Belgede Sosyo-politik parametreler açısından van'daki siyasal temsil anlayışı: il merkezi üzerine bir araştırma (sayfa 73-81)
2.2. Tarihsel Çerçeve: Siyasal Temsilin Tarihi Gelişimi
2.2.2. Fransa
Fransa, adını Roma imparatorluğu yıkıldıktan sonra 5. yüzyılda bu topraklara egemen olan Franklardan aldı. Ülkenin siyasal birliği de ilk kez franklar tarafından kuruldu. Ancak Batı Roma Đmparatorluğu yıkıldıktan sonra, Frank Krallığı, Fransa’da siyasal birliği gerçekleştirerek merkezi bir devlet kuramamıştır. Feodal
sistem siyasal düzeni sağlayan yapı olarak kalmıştır. Feodal düzenin gereği olarak, Fransa’da da Đngiltere’de görüldüğü gibi kolektif kuruluşlar vardır: Curia Regis, Concilium gibi. Kral yılda iki üç defa vassallarını toplayarak onlara danışır ve aynı zamanda yargı görevini yerine getirirdi. Vasallar da bu toplantılara katılırlardı (Göze, 2009: 563, Eroğlu, 2005: 141).
Đngiltere’de mutlak bir monarşi, zayıf bir feodalite şeklinde kurulan devlet, 17. yüzyılın sonunda temsili ve meşruti bir monarşi şeklini alırken; Fransa’da zayıf bir monarşi fakat kuvvetli bir feodalite ile başlayan devlet, yine 17. yüzyılda mutlak bir rejime dönüşmüştür (Erten, 1996: 28).
Parlamenter demokrasinin ilk biçimlerinin Batı Avrupa’da ne zaman oluştuğu sorusunu anlayabilmek için, o dönem Avrupa’sında parlamentoya denk gelebilecek temsili kurumlara bakmak gerekmektedir. Avrupa’da temsili parlamentoların gelişimini anlatırken, parlamentoları aslında ikiye ayırmak gerekir. Bunlardan ilki, aslında parlamento adını veremeyeceğimiz, danışma niteliğindeki konsey ya da meclislerdir. Bu meclisler, kralın karar ve eylemlerini duyurmak ya da belirli olaylara resmilik kazandırmak amacıyla, kral tarafından çoğu soylu ve din adamlarının oluşturduğu toplantılardı ve istişari gücü yoktu. Fransa’ da Parlamento adını verebileceğimiz ilk meclis düzenli olarak toplanmamasına rağmen karar alma sürecinde etkili olan Etats-Generaux’tur (Örs, 2006: 5-6).
Nitekim Đngiltere’nin feodalite döneminde gördüğümüz Witan veya Magnum Concillium türü meclislerin benzerleri Fransa’nın feodalite döneminde de karşımıza çıkacaktır. Bu dönemin feodal ilkelerine göre, kralın yasama yetkisine bağlı toprakların dışında yani vassalların durumunda olan senyörlerin topraklarında da kullanılabilmesi veya vergi toplayabilmesi, onların rızasını almayı gerekli kılmaktaydı. Đşte bu amaçla kral tarafından toplantıya çağrılan senyörler ve rahipler sınıfının mensuplarından oluşan danışma meclisi niteliğindeki Curia Regis’lerin temeldeki toplanma sebebi, kralın kendisine bağlı topraklar dışında da vergi toplayabilmesini sağlamaktır. Curia Regis’lerin danışma meclisi olma görevi yanında kral mahkemesi, askeri ve idari şura ve ruhani görevleri de vardı. Bu meclis sonraları
Tiers Etat’ların (burjuvaların) da katılmasıyla Etats Generaux adını almıştır (Erten, 1996: 30).
Yani “Önceleri soyluların ve kilise büyüklerinin katıldıkları Curia Regis’lere daha sonra ayrıcalıklı şehirlerin, komünlerin temsilcileri de katılacaklardır. Krallar genişleyen, güçlenen iktidarları için gerekli mali kaynakları bu genişlemiş Curia Regis’lere dayanarak elde edeceklerdir”(Göze, 2009: 564).
