Önce küçük bir sinemaya alıyorlar sizi. 10 dakikalık bir filmden sonra çağlar öncesi bilim dünyâsına yolculuğunuz başlıyor.
Yıllardır uygulanan gelenek, bu sene bozuldu. Artık Sultanahmet Meydanı’ndaki Ramazan Çarşısı ve Sultanahmet Câmii’nin iç avlusuna kurulan kitap fuarı, Beyazıt’a taşındı. Sultanahmet bu Ramazan bomboş… demeye kalmadı, tâ Londra’dan muhteşem bir müze geldi, Sultanahmet ile Ayasofya’nın arasındaki meydana kondu.
Başbakan Tayyip Erdoğan’ın Mart ayındaki ziyâretinde Londra’da görüp beğendiği ve İstanbul’da da kurulmasını istediği 1001 Îcât Müzesi’nde İslâm âlimlerinin, batılı bilginlerden çok önce îcât ettikleri buluşları sergileniyor. 4 Ekim 2010 a kadar açık kalacak müze, sabah 10:00 dan gece 03:00 e kadar ziyâret edilebiliyor.
CEP SİNEMADA TANITIM FİLMİ
Çadır müzeye girer girmez, önce minik bir sinemada buluyorsunuz kendinizi. 10 dakikalık tanıtım filminde büyük matematik âlimi el-Cezerî, üç ilkokul öğrencisine, karanlık dönem diye tanıtılan zamanların aslında keşif ve îcatlarla, bilim ve ilmin ışığıyla ne derece aydınlık olduğunu anlatıyor. Daha sonra müzeye geçiyorsunuz.
MÜZE 7 BÖLÜMDEN OLUŞUYOR
İçeride 7 ayrı stand kurulmuş. Muhteşem maketlerle süslenmiş her bir bölümde video görüntülerinde de, devrin en meşhur âlimleri canlandırılmış. Kendilerini tanıtarak başladıkları konuşmalarında detaylarıyla îcatlarından ve çalışmalarından bahsediyorlar.
1- EV BÖLÜMÜ
Müzeye girer girmez, devâsâ boyutta bir filli saat çıkıyor karşınıza. El-Cezerî’nin filli su saati bu. Filin üzerindeki objeler, çeşitli ülke ve milletleri simgeliyor. Zümrüdü ankâ kuşu Mısır’ı, ejderhâlar Çin’i, sultan ve kâtip Arabistan’ı, hidrolik sistem Yunan’ı, fil ve sürücüsü de Hindistan’ı temsîl ediyor. Böylece İspanya’dan Çin’e kadar uzanan İslâm Medeniyeti, tek bir su saati üzerinde dâhîce tasvir edilmiş. El-Cezerî, her tür ve boyutta saatler tasarlamış. Müzenin de sembolü hâline gelmiş bu filli su saatinden başka, içine fıskiyeli havuzların yerleştirilmesiyle serinlik ve huzurun sağlandığı çevre dostu Bağdat evleri, İbni Heysem’in fotoğraf ve kameralara ilham kaynağı olan buluşu karakutu vs. maketler hâlinde sergileniyor bu bölümde. Ayrıca “Bunları biliyor muydunuz?” başlığı altında, dolmakalemin 10. yy da Mısır’da Halîfe el-Muizz’in sipârişi üzerine îcât edildiğine ve ilk dönem Müslüman eczâcıların parfüm yapımında çiçek ve bitkilerin özünü çıkarmak için damıtma tekniklerini kullandıklarına dikkat çekiliyor.
2- DÜNYÂ BÖLÜMÜ
Ev bölümünün ortasında koca bir filli su saati vardı. Burada da 12. yy da yaşamış İslâm âlimi İdrisî’nin devâsâ boyutta dünya haritası yer alıyor. Harita, henüz Amerika’nın keşfedilmediği yıllara âit olduğu için Amerika kıtası çizilmemiş. Marko Polo ve Kristof Kolomb’un dünyayı keşfe çıkmalarından yüzlerce yıl önce, Pîrî Reis’in dünya haritasından 4 asır önce çizilmiş bu harita gerçeğe o kadar yakın ve öylesine detaylı çizilmiş ki, İdrisî’nin Hz. İdris gibi göklere yükselip oradan dünyaya bakarak çizdiğini zannedersiniz.
