Türk edebiyatının en önemli eserlerinden biri olan Tutunamayanlar’ı Berna Moran, “hem söyledikleri hem de söyleyiş biçimiyle bir başkaldırı” olarak niteler. Moran’a göre “Oğuz Atay’ın mizah gücü, duyarlılığı ve kullandığı teknik incelikler, Tutunamayanlar’ı büyük bir yeteneğin ürünü yapmış, yapıttaki bu yetkinlik Türk romanını çağdaş roman anlayışıyla aynı hizaya getirmiş ve ona çok şey kazandırmıştır.” Küçük burjuva dünyasını zekice alaya alan Atay “saldırısını, tutunanların anlamayacağı, red edeceği türden bir romanla yapar.” Tutunamayanlar, 1970 TRT Roman Ödülü’nü kazanmıştı.
Kategoriler:
Fiction
Yıl:
1972
Dil:
turkish
Sayfalar:
712
ISBN 13:
9789754700114
Dosya:
PDF, 2,11 MB
Etiketleriniz:
İndir (pdf, 2,11 MB)
Toggle Dropdown
Tarayıcıda aç
Checking other formats...
EPUB biçimine dönüştür
FB2 biçimine dönüştür
MOBi biçimine dönüştür
TXT biçimine dönüştür
RTF biçimine dönüştür
Dönüştürülen dosya orijinalinden farklı olabilir. Mümkünse, dosyayı orijinal biçiminde indirmek daha iyidir.
Önizleme
Kindle'a veya E-postaya gönder
Lütfen önce hesabınıza giriş yapın
Yardıma mı ihtiyaç var? Kindle'a nasıl kitap gönderileceğine ilişkin talmatına bakın
Dosya 1-5 dakika içinde e-postanıza teslim edilecektir.
Dosya 1-5 dakika içinde sizin kindle'a teslim edilecektir.
Not: Kindle'ınıza gönderdiğiniz her kitabı doğrulamanız gerekir. Amazon Kindle Support'tan gelen bir onay e-postası için gelen kutunuzu kontrol edin.
İlginizi çekebilir Powered by Rec2Me
Anahtar ifadeler
bir5764
gibi1060
kadar799
ben782
daha741
selim677
sonra654
beni613
turgut583
bana527
diye467
zaman454
onu425
benim381
iki374
bile348
var347
biraz327
birlikte312
ona310
iyi309
gene305
fakat289
onun287
dedi285
belki276
hemen261
yeni249
insan247
yok246
olric245
neden231
ilk222
olan214
sonunda200
ben de196
kendini192
uzun190
bir şey175
olur174
ne kadar174
bunu172
metin165
olarak161
oldu153
demek152
kimse149
onlar148
birden148
oysa147
kendi146
evet144
eski142
halde138
onlara134
senin133
gece128
efendimiz127
herkes126
bizim124
İlgili Kitap Listeleri
1 comment
tw
other version downloaded
18 December 2020 (12:57)
Yayınla
To post a review, please sign in or sign up
Kitap hakkında bir inceleme bırakabilir ve deneyiminizi paylaşabilirsiniz. Diğer okuyucular, okudukları kitaplar hakkındaki düşüncelerinizi bilmek isteyeceklerdir. Kitabı beğenip beğenmediğinize bakılmaksızın, onlara dürüst ve detaylı bir şekilde söylerseniz, insanlar kendileri için ilgilerini çekecek yeni kitaplar bulabilecekler.
1
Kanzlei-Knigge: Taktvoll, sicher und gewandt im Umgang mit Partnern und Mandanten
Gabler
Horst Hanisch
Yıl:
2010
Dil:
german
Dosya:
PDF, 1,27 MB
Etiketleriniz:
0 / 0
2
The Dreams of Tipo Sultan
Pakistan Historical Society Publications
Mahmud Husain (trans.)
Dil:
english
Dosya:
PDF, 3,52 MB
Etiketleriniz:
0 / 0
Sevin için

Ural’ın hatırasına

5

İçindekiler

Önsöz / Ömer Madra

9

Geleceği Elinden Alınan Adamın
Geçmişi de Elinden Alınacak Diye
Korkuyorduk / Enis Batur 13
SONUN BAŞLANGICI

17

YAYIMLAYICININ AÇIKLAMASI

21

Birinci Bölüm 23
İkinci Bölüm 243
Üçüncü Bölüm 439
Dördüncü Bölüm 547
TURGUT ÖZBEN’İN MEKTUBU

717

7

ÖNSÖZ

Şaksiper Kimdir, Eseri Nedir? Yıllar önce yayımlanmış bir broşürün
adıydı bu. Ne yazık ki artık adını hatırlayamadığım müellifi, ünlü İngiliz
yazarını şöyle 15-20 sayfalık küçük ama yoğun bir broşürle anlatıyordu. Kitapçığın kapağında “Şaksiper”in resmi bile vardı.
Oğuz Atay’ın hayatını ve eserlerini kapsayan bir önsöz yazmak çabası da işte bu “adsız” araştırmacınınki kadar acıklı ve tuhaf görünüyor bana. Zaten Oğuz Atay’ın kendisi de, pek çok kurumun yanı sıra
“önsöz”leri tefe koyup yerlebir etmişti. Biraz sonra ayrıntısıyla okuyacağınız gibi, Tutunamayanlar’da şöyle diyor meselâ:
“‘Hayatı ve eserleri’. Hiç bıkmıyorum bunları tekrar tekrar okumaktan. Yazarın her kitabını okurken ‘Hayatı ve Eserleri’ yeniden karşıma
çıkıyor. Bir daha, bir daha okuyorum. Sanki önceden ‘Hayatı ve Eserleri’ni bilmiyormuş gibi yapıyorum: yeni baştan heyecanlanmak için. Yalnız, yazarlar arasında bir birlik bulunmaması beni yoruyor. Hiç olmazsa önsözleri yazanlar, yılda bir kere toplanmalı ve aralarında ortak
esaslar tespit etmeli. Bugünkü durum esef verici. Bakıyorsun bir yazar,
çok zor birleştiriyor kelimeleri. Bir türlü cümleleri kuramıyor. Öyle diyor
önsöz amca. Geçer karatahtanın başına diyor, yazar, bozar, uğraşır.
Bütün bunları da yarı karanlıkta yapar. İstediği cümleyi bulunca da ko9

şar, bütün ışıkları yakar. Ben de tam bu üstadın huylarını benimsemek
üzereyken, bir önsöz daha geçiyor elime. Bu önsöz de yazarın coşkun
bir ırmak gibi yazdığını anlatıyor. Kendisini tutamıyor bu adam: bıraksan günde yüz sayfa yazacak. (...) Kime hizmet edeceğimi şaşırıyorum. Onlara uşaklık etmekte zorluk çekiyorum. Biri İnsanlardan kaçıyor, öteki bir dakika yalnız kalamıyor. Sonunda hükümet el koyacak
bu işe. Hepsine;  haddini bildirecek. Bizi zehirlemeye ne hakları var.”
Herhalde bana katılıyorsunuz artık, Oğuz Atay’a önsöz yazmak, başa çıkılacak gibi bir iş değil. Öte yandan, insanın imzasının Oğuz
Atay’ın kitabında yer almasının vereceği hoşluk duygusu ve bir de
‘ben bu işin altından kalkarım nasıl olsa’ düşüncesiyle (ya da düşüncesizliğiyle) ön sayfalar için önceden yer ayırtmış olmanın verdiği kaçınılmazlık var.
Oğuz Atay ölümünden önceki yedi yıl süresince âdeta hummalı bir
tempoda çalışarak birbiri ardından çeşitli dallarda birçok eser verdiyse
de, sağlığında yeterince tanınmıştı denemez. Hatta, ölümünden altı
yıl sonra günışığına çıkarılan o eşsiz günlüğünde kendisinin daha “yaşarken unutulduğu”nu söylüyor. Bunun sebebi şu olabilir:
Aydın “sınıfı” içinde yer alıyordu Oğuz Atay ve o sınıfın derinlemesine tahlilini yapıyordu. Biraz karamsar, biraz acı, çokça güldürücü... aydınsı bir tahlil işte. Tüm romanlarının, öykülerinin ve oyununun ana
konusunu bu meselenin oluşturduğu söylenebilir. Öylesine bir irdelemedir ki bu, sonunda ortaya hiç de küçümsenmeyecek boyutta bir
“aydınlar destanı” çıkmıştır. Hatta bir “aydınlar marşı” değilse bile, tutmuş, “Şarkılar”ı yazmıştır Oğuz Atay. Durum bu noktada çatallaşmaktadır işte. Bütün bunları okuyan “aydın”lar, birdenbire billur bir boy aynasında çırılçıplak buluverirler kendilerini. Korkunç bir durum canım,
utanç verici. Üstüne üstlük, sahnenin ortalık yerine öyle durup dururken pat diye düşüveren bu mühendis bozması çok da iyi yazmıyor
muydu size. Alın bakalım.
Kötü bir rüya gibi bir şeydi bu. Bir karabasan bile sayılabilirdi. Gözlerimizi derhal yeniden yumup, rüyasız, deliksiz, hasetsiz, yeniden uyumaktan başka çare yoktu. Allah hepimize rahatlık versin.
10

Verdi de. Tutunamayanlar’ın ilk cildinin basılmasının üzerinden on
beş yıla yakın zaman geçti. Yaşantının fazlasıyla yoğun ve ‘olaylı’ geçtiği bizimki gibi ülkelerde on beş yıl bir ömre bedeldir.
İşte bir ömrü tamamladık biz de ve işte yeni ve sağlıklı bir kuşak yetiştirdik bu arada pırıl pırıl umutlarla. Sağlıklı diyorum, çünkü Oğuz
Atay’ın eseriyle ilgili bir de sağlıksız değerlendirme yapılıyordu gibime
geliyor: Yani onun her satırına sinmiş olan korkunç mizahı, sanıyorum
bazı insanlarda derin bir inançsızlığa, cynique bir tavra kaynaklık etti.
Bunda biraz haksızlık var. Çünkü Oğuz Atay ne denli karamsar ve
ölümle içiçe olursa olsun, her zaman biraz umudu barındırır içinde;
“canım insanlar” der hep. Yani, Batıcıl aydın tipini bulamazsınız onda,
soğuk, alaycı ve hepten inançsız. Onun kitaplarını daha sağlam bir değerlendirmeye tabi tutmak için de artık yeterli bir süre geçmiş olduğu
umulur.
İşte bütün bu sebeplerden ve başka sebeplerden dolayı, ölümünden yedi yıl sonra Oğuz Atay’ın yaşama şansı çok artmış durumda.
Bu ‘önsöz’ü, Atay’ın Günlük’ünü günlük bir gazetede yayımladığımız sıralarda yazdığım ‘önsöz’den bir parça ile bitirmek istiyorum:
O, ömür boyunca hep “acele etmiş”tir; bu yüzden de hep “geç kalmış”tır. Sürekli bir panik vardır hayatında: Bir kitap okur, bir komedi
seyreder, yorulur. Birileriyle birlikte olur, derdini anlatamaz, telâşlanır
ve incinir. Küçük dertler, biryerlere ödenmesi gereken paralar, bazı
şeylerin tamir masrafları hiç eksik olmaz ve bu panik duygusuna katkıda bulunurlar. Ve hep acele edilir.
Bu acele içinde ölümden mi kaçılıyordur, yoksa kovalanıyor mudur
ölüm, orası pek belli değildir. Öyle bir kaçma-kovalamaca oyunu işte.
Ve işte böyle çılgınca koşuştururken Oğuz, sırtından hiç çıkartmadığı mizah zırhının tangırtısı da dünyayı tutar.
Nefes nefese koşarken bize hepimizin derdini anlatmak için üç roman, bir öykü kitabı, bir oyun, bir de şu “kırık” günlüğü, yani beşbuçuk yapıtı bırakan bir adamı unutmak birçok kişinin işine gelebilir belki, ama onu “unutturmak”, işte o biraz zor olabilir. Ne yapılsa nafile
bence; perde yeniden açılıyor işte.
11

Oğuz Atay, gerçeğin bağrından filizlenen oyundan, oyunun uzandığı ölümden, ölüm duyusundan doğan yaşantı damlasından, gözyaşında titreşen çılgın kahkahadan, delilikte tüneyen akıldan, akıldan türeyen gönülden örülmüş o çok gülünçlü ve çok acıklı dünyası ile Türk
aydınını ve her şeyi yeniden kapsayacaktır yakında.
ÖMER MADRA
Şubat 1984, İstanbul

12

GELECEĞİ ELİNDEN ALINAN ADAMIN
GEÇMİŞİ DE ELİNDEN ALINACAK DİYE KORKUYORDUK

Tutunamayanlar’ın yazarı önsözlerle, bakış açıları ne olursa olsun “Hayatı ve Eserleri” türünden bönsözler üreten kalem efendileri ile inceden inceye alay ediyor. Aklıma çağdaş bir düşünürün, Jacques Derrida’nın, önsözün anlamsızlığını vurgulamak için önsözler üzerine bir kitabına yazdığı uzun önsöz geliyor: Oğuz Atay’a gönülden katılıyorum
aslında; gene de “Hayatı ve Eserleri” için birkaç ön ya da son söz, daha doğrusu sondan bir önceki söz yazma gerekliliğini duyuyorum. Bir
“hak”sa bu, biraz da şundan doğuyor: Yaşamamış, onun için de hiçbir
şey yazmamış bir(kaç) kişinin ‘Hayatı ve Eserleri’ üzerine yazdım daha
önce, neden Oğuz Atay vahasına girmeyeyim, diyorum.
Tamtamına yarım yüzyıl önce doğmuş Oğuz Atay: 1934’te.
1977’de, 43 yaşında ölene dek, hızlı dönen bir dünyanın ne hızına, ne
de ritmine ayak uydurabilmiş: Harflerine sinen siyah ama ince alayı biraz kazıyın, herkes adına kanayan vandal bir yürek bulursunuz orada.
Doğduğu yıl, “kenarında” yaşadığımıza inandığı Batı dünyasına deccal
inmiş: Hitler’in iktidara geldiği andan başlayarak, daralmış bir Türkiye’de geçirmiş çocukluğunu. Okuma-yazma öğrenmeye başladığı yıl,
Joyce Finnegans Wake’i yayımlamış ve romanın sınırına değmiş.
DP’nin iktidara geldiği yıl, Ankara Maarif Koleji’nde lise öğrencisi, İs13

tanbul’da mühendislik öğrencisi olduğu yıllarda ise Türkiye’nin çehresi
değişiyor inanılmaz bir hızla: Yeni binalar, yeni yollar, atölyeler yapılıyor; yeni bir çukur açılıyor Cumhuriyet’in ortasında. Mühendis çıktığı
sırada Pazar Postası’nın içinde Oğuz Atay: Yazmayı ne ölçüde düşünüyor, yazmayı düşünüyor mu bunu bilmiyoruz, ama şirin de, düz yazı
serüveninin de yoğun sarsıntı geçirdiği bir dönemde, bu sarsıntının
“sahne”sini oluşturan Pazar Postası’nda amansız bir tanık olarak, sessiz ve geride, olup biteni izlediğini biliyoruz.
1954’te Saatleri Ayarlama Enstitüsü, 1956’da Perçemli Sokak,
1957’de Vüsat O’Bener’in Yaşamasız’ı ile Kemal Tahir’in Rahmet Yolları Kesti’si, 1958’de Üvercinka, bir yıl sonra da İshak, Panayır ve Aylâk Adam çıkıyor. Türk şairi dili ve anlamı, sözdizimi ve mantığı köktenci bir yaklaşım içinde kurcalıyor. Düzyazıda da durum farklı değil:
Şüphesiz, bir yanda Halit Ziya’nın, öte yanda Sait Faik’in açtığı koridorlarda, ama onlardan bir bakıma telâşla uzaklaşarak anlatım ve bildiri
düzlemlerinde açık bir başkalaşım yaşanıyor. Oğuz Atay ne yapıyor,
hâlâ bilemiyoruz. Nice yıl sonra, ölüme beş kala yazdığı gibi “biraz gecikmiş” olduğu için bu değişimi ıskalıyor mu, yoksa “aceleciliği” sayesinde belli bir basamağında değişim sürecine yetişiyor mu? Öyle sanıyorum ki, anı anına olmasa bile, Türk yazarının dili ile olan yüzyüze ve
kıyasıya çekişmesine Oğuz Atay’ın tanık olmadığını söylemek güç.
27 Mayıs 1960. Yeni bir dönemeç, yeni bir anayasa, yepyeni kuramsal açılımlar, TİP kuruluyor, AP kuruluyor, TÖS kuruluyor. Avcıoğlu
ve Soysal Yön’ü, Memet Fuat Yeni Dergi’yi, Cemal Süreya Papirüs’ü
çıkarıyor. Nâzım Hikmet’in şiiri ve Kemal Tahir öne çıkıyor hızla. Türkiye’de, aynı anda, sosyalizm ve varoluşçuluk aydınlar arasında gündeme geliyor. Türk yazarının dil ve anlatım ile kavgası sürüyor bir yandan: Mısırkalyoniğne, Bakışsız Bir Kedi Kara, Hallaç ve Troya’da Ölüm
Vardı aynı yıllarda günışığına çıkıyor, Joyce ve Faulkner çevriliyor. Öte
yandan ‘köy gerçekliği’ ile tanışılıyor: Susuz Yaz’dan Yılanların
Öcü’ne, Cemo’ya edebiyatın öteki yüzü çiziliyor.
Artık hazırlanıyor Oğuz Atay: 1970’de TRT’nin açtığı yarışmaya katılacağı, bir jüri üyesinin deyişiyle “484 sayfalık bir emeğin ve tutku14

