TümüÇeviri ŞiirDivan EdebiyatıEdebi MakaleEdebiyat TarihiEdebiyattan HaberlerHalk EdebiyatıMizahÖyküRomanŞiirYeni Türk Edebiyatı
Şiir
Kısa Şiirler de Çok Şey Anlatır
Edebiyat
Sil Baştan
Edebiyat
Sevgili Okuyucum – Mektup
Edebiyat
Dedemin Bakkalı ve Çocuk Edebiyatı Üzerine Kısa Bir Değerlendirme
Sinema
TümüAfişBelgeselFilmFilm EleştirisiFragmanKısa FilmSinema TarihiSinemadan Haberler
Film
Bir Film – Ölü Ozanlar Derneği ve Okul Kültürü
Film
Bir Film ve Sosyal Dayanışma Örneği: Kefernahum – II
Film
Bir Film ve Sosyal Dayanışma Örneği: Kefernahum – I
Belgesel
Görmek İçin Yaklaşmalısın
Müzik
TümüAlbümDans & BaleDinleme ListesiFilm MüzikleriMüzik TarihiMüzikten HaberlerMüzisyenVideo Klip
Etkinlik Rehberi
Bu Yıl 5. Yaşını Kutlayan Bozcaada Caz Festivali İçin Geri Sayım…
Müzikten Haberler
İDSO Şubat Ayının 3. Konseri Caddebostan Kültür Merkezi’nde…
Müzikten Haberler
Tangoneva Kurumsal İletişim Medya Proje Geliştirme Çalışmalarını Beze Group İle Sürdürmeye…
Etkinlik Rehberi
İDSO Caddebostan Kültür Merkezi’nde…
Resim
TümüEbruHat SanatıMinyatür
Etkinlik Rehberi
Sabo’nun “Time Machine” Sergisi Versus Art Project’te!
Resim
Ankara ATO’da 6. Çağdaş Sanat Fuarı…
Resim
Ressam Büyükelçi Sedef Yavuzalp Sergileri
Etkinlik Rehberi
Cüneyt Aksoy’un “Terra Genesis” Sergisi
Tiyatro
Tiyatro
İtirazım Var Masallara
Tiyatro
Üç Deniz Tiyatro Oyunu
Tiyatro
Acıklı komedi Cyrano de Bergerac İstanbul’da!
Tiyatro
“Ben Kara Fatma” Sevtap Çapan’ın Oyunculuğuyla Hayat Buluyor
Etkinlik Rehberi
Kim Geldi? – Wer ist es?
Heykel
Heykel
Roma: Vatikan Müzeleri
Heykel
Borghese Galerisi
Heykel
Neden Sanat?
Heykel
Emel Vardar Kadınlık Hallerini Anlattı
Etkinlik Rehberi
Emel Vardar’dan “Kadınlık Halleri”
Mimari
Mimari
Pera’da İki Komşu “Apartıman” Ve Mimar Caracach Kardeşler
Mimari
Proje501 – Mimarlık ve Sanat Dergisi İnternet Yayınında
Mimari
Odunpazarı Modern Müze Haziran’da Eskişehir’de Açılıyor
Fotoğraf
Yaşayan Duvarlar, Dikey Bahçeler
Mimari
Ayvalık’ta Tarihi Miras
Görsel
TümüFotoğrafGrafikİnfografikSokak Sanatı
Etkinlik Rehberi
Kuytu Art Line – Art/An/Lar Karma Resim Sergisi
Etkinlik Rehberi
BEZE’nin 2010 Nish Portföyünde Sanat Kültür Faaliyetleri Yoğunlaşıyor
Etkinlik Rehberi
FUCIONproject/1 isimli Karma Sergi 14 Eylül’de Açılıyor
Etkinlik Rehberi
Marshmallow Laser Feast Odunpazarı Modern Müze’de!