Wright kardeşlerden 1000 sene önce Endülüs’te ilk uçma denemelerini yapan Abbas ibni Firnas’ın Kurtuba’daki Ulu Câmi’nin minâresinden atlayarak uçması anlatılıyor videoda.
Bundan başka, 21 yaşında seyahat etmeye başlayıp hayâtının 29 yılını seyahat ederek geçiren ve 120.000 km yol kateden İbni Battûta ile tanışıyorsunuz. Hemen yanındaki gemi maketi ise 15. yy da yaşayan Çinli Müslüman bir amiral olan Zheng He’nin gemilerinden birini temsîlen yapılmış. Zheng He’nin filosundaki en büyük gemi, kendisinden yıllar sonra sefere çıkan Kristof Kolomb’un gemilerinden 5 kat daha büyükmüş ve 120 metreden fazlaymış.
3- OKUL BÖLÜMÜ
Bu bölümdeki videoda Fâtıma el-Fihrî adında zengin bir Müslüman hanım, Fas’ta dünyanın ilk üniversitelerinden birini nasıl kurduğunu anlatıyor.
ŞİMDİKİ RAKAMLAR DA ARAPLARINMIŞ
“Bunları biliyor muydunuz?” köşesinde ise oldukça ilginç bir şey öğrendim. Şu an batı dünyasında da kullanılan rakamlar aslında Arap rakamlarıymış. Ve her bir rakamın ifâde ettiği sayıda köşesi bulunuyormuş. Yani 1 in 1 köşesi, 2 nin 2 köşesi vs… Sıfırın köşesi yok. Şimdilerde biraz değişikliğe uğrayıp köşeleri kaybolsa da yine de orijinal hâlini andırıyor. Yeni bir şeyler öğrenmek ne güzel!
MEZUNİYET KEPLERİ NEDEN DÜZ
Müzedeki en ilginç îcatlardan biri de, okul bölümünde sergilenen kep. Hâlen üniversite mezunlarının mezuniyet törenlerinde başlarına giyip de diplomalarını aldıktan sonra havaya fırlattıkları kep, aynen bugünki şekliyle İslâm âlimlerinin îcâdıymış meğer. Peki hiç merak ettiniz mi, üstü neden düz? İşte onun sebebi de o devrin âlimlerinin Kur’an’a verdikleri ehemmiyeti gösteriyor. Zîrâ, sahasındaki bütün kitapları beynine yüklemiş olan üniversite talebesi, bütün bu kitapların hepsinin üstünde de Kur’an olduğunu göstermek için başına kepi giyip üstüne de Kur’an-ı Kerim’i koyuyormuş. Başının üstünde Kur’an, ve beyninde yığınla kitapla hocasının huzuruna çıkıp diplomasını alıyor. İşte böyle yüce bir maksatla keplerin üstü düz yapılmış.
ARAPÇA ASILLI İNGİLİZCE KELİMELER
Yine bu bölümde “Kelime Yolları” isimli panoda, şu an İngilizcede kullanılan birçok kelimenin Arapça kökenli olduğu ışıklı bir şekilde gösterilmiş. Bu bölümün “Bunları biliyor muydunuz?” panosunda ise Halîfe Me’mun’un Hikmet Evi’nde bulunan kütüphâne için kitap yazan her âlime, yazdıkları kitap ağırlığınca altın verdiği yazılı. Bir kefesinde altun külçesi, diğer kefesinde kitap bulunan terâzi maketiyle de bu hâdise temsîl edilmiş.