nun en açık belirtisi” elyazması, demin kaba hatlarını verdiğimiz bir ortamda yazılmıştır. Cumhuriyet döneminde yetişen aydın kuşaklarının
biraz sarsak, daha çok da tutarsız, gamlı, traji-komik tarihini 32 kısım
tekmili birden kucaklar Tutunamayanlar. İlk cildin yayımlanışında bile
gizli bir ürpertiyle, hoşgörüyle maskelenmiş âtıl bir öfkeyle karşılanmış
olması şaşırtıcı değildir aslında: Kıdem esasına göre düzenlenmiş bir
“edepiyat ortamı”na, okulsuz ve alaysız onun için de okursuz ve alaycı
bir konuk geldi sanılmış, bu amatör hayaletin nasıl olsa ‘tek’ kitapta
kalacağı düşünülmüş, gene de bu ‘tek’ kitapla (bile) kalacağı fikri kolay kolay sindirilememiştir.
Oysa konuk değildi Oğuz: Yüreğindeki kadar dağlayıcı bir acı vermeyen ama onu usul usul ölüm koridoruna ihbar eden beynindeki ur
ile yolcuydu düpedüz. Onun için de, “Yedinci mühür”deki gibi sonlu
bir oyunla biraz kendini, daha çok da ölümü oyalamayı seçti:
1970’den 1977’nin son ayına dek programına zorla giren hastalık ve
ameliyatla, zorunlu olarak giren acı, alay ve hüzünle iki roman, bir düzineye yakın öykü, bir oyun ve bir günlük yazdı. Öldüğünde dördüncü
romanından 60 sayfa kadar yazmış, Geleceği Elinden Alınan Adam
adını verdiği bir anlatıyı da bütünüyle tasarlamış durumdaydı.
Bu küçük önsözü açıkçası büyük bir sıkıntıyla, üstelik Oğuz’u kıs kıs
gülerken görürmüşçesine bir duygu içinde yazdım, şu garip Orwell yılında. Bir iki özel tutamağım vardı, avuntum da orada. Oğuz Atay’ın
çift portreli bir insan olarak düşünülebileceği kanısındayım: Biri neredeyse “pozitivist”, temel inançlarından soyutlanması güç, “dayanıklı”
insan: Topografya kitabını, belki de Mustafa İnan’ın yaşam öyküsünü
yazan, 1960’ların başında bir fikir dergisi çıkartmak için çırpınan kişi.
Öteki, tam tersi oysa: Korkuyu beklerken tehlikeli oyunlara bile tutunamayan, gene de o oyunlarla yaşayan, geleceği elinden alınmış beyaz mantolu bir adam: Dipten sarsılmış, kırgın, hatta umutsuz biri:
Günü geldiğinde yazdıklarının anlamına bile yetişemeyen Oğuz Atay.
Biri gülüyorsa bu önsöze, öteki yalnızca bakıyordur. İkisi de inanmıyordur şüphesiz. İkisi de soruyordur, sonra:
“Ben buradayım sevgili okurum, sen neredesin?”
15

*

**

Bir Zar Atımı’nın önsözünde şunları yazar Mallarmé: “Bu not okunmasın ya da okunduktan sonra unutulsun isterdim.” Ben de bu önsöz
için aynı dilekte bulunacağım Tutunamayanlar’ın okurundan: Romandan hemen hiç söz etmedim, kimse yazar ile okur arasına girmemelidir; Oğuz Atay’dan, o yaşarken olup-bitenlerden birkaç kıvılcım sürdüm önünüze: Bu kıvılcımlardan başkalarını çıkartmak daha kolay olabilir, diye düşündüm: “Tutunamayanlar” belli biri tarafından, belli tarih
ve coğrafya enlem-boylamında, belli bir bağlamdan çıkıp belli bir bağlama doğru yazılmıştır - onu kuşatan gerçekliği onun gerçekliğinden
soyutlamamak gerek. Öte yandan, bir kitabın ön ve arka kapağı arasında belki de “hiçkimsenin ürünü” bir metin yer alıyordur: “Çağların,
depremlerin, sellerin yazdığı” bir metin...
Oğuz’un kendisine giderayak yakıştırdığı tamlama gerçekten de yakışıyor mu ona? Gerçekten de geleceğinin elinden alındığına inanabilir miyiz bugün? Ölümünden yedi yıl sonra, “Bütün Eserleri”ni yayımlamayı üstlenen İletişim Yayınları’na, genç okurlara bu geleceği göğüsleme olanağı verdiği için Oğuz Atay’ı unutmayanlar adına teşekkür etmek isterim: Bizlerin korkusu, geçmişin de elimizden alınması olasılığından kaynaklanmıyor muydu?
ENİS BATUR
Şubat 1984, İstanbul

16

SONUN BAŞLANGICI
Turgut Özben adlı genç bir mühendisin kaybolmasıyla ilgili
haberler, günlük gazetelerin dördüncü ya da beşinci sayfalarında yer aldığı zaman ben yurt dışında bulunuyordum.
Gittiğim ülkedeki bir yardım örgütünün bana sağladığı
araştırma bursuyla iki yıl kadar çeşitli Avrupa ülkelerinde
dolaştım. Bu arada gazeteciliği de bırakmadım ve Türkiye’deki gazeteme çeşitli konularda yazılar gönderdim.
Kitapla ilgisiz görünen bu satırları yazmamın nedeni, kitabın, birçok bakımdan talihsiz sayılabilecek kahramanlarına uygun macerasını açıklamaktır.
Gazeteye döndüğüm gün, masamın çekmecelerini karıştırırken büyük bir pakete rastladım; ben ayrıldıktan kısa bir
süre sonra gelmiş ve orada unutulup kalmış. Paketten, bir
mektup ve büyük bir kısmı elle yazılmış sayfalar çıktı. Yeniden sayılandırıldığı belli olan sayfalarda değişik el yazıları
göze çarpıyordu. Mektup bana yazılmıştı; bir tren yolculuğunda tanışmış olduğum Turgut Özben adlı genç bir mü17

hendis yazmıştı. Kendisinin kaybolmuş bir insan olduğunu
belirtiyor ve dünyaya benim aracılığımla, yazılmasında birçok insanın payı olan bir ‘eser’ gönderdiğini söylüyordu.
Yaptığım araştırmalar sonunda, gerçekten üç yıl kadar önce
böyle bir kaybolma olayının meydana geldiğini öğrendim.
Ankara’daki bir işini izlemek üzere bir sabah evinden çıkan
bir mühendis bir daha dönmemişti. Bütün aramalar sonuçsuz kalmıştı. Polisin bildirdiğine göre, ayrılmadan önce bir
İstanbul bankasındaki bütün parasını çekerek -bu hesaptan
karısının haberi yokmuş- bir taşra bankasına yatırmış. Bir
ay kadar sonra da bir il merkezinde otomobili, tren istasyonu yakınında boş olarak bulunmuş. Arabada bir eşya ya da
bir nota rastlanmamış.
Turgut Özben mektubunda, bu ‘eseri’ yayımlamayı düşünürsem, ilgili kimselerle görüşmemi ve onların onayını aldıktan sonra harekete geçmemi istiyordu. Ayrıca, kitabın
sonuna, bana gönderdiği mektubun bir bölümünü koymamı rica ediyordu. Anladığıma göre, onu tanıyanlar arasında
kendisini en son ben görmüştüm. Trende yaptığımız konuşmalardan hatırladığıma göre de onu çok ilginç bulmuştum. Yalnız, gene mektubunun bir yerinde belirttiği isteğine uyarak onun hakkındaki izlenimlerimi ayrıntılı olarak
yazmayacağım.
Kitabı yayımlamayı uygun gördüğüm için, Turgut Özben’in verdiği adreslerdeki ‘ilgilileri’ aradım.
Selim Işık’ın annesi ölmüştü. Ben yurda dönmeden iki ay
önce kalp yetmezliğinden ölmüş. Evinde yeni bir kiracı
oturuyordu; Selim’in başka bir akrabası olup olmadığını
bilmiyorlardı.
Günseli’yi evinde buldum. Turgut Özben’in kaybolduğunu duymuştu. Olaydan sonra da Turgut’tan kısa bir mektup
almış. Kitabın yayımlanması için benim, Günseli’ye başvurabileceğimi yazıyor ve ondan bu konuda olumlu oy kul18

lanmasını istediğini bildiriyordu. Günseli de, benim kendisini aramayışım üzerine gazeteye uğramış ve yurt dışında
olduğumu öğrenince beklemeyi tercih etmiş. Adları değiştirerek kitabı yayımlamamda bir sakınca görmediğini belirtti.
Ben de ona, eserdeki insanların adları için Turgut’un bir
teklif listesi göndermiş olduğunu söyledim ve Günseli adını
uygun bulup bulmadığını sordum. Kitaptaki bazı kelime
oyunları Günseli adına uymuyordu. Turgut’un da uygun
göreceğini umarak bu kısımları yeni ada göre değiştirdik.
Selim’in yalnız soyadını değiştirebildik: bu bile bize -özellikle şarkılar bölümünde- oldukça güçlükler çıkardı. Öteki
adları değiştirmekte güçlük çekmedim. Yalnız Turgut Özben, adının değişmeden kalmasını istediğini mektupta ısrarla belirtiyordu. Karısı bu isteğe şiddetle karşı koydu. Sonunda küçük bir değişiklik yaptım.
Bütün bunlar, olayları bilenler için gerçekte bir şey ifade
etmeyecektir. Kişiler kendilerini ve başkalarını kolayca tanıyacaklardır. Bu değişiklikleri, eserin havasına uygun bir
biçimde yapmaya çalıştığımı da sözlerime eklemek isterim.
Bütün hazırlıkları bitirdikten sonra kitabın yayımlanmasını bir süre geciktirdim. İlgili kişilerin tepkilerine engel olmak için, yaptığım kısa araştırmanın yarattığı huzursuzluğun yatışmasını bekledim. Kitabı bastırmak oldukça güç oldu. Ayrı kişiler tarafından kaleme alınmış olması nedeniyle
yer yer tutarsızlıklar vardı. Bazıları, esere bir bütünlük verebilmek için, değişiklikler yapmamı teklif ettiler. Turgut Özben’in isteğine uyarak bu teklifleri kabul etmedim. Sonunda kitabın değişmeden basılmasını sağladım. Yukarıda anlattığım değişikliklerden başka, kitabın bana gönderilen biçimine dokunmadım.
Turgut Özben’e (yaşıyorsa) bilmediğim yerinde, mutlu
yaşaması dileğiyle sevgilerimi gönderirim. İsteğine uyarak,
kitabın sonuna mektubunun ilgili bölümünü koydum.
19

YAYIMLAYICININ AÇIKLAMASI
Yıllar önce meydana geldiği ileri sürülen bir olaya dayanan
bu kitabın gerçekliği hakkında kesin bir söz söyleyemeyeceğimizi belirtmek isteriz. Yayımlanması isteğiyle bize kitabı getiren arkadaşımız da hiçbir araştırma yapılmamasını
şart koştuğu için, kitaptaki olayların bütünüyle hayal ürünü olduğunun ve kişilerin gerçekten yaşamadığının okuyucular tarafından kabulünü özellikle rica ederiz. Ayrıca, kişilerin karakterleri ve başlarından geçtiği söylenilen küçük
maceralar incelenirse, bunların, günümüzün insanlarına
uymadığı kolayca farkedilecektir. Bizce yazar, ya da yazarlar, belki de yüzyıllarca önce yaşamış insanları bugünün kılığıyla, bugünün şartları içinde sunmak ve böylece bir çeşit
anakronizm ile, kitaba gösterilecek ilginin artmasını sağlamak istemişlerdir.
Kitaptaki yer ve tarihlerin tutarsızlığı ve ülkemizde geçtiği söylenen olayların yer aldığı kasaba ve şehir adlarının
hemen hemen gerçek adlarla hiçbir ilişkisi olmaması, bu
21

konudaki düşüncelerimize hak verdirmektedir. Ayrıca, bu
kitabın yayımlanmasını uygun bulmakla birlikte, romandaki kişilerin ülkemiz insanlarıyla bir benzerliği olmadığını
düşündüğümüzün de bilinmesini isteriz. Belki, bir masal
havası içinde kişiliklerini daha iyi bulmuş olacak bu kahramanların toplumsal yapımıza uymadığı bir gerçektir. Burada, gerçek yazar ya da yazarlarını bilmediğimiz bu kitabı
yayımlarken, daha çok, bu yazar ya da yazarların kişiliklerini açıklayan bir belge niteliğinde gördüğümüzü ve yayımlamaktaki gerçek amacımızın bu belgeyi sizlere sunmak olduğunu belirtiriz.
Saygılarımızla

22

Birinci Bölüm

23

1
Olay, XX. yüzyılın ikinci yarısında, bir gece, Turgut’un evinde başlamıştı. O zamanlar daha Olric yoktu, daha o zamanlar Turgut’un kafası bu kadar karışık değildi. Bir gece yarısı
evinde oturmuş düşünüyordu. Selim, arkasından bir de
herkesin bu durumlarda yaptığı gibi, mektuba benzer bir
şey bırakarak, bu dünyadan birkaç gün önce kendi isteğiyle
ayrılıp gitmişti. Turgut, bu mektubu çalışma masasının üstüne koymuş, karşısında oturup duruyordu. Selim’in titrek
bir yazıyla karaladığı satırlar gözlerinin önünde uçuşuyordu. Harflerin arasında arkadaşının uzun parmaklarını seçer
gibi oluyor, okuduğu kelimelerle birlikte onun kalın ve boğuk sesini duyduğunu sanıyordu.
O zamanlar, henüz, Olric yoktu; hava raporları da günlük
bültenlerden sonra okunmuyordu. Henüz durum, bugünkü
gibi açık ve seçik, bir bakıma da belirsiz değildi.
“Bu mektup, neden geldi beni buldu?” diye söyleniyordu
hafifçe. Demek, hafifçe söylenme alışkanlığı, o zamana kadar uzanıyordu. Demek, kendi kendine konuşma o gece ya25

rısı başlamıştı. Çevresindeki eşyaya duyduğu öfkenin ifade
edilemeyen sıkıntısıyla bunalıyordu. Selim, belki bu yaşantıyı, önde bir salon-salamanje, arkada iki yatak odası, koridorun sağında mutfak-sandık odası-banyo, içerde uyuyan
karısı ve çocukları, parasıyla orantılı olarak yararlandığı
küçük burjuva nimetleri onu, nefes alamaz bir duruma getirmişti diye tanımlayabilirdi. Turgut, anlamsız bakışlarla
süzüyordu çevresini henüz. Duvarlar, resim yaptığı dönemden kalma ‘eserler’le doluydu. Nermin çerçeveletmiş hepsini; benimle öğünüyor. “Resimlerini çerçeveletmişsin, iyi olmuş,” demişti Selim. “Ben değil, karım,” diye karşılık vermişti. Karısı odada yoktu. Bir resim aşağıda, bir resim yukarıda; bir duvar resimle doldurulmuş, bir duvarın yarısı boş:
simetriyi bozmak için. Efendim? Efendim, derdi Selim olsaydı son heceye basarak. Ev sahibi de kızmıştı duvarların
bu renge boyandığını görünce ama belli etmemişti. Tavana
kadar aynı renk, böylece düzlemler daha kesin beliriyor,
modern sanatın burjuva yaşantısına katkısı. Efendim? Oysa, ne güzeldi eskiden: tavana bir karış kala, bir parmak kalınlığında koyu renk, yatay bir çizgi çizilirdi; duvarın rengi
orada biterdi işte. Selimlerin Ankara’daki evinde öyleymiş.
Tek parti devrinin kalıntısı, fazla askeri bir düzen. O günlerde tavana kadar yükselen kitaplıklar yoktu herhalde; yatay çizgi kaybolurdu kitapların arkasında böyle olsaydı.
İsteksiz bir kımıldanışla yerinden kalktı, kitaplığının karşısına geçti. Selim’e özenerek alınan kitaplar; yüzlerce kitap, çoğu hiç okunmamış duruyordu öylece. “Hiç evden
çıkmadan beş yıl sürekli okusan, belki biter bu kitaplar,”
demişti Selim. Ne demek? İçinde birden, hepsini okuyup
bitirme ateşi yandı: kitapları her görüşünde yanan eski ateş.
Kaç sayfa eder hepsi? Bin sayfa, beş bin sayfa, on bin sayfa.
Bir sayfa kaç dakikada okunur, yemek ve uyku saatleri çıkarılırsa geriye günde kaç saat kalır, cumartesi, pazar ve
26

bayramlar için daha uzun süre konursa... istersem yutarım
hepsini. Okuldaki günleri aklına geldi: böyle, hırsla eline
aldığı kitapların beş on sayfasını okuduktan sonra içinin bir
balon gibi söndüğünü hatırladı. Bir kitabı bırakır ötekine
saldırırdı. Bu ümitsizce çırpınış, bütün kitapların yüzüstü
bırakılmasıyla sona erer, büyük bir utanç ve hayata dönüş
buhranları gelirdi arkasından.
Kitaplığının önünden zorla ayırdı kendini: oyuna gelmeyelim yeniden. Aynı zamanda yatak olabilen kanepeye oturdu ve bir düğmeye basınca içinden sahte ağızlıklara sokulmuş sigaralar çıkan kutudan bir sigara alıp Alâettin’in lâmbası biçimindeki çakmakla yaktı. Durum, ümit verici değildi: yerdeki halı, mobilyalara hiç uymuyordu. Düğün hediyesi. Ne yapalım, istediğimiz gibi halı alacak paramız yoktu. Sigarasını, yaprak biçimi gümüş tablada söndürdü. Karım kızacak. Bu tablalar neden duruyor öyleyse? Bilinmez.
Çalışma masasına yaklaştı. Kaya’nın ayrı bir çalışma odası
var. Orada ne çalışıyor? Bilinmez. Ben ne çalışıyorum?
Mektubu okuyorsun ya! Öyle ya. Selim’in yazdığı satırlara
eğildi yeniden.
Olay, böyle bir ortamda başlamıştı. Aslında, buna olay bile denemezdi. Turgut, yani bir bakıma bir zamanlar onun
en iyi arkadaşı, olayı gazeteden, yani olayları veren bir ‘organ’dan öğrendiği için, olay diye adlandırılabilirdi bu durum. Turgut yeni uyanmıştı: her sabah kapıcının kapının
altından attığı gazetenin hışırtısını bekliyordu. Sesi duyunca, karısını uyandırmamaya çalışarak, uyuşuk hareketlerle
terliklerini aramış, sonra, yavaşça ‘olay’a doğru bilmeden
yönelmişti. Yedinci sayfada, bir cinayet haberinin sonunu
ararken birden çarpmıştı ‘olay’ gözüne. Sonra karısı, yatakta
sarılarak onu teselli etmişti. Bu gece de erken yattı beni rahatsız etmemek için; rahmetliyi dilediğim gibi düşünebilmem için. Kendine düşeni yaptı fazlasıyla. Erken yatması27

