Mir Hüseyin Musevi Hamene (Farsça: میرحسین موسوی خامنه, d. 2 Mart 1942, Hamene) 1981-1989 yılları arasında İran'ın yetmiş dokuzuncu ve son Başbakanı olarak görev yapan İranlı bir reformist politikacı, sanatçı ve mimar. 2009 başkanlık seçimlerinde reformist bir adaydı ve nihayetinde seçim sonrası çıkan huzursuzluklarda muhalefet lideriydi. Musevi, İran Bilim Akademisi başkanlığını 2009'da muhafazakâr otoriteler tarafından kaldırılıncaya kadar sürdürdü.[1]
Devrimin ilk yıllarında Musevi, İslami Cumhuriyet Partisi'nin resmi gazetesi olan Jomhouri-e Eslami'nin editörlüğünü yapmış ve Dışişleri Bakanı ve sonunda Başbakanlık görevlerinde bulunmuştur. 1989 anayasa değişiklikleri öncesinde İran'daki son Başbakan oldu; Daha sonra önümüzdeki 20 yıl boyunca yarı emeklilik yaptı. Kültür Devriminin Yüksek Konseyine üye olmaya devam etmektedir. Ancak, siyasi analistler ve yorumcular tarafından kabul görmemesinin bir işareti olarak yıllardır toplantılara katılmamaktadır.
2009 İran Cumhurbaşkanı seçimleri için Musevi, yarı emeklilik yaşına girdi ve görevdeki İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad yönetimine karşı iki reformcu adayı seçti. Resmi sonuçlara göre, seçimde kazanamadı ve iddia edilen oy hilesi ve manipülasyonu sonrasında, kampanyası uzun süren bir protestoya yol açtı ve sonunda hükûmet ve Dini Lider Ali Hamenei'ye karşı ulusal ve uluslararası bir harekete dönüştü. Vahşi darbelere rağmen, Yeşil Hareketin lideri olarak kalmasına rağmen hareketleri ciddi ölçüde kısıtlanmış durumdadır. İran'da yaygın bir renk olan yeşili kampanya rengi olarak seçti.[2] Şu anda eşi ve Mehdi Kerrubi ile birlikte ev hapsi altında bulunuyor.[3]
İçindekiler
1 Gençliği, eğitimi ve kariyeri
2 İran Devrimi
3 Başbakanlık
4 Siyasetten emeklilik
5 Arap Baharı
5.1 Ev hapsi
6 Kaynakça
Gençliği, eğitimi ve kariyeri[değiştir | kaynağı değiştir]
Seyyid Mir Hüseyin Musevi 2 Mart 1942'de İran Doğu Azerbaycan'ın Hamene kentinde doğdu. O ve ailesi Tebriz kökenli etnik bir Azeri'dir. Babası Mir-İsmail, Tebriz'den bir çay tüccarıydı. Musevi, Hamene'de büyüdü ve 1958'de lise mezuniyetini takiben Tahran'a taşındı. Musevi, diğer Hamene doğumlu olan Ali Hamenei'nin akrabasıdır: Musevi'nin büyükannesi Hamenei'nin baba tarafından teyzesidir.
Mimarlık lisans eğitimini Tahran Ulusal Üniversitesi'nden (şimdiki Şehid Beheşti Üniversitesi) aldı ve 1969'da Tahran Ulusal Üniversitesi'nden mimarlık yüksek lisans derecesi aldı ve öncelikle geleneksel İran mimarisi üzerine yoğunlaştı. Öğrenci iken, sol İslam öğrenci derneğinin aktif bir üyesiydi. Kolej yıllarında Musevi, uzun yıllar takdir ettiği Ali Şeriatinin kurduğu dini-milliyetçi bir siyasi parti olan İran Özgürlük Hareketi ile yakın bir ilişki içindeydi. Parti devrim sonrası hükûmete davet edilmese de, İran'ın gelecekteki siyasi liderleri o sırada partiye üye olan Mehdi Bezirgan, Yadolah Sahabi, Mahmud Talegani ve Mustafa Çamran'ın yanı sıra Musevi'nin en yakın müttefikleri haline geldi. Musevi, Ali Şeriati'nin Tahran Hüseyniye-i İrşad'daki derslerine düzenli olarak katılan öğrenci aktivistleri arasında yer aldı.