4- PAZAR BÖLÜMÜ
Pazar bölümünde karşımızda el-Cezerî var. Ekranda îcatlarından bahsediyor. Standın tam ortasında kocaman bir su değirmeni dönerken, rüzgârı tutmak için dikey yapılmış yel değirmenlerini de ilk defâ burada görüyor, 16 yy İslâm âlimi Takiyüddîn’in 6 silindirli su pompası sâyesinde insanların su için sıra beklemekten kurtulduğunu öğreniyoruz. Burada ilk mâdenî paraların resimleri de var. Üzerinde İslâm inancını ifâde eden yazıların bulunduğu ilk paraları bastıran Halîfe Abdülmelik’in amacı bu sâyede ticârette de İslâm birliğini sağlamakmış. Nitekim o dönemlerde bir tüccar, kendisine Bağdat’ta verilen çeki, Çin’de bozdurabiliyormuş.
5- ŞEHİR BÖLÜMÜ
Muhteşem bir taç kapıyla arz-ı endâm eden bu bölümde de ağızlarından su akmasıyla saati gösteren 12 aslanlı bir havuz, Arap ülkelerindeki saraylara âit gül şeklinde bir de pencere var. Ayrıca Avrupadaki kilise kulelerinin Cezâyir’deki 1000 yıllık bir kuleden etkilenerek yapıldığı, Süleymâniye’deki is odaları, örümcek ağlarını engellemek için konulan devekuşu yumurtaları da resimlerle anlatılmış.
6- HASTÂNE BÖLÜMÜ
Burada da Zehrâvî ile tanışıyoruz. Günümüzden 1000 yıl önce Kurtuba’da yaşayan hekim Zehrâvî, 2000 den fazla cerrâhî âlet üretmiş ve bunlarla yüzlerce ameliyat gerçekleştirmiş. 10. yy da üretilen bu cerrâhî âletler de hastâne bölümünde sergileniyor. Şamlı âlim İbni Nefîs’in, William Harvey’den çok önce kan dolaşımını keşfettiği anlatılırken de ışıklı dolaşım sistemi kurulmuş.
“Kol ve bacak kırıklarının dahi, hemen sargıya alınmayıp 5 gün beklenmesinin, İbni Sînâ’nın tavsiyesi olarak hâlâ uygulandığını biliyor musunuz?” diyerek uğurluyor bizi hastâne bölümü.
7- EVREN BÖLÜMÜ
Müzenin bu son bölümünde hareketli yıldız oyununu oynayan bir kalabalık toplanmış. Elleriyle gökyüzündeki yıldız burçlarını işâretleyerek yıldızları gökyüzünde yüzdürüyorlar. Videoda zamânın en hârika kadınlarından biri olan, Halep’te babasıyla birlikte usturlap îmâl eden Meryem el-İcliyye konuşuyor. Halîfe Me’mun’un 9. yy da Şam’daki Kasiyun Dağı’nda ve Bağdat’ta ilk rasathâneleri kurduğunu, Bâttânî’nin güneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika ve 24 saniye olarak hesapladığı öğreniyorsunuz.
Sultan 4. Murat döneminde yaşamış olan ve ilk roketli uçuşu gerçekleştiren Müslüman, Lagarî Hasan Çelebi’yi düğmeye basarak yukarı fırlatıyorsunuz. Aynı zamanda eğlenerek öğrenme metodunun da kullanıldığı müze, profesörlere de çocuklara da hitâp edebilecek şekilde hazırlanmış.
Bir de ilk kanatlı uçmayı deneyen Abbas ibni Firnas’ı seyrediyorsunuz ekrandan. Müzenin çıkışında da Hezarfen Ahmet Çelebi üzerinizden uçarak uğurluyor sizi mûcitler ve îcâtlar diyârından.
Bilim adamlarının huzûrundan hayran hayran ayrılırken, İslâm dünyâsının bir zamanlar bilimin ışığıyla ne zirvelerde hüküm sürdüğünü düşünmeden edemiyorsunuz.