06:40 - Yaşar Yakış: Türkiye, BAE ile pazarlıkta daha zayıf konumda, BAE Peker'i tutmaya devam edecektir
06:17 - Belediye otobüsüyle çarpıştı, 2 kişi yaralandı
06:15 - Polisten uyuşturucu operasyonu
06:13 - Eve servis getiren kurye, apartman sakinini öldürdü
06:55 - Seda Demiralp: İktidar Çekirdek Seçmeninden Uzaklaşıyor
06:23 - Yanmaz'dan yatırımlara destek verenlere teşekkür
06:21 - Sıtkı Şengün: Akçakoca bizim yaşam alanımızdır...!!
06:19 - BİN-DİR ALİ YILDIRIM VE TAİFESİ… HIRSIZIMIZ İYİDİR!
07:04 - DÜZCESPOR STORE YENİLENDİ
Ümit KARDAŞ
Gazete: Artı Gerçek
Tüm Yazıları
Kürtler (2): 19. yüzyıl
Abone ol
26.06.2021 08:19
17 ve 18.yüzyıllarda tarıma ve fetih gelirlerine dayalı ekonomik yapının çökmesiyle Osmanlı İmparatorluğu için duraklama ve gerileme başlamış, Osmanlı devlet sisteminin dayandığı padişah-ulema-yeniçeri arasındaki uyum bozulmuş hatta çatışmaya dönüşmüştü.
Büyük vezir ve memurların oluşturduğu “askeri cunta” padişah, sadrazam ya da vezir devirmede kullanılmaya başlanmıştı. Bu dönemde yalnız merkezi kurumlar çökmekle kalmamış, imparatorluğun siyasi bütünlüğü iki yönden tehdide uğramaya başlamıştı.
Bunlardan birincisi ayan denilen Osmanlı feodalitesinin halkı ezerek imparatorluğun bütünlüğünü sarsması, diğeri ise imparatorluk içindeki toplulukların uluslaşma sürecine girerek 19.yüzyıl başlarında siyasal-ulusal boyutta eylemlere başlamalarıydı. Tanzimat öncesi reformculuğun zirveye çıktığı II. Mahmut dönemi de bu tablonun üstüne oturmuştur.(1808-1839)
II.Mahmut, toplumsal çalkantıların ve merkezdeki çözülmenin reformlarla atlatılabileceği inancını taşıyordu. II.Mahmut reformlar için öncelikle ortamı temizleme ve merkezi yeniden güçlendirme çabalarına girişti, işe ayanın ve merkezi askeri güçlerin oluşturduğu engelleri yıkmakla başladı.
Alemdar Mustafa Paşa ve Senedi İttifak engelini aşan II.Mahmut yerel egemen güçleri temsil eden ayanın ekonomik ve askeri dayanaklarını sarsacak uygulamalara girişti. Niyazi Berkes’in bunalımlara, otoriter ve merkezi yöntemlerle çözüm aramanın Osmanlı devlet geleneğinde bulunduğu yönündeki saptaması dikkat çekicidir.
Bu uygulamalar Genç Cumhuriyet tarafından aynen tevarüs edilmiştir. Sorunları talepleri olan kesimlerle yüzleşme-müzakere-uzlaşma-işbirliği çerçevesinde çözmek yerine güvenlik boyutuyla yaklaşıp inkar, imha, tehcir ve tenkil yöntemleriyle bastırma devlet geleneği olarak bugüne kadar gelmiştir.
1808 yılında II. Mahmut başa geçtiğinde Kürt emirlikleri artık yarı bağımsız olmaktan çıkmış, tam iktidar sahibi derebeyleri haline gelmişlerdi. Hatta atanan valiler dahi merkezi dinlemiyorlardı.
Oysa Avrupa’nın izinden gitmeye kararlı II. Mahmut döneminde, merkeziyetçiliği güçlendiren ve doğrudan yönetimi sağlamayı amaçlayan askeri ve idari reformlara start verilecekti. Bu siyasetin kaçınılmaz sonucu, merkez ile derebeyleri arasında çatışmaydı.
II. Mahmut’un merkezileştirme girişimlerine ilk karşı çıkış Soran Emiri Mir Muhammed (Kör Mir)’den geldi. Bu karşı koyuş neticesinde, başta merkezi otoritenin verdiği ödünle Rewanduz valisi olan Mir Muhammed, daha sonra emirliğiyle birlikte ortadan kaldırıldı.
Daha meşhur ve belirleyici bir diğer örnek ise Bedirhan Bey’di. 1821 yılında Bedirhan Bey, yönetilmesi güç bir aşiretler konfederasyonu olan Botan Emirliğinin miri oldu. Miran reisi İbrahim Ağa’yı vergi vermediği için öldürdü. Aşiretler arası savaşta çok sayıda insan hayatını kaybetti.
Sonuçta Bedirhan Bey döneminde Botan Emirliğinde asayiş büyük oranda sağlandı. Yaşam ve mülkiyet hakları korunmaya başlandı. Ancak Botan miri güçlendikçe merkezin istemlerini reddetmeye de başlayacaktı. Hatta denilebilir ki bölge fiilen Bedirhan Bey’in denetimi altına girmişti. Nitekim Osmanlı- Rus savaşına aşiret askerlerini göndermeye yanaşmadı.
