemli?
Başak Tosun / Zafer Batık: Vikipedi’nin kurucusunun ifadesiyle; “Yeryüzündeki herkesin dünyadaki tüm bilgilere erişebildiği bir dünya hayal edin. İşte yaptığımız şey bu” (“Imagine a world in which every single person on the planet is given free access to the sum of all human knowledge. That’s what we’re doing”). Biz ise tanıtımlarımızda Vikipedi’nin yaptığı şeyi kitaplık metaforuyla anlatmayı seviyoruz. Vikipedi’de gönüllülerin yaptığı şey, ilgi duydukları konuda ellerinin altındaki ikincil kaynaklarda (kitaplar, ulaşabildiği akademik yayınlar, ücretli/ücretsiz haber siteleri gibi…) yer alan bilgileri derleyip, özetleyip -bazen başka dillerden çevirip- kaynağını göstererek herkesin erişebileceği, ücretsiz olarak yararlanabileceği bir platforma koymaktır. Yani Vikipedi’de yapılan, bir kitaplığın üst raflarındaki kitapları alıp, insanların göz hizasındaki bir rafa indirmek gibidir.
Başak Tosun/ Wikimedia Turkey
Vurgulamak istediğimiz nokta şu; buradaki içerikleri oluşturanlar ne araştırmacıdır ne haberci. Bu mecrada orijinal içerikler üretilmez; başka kaynaklarda var olan bilgiler özetlenir, kaynağı belirtilerek paylaşılır. O yüzden şöyle diyebiliriz; Vikipedi’yi oluşturanlar çoğunlukla, okuyup öğrendiklerini paylaşma heyecanı duyan okurlardır. Güvenilir kabul edilen kaynaklarda yayımlanan bilgilere herkesin erişebilmesi, kendi anadilinde okuyabilmesi gerektiğine inanan ve bunun için çalışan kimselerdir. Her bir gönüllünün bambaşka kişisel motivasyonu olabilir (kimisi hayranı olduğu sanatçıya veya tuttuğu takıma sevgisini ifade etmenin bir yolu olarak onun Vikipedi maddesini günceller; kimisi kendi yöresini, köyünü tanıtma, görünür kılma arzusundadır; kimisi cinsiyetçilikle mücadele derdindedir ve cinsiyetçi ifadeleri temizlemek üzere Vikipedi’ye gelip katkı verir…) ama ortak noktanın bir öğrenme merakı ve paylaşma isteği olduğunu söyleyebiliriz.
Wikimedia Vakfı ise Vikipedi sitesinin 2001’de yayınlanmaya ve popülerleşmeye başlamasından sonra 2003 yılında sitenin işlemesi için gerekli teknik alt yapıyı sağlamak üzere kurulmuş kâr amacı gütmeyen bir kuruluş. Onun amacı, Vikipedi’nin altyapısını sağlamak, içerik ile bir ilgisi yoktur. Sadece Vikipedi değil, aynı mantıkla işleyen ve aynı altyapıyı kullanan başka kitle-kaynaklı projeleri de destekler: VikiSöz, VikiSözlük, Vikikitap, Vikiveri, Vikigezgin…gibi
Ulvi Yaman: Bir çok platformda karşımıza özellikle Türkçe içeriklerle ilgili şu eleştri çıkıyor; bilgiler eksik ve/veya yanlış, ideolojik açıdan manüpilasyona açık ve belli maddelerde bunu görebiliyoruz gibi. Açık kaynaklı bir platform olduğu için bu çok normal aslında, bunların yine farklı kullanıcılar tarafından düzeltilmesi gerekiyor ama Türkiye’de çok işlemiyor sanırım, bunu neye bağlıyorsunuz? Nasıl daha iyi hale gelebilir?