nın başka bir nedeni de yarınki direksiyon kursu. Ben de
yatıp uyumalıyım; herkes yatıp uyumuştur. Benden başka
kimse, bu mektubun anlamını düşünmüyor. Kaya şimdi çalışma odasında olsaydı ne yapardı? Üniversiteli kızların soyunmasını seyrederdi. Hele bir tanesi varmış; her gece, her
gece bacaklarını duvara dayayıp... Karısından gizli, yani kaçamak. Ben de kaçamak yapıyorum şimdi: karımdan gizli,
Selim’i düşünüyorum. Hayır, gizli değil; biliyor kimi düşündüğümü. Gene de bir gizlilik var: ne düşündüğümü, nasıl düşündüğümü bilmiyor. Selim’i ve kızların bacaklarını...
Selim de olsaydı seyrederdi, ben de seyrederdim. Olmuyor;
düşünce suçları, kaçamaklar artıyor. Ayağa kalktı, salondan
çıktı, koridorun duvarına tutunarak karanlığı geçti. Yatak
odasının kapısını itti; uyuyan karısını seyretti ışığı yakmadan. “Hayır, hayır.” İpek yorgan hışırdadı, karısı uyanır gibi
oldu. “Uyusaydın artık,” diye mırıldandı, yorganın içinden.
“Biliyorsun...” Biliyordu: kaçamak sona ermeliydi artık.
Turgut, o sırada tehlikeyi göremiyordu: gene de bitmesi gerektiğini seziyordu bu olaya olan ilgisinin. Kaya’nın, karşı
binadaki yarı aralık kırmızı perdelerin arkasını merak etmesinden öte, daha büyük bir tehlikeydi bu. Çıplak bir bacağın görüntüsüyle yatışan ilgiden daha keskin bir şey: bir
düşünce, geriye doğru giden bir merak. Selim olsa, sabaha
kadar uyumaz, düşünür dururdu. Ben olsam yatardım. Üniversitede okurken de ben, gece yarısı olunca yatardım; o,
çalışmasını sabaha kadar sürdürürdü. “Saçların dökülüyor,
uykusuz çalışmaya dayanamıyorsun; oğlum Turgut, ihtiyarlıyorsun.” “Uykusuz kalabilmen sinir kuvvetinden. Benimki adale kuvveti.” Kollarıyla Selim’i soluksuz bırakıncaya
kadar sıkardı: “Sen birden çökeceksin Selim. Çünkü neden? Çünkü için boş senin. Birden, kollarımın arasında için
boşalacak: birden, üçüncü boyutunu kaybedip bir düzlem
olacaksın ve ben de seni duvarda bir çiviye asacağım.” Ha28

vaya kaldırdığı Selim’i duvara sürüklerdi. Siyah saçlarından
yakalayarak başını duvara dayar: “Dökülmeyen saçlarından
asacağım seni,” diye bağırırdı. “Erkeğin kılları göğsündedir,
oğlum Selim.” Hemen gömleğini çıkarır ve boynuna kadar
bütün gövdesini kaplayan kıllarını gösterirdi Selim’e. “İğrençsin Turgut. Sen onları, üniversite kantinindeki kızlara
göster. Kapat şu ormanı.” Bir erkeğin yanında soyunmasından sıkılırdı Selim. “Beni, aşağılara çekiyorsun Turgut. Senden kurtulmalıyım.” Turgut, pantalonunu da çıkarır, kollarını açarak bağırırdı: “Ben, senin bilinçaltı karanlıklarına ittiğin ve gerçekleşmesinden korktuğun kirli arzuların, ben
senin bilinçaltı ormanlarının Tarzan’ı! yemeye geldim seni.
Benden kurtulamazsın. Ben, senin vicdan azabınım!” “Bağırma, anladık. Benim vicdan azabım bu kadar kıllı olamaz.
Ruhbilimci Tarzan, lütfen giyin.”
Karısına karşılık vermeden yavaşça yatak odasından çıktı, kapıyı kapadı. Koridorda yürürken kollarını havaya kaldırdı: “Esir, Selim, esir,” diye mırıldandı. Selim’in, zevkle
bağıran sesini duyar gibi oldu: “Yenildin demek, koca ayı.
Evet, yenildin. Bu yenilginin tarihini hep birlikte bir kez
daha yaşıyoruz. Kurtuluş Savaşı’nın ateş ve dehşet dolu
günlerinden biriydi. Mühendishane’yi Berrii Hümayun’un
üçüncü sınıfında talebeyken gönüllü olarak askere yazılan
genç mülazim Selim Efendi, Afyon dolaylarında, Kartaltepe
mevkiinde, tek başına mevzilenmişti. Düşman kurnaz bir
kalabalıktı. Mülazımıevvel Selim, boynunda bir kayışla asılı
duran dürbünü eldivenlerini çıkarmadan eline aldı; gözüne
götürdüğü bu optik aletin okülerlerini iki parmağının iki
zarif hareketiyle çevirerek, görüş alanı içine aldığı düşmanın görüntüsünü netleştirdi. Artık bütün hazırlıkları tamamdı; düşman hatlarını gözetliyordu. Üsküdar’da, Soğanağası’nda, minimini bir çocukken ahşap konaklarının tavan arasında hayal etmiş olduğu an, nihayet gelip çatmıştı.
29

‘Sadece üç bin kişi’, diye söylendi. Sonra, Tarzan gibi ‘Uuu..’
diye üç kere bağırdı, yumruklarıyla göğsünü dövdü. Düşman neye uğradığını şaşırmıştı. Silahlarını yere atarak kaçıyorlardı. Askerin başındaki Yunan zabiti, Türkün, bu gücünü göstermesi karşısında, yerinden bile kımıldayamamıştı;
kollarını havaya kaldırdı. Avuçlarının içinde eldivenin kapamadığı iki delikten teni görünüyordu.” Turgut: “Yesir, yesir...” diye bağırdı. Bir yandan da işaret parmağıyla, muhayyel eldivenin boş bıraktığı avuç içi derisini gösteriyordu.
L. biçimi salona döndü, maroken taklidi plastikle kaplı
rahat koltuğuna oturdu; bir düğmeye basarak koltuğu geriye itti. Yakalandın Turgut, kendini eleverdin. Neden, Selim?
Nasıl olur, tam şirketin muhasebecisinden onbinpeşin yirmibeşbine bir araba almak üzereyken, tam direksiyon kursuna başlayacakken, tam bir kat parası biriktirmenin gerekliliğini düşünürken... beni kandıramazsın Selim, işime burnunu sokamazsın. Ben, soğukkanlılığımı korumasını bilirim. Sen söylemez miydin ‘utanmadan, duygusuzluğumla
öğündüğümü’. On yıl önce olsaydı, belki biraz daha düşünürdüm; belirsiz tehlikelerden korkmazdım. On yıl önce
olsaydı, Oblomov’u okuduktan sonra beden hareketlerine
başlamam gibi, gene bu sarsıcı olayla kımıldardım yerimden belki. Kımıldardım da ne yapardım? Hiç. Biraz huzursuzluk duyardım herhalde. Eski bir yara yerinin sızlaması
gibi bir şey. Oblomov’u ve beden hareketlerini unuttum.
Kendimi çabuk toparladım. Bilinmeyen yüz binlerce kız
içinde, üniversite kantininden birini seçtin kendine ve ona
okuduğu kitapları sordun ve karşında oturup susmasını
seyrettin. Evet; öyle oldu Selim; ne kötülük görüyorsun bu
davranışımda? Bir şey dediğim yok, Turgut. Evlenirken de
bir şey söyledim mi? Bize çok uğramadın evlendikten sonra. Size mi? Siz kimsiniz? Ben, Nermin, çocuklar... Ben sizi
bilmiyorum, seni tanıyorum. Evinize alışamadım herhalde.
30

Eşyalarınıza alışamadım, yadırgadım onları. Salon-salamanjeyi, deniz gibi büyük ve kauçuk köpüklü yatağı olan karyolayı, aynı takımın yaldızlı gardrobunu ve gene aynı takımın şifonyerini ve gene aynı takımın tuvaletini sevemedim.
Evinizde Türkçe bir şey kalmamıştı. Bana anlayış gösterecek yerde büfeyi gösterdin. Kelime oyunu yapıyorsun Selim. Benim bütün işim oyundu, bunu biliyorsun Turgut.
Hayatım, ciddiye alınmasını istediğim bir oyundu. Sen evlendin ve oyunu bozdun. Bütün hayatımca nasıl oynayabilirdim? Sen de dayanabildin mi? Sen de ürkütücü bir gerçekle bozdun bu oyunu. Herkesin belirli bir işle uğraştığı
bu kocaman dünyada yalnız başına oradan oraya sürüklendin canım kardeşim benim. Necati’nin işi oyun yazmaktı.
Küçük burjuva alışkanlıklarını yeren son oyununu hatırlıyor musun? Oyunun yarısında çıkmıştım. Sen bütün oyunların yarısında çıktın aslında. Necati’nin oyunu dört yüz elli
kere oynandı ve Necati de bir kat aldı kazandığı parayla.
Senin işin neydi onların arasında? Ne yapıyordun? Hiçbir
işim yoktu. Bu nedenle sevmezlerdi seni işte. Bu nedenle
aldırmadılar sana. Senin ne işin vardı orada? Herkesin işine
karıştın, işin olmadığı halde. Ölmek bile, kendilerine böyle
bir görev verilenlerin işidir. Kendine oyunlar buldun: başkalarının katılıp katılmadığına aldırmadığın oyunlar. Herkesi yargıladın bu oyunlarda. Bu arada beni de yargıladın,
bana da haksızlık ettin. Ben de bir oyun yazsam, sonunda
haklı çıkmak için kendini öldürdüğünü söylesem... Bu oyunu sevmedim Turgut. Ben, oyunlarda bana saldırılmasını
sevmem. Ben oyun istemiyorum artık; ne oyun ne de gerçek, senin ölmen gibi bir gerçek, beni sarsmamalı Selim.
Ayağa kalktı. İnsan gerçeklere karşı durur: yaşar ve olduğu
gibi olmayı sürdürür Selim. Ayrıca, bu mektubu bana yollamadın, bana böyle bir görev verilmedi. Benim işim değil
bu. Benim işim değil. Mektubunu on kere okudum, bir so31

nuca varamadım. Başka türlü bir yaşantın olabilirdi Selim.
Seni istemeyenlerin dışında bir düzen kurabilirdin.
“Bu sözlerimle belki birşeyler kaybediyorum Selim,” diye
yüksek sesle söylendi. Saat üçe geliyordu; Turgut’un kafası
karışıyordu. Olayın iyi başlamadığını seziyordu. Neye göre
iyi? Bilemiyordu. “Benim işim değil,” diye mırıldanarak yatak odasına doğru yürüdü.

2
Turgut ertesi sabah çok erken uyandı. Güneşin ilk ışıkları
odaya yeni doluyordu. Sıkıntılı rüyalar görmüştü. Neler gördüğünü toparlamaya çalıştı; Selim’le ilgili bir olay hatırlayamadı. Bütün gece uğraşmış olduğu bir konunun rüyasına
girmemesi garip geldi ona. “Sersem gibiyim. Biraz daha uyusam,” diye düşündü. Yanında yatan karısına baktı: Nermin’in vücudu, yorganın kıvrımları arasında kaybolmuştu;
yalnız saçları görünüyordu. Yorgan hafifçe inip kalkmasa,
yatakta canlı bir varlık olduğunu anlamak zordu. Belki de
gerçekten yoktur; yanımda yatan, bir saç demetinden ibarettir. Yorganın altından elini uzatarak karısının tenine dokundu. Yazık; insanlar düşüncelerimize uygun biçimler almıyor.
Karısına sırtını döndü, kolunu yataktan aşağı sarkıttı. Hayat,
düşünceleri tutan bir hapishanedir. İnsan, can sıkıcı bir saç
demetidir, ben de akılsız bir robotum. Uyuyakaldı.
O kısa sabah uykusunda, çok uzun bir rüya gördü. Rüyasında, büyük bir çayırda bekliyordu. Yoksa, bir tarla mıydı?
Belki de bir meydandı; çünkü büyük bir saatin altında duruyordu. Hayır meydan değildi, çayırdı; çünkü, her yandan
papatyalar açmıştı. Papatyaları çok iyi hatırlıyordu. Elinde
bir karanfil demeti, birini bekliyordu. Nermin’le daha evlenmemişti. Evet, onu bekliyordu. “Nermin gene geç kaldı,” diye düşündü. Oysa Nermin hiç geç kalmazdı. Güneş,
32

ekinlerin saplarında ışıldıyordu. O halde bir tarla olmalıydı.
Çevresine baktı: uzakta koyu bir orman vardı, gökyüzü
parlak ve bulutsuzdu. Koyu renk elbisesini giymişti. Kendini görüyordu. Koyu renkli orman, uçsuz bucaksız buğday
tarlasının içinde -demek bir buğday tarlasıydı- bir leke gibi
duruyordu. Birdenbire, ormanın içinden bir kalabalık çıktı:
koyu renk bir kalabalık; Turgut gibi onlar da koyu renk elbiselerini giymişler. Sonra, ekinlerin arasında kayboldular.
Elindeki demeti yere atarak, kayboldukları yöne doğru koşmaya başladı. Nedense çok yorgundu; bir türlü ormana ulaşamıyordu. Birden karşısına çıktılar. Yüksek ekinlerin arasından Turgut’a doğru gelmişlerdi demek. Ellerinde, kayışlarla tuttukları bir tabut vardı. “Demek bugün gömeceksiniz?” dedi onlara. Adamlar tabutu yere bıraktılar. Ceplerinden kara mendiller çıkarıp terlerini sildiler. Turgut yüzlerini hatırlayamıyordu bu adamların. Bir süre karşı karşıya
durup konuşmadılar. Sonra, adamlardan biri; “Bu kadar paraya yapılmazdı bu iş,” dedi. “Bize bu kadar ağır olduğunu
söylememiştin.” “Ben de bilemedim,” diye çekinerek karşılık verdi Turgut. “İnsan ölünce çok daha hafif olur sanmıştım.” Turgut’a bakmadan konuşuyorlardı sanki. “Onu bilemeyiz,” dedi bir başkası. “Artık gömmek de sana düşüyor
beyim. Geç kaldık zaten. Haşim Beyin cenazesi kalkacak
daha. Karısı yeşiller giymemizi istiyor. Gidip bir de elbise
değiştirmek var.” İriyarı olanları dönüp gittiler. Onların çekilmesiyle, Turgut’un daha önce göremediği çok küçük birkaç adam ortaya çıktı birdenbire; kısa boylu ve şişman
adamcıklar. “Hüküm okunuyor,” diye bağırdı içlerinden ince sesli biri. Herkes ceketini ilikleyerek tabutun çevresini
sardı. Keskin güneşin sertliğine rağmen yüzler seçilmiyordu. Belli belirsiz kıpırdanmalarından, bir hazırlık yaptıkları
anlaşılıyordu. “Ne hükmü? Ölen adamdan daha ne istiyorsunuz?” diye bağırdı Turgut, ya da ona bağırıyormuş gibi
33

geldi; sesini duyduklarından kuşkuluydu. Cebinden bir kâğıt parçası çıkarmaya çalışan adama doğru atıldı. Ayağı tabuta takıldı, yere düştü. Tabut, bu çarpmayla yerinden oynadı ve hemen yanındaki çukura yuvarlandı. Demek çukur
varmış. Demek, Turgut’un düşündüğünün, bilmeden istediğinin tersine, hep dışarda, güneşin altında ve papatyaların
arasında kalamayacaktı Selim. “Tabut ne kadar hafifmiş,”
diye düşündü. “Yalancı herifler. Boş yere yarım bırakıp gittiler işi.” Ayağa kalktı. Küçük adamlar da kaybolmuştu. Çukura baktı: derin, karanlık ve biçimi belirsiz bir çukurdu
bu. Tabut görünmüyordu. Bu karanlık kuyunun çevresinde
dolandı. Yeni kazılmış toprağın çimenlerle birleştiği yere bir
taş dikilmişti. Taşın üstünde kabartma bir yazıt vardı. “Hiç
olmazsa yazıt koymayı düşünmüşler bu çarpık taşın üstüne. Düzgün bir yazı olsa.” Taşa yaklaştı, okumaya çalıştı.
Kargacık burgacık harfleri zorlukla söktü: “TURgUT ÖzBEn 1933-1962.” Geriye sıçradı: “Hayır! Olamaz!” İçinin
boşaldığını hissetti birdenbire: göğsünden midesine, oradan
da bacaklarına doğru bir kayıp gitme. “Hayır! Selim olmalı!
Ben, Nermin’le buluşacaktım.” Birden yanında Selim’i gördü, tarifsiz bir korkuya kapıldı: acaba? Bütün gücüyle çenesini oynatmaya çalıştı: “Doğru mu bu, Selim? Nasıl olur?
Sen de biliyorsun ölmediğimi, değil mi? Yoksa ikimiz de öldük mü?” Selim başını salladı. Nasıl anlamamıştı. “Demek
tabut bunun için hafifmiş. Ama ben o kara adamları gördüm, konuştum onlarla.” Selim gene başını salladı: “Onlar
seni görmediler ki.” “Parayı az bulduklarını söylediler
ama...” “O sözler sana değildi. Cenaze memuruyla konuşuyorlardı.” Kendi ölümüne üzülmekle birlikte, Selim’i gördüğüne sevinmişti. “Belki o da ölmemiştir,” diye düşündü.
“Peki, hüküm neydi Selim? Kimin hakkındaydı? Benim mi,
senin mi?” “Bilmiyorum.” dedi Selim: “Her zaman söylemezler. Zaten, bilinen, beylik sözlerdir. Her hükümden bir34