Fakat Bedirhan Bey’in tek endişesi, merkezi otorite değildi. Kürt egemenliğinden kurtulma ümidi içinde olan Hristiyan Nasturiler, İngiliz ve Amerikalıların desteğiyle Bedirhan Bey’e karşı çıkışa hazırlanıyorlardı.
Sonunda beklenen oldu ve yıllık haracı ödememeleri üzerine Bedirhan Bey’in Nasturi katliamına girişmesi Batı’yı ayağa kaldırdı. Katliamın önlenmesi ve mirin cezalandırılması istendi. Bu dış talebi kendi merkezileştirme siyaseti noktasında bir fırsat olarak gören Osmanlı, güçlü bir ordu göndererek Bedirhan’ın teslim olmasını sağladı. Sonuçta Botan mirsiz kaldı.
Böylece Kürt emirliklerinin devlet benzeri örgütlenmelerinin sonuna gelinmiş oldu. Sonrasında söz konusu yapılar çok daha basit toplumsal ve siyasi biçimlere gerileyeceklerdi. Devlet merkezi gücünü ne kadar arttırırsa, aşiretler de o kadar küçülüyor, yapıları basitleşiyordu. Mirlerin ardından merkez bu yerlere valiler atadı. Mirler döneminde bölgede var olan can ve mal güvenliği sağlanamaz oldu.
Mirlerin yerine atanan valiler halkın nezdinde meşru sayılmıyorlardı. Valilerin aşiretler arası çatışmaları çözebilecek yetenek ve güçleri yoktu. Geçmişte mirler, aşiretler arası çatışmaların halledilmesi noktasında katı ve acımasız yöntemler uyguluyorlardı ama bunlar, halk nezdinde kabul edilir çözümlerdi. Artık benzer bir çözümü sağlayacak meşruiyete sahip bir yönetici güç kalmamıştı.
Bu koşullar sonucu şeyhler hızla politik önder rolünü üstlenerek bu çatışmalara çözüm getirmeye başladılar. Kısa sürede şeyhlerin otoritesi aşiret sınırlarını aşarak onları politik önderler haline getirdi. Ancak onlar da aşiretler arası çelişkileri otoritelerini güçlendirmek için kullanır oldular.
Abdülmecid’in 1858 yılında çıkardığı Arazi Kanunnamesi (Toprak Yasası) Kürdistan’ın sosyal ve ekonomik örgütlenmesini büyük ölçüde etkileyecekti. Bu yasa ve diğer reformlarla amaçlanan aşiret yapılarının çözülmesiydi. Ancak uygulamada bu amaca ulaşılamayacaktı.
Kanunname sonrası ağalar, şeyhler, tüccarlar, yüksek memurlar büyük arazileri kendi adlarına kaydettirdiler. Ortaya kentlerde yaşayan toprak beyleri çıktı. Bunlara ilaveten birçok ağa da toprak beyi oldu. Aşiret üyelerinin payına ise kiracı-ortakçı olmak düştü. Toprağı işleyenler geleneksel haklarını yitirirken zamanla ücretli toprak emekçisi haline geldiler. Toprak yasasının bir diğer neticesi de, politik güce kavuşan şeyhlerin geniş topraklar elde etmesiydi.
Şeyhler böylece zengin toprak ağaları haline gelecek, politik güçlerini daha da arttıracak ve milli duyguların odağı haline geleceklerdi. Sonuç itibariyle merkezin doğrudan yönetimi arzu edildiği şekilde gerçekleşememiş ve İmparatorluk yerel güçlü aşiret reisleri vasıtasıyla dolaylı yoldan yönetime geri dönmüştü.
Abdülhamit 1891’de Ermeni ve Ruslar’a karşı koyabilmek, bunun yanında Kürt aşiretlerini bölerek güç dengelerini değiştirmek amacıyla Hamidiye alaylarını kurdu. Bunun için, aşiret reislerinin yönetiminde bir aşiret milisi oluşturuldu. Aşiret reisleri subay yapılarak, yeni yetkilerle donatıldılar.
Abdülhamit ücretli ve yüksek prestijli bir iş olanağı sağlayıp, baskın ve yağma hakkı tanıyarak belli Kürt aşiretlerini kendisine bağlamıştı. Bu olanaklardan yararlanan Kürtler, Abdülhamit’e Bava Kürdan (Kürtlerin babası) diyorlardı. Bunun tahmin edilebilir bir sonucu, sisteme dâhil olan aşiret reislerinin gücünün artmasıydı.
Diğerlerine göre güçlenen aşiretler, bölgedeki güç dengesini değiştirdiler. Değişen güç dengesi aşiretler arası çatışmalara ivme kazandırdı. Denilebilir ki merkezin yeni siyaseti, bir ölçüde başarılı olmuştu, çünkü bu siyaset sonucu arzu edilen amaçlardan biri (Ermeni faaliyetlerini bastırmanın yanı sıra) aşiretler arası çatışmalardan yararlanarak merkezi yönetime karşı aşiretlerin birleşmelerini önlemekti.