Başak Tosun / Zafer Batık: Vikipedi, kitle-kaynaklı bir web sitesi. Yani içeriği belli bir yazar kadrosu, bir kurum tarafından üretilmiyor. Peki nasıl üretiliyor? Nasıl sosyal medya mecralarının içeriğini o mecrada hesap oluşturup paylaşım yapan kişiler oluşturuyorsa Vikipedi’nin içeriği de aynı şekilde, hepimiz gibi sıradan internet kullanıcısı olan çok sayıda insan tarafından üretiliyor. Dolayısıyla sizin de dediğiniz gibi nasıl sosyal medyada forumlarda, bloglarda paylaşılan her içerik doğru, tarafsız değilse; Vikipedi’nin içeriğinde de yanlış, önyargılı, eksik bilgiler bulunması doğal.
Doğal olmayan; Vikipedi’yi sanki hatasız, eksiksiz bir bilgi kaynağı gibi düşünüp o beklentiyle yanaşmak. Peki, neden bu şekilde yaklaşma eğilimindeyiz? Çünkü sahte haberlerin, yanlış veya manipüle edilmiş bilginin hızla yayıldığı internet ortamında Vikipedi- her ne kadar mükkemel bir bilg kaynağı olmasa da-, tarafsız bir dille yazılmış, kaynaklı bilgiyi okura sunma konusunda son yirmi yılda başka mecralara kıyasla daha başarılı oldu. Tüm dünyada Vikipedi’deki içeriklere düzenli katkı veren, çok vakit ayıran tutkulu gönüllüler var ve bu gönüllüler bazı ilkeler doğrultusunda (tarafsız bakış açısı, doğrulanabilirlik gibi…) içerik üretmeye, birbirlerinin yazdıklarını denetlemeye, görüş farklılığı olduğunda tartışıp üzerinde uzlaşılan bir metin ortaya çıkarmaya çalışıyor. Sonuçta bugüne dek elde edilmiş başarı, birçok internet kullanıcısında Vikipedi’de yazanı kutsal bir metinde yazıyormuş gibi kabul etme, “Vikipedi’de yazıyorsa doğrudur” gibi algılama eğilimine yol açtı. Oysaki herhangi bir konuda (diyelim ki iskelet sistemi konusunda) çok iyi kaynaklandırılmış, zengin bir içeriğe ulaşırken başka bir konuda (varsayalım ki güneş sisteminin mekaniği konusunda) çok yetersiz, eksik, hatta yanlış, güncelliğini yitirmiş bilgilere rastlamak mümkün. Ya da bir dil sürümünde bir konuda çok geniş bilgi varken, aynı konuda bir başka dil sürümünde hiç bilgi bulunmayabilir.
Zafer Batık
Birçokları, Vikipedi’de yetersiz içerikle karşılaştığı zaman hayal kırıklığı duyuyor. Vikipedi’yi kutsal metin gibi kabul etme eğiliminde olanlar, “nasıl olur?” diyor. Halbuki cevabı çok basit, demek ki o dili konuşan ve o konuda bilgi birikimi olan insanlar arasında birikimini Vikipedi yoluyla internet kullanıcılarına aktarmaya veya Vikipedi’de halihazırda paylaşılanların doğruluğunu, güncelliğini, tarafsızlığını eleştirip tartışmak için vaktini ayırmaya gönüllü olan insan sayısı yetersiz. Vikipedi’nin daha iyi hale gelmesinin yolu ise şudur: Lütfen eksik, yanlış bilgi ya da güncel olmayan bir bilgi gördüğünüzde onu siz değiştirip geliştirin! İmla hatası mı gördünüz, düzeltin. Cinsiyetçi bir ifade mi gördünüz, silin! Ya da maddenin “Tartışma” sayfasına düşüncenizi yazın, uyarın. Hiç ele alınmamış bir konu mu var o konuda ilk maddeyi siz oluşturun. Kısacası Vikipedi nasıl daha iyi bir hale gelebilir sorusunun en basit yanıtı şu: Sizlerin katkılarınızla.