Musevi, 1969'da heykel konusunda uzmanlaşmış üniversite öğrencisi Zehra Rahneverd ile evlendi ve ünlü Ali Şeriati'nin öğrencileri arasında yer aldı. Rahneverd daha sonra Alzahra Üniversitesi başkanı ve İran'ın eski Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin siyasi danışmanı oldu. Çiftin üç kızı vardır; Azerbaycan Türkçesi, Farsça, İngilizce ve Arapça konuşabilmektedirler.
İran Devrimi[değiştir | kaynağı değiştir]
Musevi ve karısı, İran devriminin başarısında aktif bir rol oynamaktadır. Şah Muhammad Rıza Pehlevi Monarşisine karşı sokak protestoları düzenlemekten dolayı hapsedildi. İran devrimi yaklaştıkça, en eski siyasi kahramanı Che Guevara olan Musevi, mücadeleye daha aktif şekilde dahil oldu.
1979'daki Şah rejiminin çöküşünden sonra, Musevi, İran'da İslam Cumhuriyeti'nin kurulmasına yardım etmek ve İran'ın monarşisinin devrilmesini hızlandırmak için Muhammed Beheshti'nin 1979'da İslam Cumhuriyet Partisini kurmasına yardım etti. Partinin siyasi sekreteri oldu ve partinin resmi gazetesi olan Jomhouri-e Eslami'nin baş editörü oldu. Bunun için, hem İslam Cumhuriyeti'nin hem İran'da hem de yurtdışında "Mimar" olarak görülüyor.
1979'un ortasında, Humeyni tarafından İran İslam Devrimi Konseyi'ne atandı. Jomhouri-e Eslami'nin genel yayın yönetmeni olarak, İslam Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı olan Abolhassan Banisadr'ın parlamentoda başarılı bir şekilde görevden alınmasının ardından 1981'de Fransa'ya gelişine kadar yüksek bir eleştirmen ve muhalifti. Banisadr'ın dönem başkanlığı sırasında başbakan Muhammed Ali Recai, Musevi'yi dışişleri bakanı olarak atadı ancak Banisadr bu adaya karşı çıktı ve Musevi atanmadı. 15 Ağustos 1981'de, hükûmetin Rajai kabinesinde yeniden yapılandırılmasının bir parçası olarak Musevi, dışişleri bakanı olarak atandı. Başbakan daha yüksek randevu aldığında görevini 15 Aralık 1981 tarihine kadar sürdürdü.
Başbakanlık[değiştir | kaynağı değiştir]
Ağustos 1981'de, Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai ve Başbakan Muhammed-Javad Bahonar bir patlamada suikaste kurban gittiler. Ekim 1981'de İran'da yapılan başkanlık seçimlerinde Ali Hamenei daha sonra İran'ın üçüncü cumhurbaşkanı olarak seçildi. Başbakan Ali Akbar Velayati'yi atadı ancak İran parlamentosu kendisine güvenoyu vermedi ve 80'e karşı 74 oyla yenildi. Hamenei'nin solcu parlamentodan ödün vermek üzere Musevi ile çekinceleri olmasına rağmen, Musevi'ye başbakanlık görevini sunmayı kabul etti. 28 Ekim 1981'de Humeyni'nin onayı ile Parlamento, 31 Ekim 1981'de İran'ın 79'uncu başbakanı olmaası için 115'e karşı 39 oyla Musevi'yinin başbakanlığını onayladı.
İslam cumhuriyetinin sol kanadına ait olan Musevi ile İslam Cumhuriyeti'nin sağ kanadına ait olan Ali Hamenei (şu an İran'ın lideri) arasındaki çatışmalar, sekiz yıllık ortak yönetim sırasında devam etti. Bununla birlikte, ikisi arasındaki çatışmaların giderek artması, Musevi'nin 1988'deki İran-Irak savaşının sona ermesinden kısa süre sonra istifasına yol açtı. Başbakan olarak Musevi, en üst düzey lider olan Ruhullah Humeyni'nin desteğini aldı ve istifasını kabul etmeyi reddetti. Hükûmeti biraz liberal olarak görülürken, Humeyni genellikle Muhafazakârlardan korunan ve ona ekonomi için harekete geçme kararında özgür bir ipucu veren, sert kişiler tarafından baskı altına alındı.