Diğer
Röportaj
Etkinlik Rehberi
Serbest Duvar
Ana Sayfa Edebiyat Edebi Makale Türk Edebiyatı’nda Modernizm: Araba Sevdası’nda Kimlik Bunalımı
Edebiyat
Edebi Makale
Edebiyat Tarihi
Roman
Yeni Türk Edebiyatı
Türk Edebiyatı’nda Modernizm: Araba Sevdası’nda Kimlik Bunalımı
Yazan
Hande Dağ
-
12 Aralık 2016
0
2474
Facebook'ta Paylaş
Twitter'da Paylaş
Türk Edebiyatı’nda Modernizm: Araba Sevdası’nda Kimlik Bunalımı
Kuşkusuz ki, Modernizm tüm dünyada çok yankı uyandıran bir sanat-edebiyat akımıdır. “Geleneksel olanı reddetme tavrı” olarak benimsenen bu akım, diğer dünya edebiyatlarında olduğu gibi, Türk edebiyatında da çok etkili bir akım olmuştur. Bu kısa tanımdan yola çıkarak, modernist yazarların geleneksel ve yerleşmiş roman anlayışını reddettikleri sonucu çıkarılır. Recaizade’nin Araba Sevdası, hem konu hem de tarz bakımından incelendiğinde, yanlış batılılaşma sorununun altını çizerek, Türk edebiyatında modernleşme hareketinin önemli örnekleri arasında yerini almıştır. Roman, ilk bakışta Bihruz Bey’in Periveş Hanım’a olan aşk hikayesini ele alıyor gibi gözükse de, Batı dünyasındaki gelişmelerin etkilerinin hüküm sürdüğü, toplumsal ve sosyal değişimlere ilişkin eleştirilerin yapıldığı dönemin gerçeklerini yansıtmaktadır.
Tarihe kısaca dönmek gerekirse, Modernizmin ortaya çıkış noktasında, 1. ve 2. Dünya Savaşlarının kilit bir rol oynadığı açıktır. İnsan masumiyetinin kayboluşu, bireylerin anlam arayışı ve beraberinde gelen kimlik ikilemleri, tüketim kültürünün ortaya çıkışı, farklı kültür ve etnik kökenlere sahip insanların birbirleriyle olan etkileşimleri, “eski” olanın geride bırakılmasını ve “yeni” bir dünya düzeninin ortaya çıkışını doğrudan tetiklemiştir. Şüphesiz, edebiyat anlayışı da bu değişime cevapsız kalamamıştır. Gregory Jusdanis, Gecikmiş Modernlik ve Estetik Kültür adlı kitabında, bu paradokstan söz eder: “Sanat hem estetik özerklik hem de toplumsal etki yaratmak istiyordu. Bir yanda işlevsizdi; diğer yanda toplumsal rabıta arıyordu” (s.154).[1] Öte yandan, Jusdanis’in savunduğu gibi, “gelenek ile modernlik arasındaki kopukluk, modernleşme projesinin bir işlevidir” (s. 14).[2]
Edebiyatta Modernizm, doğrudan insan psikolojisini ve iç dünyasını hedef alır. İnsanın yalnızlaşması, ve bu durumun yansıtılma isteği, edebiyatta yeni tekniklerin ortaya çıkmasına, diğer bir deyişle, modernleşme hareketine zemin hazırlayan en önemli faktör olmuştur. Bu sebeple, insan ve insanın bu karmaşık durumu başroldedir. Diğer bir deyişle, dış dünyadan öte, iç dünyaya bir dönüş söz konusudur. Bu bağlamda incelendiğinde, Modernist yazarlar, eski tür edebiyatın tersine, iç diyalog ve bilinç akışı gibi tekniklerin yanı sıra, çağrışımdan da (flashback) faydalanırlar. Roman karakterleri ise daimi bir anlam bulma mücadelesi içindedir. Zira Modernizm’de insan karmaşık bir varlıktır, toplumdan kendini bir tür soyutlama psikolojisinde, alışılagelmişe isyan eder. Modernist eserlerin, Franz Kafka, Albert Camus ve J.P. Sartre’nin varoşluşçuluk felsefesinden etkilendikleri gözlemlenir. Varoluşçuluk’a göre, kişinin kendi özünü bulması esastır. “Bunalım Edebiyatı” olarak da bilinen Modernist edebiyat, burjuva aydının ruhsal buhranı, iç dünyasının karmaşıklığı ve bireysel yalnızlığının yansıtılmasını esas alır.