Bu sistem, Türkiye’de çok işlemiyor mu derseniz, her yerde olduğu kadar Türkiye’de de işliyor ancak en gelişmiş dil sürümü İngilizce ile kıyaslayacak olursak hem madde sayısı bakımından, hem de maddelerin içeriği bakımından az gelişmiş olduğunu görürüz. Çünkü İngilizce Vikipedi’ye düzenli katkı veren gönüllü sayısı, Türkçe’ye katkı verenlerin 35 katından fazla! Vikipedi’deki sistem, ancak katkı veren sayısı yüksek ve farklı alanlardaki bilgi birikimini, farklı görüş açılarını yansıtacak çeşitlilikte oldukça işler. Örneğin iyi niyetli bir gönüllü, kendi bilgileri ışığında bir madde yazabilir; ama o konunun kapsamına göre örneğin bir hukukçunun hukukçu bakış açısıyla, sosyal psikolojiden anlayan bir başkasının sosyal psikolojik bakış açısıyla, bir diğer kişinin ise antropolojik bakışla yaklaşması; yazılanları kontrol edecek, daha iyi, daha yeni kaynaklar önerecek, farklı dilden çeviri yapabilecek, ifade bozukluklarını düzeltecek daha birçok kişinin katkı vermesi ile içeriklerin niteliği yükselir ve sürekli gelişmeye devam eder. Türkiye’de, Türkçe Vikipedi için bu şekilde bir üretim yapmak üzere gerekli insan gücü aslında mevcut. Fakat buraya nasıl katkı verebileceği ve bu katkıyı vermenin önemi konusunda farkındalık düşük. Topluluğumuz, işte bu farkındalığı artırmaya çalışıyor.
Ulvi Yaman: Bir diğer konu da farklı ülkelerde, farklı dillerde girilen madde sayısı Türkiye’nin çok üzerinde, bunun sebepleri ne sizce?
Başak Tosun / Zafer Batık: Vikipedi’nin 300 dilden fazla farklı dilde dil sürümü var. Türkçe, madde sayısı açısından 31. sırada. O bakımdan aslında birçok dil sürümüne göre madde sayısı bakımından üstte gibi düşünülebilir. Ancak Vikipedi dil sürümlerinin bir kısmı “küçük diller”e yani dünyada az sayıda konuşanı olan, tehlike altındaki dillere ait. Vikipedi, tehlike altındaki dilleri yaşatmanın bir yolu olarak hizmet eden bir proje. Türkçe’de ise dili konuşan kişi sayısı göz önüne alındığında madde sayısının şu andakinden daha yüksek olması beklenir.
Sadece madde sayısı değil “maddelerin derinliği” de bir ölçüttür. “Derinlik”, bir madde üzerinde kaç defa, kaç kullanıcı tarafından düzenleme yapıldığına dayalıdır. Vikipedi’de bir kişinin çok miktarda bilgi eklemesinden ziyade maddelere çok sayıda kişinin elinin değmesi, maddeler üzerinde çok sayıda işlem yapılması makbuldür. Derinlik ne kadar fazla ise, o kadar çok emek verilmiş, o kadar fazla görüş açısı yansıtılmış kabul edilir. Bir Vikipedi dil sürümünün kalitesini anlamak için örneğin maddelerin ne kadar çok kaynaktan yararlanarak yazıldığına da bakabilirsiniz. Bunun gibi birçok açıdan değerlendirildiğinde Türkçe Vikipedi, gerek madde sayısı gerekse kalite açısından çok daha üst düzeye çıkmalı bize kalırsa.
Bir dilde Vikipedi’nin gelişmiş olması, yukarıda da bahsettiğimiz gibi o dilde katkı veren gönüllülerin sayısına ve çeşitliliğine bağlı. En gelişmiş dil sürümü, İngilizce Vikipedi’dir çünkü İngilizce küresel ortak bir dil ve anadili farklı olan birçok kişi de İngilizce Vikipedi’ye katkı veriyor. Türkçe konuşanlar arasında ise şunu fark edenler az: Nasıl herkes Youtube’da video, Instagram’da fotoğraf paylaşabilirse Vikipedi’de de -kaynağını belirtmek koşuluyla- bilgisini paylaşabilir, bir konudaki farklı görüşleri tartışabilir, o bilgiyi destekleyecek görsel malzemeleri yükleyip maddeleri zenginleştirebilir.