kaç kopya çıkarırlar. Aynı günde gömülenler için okurlar.
Çok merak ediyorsan, Haşim Beyin törenine gider öğreniriz.” “Hayır, sen anlat.” Selim omuzlarını silkti: “Hepsi aynıdır, dedim ya.” Turgut, içinde ifade edemediği tatlı bir
duygunun varlığını duyarak direndi: “Hayır, sen gene anlat
Selim. Sen başka türlü söylersin. Sen anlatınca beylik olmaz.” Selim, gözlerini, ileriye, çimenlere, papatyalara ya da
onlardan öteye, hiçbir şey görmüyormuş gibi, hep Turgut’un onu hatırladığı gibi dikerek kısa bir süre sustu. Sonra, parmaklarını saçlarının arasında gezdirdi ve yarım bıraktığı bir sözü tamamlıyormuş gibi konuşmaya başladı:
“Bizim için hüküm hep aynıdır. Kısa bir hükümdür: beklediğimiz ve inanamadığımız bir hüküm. Yalnız bizim için çıkarıldığını sandığımız, oysa sayısız kopyası olan ve ayrıntılara inmeyen bir hüküm. Biraz para verilince, biraz tatlı
davranınca yumuşayan ve gene de aslında hiçbir biçiminin
bizim için önemi olmadığını bildiğimiz bir hüküm.” Turgut
kendine acıyordu. Ölümün getirdiği durgunluğu yırtmak
istiyordu: “Bir yararı dokunuyor mu bizlere?” Selim başını
salladı: “Öldükten sonra neyin yararı dokunur ki?” “Doğru.” Durumu kabul etmeye başlamıştı; kendine ve bilemediği, tanımlayamadığı şeylere acıması artıyordu. Bir yandan
da bu durumdan kurtulmak için yüreğini acıtan bir çaba
göstermeye çalışıyordu. “Papatyalar...” diye söylendi Selim.
“Papatyalar... burada o kadar çok var ki...”
Ter içinde uyandı. Görünmeyen iplerle bağlandığı yataktan kendini ayırmak için, ona dayanılmaz ve ümitsiz gelen
bir çırpınma, bir hayata dönme isteğiyle kıvranıyordu; ya
da kıvrandığını sanıyordu. İçinde bir yerde, artık hiç hareket edemeyeceğini hissediyordu. Gene içinde bir yer, bir
duygu, kendini bütünüyle bırakmasına engel oluyordu. Bir
kıpırdayabilse tekrar yaşayacaktı. Birden, bir oluştan başka
bir oluşa geçmenin ölçülemeyen süresi içinde kendine gel35

di. Hiçbir şey düşünemedi. Güneş odayı doldurmuştu. Göz
ucuyla yanına baktı: karısı kalkmıştı. Yarı aralık kapıdan
çocuklarının sesleri geliyordu. Bu sesler ve odayı kaplayan
güneş, onu yavaş yavaş ısıttı. Ne oldukları pek anlaşılmayan, fakat hayata ait sesler, rüyanın verdiği katılığı yumuşattı. Yattığı yerden doğruldu, henüz başka bir ülkenin kolayca kırılabilen bir varlığı olmanın endişesiyle yavaşça
kalktı. Pencereye yaklaştı, perdeyi hafifçe aralayarak dışarı
baktı: karşı evlerin Turgut’a sırtını dönmüş arka cepheleri:
çizgilerini yumuşatmayı bilememiş kütleler; çirkinliklerini,
rüyadan yeni uyanmış bir insana, sadece var olmalarıyla
unutturan gerçek hacimler... Turgut, bütün bunları o sırada
mı düşündü, yoksa sonradan, o anı hatırladığı zaman, öyle
düşündüğünü mü sandı? Bilemedi: çünkü o zaman henüz
Olric yoktu. Henüz durum bugünkü gibi açık ve seçik, bir
bakıma da belirsiz değildi. Bir cümle kaldı yalnız aklında:
“Güzel bir gün ve ben yaşıyorum.”

3
“Siz hiç merak etmeyin,” dedi adam. “On derste bu işin üstesinden gelirsiniz. Kimlere öğretmedik ki biz bu mereti.
Biz de az dayak yemedik ustamızdan. Cehalet, beyağabey,
cehalet işte. Senin gibi münevver bir vatandaş olsaydım hiç
zahmet çekmezdim vallahi.” Turgut, önündeki direksiyona,
belli etmek istemediği bir çekingenlikle bakıyordu. Kimse
sezmeden, korkusunu farketmeden, bu inatçı ve onu tanımayan sertlikle nasıl uyuşabilecekti? Öğrendikten sonra,
bütün zorluklar geride kaldıktan sonra; vücudun her parçasında, başlangıçta bu makine kadar kör ve inatçı olan direnmenin yumuşadığını, dokunmanın mümkün olduğunu
gördüğü zaman, yazık ki geçiş süresini unutuverir insan.
İlerde, yeni bir denemeye girmek üzere olduğu anda, hiçbir
36

yararı dokunmaz; ya da dokunmayacakmış gibi gelir yaşanmış olanın. İnsanlar da bırakmazlar ki: en yakınınız bile,
otomobilin arka kanepesinde oturan karınız bile... bile ne
demek? Özellikle, en yakınınız, sizi aptalca bir yarışma
duygusuna sürükler. Turgut da kendini, sesini çıkarmadan
arkada oturan ve sinirine dokunan bir anlayışlılık içinde
görünen karısıyla gizli bir yarış içinde görüyordu. “Kadınlarda, el ustalığı isteyen işler için, aptalca bir yarışma duygusu vardır zaten,” diye düşündü. “Erkeklerin, başka konularda, onlara, üstün ve yukardan bakarmış gibi görünen tavırlarını çekemezler, bu çeşit yarışmalarla acısını çıkarmak
isterler böyle küçük görülmelerin. Bir yandan da, her şeye
rağmen savunmasız ve narin olduklarını gösteren yapmacıklarını elden bırakmazlar: ‘Canım şu ipi şuraya takar mısın? Canım senin boyun yetişir - ya da sen benden kuvvetlisin.’ Yani senin bütün üstünlüklerin, basit ve hayvani temellere dayanır. Sonra, küçük bir aksama olunca: ‘Dur canım, bir de ben denesem’ sahteliği. ‘Uzun boylu hayvan!
Beni kuvvetli kollarınla alıp götürdün; şimdi, bir çamaşır
ipini takamıyorsun işte!’” “Karı-kocanın birbirleriyle ve
çevreleriyle durmadan yarışmasını anlamıyorum, demişti
Selim, Turgut evlenmeden önce. “Belki onlar farkında değil;
oysa bana bu davranış, hayatı cehenneme çevirmek gibi geliyor.” Ne yapalım, canım Selim? Nermin’in şu anda, bu işi
benden iyi yapma arzusuyla tutuşmasına nasıl engel olalım? Haydi Turgut, göster kendini. Yut şu direksiyonu.
Solundaki pencerenin camını indirdi ve kolunu kapıya
yaslayarak dışarı baktı. Talim alanı, ağaçsız bir tepenin altında, beceriksizce tesviye edilmiş bir yolla çevrelenmiş
toprak bir arsaydı. Tembel bir ilkbahar güneşi toprağı ve insanı ısıtıyordu. Zemin kuru ve tozsuzdu. Toprak yolun üstünde, araçların ezmediği ve iyi düzeltilmemiş yerlerde papatyalar büyümüştü. Selim’le, kır gezintilerimizde topladı37

ğımız papatyalar... “Başlasana artık; vakit geçiyor,” diye seslendi karısı arkadan bir yerden. Bir koşuda, yanındaki yarışmacıların sinirini bozmak için, çıkış yerine hesaplı bir telaşsızlıkla yaklaşan, çevresini bilinçli bir anlamazlıkla süzen
bir atlet gibi hareket etti; elini yavaşça aşağıya indirdi, kontağı açtı; henüz alışkın olmayan ayaklarıyla gaz ve debriyaj
pedallarını ayırlamaya çalışarak yavaş yavaş arabayı yürütmeye başladı.
“Yaşa ağabey vallahi. Nasıl, hemen kaldırdı arabayı değil
mi abla?” Senin aklından geçmeyen ya da yakıştıramayacağın düşünceler içinde “abla”. Nermin karşılık vermedi.
“Ben, arabayı kaldırmaya çalıştığım ilk gün ustamdan nasıl
bir yumruk yemiştim sırtıma. Az kaldı direksiyon göğsüme
giriyordu. Direksiyonu az sağa çevir; sağdan gidelim yoldaymışız gibi. Çok yapışma direksiyona, biraz serbest bırak.” Şoförün, övücü sözlerini bırakması Turgut’u biraz sinirlendirdi. Adamın uyarmalarını azaltmak için, bütün gücünü toplamaya çalıştı. Vücudunun her noktası gergin bir
korku içindeydi; üstüne çöken bu alışık olmadığı baskıya
karşı koyuyordu. Turgut, kaslarında bilinmeyene karşı ilk
isyan geçinceye kadar, bu korkulu gerginliğin azalmaması
gerektiğini biliyordu. Bütün gücüyle bir yandan vücudunun isyanına karşı koyuyor, bir yandan da bu çatışmayı yanındakilere sezdirmemek için, sonradan ona gülünç gelen,
aşırı bir itina gösteriyordu. Bu gergin öğrenme devresi geçince de, arkadaşlarına, kendini küçümsermiş gibi bir tavır
takınarak anlatacaktı bu durumu. İlk korkunun yaşandığı
zamanın ağırlığından kurtulmak için, o anın güzelliğini bozacak, ona ihanet edecek ve başarmanın kolaylığını yaşayacaktı. Bu işlere yatkınlığını ileri sürecek, öğünecekti. Turgut, bütün bunları bilmiyordu o sırada. Biraz daha dişini
sıkması gerektiğini biliyordu sadece. Birden arkaya döndü
ve: “Gerçekten, sanıldığı kadar zor bir şey değilmiş,” dedi.
38

Bu işin sanıldığı kadar zor olmadığını söyledikten kısa
bir süre sonra elinin altındaki direksiyonun küçüldüğünü
hissetmeye başlamıştı gerçekten; o kadar kısa bir süre ki
Turgut, söylediklerine inanmakta zorluk çekmedi. Oturduğu yerde hafifçe kımıldadı, sırtı ter içinde kalmıştı. Belli etmeden vücudunu hafifçe oynatarak, terli sırtını gömleğinden ayırdı. Yumuşak bir hava dalgası araya girerek terini
kurutmaya başladı. Kendinden memnun, gülümsedi: “Papatyalar ne güzel, değil mi Nermin?” “Evet, direksiyonu,
elinin altına sığdırabildiğin anlaşılıyor.” Anlamamış gibi başını arkaya çevirdi: “Efendim?” “Önüne bak; yoldan çıkarsın sonra.” Tekrar: “Efendim?” dedi. Şımarık şımarık sırıttı:
“Yaşasın papatyalar; canım papatyalar. Seviyorum sizleri.
Sizler ki bütün kış, toprağın altında, yalnız bizi düşünürsünüz ve ilkbaharda hemen seriliverirsiniz ayaklarımızın altına. Canımlarım benim. Seviyorum sizleri insan kardeşlerim. Durup dururken seviyorum işte. Sevip duruyorum.
Kollarımı açıp bütün insanlığı kucaklıyorum. Papatyalar gibi sizi koparıp göğsümde tutmak istiyorum...” “Yeter,” dedi
Nermin. “Galiba iyice öğrendin. Bırak da biraz ben çalışayım artık. Sen arkaya geç. Hem papatyaları seyredersin,
hem de terini kurutursun.” Turgut, birden fren yaptı. Nermin yerinden fırladı, önündeki koltuğun arkalığına çarptı.
“Gel bakalım öne,” dedi Turgut: “O kadar acele ediyorsan.”
Hızla kapıyı açıp dışarı fırladı: “Direksiyona geçiniz lütfen,”
dedi. “Ve müessesemizin bir hediyesi olarak yerdeki bütün
papatyaları kabul buyurun.” Hayır! papatyaları değil, karanfilleri. Papatyalar Selim’in. Arabanın arka kapısını açarak eğildi: “Tanıştığımıza, birbirimizi tanıdığımıza memnun
oldum. Gözlerinizin rengine şafaklar kadar uygun bu çiçekler aşkımızın solmaz birer hatırası olsun, gözleriniz yaşlarla
dolsun.” Nermin: “Sizinle tanışmıyoruz,” diyerek onu hafifçe itti ve öne geçti.
39

“Anlamadığın bir şey olursa çekinme lütfen, sor, olur mu
karıcığım?” Öne doğru eğildi: “Önce biraz zor gelecek, ama
alışacaksın.” Üniversitede ders çalışırken de Selim, arkadaşlarına böyle takılırdı. Kim çıkarmıştı bu sözü? Kenan çıkarmıştı. Yüksek matematikten haziranda geçince, Selim’le bir
olup, etüd odasında, çalışmaya çalışan Turgut’un baş ucundan ayrılmamışlardı. Kenan, Selim’in okulda tanıdığı ilk insandı. Turgut’un onları ilk farkettiği gün, sıranın üstüne
birşeyler yazıyorlardı. Turgut’un canı sıkılıyordu o gün.
Dersten çıkıp gitmek istiyordu. Onlarda bir canlılık, bir kıpırdanma görerek öne doğru eğildi. Yalnız sırtlarını görüyordu. Sonra, bir sırt, yavaşça sola dönerek bir insan biçimine girdi, diliyle parmaklarını ıslattı ve ıslak parmaklarıyla sıranın üzerindeki yazılardan birini sildi. Hiç konuşmuyorlardı. Turgut, merakla sordu: “Affedersiniz, ne yapıyorsunuz orada?” Uzun boylusu başını çevirmeden karşılık
verdi: “Sıkılıyoruz.” Turgut, bu sözden ümitlenerek yavaşça
yanlarına kaydı ve sıranın üzerine yukardan aşağı yazılmış
sayılara anlamadan baktı. “Vakit geçirme oyunu oynuyoruz,” dedi uzun boylusu. “Ve başarıyoruz da. İyi bir şekilde
olmasa da geçiriyoruz vakti. Kenan saat tutuyor, ben de
yazma işini yürütüyorum.” Turgut tekrar sayılara baktı:
otuz dörtten başlayıp aşağı doğru birer birer azalarak sıfır
oluyorlardı sonunda. Sıfırın altına da ‘zırrr’ diye yazılmıştı.
Kenan: “Otuz üç,” dedi başını kaldırmadan; arkadaşı da büyük bir ciddiyetle parmağını ıslattı diliyle ve otuz dört sayısını sildi. Turgut’a dönerek: “Zil çalınca da ‘zırrrr’ı siliyoruz,” dedi. “Denemeyle sabittir ki bu metotla bütün sıkıcı
dersler en garanti bir şekilde geçirilir. Şubemiz yoktur. İlk
deneme parasızdır. Bakkallarda ısrarla arayınız.” “Sevdim
sizleri,” dedi Turgut. “Benim adım Turgut Özben, oyununuza katılabilir miyim?” “Saatiniz tam zile göre ayarlıysa, zaman tespiti görevini size verelim. Kenan’ın saati biraz geri.
40