Türk edebiyatı’nda modernleşme, genel anlamda, Batı dünyasının etkisiyle, baş göstermiştir. Türk yazarlar da yeni dünyanın düzenine ilişkin, değişime uğrayan Türk toplumunun yeni halini yansıtmak istemiştir. Fakat, bu değişim pek olumlu anlamda olmamış, modernist eserlerde ise “yanlış batılılaşma” sorunu olarak eleştirel bir bakış açısında yer bulmuştur. Bilindiği üzere, Tanzimat her alanda Batılılaşmanın adıdır. Batı’dan kastedilen ise Fransa’dır. Fakat, halk bu konuda yine zavallıdır. Zira yenileşme aydın kesimden halka doğrudur. Bu adeta toplumsal intiharın başlangıcıdır (Dursun, 67. Sayı).[3] Tanpınar, bu durumu şu şekilde özetliyor: “Devlet ricalinin resmi elbisesi olarak ‘İstanbulin’ icat ediliyor, saltanat arabası moda oluyor ve sadece arabanın kullanılması ile Cuma ve Bayram alaylarının çok mahalli olan mana ve mahiyeti de değişiyordu” (Tanpınar, s. 133).[4] Öte yandan, eski ve yeni kimlik üzerine, Tanpınar, toplumdaki keskin değişimlere dikkat çekiyor: […] “alafranga” ve “alaturka” (musikide de olduğu gibi) “eski” ve “yeni” (zihniyet meselelerinde) tabirleriyle ifade edilen bu ikililik realitesi Tanzimat’ın en büyük fatalitesidir” (s. 136). [5] Diğer bir deyişle, Tanzimat, sosyal hayatı değiştirmesinin yanı sıra, taklitçilikle beraber, değişik tiplerin ortaya çıkmasında doğrudan etkili olmuştur. Sosyal hayatın değişiminden kasıt ise, doğrudan İstanbul ile ilintilidir; zira aydın kesim ile halk arasında keskin bir uçurum vardır.
Recaizade Mahmut Ekrem
Araba Sevdası’nda Bihruz Bey, yanlış batılılaşmanın bir örneğidir. Edebiyat eleştirmenleri arasında “Tanzimat züppesi” olarak yer bulan bu terim, batılılaşma sorununu ve züppe tipleri ele alır. Moran’ın da ifade ettigi üzere, “Batılılaşmanın beraberinde getirdiği tüketim ekonomisine kendini kaptıranlara en iyi örnek, Batılı olmayı çok şık giyinmek, Beyoğlu’nda eğlenmek ve gösteriş yapmak olarak anlayan züppe tipi” ve tasviri, Ahmet Mithat’ın Felatun Bey’le Rakım Efendi romanınında da önemli bir yer tutar.[6] Türk Edebiyatı’nda ilk realist roman olarak kabul edilen Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası, Moran’ın bahsettiği alafranga züppe tipini eleştirir. Bir dönem vezirlik ve valilik yapmış bir paşanın oğlu olmasına rağmen, Bihruz Bey, aslında sığ , eğitimsiz ve sorumsuz bir gençtir. Hayat amacı, diğer alafranga tiplerden daha süslü giyinmek, Fransızca konuşmak ve dönemin en göze çarpan hadiselerinden biri olan araba kullanmaktır. Böylece Batılı olduğunu düşünür. Bihruz Bey, dönemin en gösterişli eğlence yerlerinde gezer ve gösteriş yapmayı sever. Bir gün Çamlıca Tepesi’ne çıkar ve Periveş Hanım’ı görür görmez ona aşık olur. Dino bu duruma eleştirel bir bakış açısı getirir: “Taksitle satın aldığı yazlık süslü arabasıyla, “Kudemai vüzeradan” bir paşanın, yarım yamalak tahsil görmüş, alafrangalık düşkünü, şımarık oğlu Bihruz Bey, umuma yeni açılmış, kibarların pek sevdiği Çamlıca bahçesine gider; orada, nasılsa kiralayabildiği bir lando arabasıyla gezen, kaşıkçı esnafından Sakin ağanın kızı ve merhum arzuhalci Mağmum efendinin genç dul karısı, zamane yosma güzellerinden Periveş Hanım’a tesadüf eder, ona çiçek vermek, söz atarak iltifat etmek fırsatını bulur; kadını çok kibar bir muhitten, görgülü, kendisi gibi alafranga terbiye görmüş, zarif, nazik ve faziletli farzeden Bihruz Bey, o gün oracıkta ona delice aşık oluverir” (s. 381).[7] Bir düzmece ile kızın öldüğüne inandırılınca, amansız bir sevdaya kapılır ve hayata küser. Aradan zaman geçer ve kızı tekrar görür, fakat ablası sanır. Gerçek ortaya çıkınca, Bihruz Bey trajikomik bir duruma düşer. Dino’ya göre, bu aşk sahte ve aldatıcı unsurlar üzerine kuruludur, Lando araba, gösterişli kıyafetler ve dönem itibariyle sofistike kabul edilen kurmaca dil bu sahteliği destekler. Zira Bihruz Bey’in serveti yokolmak üzeredir, Fransızca ve Türkçe karışımı konuştuğu dil ise, manevi sahteliğini vurgular. Dönemin burjuva kabul edilen kesimi, kendine yabancılaşmanın yanı sıra, Batı’nın da doğru özümsenememesi ile birlikte, derin bir kimlik ikilemine sürüklenir.