Ancak gelişme, sadece bireysel çabalarla olmaz. Kurumsal çalışmalar da gerekli. Örneğin arşiv kurumlarının seçtikleri belgeleri, görselleri, açık lisansla paylaşıp Vikipedi yoluyla herkese erişebilir kılması; çeşitli sivil toplum örgütlerinin, araştırma kurumlarının, akademik kuruluşların da ürettikleri bilgileri halkla buluşturmak için Vikipedi, Vikiveri gibi projelerden yararlanmaları gerekli. Ayrıca eğitim kurumlarının şunu fark etmesi gerek: öğrencilerin dijital becerilerini, eleştirel okuma ve yazma becerilerini, çeviri yapma becerilerini, açık bilgi kaynaklarına katkı kültürünü geliştirecek bir araçtır Vikipedi’ye katkı vermek. Dünyanın bir çok yerindeki eğitim kurumlarında, özellikle üniversitelerde öğrencilere verilen ödevler sayesinde bir yandan öğrencilerin bu saydığımız alanlarda yetkinlikleri gelişirken, bir yandan Vikipedi’nin içeriği genişliyor, üniversite kütüphanelerindeki kaynaklardan yararlanılarak öğretim üyelerinin gözetiminde yazılmış içeriklerle zenginleşiyor. Daha zengin Vikipedi dil sürümleri işte bu tür çalışmalar sayesinde zenginleşmiş durumda.
Ulvi Yaman: Uzun süre boyunca Türkiye’de bir yasaklama, sansür söz konusuydu. Bu konuyla ilgili görüşlerinizi alabilir miyim? Neden Wikipedia iktidar tarafından bir tehdit olarak görülüyor?
Başak Tosun / Zafer Batık: Türkiye’de Vikipedi’ye erişim 29 Nisan 2017’de bir mahkeme kararıyla engellendi; erişim engeli 15 Ocak 2020’ye kadar sürdü. “Yasaklama” belki çok uygun bir kelime değil çünkü Vikipedi’ye erişim yasak değildi; mahkeme kararı ile getirilmiş teknik engeli aşabilenler için bu siteyi kullanmayı yasaklayan bir yasa yoktu; ama adı üstünde bir “engel” getirilmişti ve Türkiye’de birçok internet kullanıcısı bu yüzden Vikipedi’ye yıllar boyu erişemedi; ondan faydalanamadı ve katkı da veremedi. Kimileri Vikipedi’deki içeriği kopyalayan ayna siteleri kullandı. Nihayet Anayasa Mahkemesi’nin bu engelin bir ifade özgürlüğü ihlali olduğuna karar vermesi ile erişim engeli kalktı.
İktidarın bir tehdit olarak görmesinden ziyade, gönüllülük esasına dayalı, kitle-kaynaklı sitelerin ne olup olmadığının, nasıl işlediğinin anlaşılmasında ve bunun önemsenmesinde sorunlar olduğundan bahsedebiliriz. İçeriğin yalnızca ikincil kaynaklardaki olgusal bilgilerin derlenmesiyle oluştuğu; ve en tartışmalı konularda bile birbirini tanımayan anonim kullanıcıların tartışıp ortak bir metin üzerinde uzlaşabileceği düşüncesine dayalı bir platform burası. İçerikler sabit değil, sürekli değişir. Değiştirmek için yapılması gereken kaynaklı bilgi eklemek ve/veya tartışma sayfalarındaki tartışmalarda görüş paylaşmaktır. Bu işleyiş yalnızca iktidar tarafından değil, toplumun geniş bir kesimi tarafından anlaşılmıyor. Herhangi bir yanlışlık, eksiklik ya da kendisininki ile uyuşmayan bir bilgi fark edince sosyal medyadan “Vikipedi’de şöyle bir yanlış/taraflı bilgi var!” diye paylaşan ve arkasında bir komplo teorisi arayan çok oluyor. Halbuki bir hata veya eksiklik görünce tüm yapılması gereken, ilgili Vikipedi maddesi üzerinde değişiklik yapmak, nedenini ve kaynakları yazmak.