20 Ağustos 1988'de İran-Irak Savaşı bittikten bir yıl sonra Ruhallah Humeyni öldü (3 Haziran 1989) ve Ali Mecamie, Uzmanlar Meclisi tarafından yeni Üst Düzey Lider olarak seçildi. Ölümünden sonra, Musevi ve diğer sol görüşlü insanlar kuruluştaki ana destek kaynağını kaybetti. Musevi, savaş sonrası yeniden yapılandırma planları üzerine yapılan meclis oturumunda Rafsanjani'nin İran'ın batılı ülkelerin savaş sonrası yeniden yapılandırma konusunda yardım teklifini kabul etmesi üzerine, o sırada İran parlamentosu başkanı Ali Akbar Hashemi Rafsancani ile tartışmalara neden oldu.
28 Temmuz 1989'da yapılan anayasa referandumunda, % 97 oranında evet oyuyla, İranlı seçmenler tarafından değiştirildi ve onaylandı. Değiştirilen anayasanın ilan edildiği parlamentonun yeni başkanı olarak Mehdi Karrubi seçildi. Bu anayasa değişikliklerden biri olan Başbakanlık görevi kaldırıldı. Rafsanjani 28 Temmuz 1989'da İran'ın dördüncü cumhurbaşkanı seçildi ve 3 Ağustos 1989'da cumhurbaşkanı oldu. Musevi'nin başbakanlığı aynı tarihte sona erdi. Musevi, Rafsancani başkanlığındaki yeni hükûmete katılım için davet edilmedi ve kamusal alanda yok oldu.
Siyasetten emeklilik[değiştir | kaynağı değiştir]
1989'da İslam Cumhuriyeti'nin kurucusu Humeyni öldüğünde, Musevi rejimde artık hoş karşılanmadı. Musevi için halkın yaşamından neredeyse tamamen yoksun olmak 20 yılın başlangıcıydı, ancak iki üst düzey rejim konseyinde oturuyordu.
Birçoğu, kurulan rejimi onaylamadığının bir işareti olarak görülen kamusal hayatı tamamen yoktu.
Arap Baharı[değiştir | kaynağı değiştir]
Tunus ve Mısır devrimlerinin ardından, İran'daki yeşil hareket liderleri 14 Şubat 2011'de gösteriler çağrısında bulundular. Hükümet, hareketin liderlerini ev hapsine alarak ve 14 Şubat İran devlet TV yayınında "yaklaşık 50 muhafazakâr Milletvekilleri parlamentonun ana salonunda "Musevi'ye ölüm, Karubi'ye ölüm" şeklinde zikreddiler.[4]
Ev hapsi[değiştir | kaynağı değiştir]
Musevi ve eşi ile başka bir muhalefet figürü olan Mehdi Karubi, destekçilerini Şubat 2011'de Arap dünyasındaki ayaklanmaları desteklemek için gösteriler düzenlemeye çağırdıktan sonra ev hapsine alındı.[5] İran'ın güvenlik güçleri 2 Şubat 2013'te evlerinde Musevi'nin iki kızı Zehra ve Nergis Musevi'yi tutukladı.[6] Yarı resmi haber ajansı ILNA, sorgulandıklarını bildirdi ve aynı gün serbest bırakıldılar.[7] 2013 yılında Hasan Ruhani'nin cumhurbaşkanı seçilmesinden sonra, Musevi ve Rahneverd'in yakında ev hapsinden kurtulacağı açıklandı. Ancak, bu 2020 itibarıyla halen gerçekleşmemiştir.[8]
Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]
^ "ميرحسين موسوی از رياست فرهنگستان هنر برکنار شد". Radio Farda. 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2011.
^ "Even Iran Can Change". Peyvand. 6 Kasım 2009. Erişim tarihi: 18 Haziran 2009.
^ Iran: Further information: Opposition leaders arbitrarily held Amnesty International, 29 September 2011
^ Iran unrest: MPs call for death of Mousavi and Karroubi, BBC News, 15 February 2011
^ "Iranian Authorities Arrest Opposition Leader's Daughters". Updated News. Reuters. 11 Şubat 2013. 8 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2013.
^ "Daughters of Iranian Opposition Leaders Arrested". Payvand. Radio Zamaneh. 11 Şubat 2013. Erişim tarihi: 11 Şubat 2013.