‘Zırrr’ı silme işini kesin bir duyarlıkla yapamıyoruz. Benim
adım da Selim.” Turgut hemen daha yakına sokuldu.
Can sıkıntısı, Selim’in önemli bir derdiydi. Bir işi yapmadan önce geçirilmesi zorunlu olan zaman onu müthiş sıkardı. Turgut’un da bu konuda, kendisine yakınlık duyduğunu
anlayınca hemen ‘metotlarını’ açıklamıştı: “Otobüste, evle
okul arasında geçen zamanın bana nasıl bir yük olduğunu
bilemezsin. Böyle zamanları, yaşanmamış zaman haline getirmemek için olmadık oyunlar icat ederim. Kendimi kaptırmadan, belirli bir süreyi atlatabileceğimi sanmıyorum.
‘Duraklar arası maç oyunu’ da bunlardan biridir.” “Nasıl?”
demişti Turgut: “Anlat.”
“Oynanırken pek tatlı değildir ama, anlatırken ben bile
sanki bir şey yapıyormuşum gibi heyecanlanıyorum. Çünkü,
neden? Çünkü oyunun, oynanırken verdiği ve gene de hiçbir şey yapmamak kadar ağır olmayan sıkıntısını hafifletmek
istiyorum; kendimle biraz olsun alay etmeden, kendi kendime yarattığım boşluğa dayanamıyorum. Bunun için, dinlerken, beğensen de, beğenmesen de bana haksızlık etmiş olacaksın. Olayın yalnız hafif yönünü öğrendiğin için, beni bir
bakıma istismar etmiş olacaksın. Hiçbir şeye benzetemezsen
o daha kötü. Neyse, bu kısa ve son tahlilde gene bizi inciten
girişi bir yana bırakalım. Her resmi Türk genci gibi, yani,
sporla ilişkisi hiçbir zaman maç seyretmekten öteye gitmeyen her namuslu ve bunalmış vatandaş gibi siz de ayrı bir
duhuliye ödemeden bu oyuna katılabilirsiniz. Ben de, bir
çok vatandaşım gibi, soyutlama gücünden yoksun olduğum
için ve özellikle zaman kavramını soyut olarak, yani ele gelmez bir kavram olarak düşünemediğim için süreye, ancak
iki nokta arasında bir cismin hareketi olarak katılabiliyorum.
Bu açıklamanın, değil dinleyenler için, benim için bile fazla
soyut olduğunun farkındayım. Belki bizler, yani bu toprakların yetiştirdiği şu ya da bu çeşit değerler, soyutlaşmaya başla41

dığımızı bu kadar çabuk farketmeseydik ve bu kadar çabuk
korkuya kapılmasaydık, bizlerden de büyük matematikçiler
yetişir ve ansiklopedilerde taş basması resimleri çıkardı. Bu
acıklı durumu da hemen, fazla üzülmeden geçelim ve somut
örneklerle yetinelim. Sözün kısası, benim oturduğum evle,
üniversite arasında on dört durak vardır. Adlarını ezbere bildiğim, her gün birer birer geçilmesi gereken on dört durak.
On dört resmî Türk otobüs durağı. Benim gibi otobüse tıkılmış başka insanlar bu süreyi nasıl geçirir bilemiyorum. Yüzlerinden anlaşılmıyor ki. Hiçbir şey belli etmiyorlar. Tabii,
ben de içimden bu oyunu oynadığımı belli etmiyorum onlara. Onların yüzünü takınıyorum. Belki hepimiz bir yüz takınıp başka bir oyun oynuyoruz. Hiç olmazsa ben kendimi, sana ifşa ediyorum Turgut. Bunun değerini bil. Bundan sonra
kimseye kötülük etme ve bütün dilencilere sadaka ver. Her
durakta karşı takıma bir gol atarım, onun attığı bir golü silerim. Nasıl mı? Turgut! Yüksek matematikteki başarısızlığın
yüzünden okunuyor. Canım, ilk durakta, yani bindiğim durakta on dört-sıfır yenik durumda girerim maça. Geçtiğim
duraklar benim yenilgimi önce hafifletir, sonra yavaş yavaş,
zaman yenik düşmeye başlar bana. Üniversitede inerken, on
dört-sıfır galip durumda olan benim, anlıyor musun? Zaman, hiçbir zaman kazanamaz bana karşı. Otobüs bir durağı, durmadan geçerse, bu o gün olacak başka olaylar için iyi
bir işarettir. Yedinci durağa kadar içimi buruk bir acı ve endişe kaplar. Sanki, daha dün, zamanı aynı biçimde yenilgiye
uğratan ben değilmişim gibi içim titrer. Dalıcı bir forvet gibi
saldırırım zamansporun kalesine: on üç-bir, on iki-iki, on
bir-üç... Tabii buradaki sayı sisteminde, gerçek spor kurallarıyla bir uyuşmazlık var gibi geliyor insana. Bu kadar ince
düşünen insan, zamanı bu ince düşünceleriyle geçirir; benim oyunumu ne yapsın? Programımız burada sona eriyor,
zamanım doldu. Bana müsaade...”
42

“Seni eve bırakıyorum,” dedi Turgut karısına. “Araba
işiyle ben uğraşırım öğleden sonra.”

4
Turgut’un oturduğu apartman, büyük şehrin kuzey doğusunda, enlemi kırk bir derece sıfır sıfır dakika kuzey ve kırk
bir derece sıfır sıfır dakika bir saniye kuzeyle boylamı yirmi
dokuz derece on iki dakika doğu ve yirmi dokuz derece on
iki dakika bir saniye doğu olan noktalar arasında sıkışan
bir arsa üzerine kurulmuştu. Apartmanın dünya üzerindeki
bu konumunu anlayabilmek için biraz astronomi bilmek
gerekiyordu. Oysa, Turgut’un arkadaşlarının karıları, bu bilgiden yoksun oldukları halde, apartmanı ‘elleriyle koymuş’
gibi buluyorlardı. Selim ise -bilimsel tanımları uygulamakta
her zaman güçlük çektiği için- yarım saat oralarda dolaşıp
durmuştu ilk geldiği gün. Bina, enlem ve boylam noktaları
arasına sıkıştığı gibi, daha yüksek birçok apartmanın arasında ezilmişti. Bu nedenle, kuzey rüzgârlarına kapalıydı ve
güneyindeki apartmana bitişik tavan, yağmurda biraz akıyordu. İnsanın kendi evi olmadıkça, bunlara katlanmak gerekiyordu. Çocukların odasının penceresinden bakılınca
-biraz da sola, dışarı sarkmak şartıyla- karşıdaki iki apartmanın çatı katları arasındaki küçük boşluktan, önce bir iki
servi ağacı ve daha uzakta soluk mavi renkli bir çizgiden
ibaret olan deniz görünüyordu.
Turgut, apartmanların arka cephelerine baktıkça, yapıların neden iki ayrı cephesi olduğunu; neden, duvara dayanan kanepelerin arkasına kötü kumaş kaplamak gibi bu
“modern” apartmanların da arka cephelerinin yüzsüz bir
insan gibi anlamsız olduklarını ve üstlerine her zaman neden sarı badana vurulduğunu düşünürdü. “Bitişik düzen”
denen anlaşılmaz sistem, öteki iki cepheyi sadece “yan cep43

he” adı verilen ve görünmeyen bir varlıktan, bir deyimden
ibaret bırakmıştı. Fakat, bütün bu soyut kavramlar arasında, anahtar denen somut nesneyle kolayca açılan -tabii
apartmanın dış kapısı için aynı kolaylıktan bahsedilemezdibir kapının gerisinde, içinde yaşanan ve elle tutulabilen belirli hacimlerin varlığı inkâr edilemezdi. Dairenin içine girince de bazı küçük aksaklıklar... duşun tepenizden akmaması, sıcak suyun tam yıkanırken soğuması, mutfakta evyenin sık sık tıkanması, hamamböceklerinin alışkın hareketlerle bütün odalarda dolaşması gibi küçük ayrıntılar.
İnsan bunları neden görür? Daha doğrusu neden bunlara
takılır aklı? Basit: demek yürümeyen birşeyler var. Evet,
ama yürümeyen şey nerede? Eşyada mı? Yoksa.... Turgut
henüz düşünemiyordu; yalnız bir huzursuzluk, huzursuzluk bile değil, insanı bazı şeyleri yapmaya ve bazılarını yapmamaya farkettirmeden iten ve davranışlarında, eski alışkanlıklarına yabancı gelen küçük değişiklikler. Eve dönerken acele etmek için bir ihtiyaç duymuyordu içinde, örnek
olarak. Bu ihtiyaç eksikliğini de düşünmüyordu aslında; sadece, eve dönerken acele etmiyordu. Bazı eski alışkanlıkları, unuttuğu hareketler, yokluyordu onu. Kitapçı vitrinlerinin önünde biraz fazla kalıyordu, duraklara en kısa yoldan
çıkmıyordu; duraktaki insanlardan daha hesaplı davranıp
dolmuşa, önce o binmiyordu; bu beceriklilik, kendisini üstün saymasında oldukça önemli bir noktaydı oysa. Hafızasında da bazı boşluklar oluyordu: kendini birdenbire, elinde anahtarla kapının önünde buluyordu.
Ilık bir bahar akşamıydı. Turgut, rahat koltuğunda oturuyordu. Gözünü duvardaki rutubete dikmiş, bu koyu lekenin içinde yer almaya başlayan beyazlıkların, bahara doğru
gidişi gösterdiğini düşünüyordu. Üniversitedeki bir hocasının sözleri aklına geldi: her yapıda, alttaki bir tabakada yapılan küçük bir hatayı bile, onun üstüne koyacağınız daha
44

iyi tabakalarla örtemezsiniz. Duvarda rutubet var, o halde,
tecritte bir hata, sıvada bir kalınlık farkı... bana ne bütün
bunlardan? Karısına baktı: Nermin perdeleri kapıyordu. Dış
dünyayla ilişkileri kesme vakti gelmiş: “Bugün ne yaptın
canım?” zamanı yaklaşmıştı demek. Turgut birden, günü
anlatarak tekrar etmenin getireceği yorgunluğu duydu. Bazı
günler konuşamazdı insan. Elini koltuktan aşağı sarkıttı ve
gazeteyi aldı. Anlamadan başlıklara baktı, spor sayfasını çevirdi; antrenörler arası dayanışmanın gereği hakkında bir
makaleyi, alışkanlığın verdiği ciddiyetle okumaya başladı.
Birkaç satır okuduktan sonra göğsünden ağzına doğru bir
sıkıntının yükseldiğini hissetti; gözlerini karısına doğru çevirmekte kısa süren bir gecikme oldu. Sonra, kendi derdine
düştü ve içinin sıkıldığını karısına anlatmayı unuttu. Belki
de Selim için üzüldüğünü, karısını bu düşüncelerle yormak
istemediğini, zamanla bu yaranın kapanacağını, erkeklerin
bazı yalnız sıkıntıları, evin düzenine dokunmadan zararsızca geçiştirdikleri belirsiz huzursuzlukları olduğunu açıkladı
kendine. Belki de bir şey demedi. Belki, kendine bile, bir
açıklama yapması gereksizdi. Büyük bir sarsıntı olmamıştı.
Selim ölmeden önce, içinde düşüncenin fazla yer tutmadığı
bu evde oturuyorlardı. Selim yaşamıyordu artık ve gene aynı evde oturuyorlardı. Bu olayın etkisini eşyada görmek imkânsızdı. Ayrıca bu evde, Selim’in içine dert olan şeylerde
bir değişiklik yapılmamıştı, her şey yerli yerinde duruyordu; değil Selim’in düşünceleri, genel anlamda bir düşünce
bile kendine uygun bir yer bulamazdı: küçük odada çocuklar yatıyordu, hemen yanında da onların yatak odaları vardı; salonda zaten birçok iş bir arada görülüyordu; yemek,
yaşamak, çalışmak ve misafir kabul etmek... Selim ve düşüncelerinin temsil ettiği şey -bir şey temsil ediyorlarsa
eğer- bu evde birkaç günlük gece yatısına gelmiş bir misafirdi. Nermin, onun varlığını duymuyordu bile; duymaz gö45

rünüyordu. Evliliklerinin ilk yılında evlerine biraz sık gelen
ve artık kendiliğinden yok olan meyhane ve bazı uygunsuz
üniversite arkadaşları gibiydi Nermin için bu misafir. Büyük bir tatlılıkla kabul etmişti bu arkadaşları önce; sanki
onların gelmesini, Turgut’tan çok Nermin istiyordu. Onların garip ve tutarsız fikirlerine, öncüsüz şakalarına ve kayıtsız davranışlarına hayran olan Nermin’di. Turgut, bu uygunsuz arkadaşlarından biraz usanmanın, onları fazla tanımanın ve onlar hesabına Nermin’den utanmanın -en kuvvetli duygusu buydu onlar hakkında galiba- telaşıyla onun
kadar rahat davranamıyordu arkadaşlarına. Üstelik bu telaş
içinde -ve daha çok bu telaşın yarattığı panik yüzündenNermin’e, bu uygunsuz arkadaşlarından farklı olduğunu
göstermek endişesiyle kıvranıyordu. Belki Turgut da, yaşanmış bu eski düzenin kendisi için artık tehlikeli olduğunu
Nermin kadar biliyordu; fakat arkadaşlarıyla, ‘insan’la, onlardan utansa bile, ilgiliydi. Nermin gibi, ileriyi açık ve seçik görüp bütün bunların biteceğini hissetmenin rahatlığıyla kayıtsız kalamıyordu. Ve beklenen oldu: Turgut, arkadaşlarını çağırmaktan ya da onlarla birlikte dışarı çıkmaktan
bahsetmez oldu; hem de görünürde bir rahatlığa kavuşarak
oldu bu. Nermin, gene onlardan, tatlı tatlı bahsetti; onlar
hesabına iyi dileklerde bulundu.
Mutfaktan karışık gürültüler geliyordu; yemeğin hazırlandığını duyuran gürültüler. Turgut, kendini kaptırdığı düşünceler arasında, birden Kayhan’ı, Güner’i, Kenan’ı ve bütün onlarla geçen zamanı hissetti içinde. Buraya nasıl gelmişti? Kafasındaki akışı izlemediği için, bulup çıkaramadı;
böyle bir istek de duymadı. Başka türlüydü onlarla geçen
zaman: tarih öncesi yaratıkların arasında bir masal dönemi.
Hep birlikte bu salona nasıl sığdılar o gün? Eşyayı nasıl parçalamadılar? Yemek masasının çevresinde toplanmışlardı.
Küçük masada tabaklar, çatallar, insanlar içiçeydi. Tabaklara
46

uzanan eller birbirlerine karışıyor; omuzlar, bardaklar sürtünüyordu. Turgut içini çekti. Güner, okulu on iki yıldır bitiremeyen koca Güner, kollarıyla her yeri kaplıyordu. Yapma bir nezaketle Nermin’e eğiliyor, yemekleri övüyordu.
Bütün dikkatine rağmen gene olmadık bir hareket yapmış
ve pantalonu gene olmadık bir yerinden boydan boya sökülmüştü. Şimdi de bunu belli etmemek için, bacaklarını
bitiştirmiş, vücudunun yalnız üst kısmını çevirmeye çalışarak Puşkin’den bahsediyordu. Seçme Yazılar’ı okuyordu o
günlerde. Puşkin’den ve Rus yazarlarından okuduğu ilk kitaptı bu. Sarhoşluğun ve zekâsına güvenmenin coşkunluğu
içinde, kendi bilmezliğiyle alay ediyor, sezginin ve anlayış
gücünün övgüsünü yapıyordu. “Biz, hanımefendi,” diyordu
-hanımefendiyi, tatlı bir eğlenme ifadesiyle, Nermin’in bile
alınamayacağı bir yumuşaklıkla söylüyordu- “Yaman bir
milletiz; Rusları ve Rusları sevmeyenleri aynı derinlikte anlarız; ama, belli etmeyiz. Bizim gösterişe ihtiyacımız yoktur.
Yaptıkları eserleri karşılarına koyup, bununla boş bir gurura
kapılmak Evropalıların işidir. Durmadan, varlıklarını duymak için, olur olmaz yerde, good morning, bon soir derler
birbirlerine. Bizde de birtakım insanlar bunu tutturmuş. Bugünlerde de ‘iyi günler’ diye bir söz çıkmış. Herkes birbirine
iyi günler deyip duruyor. ‘Bonjour’un tercümesiymiş.” Kendi sözlerine, herkesten önce, kendisi gür bir kahkaha atmıştı: nerede başlayıp nerede biteceği hiç belli olmayan sözlerine, Nermin’in ve alay ettiği Avrupalıların hiçbir zaman anlayamayacaklarını düşündüğü bir duyguyla gülmüştü. Nermin’in sesini duydu birdenbire, solunda, yukarıda: “Yemek
hazır; düşüncelerinle soğutma çorbayı istersen.” Yumuşak
ve tabii bir sesti bu, hiçbir art niyeti olmayan bir ses. Turgut, rahatsız olduğunu hissetti. Bu hayatın dışında sürekli
hiçbir şey yapamayacağını anlar gibi oldu bir an için. Soluk
bir gölge gibi geçti bu rahatsızlık. Kendini toparladı: “Güzel
47

yemeklerine bu haksızlığı yapamam,” dedi ve alışkın ayaklarını, şaşırmadan masaya sürükledi.
Masayı, yalnız çorbayla ve karısıyla değil, Kayhan’la ve
Güner’le de düşünme hürriyetine sahip olabileceğini, dünyada böyle bir imkânın var olduğunu o sıralarda düşünemiyordu. Selim’i düşünmek bile ona, evli erkeklerin -suçluluk
hissinden kurtulamadıkları halde- kendilerini günah duygusuna kaptırmaları gibi, gizli ve hiçbir zaman gerçekleşmeyeceği için hoş görülen bir günah gibi geliyordu. Hayal
gücü, henüz bilemediği bir derinlikteydi. “Canım sıkılıyor”
sözleri, kendisinin de farkına varmadığı bir kolaylıkla, başka bir insanın söylediği bir cümle gibi duyuldu sofrada.
Mutfaktan, yemek yiyen çocuklarının, hizmetçiye karşı koyan sesleri geliyordu. “Kendini bırakmamalısın,” dedi Nermin. Selim’in öldüğünü gazeteden öğrendiği sabah duyduğu sesten biraz farklıydı Nermin’in sesi. O sabah -ağladığını
pek hatırlamazdı- gözleri yaşlı, yatakta karısına sokulduğu
zaman, kendini öksüz bir çocuk gibi hissetmişti. İkisi de
gözlerini boşluğa dikip, susmuşlardı uzun süre. Turgut, her
saniyesini dolduran mahzunluğu Nermin’le paylaştığını
sanmıştı o sırada. Sanki, çocukluğundan beri, Turgut’a acıklı ve hüzünlü gelen yaşantıların hepsini bir ana sıcaklığıyla
içine almıştı Nermin. Turgut, yüzünü, karısının boynunda,
saçlarında saklamış ve bütün olanlar ve olacaklardan tatlı
tatlı yakınmıştı sessizce. İkimiz olduktan sonra, bütün bu
hüzünler, sıcak bir yaklaşma için bahanedir, demek istemişti Nermin’e. Daha düzenli günlerde hissedilmesi zor bir yakınlıktı bu Turgut için. Aslında erkeklerin zayıflıklarını
göstererek, kadınlara vermeleri gereken sürekli güveni sarsmamaları gerektiğini içgüdüsüyle biliyordu. Fakat, yuvanın
bütünlüğüne zarar vermeyen küçük bir zayıflıktı bu gevşeme. Yazık ki erkekler, şımartıldıkları zaman nerede durmaları gerektiğini çoğu zaman bilemezler. Kadının, bunu ha48