İlk bakışta, Araba Sevdası, sıradan bir aşk hikayesi gibi görünse de, dönemin ruhunu yansıtır. 1889 yılında yazılan roman, Bihruz Bey gibi dönemin diğer burjuva gençliğinin Fransız hayranlığını anlatır. Bu hayranlık o denli bir seviyededir ki, onlara göre, Türkler, kaba bir medeniyettir ve Türkçe gerekmedikçe kullanılmamalıdır. Bu dönemde, aynı zamanda “öz” (self) kavramına yabancılaşma vardır. Edward W. Said, Şarkiyatçılık [8] adlı kitabında, Batı’nın Doğu üzerindeki etkisinin yanı sıra, öze yabancılaşmanın da zihinsel bir sorgulamasını yapar. Öte yandan, Batı’nın “öteki” dünya üzerindeki hegemonyasının ve basmakalıp düşüncelerinin objektif bir dünya görüşünü baltaladığını savunur. Romanda Recaizade, dönemin entellektüel ve aydın kesim olarak kabul edilen ailelerin gösteriş meraklısı çoçuklarına ve yavanlıklarına ağır eleştiriler yapmaktadır. Öte yandan, dönemin aydın kesimi arasında yer alan Recaizade, özeleştiri de yapar. Bu yönden roman, dönem itibariyle dikkate alındığında, yenilikçi ve realist bir önem kazanmaktadır. Eski ve yeni düzen arasındaki bağın tamamen koparılamaması, Modernizm’e bir köprü olma özelliği kazandırsa da, esasında “yeni” olarak kabul edilenin, Türk toplumunda yanlış “taklit” (mimicry)[9] ten öteye geçememesi, en temel sorundur. Bu durum, aynı zamanda özeleştiri olarak da değerlendirilebilir. Yanlış batılılaşmanın beraberinde getirdiği toplumsal ve ruhsal çöküntüler, kimlik sorununun ortaya çıkışı, Batı karakterinin özümsenememesi, Türklük kavramına tamamen yabancılaşmanın yanı sıra, burjuva sınıfı ve halk arasındaki uçurumu da aşılamaz bir şekilde derinleştirmiştir. Türk toplumu, ne tam bir Doğulu ne de tam bir Batılı olabilmiştir. Bu durum, arafta olmak kavramıyla pekala özdeşleştirilebilir. Daimi bir kimlik bunalımı ve dönemin toplumsal buhranı, Batı’nın da yanlış özümsenmesiyle birlikte, özü değersizleştirmeyi (self-degradation) ve kendine yabancılaşmayı (self-alienation) beraberinde getirmiştir. Bu bağlamda, Recaizade’nin romanı, Türk toplumunun değişen yapısına eleştirel bir bakış açısı kazandırırken, dönemin sözde entellektüel ve Batıcı değer yargılarını bu bakış açısında sorgulamıştır.
[1] G. Jusdanis, Gecikmiş Modernlik ve Estetik Kültür, s. 154.
[2] Jusdanis, s. 14.
[3] A. Dursun, “Kültür ve Medeniyet Değişimi Üzerine Bir Tahlil Denemesi”
[4] A. Hamdi Tanpınar, 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, s. 133.
[5] Tanpınar, s. 136.
[6] Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış, s. 39.
[7] Güzin Dino, “Araba Sevdası Kuruluşu Hakkında bir Deneme”, s. 381.
[8] Edward, W. Said, Şarkiyatçılık
[9] Homi Bhabba, The Location of Culture, (term)“mimicry”: “Öteki” dünya toplumlarının “öz”(Anglo-Sakson) kabul edilen düzene asimile olmak için gösterdiği taklit çabası olarak tanımlanabilir.