XI’inci yüzyıldan sonra, Fransa’da krallar iktidarlarını genişletmek ve güçlendirmek istediklerinde feodal beylere karşı mücadele vereceklerdir. Bu mücadelelerinde kralları şehir halkı olan burjuvalar destekleyeceklerdir. Capet sülâlesinden gelen krallar merkezi iktidarı güçlendirme çabasına girdiklerinde, kolektif kuruluşların, kral meclislerinin önemi artacak ve yapısı değişecektir. Kral meclisi “Etats Generaux” adını alacak olan kuruluşa dönüşecektir (Göze,2009: 563).
Böylelikle, Fransa’da siyasal temsilin doğuşu topraklar üzerinde yasama yetkisini kullanmak için senyör ve rahiplerin katıldığı Curia Regis adlı meclislere 1302’de bir de imtiyazlı şehirlerden seçilmiş burjuvaların yani tiers etat’ın (temsilcilerin) çağrılmasıyla olmuştur. Nitekim bu meclis Etats Generaux adını almıştır. Böylece, Fransa’da, Philippe Auguste, VIII. Louis, Saint Louis ve III. Philippe dönemlerindeki Curia Generalis meclisleri 1302 dönemi Etats Generaux’nun kurumlarına bir geçiş sağlamışken. Đngiltere’de de parlamentonun doğmasına yol açtılar… Bu dönemde etkili olan emredici vekâlet iken Đngiltere’de olduğu gibi 17. ve 18 yüzyıla gelindiğine yerini yeni temsil anlayışı olan temsili vekâlete bırakmıştır (Sarıca, 1969: 18, Selçuk, 1987: 18-20).
Bir başka ifadeyle, 1302 Etats Generaux (E.G.) meclislerinin çağrılışı, 1300’de Roma’ya kutsal haç ziyaretçisi çeken jübileye bir cevaptır. XIV’üncü yüzyılın başında, 1302 de Fransa Kralı Philippe Le Bel, Papa VIII’inci Boniface’a karşı mücadelesinde geniş bir desteğe ihtiyaç duyduğundan 1 Kasım 1302’de, Roma’da genel bir konsil (din adamları kurulu) toplantısı düzenlenmişti. Soyluların ve din adamlarının yanı sıra ayrıcalıklı şehirlerden temsilciler de çağrılmıştır. Đşte böylece Paris’e gelen temsilciler, 10 Nisan 1302’de, Roma konsilinden önce, Notre- Dame Kilisesi’nde bir araya gelerek Etats Generaux’nun kurulması sağlanmış olur
(Selçuk, 1987: 45). Nitekim kral kilisede bir konuşma yaparak, Fransa krallığının üstünde hiçbir güç olmadığını, kralın krallığını Papa’dan değil Tanrıdan aldığını formülleştirmiştir. Đşte Etats Generaux denilen mecliste buluşan Fransız toplumu üç ordre, denilen düzen ya da sınıftan oluşmaktaydı. Bunlar soylular sınıfı, din adamları sınıfı ve üçüncü olarak da tiers etat, burjuva sınıfıydı. Her üç sınıf da toplum içinde kendi başına ayrı bir düzen ayrı bir birim oluşturuyordu. Üç sınıf ayrı ayrı temsil edilmekte, ayrı ayrı toplanmakta, ayrı ayrı oy kullanmaktaydı (Göze, 2009: 567).
Fransa’da, meclisi oluşturan zümrelerden her birinin ayrı bir amaç için orada bulunduklarını görürüz. Đlki, soylulardır. Kralın vassalı konumunda bulunan, krallıktaki senyörler, yardım ve tavsiye görevlerini yapmak üzere toplantıya katılmaktaydılar. Đkincisi ise, kilise mensuplarının üst düzeydeki temsilcileridir. Onlar da krala bağlılık andı içen kimselerdi. Bunlar bir tür kilise senyörleri idiler. Geriye ayrıcalıklı kentler kalıyordu. Kral bu kentler üzerinde hem koruma, hem de denetim yetkisinesahip olduğundan, bunlar hem bağlılık ödevleri gereğince hem de egemenliğini sürdürdüğü sürece Güzel Philippe, dayanmagereği duymuşlardır. Öte yandan bu grup yasa yapma açısından baronlarla mücadele içinde olduğundan ve bunda başarıya ulaşmak için de Tiers – etat’a dayanmak gereğini duymuşlardır. Bu zümre, yüksek dereceli din adamlarıyla baronların toplantılarına, onları bu sebeplerden dolayı E.G. (Etats Generaux) meclislerine çağırılıyordu (Selçuk, 1987: 26-27,44).