tırlatmasıysa, utanç verici bir uyarmadır onlar için. Ya da
bazıları için öyledir. Belki nesli tükenmeye başlayan garip
yaratıklardır artık bu çeşit erkekler. İşte biri daha öldü gitti.
Turgut’un içinden atamadığı hüzün, belki de bu azalışın
hüznüydü. Kendini bırakmaması söylenince de, bu duygudan kurtulamadığı için, tekrar düzelinceye kadar bunu saklaması gerektiğini hissetti utanarak.
Kendini, içinde bulunduğu düzenli yaşantının ayrıntılarına bıraktı. “Düşünmüyorum, sıkılıyorum sadece,” dedi.
Daha birşeyler söyleyecekti. Söyleyemedi. Sustu. Bir saygı
duruşu yapıyorum herhalde, diyecekti belki. Bu kadar masum bir sözü bile söyleyemedi. Söylemek içinden gelmedi.
Kendini elevermekten korktu. Nasıl olsa geçecekti. Yerinden kalktı ve seslerinden, yemek yemedikleri anlaşılan çocuklarını azarlamaya gitti mutfağa. İki kızı da suçu birbirine yükledi hemen. Sonra da hizmetçiyi kötülediler. Yemek
yemeyen çocukların kötü geleceklerinden bahsetti onlara.
Bu çeşit çocuklarla kimse konuşmazdı sonunda. “Bütün işlerinizi yalnız yaparsınız sonra. Kimse yemeğinizi yedirmez
ve uyumanız için masallar anlatmaz. Kocaman kızlar olursunuz: gene yalnız kalırsınız.” Su bardağına uzanmak için
sandalyenin üstüne çıkan küçük kızı: “Hayriye Teyze gibi
kocaman bir evde tek başımıza kalırız sonra, değil mi babacığım?” dedi. Evin kocamanlığını anlatmak için kollarını
bütün gücüyle açtı, hizmetçi tutmasa yere düşecekti. “Sakın
Hayriye Teyzenin yanında söyleme bunu.”
“Önümüzdeki hafta Ankara’ya gideceğim. Artık, bazı işleri yalnız benim yapabileceğimi anlamaya başlıyorlar şirkette.” Nermin, hafifçe başını kaldırıp, sevindiğini gizlediğini belirtmek isteyen bir bakışla: “Başka türlü olabilir miydi?” dedi. “Bunu biliyorduk. Anlamalarına ihtiyacımız yoktu.” Son cümlenin söylenişi Turgut’u tedirgin etti hafifçe;
yerinden kımıldanır gibi oldu. Telaşını örtmek için acele et49

ti: “İnsanların hoşuna gidecek biçimde davranmayı oldukça
beceririm biliyorsun. Onun için, bana önem verilmesinde
bu aldatıcı tavırlarımın payı vardır diye endişe ederim.”
“Böyle olmadığını biliyorsun,” diye telaşsız karşılık verdi
Nermin. “Nasıl bir insan olduğunu anlatmamı istiyorsan,
başka.” Turgut elindeki çatalı bıraktı: “Beni şımartırsan,
mutfaktaki çocuklar gibi yemeğimi bitirmem sonra.” Güldüler, Turgut, çatalı bırakan eliyle uzandı, karısının kolunu
okşadı, gözlerine baktı; artık, bir şey düşünmedi.
Sonra Nermin sofrayı toplarken, oturduğu koltukta, birden Turgut aynı huzursuzluğun yaklaşmakta olduğunu hissetti. Kıskanç ve intikamcı bir duyguydu bu: biraz unutulmaya gelmiyordu. Gizlice büyüyor, eskisinden daha şiddetli
bir biçimde ortaya çıkıyordu hiç beklemediği bir anda. Bir
davranışta bulunmadan, onunla ilgili bir hareket yapmadan
atlatılması imkânsız gibi görünen bir duyguydu. Hüzünlü
bir biçimde ele alınmayınca daha zalim oluyordu sanki.
Kendisine saygı duyulmasını istiyordu. Küçük bir fırsat bulunca da Turgut’un içini ezen bir rahatsızlık olarak ortaya
çıkıyordu. “Midem iyi değil galiba,” dedi. “Bana bir ilaç
versene.” Söylediği sözlerden hemen pişman oldu. Gene
ihanet etmişti içindeki ‘şey’e. Bu ‘şey’ Selim’in ölümünden
öte bir hüzün, ne olduğu belirsiz, fakat sürekli ilgi isteyen
bir duyguydu. Hem örtülmesi gereken, hem de örtüldüğü
ona hissettirilince kuvvetlenen bir duygu. Turgut, çok ağır
ve hesaplı olması gerektiğine inandığı bir hareketle yerinden kalkarak kitaplığına yürüdü.

5
Karısı ve çocukları salonda yoktu. Arka taraftan seslerin kesildiğini duyunca iki saattir bir kelimesini bile anlamadan
okumaya çalıştığı kitabı elinden bıraktı. Bu iki saat içinde,
50

hiçbir şey düşünmeden ıstırap çekmişti; o güne kadar yakından tanımadığı bir duygu olduğu için, uzak ve karanlık
bir kelime seçmişti. Divanda oturan karısına belli etmeden
ve bu belli etmemenin kendine neye mal olduğunu bilerek
dayanmıştı. Onu üzmemek için böyle davrandığını bile aklına getiremedi bu sıkıntı içinde. Sonunda bütün sakınmasını elden bırakarak, uykusu olmadığını ve salonda kalarak
okumak istediğini söyledi. Neden yatak odasında değil de
salonda? Onu bile söylemedi. Karısının bunu nasıl karşılayacağını görecek durumda da değildi.
Kitabı elinden bırakınca, daha önce ne yapacağını kesin
olarak bilen insanların görünüşüyle, çalışma masasına yürüdü. Oysa, bu iki saat içinde, bu hareketi çok kısa bir an aklından geçirmişti ve kitabı bıraktığı anda, kafası boşalmış gibiydi. Aceleyle çekmeceleri karıştırdı. Kâğıtları, dosyaları,
kutuları telaşla çekmecelerden çıkarırken yalnız Selim’in
sözlerini duymaya başlamıştı: “Sen günün birinde çok meşhur olacaksın. Ben o zamana kadar belki sağ kalamam.” Öyle oldu Selim; kalmadın Selim. “Gel, senin bir tercümei halini yazalım. Kimseye yararlı olmasa da tarihe hizmetimiz dokunur.” Dokunur Selim. Dur Selim, bulacağım, bir dakika.
“Bütün bu adamların biyografileri yanlışlarla dolu.” Yanlış,
evet Selim. Tarih oldu Selim. Çekmecelerde olmalıydı; iyi
hatırlıyorum. Elini sıkıştırdı çekmecenin birini kaparken.
Acıyla bir an durdu; parmağına baktı. “Biz seninle yeni bir
çığır açacağız bu konuda Turgut.” Tanımadığım bir telaş
içindeyim Selim. “Bu oyuna heves duyuyor musun?” Duyuyorum Selim duyuyorum. Allah belamı versin ki duyuyorum. “Yalnız bir mesele var: hangi üslubu kullanacağız?”
Bilmiyorum Selim; görüyorsun telaş içindeyim. Nermin’in
yanında olmam gerekirdi şu anda. Selim, elini yanağına koyup bir süre düşündü. Sonra ayağa kalktı, kitaplığının önüne gidip kitaplara elini dayayarak bir heykel gibi hareketsiz
51

ve boş bakışlarla onları seyretti. “Doluyorsun,” diye bağırdı
Turgut. Selim, karşılık vermedi. Ellerini göğsünde gezdirerek hafifçe kımıldadı. Boynunu, omuzlarını tuttu, çenesini
sıktı ve sonunda hırsla kafasını kaşıdı. “Tamam,” diye haykırdı Turgut. Gözleri yarı kapalı, kendinden geçmiş bir tavırla konuştu Selim: “Evet, sonunda doldum,” dedi. “Sonunda
doldum, Turgutçuğum Özben. Ayak tırnaklarımın ucundan
saçlarımın tellerine kadar doluyum artık. Üslubumuz da
belli oldu bu arada. Tarihi Türk, Roma ve Fransız kahramanlarıyla büyük matematikçi ve fizikçilerin hayat hikâyeleri tarzında yazacağız. Heyecanlı sahneler de kovboy filmlerini andıracak. Sen, önce bana, o tatsız ve sıkıcı anlatışınla
hayat-ı hakikiyeni nakledersin...” Turgut tamamladı: “Sonra
sen de uykusuz geçen kâbuslu bir gecenin sabahında, on bininci fincan kahveni yudumlar ve sokak satıcılarının pencereden sızan seslerini dinlerken, ‘kahramanlar marşı’nın son
notalarını kâğıda geçirirsin.” Selim, sabırsızlıkla karşılık verdi: “Oldu, evet, anlaştık. Dolmakalemimize kan doldurup
yazacağız bu satırları. Ve ben, bir avuç toz olduktan sonra
bile, senin destanın ağızlarda dolaşacak...” Turgut tamamladı: “Ben ve emrimdeki yüz bin şövalye, ihtirasın yakıcı alevleriyle kavrulurken, sen köşenden bizleri ibretle seyredecek
ve: ‘Sevişin evlatlarım, diyeceksin. ‘Sevişin ve mutlu olun...’”
Selim atıldı: “Ve zina etmeyin.” Turgut, yapma bir kıskançlıkla elini salladı. “Sonunda okuyacağım bu İncil’i ve senin
okumamış olduğunu ispat edeceğim böylece.” “Kağıtlar nerede?” diye söylendi Turgut. “Kâğıtlar, zabıtlar... onları buralarda bir yerlere saklamıştım.” “Eski Mukaddes Roma-Aksaray İmparatorluğunun kurucularından, kadim Osmanlı müverrihlerine göre Turgut Bey, Avrupalı müsteşriklere göre namı diğer Dragut’un hayatını yazacağım bilinen ve bilinmeyen taraflarıyla.” Sabret biraz Selim, eskisi gibi acelecilik etme. Giriş hazırlıklarını tamamla, ben geliyorum.
52

Bir proje dosyasının içinde, birkaç kâğıt buldu sonunda.
Bu kadar değildi; daha olmalı. Sonra tekrar ararım. Elleri
titreyerek, sayfaları masanın üstüne koydu. Canım Selim;
hep oynayabilseydik bu oyunları. Biraz olsun dinlenseydin
arada. Durmak bilmeyen kafanı rahat bırakıp kuvvet toplasaydın biraz. Kim dayanabilmiş ki sürekli? En basit insanların bildiği bu gerçeği nasıl göremedin? Bu sayfalarda yaşadığını görüp, öldüğüne nasıl katlanabileceğim? Bu acıya dayanmak için bir yol göster bana. Parmaklarının bütün gücüyle bileğini sıktı. Okumalıyım, bilmeliyim, okumalıyım.
İşin içine girmeliyim; kendime acı vermek pahasına. Ellerini yanaklarına bastırdı, okumaya başladı:
“Bundan yirmi beş yıl kadar evveldi. Aksaray’ın Horozuçmaz Mahallesi Lâlegül Sokağı Hane No. 54, Cilt No. 22, Sahife No. 669’da, iki katlı ahşap bir evde, medeni hali bekâr,
cinsiyeti erkek, dini İslam bir çocuk dünyaya geldi. Babası
tütün rejisi muhasipliğinden, on sekiz yıl dört ay yirmi iki
gün sonra emekliye ayrılacak olan Hüsnü Bey, annesi de ev
kadını Mürüvvet Hanım’dı. Turgut bir ebe marifetiyle, babası ahşap evin alt katında merak ve endişeyle kıvranır ve
beş dakikada bir merdivenleri tırmanırken dünyaya geldi.
Daha doğrusu, yazık ki, yedinci kere merdivenleri tırmandıktan sonra aşağı inerken doğdu. Evin içinde mahallenin
yaşlı kadınları dolaşıp duruyor ve Hüsnü Bey de orada, varlığı gereksiz bir insan olduğunu düşünerek, kendini nereye
koyacağını bilemiyordu. Kaynar sularla dolu taslar üst kata
taşınıyor ve sigara üstüne sigara içen Hüsnü Bey, bu taşıma
işine yardım edecek gücü bile kendinde bulamıyordu. Hüsnü Bey o zamanlar çok zayıftı. Çocuk iki yaşına geldiği gün
çektirilen fotoğrafta onu tanımakta güçlük çekerdiniz: ince
bıyıklı, soluk benizli, genç bir adam. Başında, o yıllarda
moda olan, siyah şeritli, geniş kenarlı bir şapka var. Bu şapka, onun silik yüzünü daha da önemsiz gösteriyor ve Hüs53

nü Bey resimde bir sığıntı gibi duruyordu. Üst kattan çocuk
ağlamasının duyulduğu sırada Hüsnü Bey, ertesi gün gireceği Amme Hukuku imtihanını düşünüyordu. Bir taraftan
muhasebeci yardımcılığı bir taraftan Hukuk talebeliği...Hüsnü Bey bunalıyordu. Okumaya fazla düşkün olmadığı için, sadece kitaplarda isimlerini görmekle yetindiği filozoflar, kafasında birbirine karışıyor; Necmettin’in notlarından aklında kalan cümleleri hatırlamaya çalışıyordu. Bu
Necmettin’in notları da ne kadar okunaksızdı. On Binlerin
Ricatı’nı yazanın Aristophanes mi yoksa Ksenophanes mi
olduğunu çözmeye çalışırken Platon’un aile nazariyesi,
Dante’nin devlet mefhumuna karışıyordu. Hüsnü Beyin en
büyük talihsizliklerinden biri de yanlış isimlerin daima daha önce aklına gelmesiydi. Kültür, sadece bazı isimleri hatırlamaktan ibaret değildir, deniliyordu. Kültür, bu isimleri
yerli yerinde ve başka isimlerle münasebetini bilerek kullanmak demekti. Kelimeler, kelimeler... diye düşündü Hüsnü Bey, Shakespeare’in adını bile duymadığı halde. Bu kelimeler, kültür mü demekti? Hakikaten, kültür ne demek
acaba? Hüsnü Bey için kültür onun dört kere tek dersten
sınıfta kalmasına sebep olan Amme hocası Ordinaryüs Profesör -o zamanki adıyla müderris- Ekrem Galip Bey (Aydıner) demekti. Eğer böyleyse, ‘Kültür’, insanı küçümseyen,
insanın ne mal olduğunu bir bakışta anlayan iri kıyım bir
şey demekti. Ekrem Galip Bey, Hüsnü’nün bu korkusunu
sanki önceden bilirmiş gibi, imtihan odasına girince ona
öyle bir bakardı ki Hüsnü Bey küçülür küçülür, bildiği ya
da birbirine karıştırdığı bütün isimleri ve nazariyeleri unuturdu hemen. O an, odanın dışında olmak için neler vermezdi. Üçüncü hakkına girerken, bu duyguların tesiriyle,
bir an, kapıya doğru yönelir gibi olmuş, fakat hocanın küçümseyen bakışlarını ensesinde hissederek masanın başına
oturup kaderine boyun eğmekten başka bir çare bulama54

mıştı sonunda. Ekrem Galip, soruyu onun yüzüne bakmadan sormuş ve gene onu dinlemiyormuş gibi, önündeki kâğıda, her zamanki geometrik şekillerini çizmeye başlamıştı.
Bu kısa rahatlık devresini kaçırmak istemeyen Hüsnü Bey,
telaffuz etmekte zorluk çektiği kelimelerle boğuşarak, ezberlediği cümleleri sıralamaya cesaret etmişti. Bir an için,
bu sefer olacakmış gibi gelmişti Hüsnü Beye. Hoca susmaya
devam ediyordu. Kadim Yunan felsefesinin bu zayıf temsilcisi, muhasebe defterine yazdığı maddeler gibi, alt alta diziyordu fikirleri: ‘Platon’un devlet nazariyesini böylece gördükten sonra, onun kadar mühim olmamakla birlikte, On
Binlerin Ricatı muharriri Aristophanes’in de bu mevzudaki
fikriyatına ezcümle temas etmek icap ederse, şu noktalarda
iki müellifin telif edilebileceği neticesine varabiliriz: insan
uzviyetindeki ve bilhassa tabiattaki mihaniki mevcudiyetler
bize, insanın rasyonalist bir ruhu olduğunu ve cemiyyetteki
nizamın (cemiyeti, iki ‘y’ ile söylemekle hocanın takdirine
mazhar olacağını sanıyordu; başına gelecekleri bütün tecrübesine rağmen unutmuştu) bu esaslara istinat ettirilebileceğini gösterir...’ Zavallı altı yüz kırk sekiz Hüsnü! hoca sözünü kesmedi diye, başını ve gözlerini bir miktar yukarı dahi
kaldırmıştı. Anlamadan tekrarladığı sözlerin cazibesine kapılır gibi olmaya cesaret etmek üzereydi. Ekrem Galip, son
çizdiği dikdörtgene bir köşegen ekleyerek birden başını
kaldırdı ve gözlerine sorgulu bir mana vererek konuştu:
‘Acaba?’ Her şey bitmişti. Kurmuş olduğu bütün düzen yıkılmıştı. Elbette biraz daha direnecekti. Fakat hüküm verilmişti. Hocanın ‘acaba’sı, sınıfta kaldın demekti. Bunu birinci hakkına girenler bile bilirdi. Birden çocuğun bağırmasını
duydu ve ne yaptığını bilmeden merdivenleri tekrar tırmanmaya başladı.
“İşte, baba tarafından pek talihli sayılmayan Birinci Dragut, aslen İstanbul vilayetinin Aksaray kazasına bağlı olup,
55