Şunu kabul etmek gerekir; kendisinin böyle güçlü bir platformda bilgi paylaşma fırsatı olduğunu ve bu konuda herkes ile eşit konumda olduğunu kabul etmek, bunun sorumluluğunu taşımak zor. Şikayet, suçlama, yasaklama bu işte kolaya kaçma yolları. Vikipedi’ye düzenli katkı veren bizim gibi gönüllülerin bir çoğu da sanırız katkılarının bir boş zaman uğraş olmanın ötesinde nasıl bir önemi olduğun bu süreçte daha iyi anladı. Burada yapılan paylaşımlarımı önemini, değerini gerek okurlar gerek gönüllü katkı verenler, hepimiz sanki şimdi daha iyi biliyoruz.
Ulvi Yaman: Biraz da telif hakları konusunu da işin içine alarak, Vikipedi’ye içerik girmek isteyenler ne yapmalı, nelere dikkat etmeli? Bağlantılı olarak “npov”, “no orginal research”, “wikifud”, “notability” kavramlarını da açar mısınız bizim için?
Başak Tosun / Zafer Batık: Katkı vermek isteyenlerin yapması gereken ilk şey, cesur olmak. Vikipedi’nin temel ilkelerinden birisidir “cesur ol!”. “Yanlış yaparım, bir şeyleri bozarım” endişesi yersiz. Vikipedi’de bütün sürümler kaydedildiği için kimse kalıcı bir zarar veremez, bir yanlışlık oldu mu hemen bir eski sürümüne geri dönülür. Herkes deneye yanıla öğrenir. Buraya düzenli katkı veren insanlar da bir okulda, kursta eğitim görmedi. Kurcalayıp, hatalar yapıp, başka gönüllülerin yardım ve uyarılarıyla katkı vermekteyiz hepimiz. Bütün iş, cesur olmakta.
Buraya katkı vermenin tek bir şartı var: ekleyeceğiniz bilginin kaynağını belirtmek. Nereden biliyorsunuz eklemek istediğiniz o bilgiyi? Bir kitapta mı yazıyor, bir haber sitesinde mi okudunuz? Emel Sayın’ın mavi gözlü olduğu bilgisini eklemek istiyorsunuz diyelim. Kaynağını belirtmeden olmaz! “Fotoğrafı karşımda, gözleri mavi işte” diyemezsiniz. “Özgün araştırmalara yer vermemek” ilkesi işte bunu ifade eder.
Vikipedi, sadece ikincil kaynaklardaki bilgilerin aktarıldığı bir yerdir diyoruz. “Aktarmak” derken, başka kaynaklarda bulunan içeriğin kopyalandığı bir yer olarak algılamak, düşülen en büyük hata. Telif hakları konusu da bu noktada devreye giriyor. Şimdi baktım; Vikipedi’de “Everest Dağı resmî verilere göre 8848,86 metredir” bilgisi, bir coğrafya dergisinde dağın yüksekliğinin nasıl ölçüldüğünü açıklayan bir yazıdan alınmış. Yapılan iş, o yazıyı ya da yazının bir bölümün kopyalayıp Vikipedi maddesine yapıştırmak değil; içindeki bilgiyi (resmî verilere göre 8848,86 metre olduğunu) alıp kaynağını belirterek yazmak. Çünkü metin, fotoğraflar ve çizimler dergiye, yazara, fotoğrafçıya, çizere ait; ama bilgi, herkese ait.