Şu aşamada kısaca, Etats Generaux’ların tarihi gelişimini iki gruba ayırabiliriz: 1302-1484 yılları arasındaki dönem yani Etat Generaux’lara bizzat katıldıkları feodal dönem olarak adlandırılırken; 1484-1789 Fransız Devrimine kadar olan süreyi içine alan dönemi de temsili dönem olarak adlandırabiliriz. Đkinci dönemin temsil anlayışı, genel olarak, temeli Roma Hukuku’na dayanan Emredici Vekalet şeklinde niteleyebileceğimiz bir vekalet anlayışını içermektedir. Bu dönemin bir yeniliği olarak her şehirden üç temsilcinin seçildiğini görüyoruz. Bu temsilciler ayrı ayrı sınıfları temsil etmekteydiler. Kilise ve feodalite temsilcileri yanında burjuva temsilcilerinin oluşturduğu Tiers Etat bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bu dönemde Đngiltere’de olduğu gibi Fransa’da da seçilen temsilciler Fransız milletini değil sadece kendi seçim bölgelerini temsil ediyorlardı. Fransız kralının çağrısı ile
toplanan bu mecliste kararların alınabilmesi için her üç sınıfın karar hakkında ittifak etmesini gerekli kılıyordu. Kararların oy birliği ile alınması ilkesi, karar almayı güçlendiren bir unsurdu. Etats Generaux’lar niteliği itibariyle danışma kuruludur. Etats Generaux’nun iktidara katılması, iktidarı kral ile paylaşması söz konusu değildir. Etats Generaux, kralın istediği zaman toplantıya çağırdığı bir danışma meclisi niteliğindedir (Erten, 1996: 31).
Nitekim XV’inci yüzyılın sonlarına kadar arada sırada toplantıya çağrılan Etats Generaux’nun toplantıları giderek seyrekleşir. XVI’ncı yüzyılda ekonomik sıkıntılar (1560) Etats Generaux’nun tekrar toplantıya çağrılmasına yol açar, fakat 1614-1789 yılları arasında Etats Generaux toplanamaz (Göze, 2009: 564).
Feodalitenin giderek zayıflaması ile Etats Generaux’nun yapısında zamanla değişiklik olur –XV’inci yüzyıln sonu 1484- Senyörler, Etats Generaux’ya kendi adlarına katılmak yerine, -yol masraflarını, zahmet ve tehlikeleri göze almak istememektedirler- kendilerini temsil edecek kişiler aracılığı ile katılmaya başlarlar. Şehirlerden gelen temsilciler de üç ayrı sınıf tarafından seçilir. Her seçim bölgesinde biri soyluları, biri kiliseyi, biri de burjuvaziyi temsil eden üç kişi belirlenir (Göze, 2009: 564).
Şunu belirtmek gerekir ki, E.G. meclisleri, kral yönetimince düşünülmüş ve istenilmiş bir kurum değildirler. Ancak, üç olay, onların ortaya çıkmalarında başlıca etken olmuştur. Đlkin krallık yönetimi büyüdükçe, siyasal ve akçalı desteğe daha çok gereksinim duyuluyordu. O nedenle kral, onlara dayanmak istiyordu. Yani kral bu yeni güçlerden mali destek aramaktadır. Đkinci olarak, kentlerin gelişip büyümeleri ve feodal toplumda ayrı bir değer kazanmaları olgusu, önemli bir sonuç doğurmuştur ki krallıkla feodal güçler arasındaki uzlaşmazlıklarda ağırlıklarını hissettirmiştir. Böylece krallar, E.G. meclislerinin yardım (aide: auxilium) ve tavsiyelerine (conseil: consilium) gerek duymaktaydılar. Son olarak ise özellikle olağanüstü dönemlerde (savaş gibi) önemli girişimde bulunmak için kaynakların olması gerekiyordu. (Selçuk, 1987: 20-22). Ancak olağanüstü dönemler ortadan kalktığı zaman artık Etats Genaraux’dan vazgeçilebilirdi ve vazgeçildi de.