ETİKETLER
Batılılaşma
kimlik bunalımı
modernizm
oryantalizm
PAYLAŞ
Facebook
Twitter
tweet
Önceki İçerikYaşama Hevesi
Sonraki İçerikGözlerinden Tanıyacağım Seni
Hande Dağ
İLGİLİ İÇERİKLERYAZARIN DİĞER İÇERİKLERİ
Edebi Makale
Bilimsel Düşünmek İnsanı Yüceltir
Edebi Makale
Konuşmak Ve Yazmak
Edebi Makale
Bir Attar Dükkanından Üsküdar ...
CEVAP VER İptal
Please enter your comment!
Please enter your name here
You have entered an incorrect email address!
Please enter your email address here
En Yeniler
Edebiyat
Sil Baştan
Film
Bir Film – Ölü Ozanlar Derneği ve Okul Kültürü
Edebiyat
Sevgili Okuyucum – Mektup
Edebiyat
Dedemin Bakkalı ve Çocuk Edebiyatı Üzerine Kısa Bir Değerlendirme
Film
Bir Film ve Sosyal Dayanışma Örneği: Kefernahum – II
Film
Bir Film ve Sosyal Dayanışma Örneği: Kefernahum – I
Edebiyattan Haberler
Mavi Yeşil Dergisi 123. Sayısında
Mimari
Pera’da İki Komşu “Apartıman” Ve Mimar Caracach Kardeşler
Popüler Paylaşımlar
Saf Korku: The Conjuring 2 (Korku Seansı 2)
3 Temmuz 2016
Fantastik Filmlerin İnsanlar İçin Önemi ve İzlenebilecek En İyi Fantastik Filmler
7 Kasım 2016
Labirent Son İsyan
11 Şubat 2018
Hitit Dönemi Heykelleri
25 Aralık 2015
Sabahattin Ali’nin Öyküsü “Hânende Melek” Üzerine
18 Aralık 2015
Son Yorumlar
Martıların Bitmemiş Filmi için Bahar Karlidag
Van Gogh ile Paul Gauguin Arasındaki İlişki için furkan
Yılan ve Stilize Yılan Figürünün Uzak Geçmişi için Eylül Ünal
Artemis’in Tılsımlı Kenti EFES için Bercem
Solo: Bir Star Wars Hikayesi Film Eleştirisi için Gökhan EREZ
Sanat Duvarı, sanatçılar ile sanatseverleri buluşturan sanata dair paylaşım platformudur. Birçok sanat mecrasında kendine yer bulamayan, sansüre uğrayan, otosansür uygulamak zorunda kalan tüm sanat emekçileri Sanat Duvarı'nda eserlerini özgürce yayınlayabilir ve kendi adıyla milyonlara ulaştırabilir. (Sanat Duvarı, Önder Aydın projesidir.)
Bizimle iletişime geç: sanatduvari@gmail.com
POPÜLER MAKALELER
Kamagra Jel Alırken Dikkat Edilecek Hususlar
17 Şubat 2018
Saf Korku: The Conjuring 2 (Korku Seansı 2)
3 Temmuz 2016
Fantastik Filmlerin İnsanlar İçin Önemi ve İzlenebilecek En İyi Fantastik Filmler
7 Kasım 2016
POPÜLER KATEGORİLER
Şiir553
Serbest Duvar429
Öykü371
Etkinlik Rehberi329
Edebiyat279
Tanıtım171
Tiyatro123
Film114
Sinema101
Anasayfa
Hakkımızda
Yazar Olmak İstiyorum
Yazarlar
İletişim
© İzmir SEO, Google AdWords Danışmanlığı, Sosyal Medya Yönetimi, Web Tasarım ve Tüm Dijital Reklam & Ajans Hizmetleri İçin SEO GEZEGENİ Firması ile İletişime Geçebilirsiniz.
DİĞER İÇERİKLER
Üretilen Varlık Alanı
2 Ocak 2016
Batı’nın Büyülü Rüyası: Oryantalizm
12 Aralık 2015
'); var formated_str = arr_splits[i].replace(/\surl\(\'(?!data\:)/gi, function regex_function(str) { return ' url(\'' + dir_path + '/' + str.replace(/url\(\'/gi, '').replace(/^\s+|\s+$/gm,''); }); splited_css += ""; } var td_theme_css = jQuery('link#td-theme-css'); if (td_theme_css.length) { td_theme_css.after(splited_css); } } }); } })();