^ "Iran releases daughters of opposition leader". CNSNews.com. Associated Press. 11 Şubat 2013. 2 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Eylül 2017.
^ Blair, David. "Hassan Rouhani's glaring failure to curb human rights abuses in Iran". The Telegraph. Erişim tarihi: 12 Haziran 2015.
Siyasi görevi
Önce gelen:
Muhammed Rıza Mehdevi Kani İran Başbakanı
1981-1989 Sonra gelen:
Makam kaldırıldı
g
t
d
İran Başbakanları
Kaçar Hanedanı
(1906–1925)
Mirza Nasrullah Han
Ali Asgar Han
Mirza Nasrullah Han
Muhammed Veli Han Tonekaboni
Hüseyin Mafi
Murtaza Goli Han Hidayet
Kamran Mirza Nayib es-Saltaneh
Muhammed Veli Han Tonekaboni
Said üd-Devle
Muhammed Veli Han Tonekaboni
Hasan Vüsuk
Müstevfi el-Memalik
Hasan Vüsuk
Muhammed Veli Han Tonekaboni
Said üd-Devle
Mirza Muhammed Ali Han
Müstevfi el-Memalik
Abdül Hüseyin Mirza Farmanfarma
Abdül Mecid Mirza
Müstevfi el-Memalik
Abdül Hüseyin Mirza Farmanfarma
Hasan Vüsuk
Müstevfi el-Memalik
Abdül Mecid Mirza
Hasan Pirniya
Samed Han Mümtaz os-Saltaneh
Hasan Pirniya
Fethullah Han Ekber
Seyyid Ziyaeddin Tabatabai
Ahmed Kavam
Malik Mansur Mirza
Hasan Pirniya
Ahmad Kavam
Müstevfi el-Memalik
Hasan Pirniya
Rıza Pehlevi
Pehlevi Hanedanı
(1925–1979)
Muhammed Ali Faruki
Müstevfi el-Memalik
Mehdikulu Han Hidayet
Muhammed Ali Faruki
Mahmud Cam
Ahmed Metin Defteri
Ali Mansur
Muhammed Ali Faruki
Ali Soheili
Ahmed Kavam
Ali Soheili
Muhammed Sa'id
Murtaza Koli Bayat
İbrahim Hekimi
Muhsin Sadr
İbrahim Hakimi
Ahmed Kavam
Muhammed Rıza Hikmet
İbrahim Hakimi
Abdül Hüseyin Hazhir
Muhammed Sa'id
Ali Mansur
Hac Ali Razmara
Hüseyin Ala
Muhammed Musaddık
Ahmed Kavam
Muhammed Musaddık
Fazlullah Zahidi
Hüseyin Ala
Manuçehr İkbal
Cafer Şerif İmami
Ali Amini
Esedullah Alam
Hasan Ali Mansur
Emir Abbas Huveyda
Cemşid Amuzegar
Cafer Şerif İmami
Gulam-Rıza Ezheri
Şapur Bahtiyar
İslam Cumhuriyeti
(1979–1989)
Mehdi Bazergan
Muhammed Ali Recai
Muhammed Cevad Bahuner
Muhammed Rıza Mehdevi Kani
Mir Hüseyin Musevi
Otorite kontrolü
ISNI: 0000 0000 3781 0753
LCCN: n2001915160
VIAF: 23954338
WorldCat: lccn-n2001915160
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mir_Hüseyin_Musevi&oldid=24968069" sayfasından alınmıştır
Kategori:
İran başbakanları
1942 doğumlular
20. yüzyılda İranlılar
İran Devrimi'nde kişiler
İranlı devrimciler
Azerbaycan Türkü Şiiler
İranlı Şiiler
İran dışişleri bakanları
Yaşayan insanlar
Gizli kategoriler:
ISNI tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
LCCN tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
VIAF tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
WorldCat tanımlayıcısı içeren Vikipedi maddeleri
Sayfa en son 18.46, 25 Şubat 2021 tarihinde değiştirildi.
Metin Creative Commons Atıf-BenzerPaylaşım Lisansı altındadır; ek koşullar uygulanabilir. Bu siteyi kullanarak, Kullanım Şartlarını ve Gizlilik Politikasını kabul etmiş olursunuz.
Vikipedi® (ve Wikipedia®) kâr amacı gütmeyen kuruluş olan Wikimedia Foundation, Inc. tescilli markasıdır.