Nitekim Kıtadaki komşularının baskısı yüzünden Fransa, hızla ve devamlı, bir ordu kurmak zorundaydı ve bu ordu için Etats Generaux’un sürekli toplanacak bir vergiyi kabul etmesi gerekiyordu. Kral, senyörlerin egemen oldukları bölgelere vergi salamayınca (Feodal ilkelere göre, kral kendi ülkesi üzerinde bile olsa, genel vergiler koyma hakkına sahip değildir bu dönemde. Bu hak, senyörün yargı yetkisine bağlıdır.) doğal olarak laik ve dinsel kişiler yanında kendi alanlarında vergi koyma özgürlüğünü elde eden büyük kent temsilcilerinin de (Burjuva) bulunduğu E.G meclislerinin toplanmalarına yol açmıştır. Tersine Đngiltere’nin bu tür bir olağanüstü (askeri) gereksinimleri yoktu. Ayrıca, parlamento, vergi toplama iznini bir defalık verdiğinden her para sıkıntısında parlamentonun toplantıya çağrılması gerekiyordu. Bunun sonucu olarak Britanya parlamentosu belli aralıklarla toplanır hale gelmiştir (Duverger, 1986: 72-73, Selçuk, 1987: 21-22, Göze, 2009: 564,).
Görüldüğü üzere temsil bu iki ülkede (Đngiltere ve Fransa) bütünüyle farklı yönlerden gelişerek evrilmiştir. Fransa’da vasaller, yetkisiz bir krala egemendirler ve onu kısa sürede kesin denetim altına alacak kadar güçlü görünüyorlardı. Oysa Đngiltere’de kral, feodal senyörler üzerindeki büyük otoritesini her zaman korumuştur. Đngiliz kralının bu gücü, ileride güçsüz düşmesine yol açacaktır. Çünkü halk ve burjuvalar kralın ayrıcalıklarına son vermek için baronlarla birleşmişlerdir. Oysa Fransız halkı feodalite vesayetini yıkmak için krallarına yardım etmişlerdir. Bu iki hareketin sonucunda Đngiltere kralı güçsüz düşmüş; Fransa kralıysa çok güçlenmiştir (Duverger, 1986: 72). Sonuçta siyasal temsil anlayışının, Avrupa’da da görüldüğü gibi uzun bir sürecin beklenen sonucu olduğunu ileri sürülebiliriz (Kalaycıoğlu, 2007: 303).
Bu uzun süreç içerisinde Fransa’yı içine alan ve kral otoritesinden ayrı bir güç olarak ortaya çıkan Etats Generaux’da iki şeye dikkat etmek gerekir: ilkin Etat temsilcileri danışma ve tavsiye söz konusu olduğunda, bunu hakkın kullanımı olarak değil, krala borçlu bulundukları bir sadakat görevi olarak kabul ediyorlardı. Đkincisi, kral amacına ulaşabileceğini kestirdiği anda E.G. meclislerinin tamamı değil yalnızca onları oluşturan zümrelerden birini, ikisini veya tümünü çağırabiliyordu. Bu nedenle,
kamu özgürlüklerinin kaynağı kabul edilen kurum, sonradan onarıp iyileştiremediği, doğuştan bir zaafı bünyesinde taşımaktaydı (Selçuk: 1987: 25).1
Yani feodal toplumun başlıca güçlerini temsil etmelerine karşılık, E.G. meclisleri, temsili ve seçimle beliren meclislerden olamadılar. Bu sistemde, soylular ve din adamları, Etat’larda hazır bulunmak zorunluluğunda olmadıklarından bizzat çağrılmıyorlardı. Aynı çevreden, bir ya da birden çok temsilci seçiyorlardı. Bu sonuç, ilgililer kadar, kralın da isteğine uygundu. Böylelikle, bunların temsili, seçim esasına dayandırılmaya başlanılmıştı. Üstelik giderleri azaltmak için temsilci sayısı da giderek azaltılıyordu. Onların Etat’larda bulunmaları, yararlı bir hak olmaktan çok güç bir görev sayılıyordu bir yerde. E.G meclisleri, gerçek bir temsilciler meclisi değillerdir. Ama bir tür temsil yetenekleri başından beri kabul edilmiştir. Bunlar, gelecekte yeşerecek olan ilk tohumlardır (Selçuk, 1987: 26, 29-30).