Ya farklı kaynaklar aynı konuda birbiriyle uyuşmayan bilgiler içeriyorsa ne olacak? Farklılığın sebebi o konuda genel geçer kabul görmüş bir bilginin/yaklaşımın olmaması ise “bazı kaynaklarda x şeklinde, bazı kaynaklarda y şeklinde olduğu ifade edilmektedir” biçiminde yazıp kaynakları belirtme yoluna gidilir. “Doğrusu şudur”, “Şu görüş akla daha yatkın geliyor” denmez, “tarafsız bakış açısı” dediğimiz ilke budur.
Peki, aklımıza gelen her konuda madde oluşturmak serbest midir Vikipedi’de? Hayır. Vikipedi bir ansiklopedidir; gelişigüzel bir web dizini değildir. Geleneksel basılı ansiklopedilerden farklı olarak, popüler kültüre ait konularda ve küçük, yerel bir topluluğa özgü konularda da maddeler oluşturulabilir. Bir konunun Vikipedi’de başlı başına bir madde olup olmayacağını belirleyen ölçütlere “kayda değerlik” ölçütleri deniliyor. Kısaca bir konu kendisinden bağımsız, güvenilir, atıf yapılabilir kaynaklarda içerik edilmişse Vikipedi’de o konu hakkında madde oluşturulabilir. Kayda değerlik hakkında Vikipedi sayfalarında çok detaylı yönergeler mevcuttur ama en kısa özeti budur.
Vikipedi’ye katkı vermek için kimsenin başlangıçta “tarafsız bakış açısı”, “kayda değerlik”, “özgün araştırmaya yer vermemek” gibi ilkeleri bir terim olarak bilmesi, bu terimlerin anlamını öğrenmesi gerekmez. Cesur olmak ve her bilginin kaynağını belirtmeleri gerektiğini bilmek; başlamak için yeterlidir.
Ulvi Yaman: Türkiye’de aslında içerik üretmeye yatkın, motivasyonu büyük bir kitle var. “Korsan” işlerde çok karşımıza çıkardı eskiden, CD’lerden mp3’e çevirip paylaşma, kitapları pdf.e çevirip paylaşma, şimdilerde sözlüklere yazanlar. İş Vikipedi’ye gelince bu heves neden düşüyor sizce?
Başak Tosun / Zafer Batık: Önce şunu netleştirelim: Korsanların Vikipedi’de yeri yok! Vikipedi’de yapılan iş, korsanlık değildir. Kişilerin, kurumların kendi rızasıyla açık lisansla paylaştığı, çoğaltılmasına ve serbestçe kullanılmasına izin verdiği resim, ses dosyası, video, grafikler Vikipedi’de maddeleri zenginleştirmek üzere yer alır. Metinler de yukarıda açıkladığımız gibi üretilir; yani başkalarının üretip yayınladığı metinler aynen kopyalanarak değil. Yeni kullanıcıların sıklıkla başına gelir, “olası intihal” uyarısı ile karşılaşırlar ve yazdıkları silinir; “ama ben intihal yapmadım, kaynak belirtmiştim ve tırnak içine de almıştım” derler. Kaynağını belirtmiş olmanız fark etmez, ne olursa olsun başkasının yazısının içinden sadece bilgiyi almanız, o bilgiyi okura aktaran metni ise kendi kelimelerinizle yazmanız gerekir. Yani Vikipedi’ye katkı verebilmek için kopyalama işine değil, farklı kaynaklardan okumaya, özetlemeye, çeviri yapmaya, düzenlemeye gönüllü olmak gerekir.