tarihe geçen ismini ilk defa bu yarı münevver babanın, kulağına okuduğu ezanla duydu. Hüsnü Bey pek dindar sayılmazdı. Turgut’un kulağına ezanı fısıldarken de gene, Kadim
Yunan gibi, bilmediği bir düzenin ezberciliğini yapıyordu.
Doğu ve Batı kültürünün sembolleri, onun kafasında, bütün ürkütücü yönleriyle, birbirlerine karışmadan durabiliyordu. Turgut Efendi, yani istikbalin bu meşhur şahsiyeti,
işte böylece ilk külürünü Şarki İslamın tesiriyle almış oluyordu. Turgut’un, yıllar sonra, edebiyat dersiyle başlayan
divan edebiyatı hayranlığının köklerini, kulağına okunan
bu Arapça sözlerde aramak gerekir. Fakat, o anda babası,
nasıl ne dediğini bilmeden konuşmuşsa, Dragut Özben de
ne dediğini bilmeden, bir Şarki Medeniyet hayranlığı tutturmuştur yıllarca. Bilhassa bu sözlerin kulağına söylenmiş
olması; bu tarihi şahsiyette, bütün kültürün ve hassaten
Arap kültürünün kulaktan dolma bir şekilde tezahürüne
sebebiyyet vermiştir.”
Turgut, masadan başını yavaşça kaldırarak; “Eşek” dedi.
“Annesi Mürüvvet Hanım, kocasının aksine, zorba ve
mütehakkim bir kadındı. Oğluna hırçın bir şefkat göstermekle birlikte, onun disiplinli yetişmesi için, hiçbir fedakârlıktan çekinmemişti. Bütün büyük ve mustarip ruhlar
gibi, Turgut da bu iki zıt tesirin gölgesinde yetişti. Tabiatında tezahür eden bir takım tezatlar da ancak bu husus nazarı
itibara alınarak izah edilebilir. Eğer, siyasi ve milli muarızlarıyla uzun seneler mücadele etmek mecburiyetinde kalmayıp da biraz okumaya fırsat bulsaydı, tarihte, kendisi gibi birçok şahsiyetin yaşamış olduğunu görecek ve her bakımdan tatmin olarak, muhaliflerinin kendisinde işaret ettiği ani hırçınlık ve kaprislerden, belki bir nebze olsun kurtulabilecekti.”
Turgut, yazıdan başını kaldırmadan: “Fazla oluyorsun,”
dedi.
56

“Evet, sayın sekreterim: nerede kalmıştık? Son cümleyi
tekrar okur musun lütfen?”
Turgut: “Babanın uşağı yok,” diye karşılık verdi. “Sen de,
günümüzdeki son Osmanlı müverrihleri gibi bunadın mı
yoksa?”
“Evet, nerede kalmıştık? Uzatmayın, rica ederim.”
“Benim Gogol’a benzediğimden ve senin de Belinsky dümeniyle beni batırdığından bahsediyorduk.”
“Babanızın aksine, bildiğiniz birkaç kelimeyi ne kadar da
yerinde kullanırsınız aziz Turgut! Üstelik, doğru da telaffuz
edersiniz.”
“Beni kızdırma! Başmaçkin ve Çiçikov derim sonra; kendine gelemezsin. Seni Dostoyevski bile kurtaramaz.”
“Turgut Bey oğlumuz, kelimeleri yerli yerinde kullanmakla birlikte, henüz genç ve ateşli oldukları için, meselelerin
derununa nüfuz edemiyorlar. Lütfen, kıraat buyurun!”
Turgut: “Bu kadarı da fazla,” dedi ve son yazdığı cümleyi
okudu.
“Bazı telaffuz hatalarına rağmen kıraatiniz fena değil, Turgut Bey oğlumuz,” diyerek Turgut’un yanağını okşadı Selim.
Turgut: “Eski Osmanlı ediplerine çok özendiğiniz ayan
oluyor efendim,” dedi. “Beni gözünüze kestirdiniz galiba.”
“Bu sözdeki imayı anlamamış olalım ve tarihi vazifemizi
ifaya devam edelim. Evet: Turgut, pısırık bir baba ve müstebit bir annenin tesirinin ruhunda uyandırdığı hercümerci,
çok küçük yaşta farketti ve...” Turgut tamamladı: “Hürriyeti
seçti.”
“Evet! Genç yaşımızda okumuş olduğumuz ve her vatanperver Türk genci gibi tesir aldığımız ve bizim ruhumuzda
da derin inikâsları olan sabık ve sakıt Rus Mühendis-i Hümayunu Victor Kravchenko Efendinin komünizma rejimini
tel’in için yazmış olduğu kitabının başlığında ifade ettiği tabirle ‘Hürriyeti seçti’. Yani, sokağa düştü.”
57

Turgut: “Sokağa düşen senin...” dedi, vazgeçti. “Fakat,
üstadım Selim! Osmanlı ifade tarzından vahim inhiraflar
gösteriyorsunuz.”
“Turgut’un ileride ne kadar mütehayyiz bir şahsiyeti olacağını anlamaktan âciz bulunan Lâlegül Sokağı sakinleri,
küçük yaşta sokağa düşen -tabirimi mazur görün- Birinci
Dragut’a hüsn-ü kabul göstermediler.”
“Allahtan Hüsnü Bey’le ilgili bir kelime oyunu yapmadın
burada.”
“Beni minimize ediyorsunuz. Sus yahu! Biyografinin canına okudun. Nerede kalmıştık?”
“Bir daha okursam öleyim!”
“Evet! Turgut, tercümei halini yazan büyük müverrih Selim Işık’ın aksine, ilk tahsilini sokakta yapmıştı. Henüz üç
yaşının baharındaydı. Güneşli bir günün sabahında, minimini Turgut, ilk defa sokağa çıkıyordu. Nasıl, minimini
Newton, gene böyle güneşli bir günde, bahçesinde dolaşırken, başına düşen bir elma sayesinde yerçekimi kanununu
bulmuşsa, Turgut da o gün, sokak, dolayısıyla hayat mücadelesi kanununu keşfetmişti. Evlerinin yanındaki boş arsada top oynayan çocukların arasına, yaşının verdiği teklifsizlikle sokulmaya çalışınca, beş yaşında kocaman bir sokak
serserisinden ilk yumruğu yedi gözüne. Hidrostatik kanununu bulur bulmaz hamamdan fırlayan Arşimidis’in hızıyla
geriye döndü ve annesine şikâyete koştu. Annesinden yediği dayak, ona ikinci hayat kanununu keşfettirdi: ‘... ve şikâyet etmeyesin.’ Daha sonraki bütün muvaffakıyetlerine rağmen, hayatındaki bu ilk lekeyi silmek, hiçbir zaman mümkün olmadı. O günkü çocuklar -bugün futbolcu oldular‘Mahallede topu ayağına sürdürmezdik. Şimdi başvekil olmuş,’ derler.”
Turgut: “Tahrif! Tahrif!” diyerek kalktı. “Aynı sütunlarda,
aynı punto, aynı katrat ve aynı ifadeyle tekzip ederim. Be58

yanınız hilaf-ı hakikattir. Mahsulünüz garibe-i hilkattır. Hadise, aslında şöyle vuku bulmuştur: ben o sıralarda, bir işim
dolayısıyla, top dediğiniz gâvur icadını oynadıkları mahalden geçiyordum.”
“O küçük yaşta ne gibi bir işiniz vardı, canım efendim?”
“Dünyayı da ona benzeterek yuvarlak zannettikleri için
beğenmediğim bu nesne -buyurduğunuzun aksine- tesadüfen de olsa ayağıma çarptı ve böylece ben, ‘topa ayağımı
sürmüş’ oldum. Bu keyfiyet bile, sözlerinizin ne kadar hayal mahsulü olduğunu göstermeye kifayet eder sanırım.”
“Eder, eder,” dedi Selim aceleyle. “Sen eder dediğin için
eder. Osmanlı kafasında mantık ne gezer? Aman tahtaya
vur değmesin nazar.”
“Yarım kafiye,” dedi Turgut ilgisizce.
“Hayır efendim, göz kafiyesi. Ben sizi Muallim Nacici zannediyordum cici çocuk. Bu meselenin derinine girelim mi?”
Turgut: “Girmeyelim,” dedi.
“Peki efendim. Zaten niyetimiz yoktu. Devam edelim, sürüp gitsin bu macera; eğer bulabilirlerse kendine uygun bir
mecra. Yediği dayağa rağmen, ya da yediği dayağın verdiği
hırsla, Turgut -bunu itiraf etmek zorundayım- Türk’ün, Kuzey Korea’da gösterdiği ve daha önce Yunanlı pehlivan Cim
Landos’un yakinen bildiği acı kuvvetini, o günden itibaren
damarlarında hissetmeye başlamıştı.”
Turgut: “Adalelerinde,” dedi kesin bir tavırla.
“Evet. Adalelerinde. İşte, neresindeyse orasında duyduğu
ve sonra üniversite kantininde, karşı masada oturan kızlara
da gazoz kapaklarını birer birer bükmek suretiyle gösterdiği
acı kuvveti sayesinde, arkadaşları arasında haksız şöhret
kazanmıştı. Ne olacak? Ayı işte.”
“Hislerinize mağlup oluyorsunuz üstadım.”
“Mağlubiyet hakkındaki hükmü tarihe bırakalım ve serencama devam edelim.”
59

“Akıl hocası Makyavel’in bir köprüyü geçişi sırasında,
karşısına birdenbire çıkan bir ayıyı, annesinin erkek kardeşi
sıfatıyla selamlaması gibi, Turgut da, kuvvetli olduğu yerlerde ayıya ayı dediği halde, işine gelmeyince onunla bir akrabalık kurması...”
“Peki Selim, ayı-dayı-Makyavel oyunlarının zavallılığını
nasıl olur da görmezsin?”
Selim: “Rezilliğimden,” dedi. “Biliyorsun, Yeraltından
Notlar’da Dostoyevski...”
“Gene sözünü keseceğim. Ne olur, oraya girmeyelim. Ben
kayboluyorum orada.”
“Oysa biraz okusaydın, sen de orta halli bir Dostoyevski
olabilirdin pek güzel. Orta çapta bir humiliation çıkardı ortaya; bir hikâye filan yazardın. Geçinip giderdik.”
“Farkındasın değil mi?” diye sordu Turgut. “Sen o İngilizce sözü edince, nasıl budalaca bir bilgiçlik gülümsemesi
kapladı suratımı.”
“Fakat, Turgutçuğum; sen Dostoyevski’yle Çehov’u karıştırıyorsun, bana kalırsa.”
“Olsun, bir daha denerim. Üzülürüm bu sözlerine; biraz
kendi kendimi yerim. Gene de iyi niyetle denerim bir daha.”
Selim güldü: “Bu biraz daha iyi oldu. Yalnız, kendi kendini yerken, bunu sen bile bilmeyeceksin, kendine bile söylemekten korkacaksın. Bir gölge gibi, kapının altından süzüleceksin. Duvarda karafatmalar; gerçek karafatmalar değil
tabii. Daha kapıdan girerken hiçbir şeyin yoktu; oysa dereceyi koyuyorsun: otuz dokuz ateş...”
“Dostoyevski için ölüp bittiğin halde bu sözleri söylemen
humiliation bana kalırsa.”
“Turgut! Bu sözü, nasıl buldun? Farkında mısın öneminin? Hayır, olamaz, bir yerde okudun bunu.”
“Selim, biliyorsun, biz Türkler, mahalle...”
“Hayır, sus konuşma, bozma. Bak, Turgut; hayatın bo60

yunca bir daha konuşmayacaksın bu sözünden sonra. Söz
veriyorsun değil mi?”
“Yoldan çıktığına göre ilhamını kaybetmiş olmalısın”
“Hayır, dostum. Ben, en acıklı anda bile güldürücü sözler
bulabilen bir insanım. Kendime acımam yoktur.” Silkindi,
gözlerini yumdu; sonra hemen açtı; değişik bir sesle devam
etti:
“Küçük yaşta, akranları arasında önder olması, onun birçok aşağılık duygusundan kurtulmasına yardımcı olduysa
da manevi bakımdan kaçınılmaz bir fakirliğe sürükledi
onu. Bu arada, Ahmet Mithat Efendi gibi, kısa bir süre için
de olsa, okuyucularımızdan izin alarak mevzumuzu bir yana bırakmamıza rağmen, bize bu fırsatı verenlere, bu arada
bu satırların yazarına, ayrıca bizzat gelemeyerek yarı yolda
kalanlara bilhassa teşekkür ederiz. Turgut, yukarıda zikredildiği gibi, kısa pantalonlu yaşantısının bu erken başarısına kapıldı; ondan sonra da her davranışında, Borjiya gibi
‘Zafer veya hiç’ düsturuna sadık kaldı. Bu orman yasasını,
üniversite kapıcısının o sırada başka yere bakmasından faydalanarak mukaddes camiamızın içine de soktu. Evet beyler! İştirakiyun mezhebinden de yıkıcı olan bu telakkiyi
aramıza sokan Turgut’tur. Turgut değil o hayduttur. Halbuki
‘Vermesini bilmeyenler alamayacaklardır.’”
“Hayatımdır bahis konusu olan. İncil’i karıştırma ulan,”
diye Selim’in sözünü kesti Turgut.
“Uygun bir kafiye bulamadığım için bu müdahaleni karşılıksız bırakmak zorundayım.”
Turgut: “Her zamanki gibi işin sonunu kendine bağlamak
gibi kaçınılmaz bir eğilim görüyorum sende,” dedi.
“Mülahazat hanesine yazacaklarımız şimdilik bu kadar.
Gelelim Turgut’un okul ve dış dünyayla temaslarına.
“Turgut’un küçük yaştan beri geliştirdiği ve sonraları arkadaşlarının başına ağır bir yük tahmil eden hususiyetlerin61

den biri de her şeyi mantıkî neticelerine kadar takip etmek
olmuştur. ‘Mantıki neticelerine kadar götürmek’ gibi korkunç bir tabir daha düşünemiyorum. Bu hususiyet onda,
Selim Işık’ın aksine, sonradan olma bir vakıadır. Üniversite
hayatı sırasında bir umumiyet halini alan bu hususiyet, zamanla büyük düşüşler kaydetmiştir. Esasında, herhangi bir
konuyu mantıkî neticelerine götürmek son derece tehlikeli
ve... yasaktır. Hiçbir vatandaşımızın bu oyuna kapılmasına
asla ve kat’a müsaade edilmemelidir. Bu, ancak oyun kabilinden ve Cumhuriyet Bayramlarında, maytapla birlikte
patlatılması caiz olan bir kaziyedir.
“Turgut, bu oyunu, önce işine geldiği için sevdi. Ben, her
sene sınıfın birincisiyim ve herkesten kuvvetliyim ve kızlarla konuşuyorum. Ama ne demişler: gülme Menderes gülme, senden büyük Allah var. Halbuki o ne diyor. ‘Gencim,
güzelim, matematikten de on aldım. O halde mantıkî neticelerden ne korkum olabilir? Komplekslerim yok ve ellerim terlemiyor. Bana kimse dokunamaz.’
“Bir insanı, diğerinden ayıran hususiyet nedir? Dış şartlar
mı? Olamaz. Nedir o halde? Kazanç ve kayıp hakkındaki
telakkisidir. Turgut da üniversite giriş imtihanını bin bir
zorlukla kazanınca bu hayati sualle karşı karşıya kaldı: ne
demekti bu? Kazanç mı, kayıp mı? Acele cevap verdi: ‘Kayıp,’ dedi. Ah! İşte burada hata etti. Neden bu kadar acele
davrandı? Neden acısının biraz hafiflemesini bekleyip de
biraz daha soğukkanlı olabileceği bir zamana kadar dayanamadı? Neden, neden? Bu vahim hükmü, ondan sonraki bütün harekâtına da tatbik etmek gibi ikinci elim hatayı da
hemen yaptı. Koparıp atsaydı bütünlüğünü bozan bu acıklı
tarafını da geri kalanı kurtarsaydı hiç olmazsa. Yapmadı.
Kendini, rakipsiz saydığı konuların dışında, bir daha hiçbir
zaman tecrübe etmemeyi ve kuvvetsiz olmayı uygun buldu.
Tabii, mantıkî neticelere götürme oyunuda birdirbir ve lik
62

