Vakıf ve Diğer Arşiv Belgelerinin Günümüz Restorasyon Uygulamaları Açısından Önemi Süleymaniye Örneği
Zeynep Aygen
Son değişiklik: 19-10-2018
Özet
Başbakanlık Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi, İmparatorluğun Arap Yarımadası’ndan Afrika’ya, Avrupa’dan Anadolu’ya uzanan topraklarındaki tarihi eserlerin ve arkeolojik sitlerin korunması ve onarımı ile ilgili yüzlerce belgeyi barındırır. Her ne kadar bazı araştırmacılar Osmanlı Devleti’nin tarihi eserler konusunda çok duyarlı olmadığını öne sürseler de belgeler bunun tamamen aksini kanıtlamaktadır.
Osmanlı sisteminde ‘tamir’ ve ‘termim’ terimleri ele alındığında ‘tamir’ genellikle bugünkü anlamından daha geniş olup restorasyon anlamını taşır, termim ise rekonstrüksiyon doğrultusunda yenilemeye karşılık gelir. Bu sözcükleri kelime anlamı ile değil gerçek ifade ettikleri kavramlar üzerinden okumamızı da yine arşiv belgelerindeki metinler sağlar. Örneğin 1841 tarihli bir belge “Kudüs’te Kamame Kilisesi’nin asli şekliyle tamir edilmesi” ibaresini taşımaktadır. Günümüz koruma anlayışına çok yakın olan bu ifade belgenin tarihlendiği 19. Yüzyıl ortalarında Avrupa dâhil pek az yerde karşımıza çıkar.
Tarihi eserlerin korunmasında vakıflar çok önemli bir rol oynar. Pek çok vakfiye vakfedilen eserin sürekliliğini sağlamak için alınan önemleri yansıtırken, bir yandan da keşif defterleri eşliğinde bize binanın yapıldığı malzeme ve bu yapım sırasında çalışan kişiler hakkında değerli bilgiler verir. Ayrıca özellikle vakfedilen gayrimenkul üzerinden de bize günümüzde kayıp olmuş yapılar ve yerleşmeler ile ilgili ipuçları da sağlar. Masraf defterleri, hurufat defterleri, tahrir defterleri ve kadı sicilleri gibi diğer belgeler de bizim üzerinde çalıştığımız vakıf yapısının geçirdiği tamirler, karşılaşılan sorunlar, yapıyı kullananlar ve malzemenin geldiği coğrafyayı anlamamızı sağlar ve dolayısıyla günümüz restorasyon uygulamaları açısından büyük önem taşır.
Süleymaniye Camii ve Külliyesi arşiv belgeleri bize yukarıda açıklanan hususlarda çok yardımcı olabilecek bilgiler barındırmaktadır. Bu belgeler arasında Cami’yi zaman zaman tamir etmiş olan kişiler ile ilgili yazışmalar, vakıf senedindeki binanın korunması ile ilgili maddelere dayanarak alınan önlemler, Cami de ve Medreselerde yapılan tamirleri dile getiren evrak gibi çeşitli malzeme vardır. Geçmişte Süleymaniye Külliyesi’ndeki bazı binaların amaç dışı kullanımını önlemek için alınan tedbirler de dahil gerek bu çok değerli eserin korunması gerekse Külliye’nin fiziki ve sosyal tarihine katkıda bulunulması açılarından bu belgelerin gün ışığına çıkması büyük önem taşımaktadır.