Bütün bu saydığımız işleri yapmaya gönüllü olacak, hevesle yapacak çok insan olduğuna inanıyoruz. Günlük hayatımızda internet ortamında sürekli bir şeyler paylaşıyoruz. İnternette başka mecralarda (mesela bloglar, forumlar, sözlük siteleri) yapılan içerik üretimlerinin hepsi çok değerli. Bu katkıları verenlerin şüphesiz hepsi değil ama bir kısmı Vikipedi’ye de katkı vermeye yönlenebilir. Ancak Vikipedi’ye içerik katkısı vermenin herkes için çok cazip olmaması da anlaşılır bir durum. Yukarıda bahsettiğimiz bazı ilkeler var: Vikipedi’de, örneğin bir blog yazısı yazarken olduğu gibi serbestçe kendi görüşünüzü yazamazsınız, tarafsız bakış açısına uygun yazmak gerekiyor; ansiklopedik bir üslup kullanmak gerekli ve illa ki metin-içi kaynak belirteceksiniz… Bu kısıtlamalara tabi olmaktansa serbest olmak ister çoğu kişi. Her şeyden önemlisi de kişi böyle bir kitle-kaynaklı mecraya katkı verdiğinde, bir ortak üretimin parçası olmayı kabul etmiş oluyor. Yani siz Vikipedi’ye bir katkı yaptıktan sonra başka bir gönüllü gelip ilaveler, değişiklikler yapabilir. Böyle bir ortaklığın parçası olmak istemez herkes, bir yazının altında mutlaka kendi imzasını görmek ister (mesela siz, şu sayfadaki her sorunun üstüne adınızı tekrar tekrar yazıyorsunuz 😊) Buna karşılık böylesi bir ortak-üretimin parçası olmaktan zevk alanlar, bu kitle kaynaklı üretim süreci sayesinde başkalarının katkısından bir şeyler öğrenme fırsatını değerlendirmek isteyenler, paylaşımlarının çok geniş bir kitleye ulaşmasını isteyenler Vikipedi’de gönüllü olup bu işi tutku haline getirebiliyor.
Biz bu işi sevip tutku haline getirecek çok fazla kişi olduğuna inanıyoruz ama röportajın başından beri bahsettiğimiz farkındalık sorunu yüzünden katkıların az olduğunu düşünüyoruz. Kendi tutkumuzu paylaşıp, daha fazla kişiye bulaştırma çabasındayız.
Ulvi Yaman: Sözlüğe dadanan vandal ve troller ne kadar etkili? İçerikleri bozma, değiştirmek, gerçekten katkı koymaya çalışanların emeklerine saldırı olduğunda heveslerinin kaçması açısından?
Başak Tosun / Zafer Batık: Vikipedi’ye herkes iyi niyetli katkılar yapmaz, vandallar ve troller de çok görülür elbet. O yüzden Vikipedi’ye katkı vermenin bir yolu da Vandal savaşçısı olmaktır! Vikipedi’de her gönüllü, içerik üreterek katkı vermez. Herkes kendi becerileri, bilgisi, eğilimleri doğrultusunda farklı şekillerde katkı verebilir. Gönüllüler arasında tamamen vandallıkla mücadeleye odaklanan da olur. Bir şeyler eklemekle değil, anlamsız, açıkça yanlış olan katkıları sürekli silmekle meşgul olurlar. Örneğin “günlük yaşamda boş vaktim çok, bilgisayar başında değilim ama telefon hep elimde, sürekli Vikipedi’deki son değişiklikleri okuyorum, cinsiyetçi, ırkçı ifadeler gördüm mü işaretliyorum” diyen kullanıcı biliyoruz. Boş vaktini, Vikipedi’yi cinsiyetçilikten, ırkçılıktan korumaya adamış. Vikipedi’de bir içerik kötü niyetle, zarar verme amacıyla değiştirilirse orada ancak iyi niyetli biri fark edip düzeltene kadar kalacaktır; belki dakikalar içinde, belki çok daha uzun bir süre sonra düzeltilecektir ama eninde sonunda düzeltilecektir; o yüzden moraller bozulmaz. Vikipedi’de anlayış şudur: Doğru bilgi, eninde sonunda yanlış bilgiyi kovar; iyi niyet, eninde sonunda kötü niyeti kovar. İnanın buna, iyi niyet, istisnasız her zaman kazanır.