gibi bir çocuk oyunu olarak mazide kaldı. İşte, düşüşü de
bu anda başladı. Bu satırların yaratıcısı ve yakın arkadaşı,
onun bu metamorfozuna şöylece tarih düşürdü:
“Yıl bin dokuz yüz elli üç, baktı Turgut vaziyet güç; mantık yardım etmedi hiç. Oldu tam bir eyyamgüder. Bana göre, oldu heder.
“Fakat, sonradan garson olmuş bir filozof ya da filozof olmuş bir garsona göre, insanlar karışık salataya benzer. Turgut da, insan ruhundaki bu karışıklık yüzünden yeni şartlara tamamen ayak uyduramadı. İnsancıllığı, arasıra görülen
eski yumuşaklığı, rahatsız etmeye başladı onu. Çare olarak
dinlenme anlarında, eski düşüncelerine uygun arkadaş...”
“Yeter artık sapıttın,” dedi Turgut. “Kendi elimle kendime
hakaret edemem. Müsaade edersen yazıyı otobiyografiye çevireceğim.” “Müsaade etmem,” dedi Selim soğukkanlılıkla.
Turgut başını okuduğu satırlardan kaldırarak çevresine
baktı: eşyayı, tanımayan bakışlarla süzdü. Salonu koridora
bağlayan kapıya doğru bir iki adım attı. Durdu, öylece kaldı.
Öylece kal Turgut! Oyunun sonunda perde kapanırken
olduğu gibi. Yatak odasından koridora ışık sızıyordu. Yatmamış; beni bekliyor. Kalan kâğıtları yarın aramak daha iyi
olacak.
Ertesi gün, akşam üzeri eve erken döndü. Nermin mutfakta yemek yapıyordu. Karısını öptükten sonra yatak odasına doğru kararsız bir iki adım attı. Önüne gelen ilk kapının tokmağına takıldı gözü. Tokmağı bir süre elinde tuttu,
kapının art-nouveau camına baktı. Pervazları, kapı kasasını
inceledi alışkın gözlerle. “Bir kat astar, iki kat boya,” diye
mırıldandı. Mühendislik şartlanması, ne olacak. Efendim?
Sonra, sesini yükselterek: “Nermin,” diye seslendi. Karısı,
hemen, yakından gelen bir sesle cevap verdi: “Evet?” Turgut, bir an durakladı. Kendisine karşılık verilmesine şaşırmış gibiydi. “Benim kâğıtlarım vardı.” Gene durdu. Söyleye63

ceğini unutmuş gibiydi. Başını sarsıp, silkinerek toparlanmaya çalıştı. “Hangi kâğıtlar canım?” Birden rahatsız oldu.
Sanki karısı ondan birşeyler koparmak istiyordu. “Masamın
gözüne sığmamıştı ya hepsi. Bir yere kaldırmıştık.” Neden
bu kadar soruyor? Bir şey mi biliyor acaba? “Bilmiyorum,”
dedi Nermin: “Dolabın üstüne bir bak istersen.” Biraz rahatlamış hissetti kendini. Konuştuğumuz kelimelerin dışında bir şeyin farkında değil demek. Kelimeler, kelimeler. Yalnız kelimeler, konuşulan kelimeler. Babama benzemesem
sonunda hiç olmazsa. Fakat, neden kötü olsun? Yalnız konuşulan kelimeler geçerli demek. Gerisi insana kalıyor. İnsana, onun öz varlığına. İstersen, içine dönük olabilirsin.
“Haklısın, bir bakmalı,” dedi. Oldu işte. Koridoru yavaşça
geçerim. Onun bildiği, sadece “bakmalı” kelimesi. Tehlikeli
bir şey değil canım. Oyun oynuyoruz. Acaba gerçekten öyle
mi? Acaba, bildiği yalnız “bakmalı”mı? Aman oğlum Turgut
dikkat et. Mantıkî neticeler oyununa kapılma sakın. “Ne yapıyorsun orada Turgut?” “Düşünüyorum.” Olmadı işte.
Kendini ele verdin galiba. Yok canım! İnsanlar kendi söyledikleriyle ilgilidir çoğu zaman. Evet çoğu zaman demeli ki
şaşırtıcı bir genelleme olmasın. “İyi” dedi karısı sadece. İyi.
Bu iş çözüldü. Demek ki yemekle uğraşıyormuş mutfakta
“aslında.” Koridoru, kedi yürüyüşüyle geçti, yatak odasına
attı kendini. Tuvaletin önünden karısının pufunu çekti. Puf
ya Selim! Dil, yaşayışımızın aynasıdır. Elini gardrobun üstüne uzattı. “Burası ne kadar tozlu!” diye bağırdı karısının
işitmesini bekleyen bir sesle. Cevap vermedi. İstediğim gibi
çalışabilirim öyleyse. Bana ne demişti: bir gün bu yazdıklarımızı arayacaksın; ama, yaşantınla onlardan öyle uzaklaşmış olacaksın ki, bulamayacaksın. Buldum işte! Hem de karımın “puf”una ayakkabılarımla basarak.
Kâğıtlar biraz sararmış. “Ne arıyordun?” diye seslendi
Nermin mutfaktan. “Tartışma zabıtları,” dedi onun duyma64

yacağı bir sesle. Sonra: “Okula ait kâğıtlar,” diye yüksek sesle cevap verdi. Karısının karşılık vermesini beklemeden salona girdi. Masa lambasını yakıp hemen okumaya başladı.
Turgut: “Bana yazdırdıkların tamamen hayal mahsulü.”
Selim: “Ben o kanaatte değilim.”
Turgut: “Bana haksızlık ediyorsun. Aksini ispata her zaman hazırım.”
Selim: “O halde genel görüşme açılmasını teklif ediyorum.”
Turgut: “İsteğiniz kabul edildi.”
Selim: “Usul hakkında konuşmak istiyorum.”
Turgut: “Size söz vereceğim. Bunu sağlamak için başkanlığa kendimi tayin ediyorum.”
Selim: “Söze başlıyorum. Görüşme esaslarının şu şekilde
tesbit ve kabulünü rica ederim: beher görüşmecinin söz aldığı zaman, sadet haricine çıkmadığı takdirde sözü kesilmeyecektir. Karşısındaki, yani muhatabı, bu sözler hoşuna
gitmese dahi, insanlığa yakışmayan sıfatlar kullanarak söz
atmayacaktır. Ve nihayet, görüşmenin, yani tartışmadaki
genel gidişin, aleyhine yön aldığını gören taraf, hiçbir şekilde kaba kuvvete başvurmayacaktır.”
Turgut: “Teklifinizin son maddesi, benim, bu gibi görüşmelerdeki münakaşa kabul etmez kuvvet üstünlüğümün
izolesi demek oluyorsa da, şimdilik kaydıyla, reddetmediğimizi ifade edebilirim. İlk olarak sözü kendime veriyorum.”
Selim: “Konuşma üslubunu tesbit etmedik. İlk cümleden,
ciddi, dolayısıyla tatsız bir gelişmeye doğru yol aldığımızı
görüyorum; sonumuz neye varacak onu merak ediyorum.
Amerikalıların dediği gibi, ciddiyet kediyi öldürür. Türkçeye çevirirken, yaptığım kelime oyunu kayboluyor tabii.”
Turgut: “Yapamadığın şeyler için sözümü kesme bir daha.
Üslup serbesttir. Müsaade edersen, kendime tekrar söz veriyorum.
65

“Evet! Diyorum ki; meselelerimizi çözmek için edebi değil teknik bir üslup seçersek, kendimize verdiğimiz serbestliği iyi kullanmış oluruz ve demokrasi gibi bunu da kendimize benzetmeyiz. Teknik bir üslup seçmeliyiz; çünkü bizler teknisyeniz. Duygularını ifade edebilmek için bakkal,
bakkal gibi, bahçıvan da bahçıvan gibi düşünebilseler; kendilerine yakışacak bir ifade coşkunluğuna kavuşacak zamanı
bulabilselerdi; bütün şehir, gereksiz edebiyattan temizlenmiş
olurdu. Yazık ki her zaman birinci sınıf bir bakkal, dördüncü sınıf bir edebiyatçının üslubuna özendiği için, onu kullanmak zorunda kaldığı için, edebiyatçılar tarafından edebi
bakımdan hor görülmektedir. Biz, yani bu dünyanın iki sahibi sen ve ben, bu oyuna gelmeyecek kadar yeterliyiz. Birinci sınıf matematikçi olmak yolunda bulunan bu iki müstesna genç, lisede matematikten belge almış bir edebiyatçının hakimiyetine boyun eğemez. Napolyon gibi gururla söyleyebiliriz: ‘Bizim asaletimiz, bizimle başlar.’ Anlaşılmamak
korkusuna gelince: bir edebiyatçının meseleleri de -günlük
yaşantının nakledilmesi dışında- halk için, bir matematikçinin denklemleri kadar, belki de daha soyut kalır.
“Söze başlarken, tarihçi taklidi yaptığınız için haksız olarak benim hakkımda ‘eyyamgüder’ gibi, sığır çobanıyla karıştırılabilecek bir deyim kullandınız diyorum. Hiç olmazsa
oportünist deseydiniz, kimse anlamazdı. Ben oportünist değilim! Bu sözün arkasından bir kelime oyunu, bir şaka bekliyorsanız, benim idealist karakterimi yakından veya uzaktan hiç tanımamışsınız demektir. Evet! Ben idealistim. Geçen yıl, matematik asistanı; ‘ben matematik yiyerek yaşıyorum,’ demişti. Benim de hayatımın kısm-ı âzamı matematikle geçiyor. Yemek yediğim saatlerin toplamı, matematik
çalıştığım zamanla mukayese edilirse, günlük yaşantımda
gülünç denecek kadar zavallı ve küçük bir yer tutar. Ben
kendime ihanet etmiyorum. Sana bir dost gibi açılabilirim
66

Selimciğim: dün gece sinüs ve kosinüs münasebetleri yüzünden gözüme uyku girmedi.”
Selim: “Daha baştan, ciddiyetten uzaklaştığınızın zapta
geçirilmesini istiyorum. Hangi münasebetten bahsediyorsun? Sinüsle kosinüs arasındaki münasebetten mi?”
Turgut: “Hayır, onlarla benim aramdaki münasebetten.
Acaba sinüsü mü yoksa kosinüsü mü daha çok seviyorum
diye öyle bir açmaza düştüm ki, sonunda ikisinin de karesini aldım; gene bir neticeye varamadım. Bir de, ‘Hayatın Koordinatları’ meselesi beni çok yoruyor.”
Selim: “Saçmalıyorsun. Bu meselelerin aslı yok. Beni ve
edebiyatı şüpheye düşürmek için mahsus öyle yapıyorsun.
Fakat ben, her ikisinin müşterek vekili olarak, seni ispata
davet ediyorum.”
Turgut: “Bu davetlerde dişe dokunur bir şey sunamazsın
sen adama. Demek sen aşkı, sinüs kosinüse çok görüyorsun. Soyut aşk kavramı sende henüz gelişmemiş. Sen ve senin gibiler, ancak beş elmayla on elmayı toplayabilen basit
insanlarsınız. Elle tutulan şeylerle düşünebilir, elle tutulan
şeyleri sevebilirsiniz yalnız. Siz A ve B’den değil, üç erkek
ve beş kadından anlarsınız ancak.”
Selim: “Bir dakika, sayın başkan; kendinizi aşıyorsunuz.
Beni bu tatsız yere getirip, kendinizi ayrık tutmayı nasıl becerebildiniz?”
Turgut: “Sinüsün de sevebileceğini, ona da insan muamelesi yapılması gerektiğini yeteri kadar savunabileceğimi hissetmiyorum artık. Sinüsün entegralinin nasıl alınacağını
birden unuttum; mahçup oldum sinüse gösterdiğim bu ihmalden. Fakat siz anlayamazsınız bu duyguları. Gene de
‘Hayatın Koordinatları’ hakkında bir açıklama yapmamı
beklersiniz herhalde. Bak Selim! Öldürürüm seni! Bu meseleyi ilk defa duyduğun halde nasıl şaşırmamış görünürsün?
Beni öldürmek için! Beni kudurtmak için! Nasıl sözlerimi
67

hiç duymamış gibi yaparsın? Kıskançlıktan! Bir de nazariyemi bilsen, o zaman hasetten kurur, T cetveline dönersin.”
Selim: “Fena mı? Daha heyecanlı oluyor.”
Turgut: “Peki, bir kelime ile olsun ilgilendiğini söyleyemez misin?”
Selim: “İlgilendim. Yalnız, sonunun kötü bitmesinden
korkuyorum.”
Turgut: “Sen ilgilen de sonunu değiştiririz biz, merak etme.”
Selim: “Anlat o halde.”
Turgut: “Evet bu nazariyeyi ben buldum! Değil seni, Gauss’u bile kıskandıracak, Leibniz’i ümitsizlikten intihara sürükleyecek bir ilim-hayal buldum. Minimini bir x ile canım
bir y arasında başlayan bu...”
Selim: “Bıktım senin bu matematik masallarından. Uzatma, konuya gel.”
Turgut: “Dur geliyorum... çamaşırları sudan çıkarayım
da... Nasıl, meraklandırdım değil mi? Öyleyse dinle:
“Edebiyatçılar, Ahd-i Atik’ten beri gök kubbenin altında
hiçbir şeyin değişmediğini bildikleri halde nasıl yazmaya
devam ediyorlarsa, ben de aynı prensipten hareket ederek,
bin altı yüz bilmem kaç yılında -yani bundan sittin sene kadar evvel- René Descartes’ın, beşeriyetten çirkinliğinin intikamını almak arzusuyla yarattığı ve o günden beri tıpkı büyük Sezar’ın -Rus-Çar- doğumundan beri karnıyarık doğum
metotlarına sezaryen denilmesi gibi, kartezyen adı verilen
ve herkesin bildiği koordinat sistemini, günümüzün icaplarına uydurmak ve pozitif bir bilim olduğu halde münekkitlerce biyokimya meselelerine gayri kabili tatbik bulunduğu
asırlar boyunca iddia edilegelmiş, fakat nihayet ben, sen ve
Kenan tarafından layık olduğu mevkie getirilmiş olan matematik, nam-ı diğer riyaziye ilmini üniversel karakterine kavuşturmak hedef ve gayesiyle uykusuz geçen geceler ve
68

ayakta uyuyarak geçirdiğim gündüzler pahasına ‘Hayatın
Koordinatları’ yahut kısaca ‘Bir insanın nerede, ne zaman
ve nasıl olursa olsun, ne yaptığının analitik geometri esaslarına göre açıklanmasına giriş’ adını verdiği sistemi buldum.
“Bu sistemi açıklamak için aşağıda vereceğim aşağılık izahatı dinlerseniz, (kelime oyunu yoktur; izahat gerçekten
aşağılıktır. Kelime oyunu olacak korkusuyla gerçeklerden
kaçamazdım elbette) meselenin, yukarıdaki cümleden de
karışık bir mahiyet aldığını göreceksiniz.
“Her zaman kendi kendime düşünür dururdum. (Ben
kendi kendime düşünürüm. Selim gibi, birini aramam düşünmek için.)
“Not: Bu kısım, Selim tarafından, muhalefet şerhiyle imzalanmıştır.
“Her zaman kendime sorardım: neden noktaların, doğruların eğrilerin -ister düzlem, ister uzay şekiller olsun- koordinatları var da daha mükemmel bir varlık olan insan ve
onun ayrılmaz bir cüzü olan hayatın koordinatları yok? Bu
mesele, hayatımı zehir eder; fakat, mevzu hakkındaki bilgisizliğim ve yetersizliğim elimi kolumu -nasıl yapıyordu bunu bilmiyorum- bağlardı. Bir gün gene böyle (yani, elim kolum bağlı ve hayatım zehir olmuş bir vaziyetteyken) karnımın çok, ama pek çok, acıktığını hissettim. Yemekten kalkalı daha çok zaman geçmediğini gayet iyi bildiğim için: ‘Hayırdır inşallah,’ dediğimi hatırlıyorum. Olağanüstü bir durum olduğunu seziyordum; fakat, ilham geldiğini anlayamamıştım tabii. Yerimden kalktım, mutfağa gittim. Bir iki lokma birşeyler yedim. Tekrar odama dönüp divanda, boş bırakmış olduğum kalıbımın üstüne, bir önceki durumda yattım. Ne var ki, içimdeki, tarifi imkânsız ve benim bu gibi ruhi vaziyetlere alışık olmamam hasebiyle yanlış olarak açlık
diye adlandırdığım kemirici duygu, yatışacak yerde büsbütün alevlendi. Çaresiz, divanda, bana iyice alışmış olan yeri69

mi bırakarak, tekrar mutfağa gittim. Eskisine nisbetle daha
çok yedim. Yani, bir örnek vermek gerekirse: ilk gittiğimde,
diyelim, beş birim yemişsem, ikinci gidişimde, sekiz birim
filan yemiştim. Fakat bu oburluk, beni tıkayacak yerde, büsbütün acıktırdı. Artık yerimde duramaz olmuştum. Mutfakla divandaki yerim arasında -tabir caizse- mekik dokuyordum; bir heyecan ağı örüyordum. Dolapları, rafları, annemin misafirleri için kurabiye, bisküvi, şeker, çikolata ve findık sakladığı büfe gözlerini, gardrobu ve orada özellikle, babamın ceketlerinin asıldığı bölmenin arkasında, karanlık
olup da annemin görmeyeceğimi zannettiği yeri altüst ediyor, durmadan atıştırıyordum. O duruma gelmiştim ki, neredeyse, babamın, siyah elbisesinin yeleğinin alt cebindeki
anahtarı alıp, özel dolabında sakladığı siyah havyarı bile yiyecektim. Bu son arzumun dehşeti ve imkânsızlığı, çılgınca
tutkularımın beni nereye götürdüğünü anlamamda başlıca
amil oldu; işte, ancak o zaman kendime geldim ve bende bir
gariplik olduğunu sezmeye başladım. Bu duygu, muhakkak,
bedenî açlıktan öte, tanımadığım bir şeydi. Evet! Bu, maddi
bir açlık olamazdı; çünkü maddeler dünyasının elemanlarıyla tatmin olmuyordu. Peki, ama neydi? Basit bir ‘olmayana
ergi’ metoduyla, bunun manevi açlık olduğu neticesine vardım. Evet! Bu, manevi bir açlıktı; bu, ilim açlığıydı. Bu açlık,
beni bir hafiye gibi takip eden yüksek düşüncelerimin, tatmin edilemeyen ilmî emellerimin verdiği açlıktı. Artık dayanamıyordum. Gözüm, çevremde hiçbir şeyi görmüyordu.