1908’de Abdülhamid’in devrilmesiyle Hamidiye alayları dağıtıldı. Ancak Kürt aşiret birlikleri sınırlarda ordunun tamamlayıcısı olarak öngörüldü ve Hamidiye benzeri milis örgütlenmeleri oluşturulmaya devam edildi. Bu milisler Balkan Savaşı’na, I. Dünya Savaşı’na ve Kurtuluş Savaşı’na katıldılar. Bu milislerin komutanları arasından, 1923 yılında Kürt Milliyetçi Partisi Azadi’nin (özgürlük) üyeleri çıkacaktı.
I.Dünya Savaşı sonunda Batı'lı güçler bağımsız bir Kürt devleti vaat etmiş olmalarına rağmen Kürdistan’ın paylaşılması yoluna gidildi. Türkiye, Irak ve Suriye’nin sınırlarının aşiretlerin arazilerinin ortasından geçmesi arazilerin bölünmesine yol açtı. Göçerler yerleşik düzene geçti. Kışlık ve otlaklar yetmemeye başladı. Bu koşullar altında bölgede yeni bir de meslek doğdu: Kaçakçılık.
KAYNAKÇA: Erik Jan Zürcher -“Modernleşen Türkiye’nin Tarihi” İletişim, İstanbul, 2013- François Georgeon -“ Sultan Abdülhamit” İletişim, İstanbul, 2012- Fuat Dündar --“ Modern Türkiye’nin Şifresi”, İletişim, İstanbul, 2008- Martin Von Bruinessen –“Ağa, Şeyh, Devlet”, Çev. Banu Yalkut, İletişim, İstanbul, 2003- Mehmet Emin Bozarslan - “İslamiyet Açısından Şeyhlik, Ağalık”, Toplum Yayınları,Ankara, 1964- Ümit Kardaş - “Demokrasi ve Hukuk Krizi”, İletişim, İstanbul, 2010
Abone ol
Yazarın Diğer Yazıları
Cumhuriyet nasıl anlam kazanır? 2.11.2021
12 Eylül’ün simgesi: Diyarbakır Cezaevi 14.09.2021
Eylül 9.09.2021
Kürtler (10): Devlet iktidarının hedefindeki HDP 17.08.2021
Kürtler (9) - Taleplerin siyasallaşmasını engelleme süreci 9.08.2021
Kürtler (8) - 1980 Askeri darbesine uzanan süreç 4.08.2021
Kürtler (7) - Dersim'den 'Tunç Eli'ne 2.08.2021
Kürtler (6) - Ağrı İsyanı'ndan Zilan Katliamı'na! 26.07.2021
Kürtler (5) - Takrir-i Sükun rejimine geçiş 19.07.2021
Kürtler (5): Takrir-i Sükun Rejimine geçiş 13.07.2021
Ümit KARDAŞ Tüm Köşe Yazıları
Yorum Yap
Gönder
Yorum yazarak yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Düzce Yerel Haber (www.duzceyerelhaber.com) hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.
Çok Okunanlar
Şampiyon Hamit Kaplan’dan ve Düzcelilerden Özür Dileyin!
2.11.2021
1144
DÜZCE'DE SAFRAN YETİŞTİRİCİLİĞİ YAYGINLAŞIYOR
4.11.2021
DÜZCE'NİN HAVASINI KİRLETEN SANCAKLI'YI KİMSE GÖRMÜYOR!
4.11.2021
DÜZCESPOR SEVGİSİ "ENGEL" TANIMIYOR
4.11.2021
Düzce'deki sarsıntı olası Marmara depremini tetikler mi? Uzman isimden ilk yorum
17.11.2021
Çok Konuşulanlar
Şampiyon Hamit Kaplan’dan ve Düzcelilerden Özür Dileyin!
2.11.2021
1
AZMİMİLLİ İLKOKULU İÇİN İLK KAZMA VURULDU
4.11.2021
1
Yazarlar
Yaparsa AK Parti yapar...
26.11.2021
BAE ile 15 Temmuz şehitleri konuşuldu mu?
26.11.2021
Helalleşmenin koordinatları
26.11.2021
YA HELALLEŞİLEMEYENLER!
26.11.2021
'Helalleşme’nin altını derhal doldurmak şart
26.11.2021
Bağlılık savaşında duyguları yaratmak
26.11.2021
DALGAKIRAN MUAMMASI (BAŞLANGIÇTAN GÜNÜMÜZE)
26.11.2021
KÜRESELLEŞME SÜRECİ, VE AK PARTİ İKTİDARI!-3
26.11.2021
Bu işten kârlı çıkanlar kimler?
26.11.2021
Helâlleşme üstünden Kılıçdaroğlu’na saldırı sağanağı
26.11.2021
`
Resmi İlanlar
Sitemizdeki dış bağlantılar referans amaçlıdır, dış bağlantıların içeriklerinden kuruluşumuz sorumlu değildir.