Son olarak, Fransa’da toplum yapısında bulunan bu üç sınıf – asiler, ruhbanlar ve Tiers Etat – bağlayıcı etkisi olmayan, sadece danışma görevi gören Etats Generaux’da temsil edilmektedir. 130.000 kişilik ruhbanlar sınıfı halktan vergi toplamak, devlete vergi vermemek gibi bir dizi mali ve iktisadi ayrıcalıklara sahiptir. Ancak ayrıcalıklardan sadece belirli bir grubun yararlanmış olması ruhbanların
1O dönemde, bunlar yalnızca Fransa’da değil, birçok Avrupa ülkelerinde de ortaya
çıkmışlardır. Gerçekten, feodal düzene karşın, belli bir birliği gerçekleştiren ülkelerde, aynı temeller üzerine kurulmuş, bu tür meclisler, sözgelimi Đspanya’da, 1188 ve 1189’larda, baronlar ve yüksek düzeydeki din adamlarıyla komün temsilcilerinin de katıldıkları Leon ve Castille aynı niteliktedir. 1196’da Aragon’da, 1218’de Catalogne’da ve XIX. Yüzyılda Naverra’da da benzer meclisler toplandılar. Aynı dönemde Fransa’nın güneyinde, 1212’de Simon de Montfort, papazlar, soylular ve soylu kent soylulardan oluşan bir parlement’ı fethedilen ülkelerin yönetimini saptamak amacıyla Pamiers’de toplanmıştır.1296’da Carcassagne mahkemesinin toplantısında, temsil edilen kentler bulunmaktadır. Almanya’da 1232 yılından itibaren kentler Diete’te temsil edilmektedirler. Yerel olanlar landstang, ülke çapındakiler ile landstaende adını almaktadırlar. Đsveç , Đsviçre, Macaristan, ve Polonya’da da durum aynıdır. Üstelik Đsveç’te köylüler de temsil edilmektedir. Özellikle Đngiltere’de Parlamentonun kökeni E.G. meclislerinin kökeniyle çakışmaktadır. 1297 yılında I. Edouard, Model Parliament ile kralın magnum consilium’unu oluşturan din adamlarıyla yasalarca seçilmiş temsilcilerinin bağlanmasıyla ortaya çıkan parlamento, üç temel zümre üzerine kurulmuştur (Selçuk, 1987: 25-26).
yüksek ve aşağı ruhbanlar olarak ikiye ayrılmasına neden olmuş ve aşağı ruhbanlar Tiers Etat ile birlikte davranmışlardır. 400.000 kişiyi kapsayan asiller sınıfının ayrıcalıkları iktisadi olmayıp, genellikle asalete dayanmaktaydı. 25 milyon kişi ile toplumun tabanını oluşturan Tiers Etat, burjuvazi, esnaf ve halktan oluşan homojen bir yapı göstermektedir. Burjuvazinin iktisaden güçlenerek ayrıcalıklara karşı siyasal haklar mücadelesine girişmesi, 1789 Devriminin habercisi olmuştur ( Çam, 2005: 570).
Kısaca Etat Generaux’ların temsil anlayışına etkilerini başlıca iki grupta toplayabiliriz (Erten, 1996: 31):
Toplantılara doğrudan doğruya katılanlar zamanla mahkemelerde olduğu gibi, kendi yerlerine birer vekil göndermeye başlamışlardır.
Etats Generaux’lara vekil yollanması istenen topluluklar, vekillerini seçim sonucu tayin etmişlerdir. Ayrıca şehirler adına gönderilen vekillerin de seçim sonucu tespit edildiği görülmektedir.
Genel olarak bu tarihsel gelişmeyi ele aldığımızda şu sonuca varılabilir. 14. yüzyılın sonunda, diğer Avrupa monarşilerinde de benzer gelişmeler sonucu, temsili kurumlar yönetim mekanizmasının bir parçası haline gelmişti. Fakat bu gelişmenin demokratik anlamda olmadığı, bu kurumların hakların, ayrıcalıkların toprak sahiplerine ait olduğu feodal toplumlarda geliştiği unutulmamalıdır. Kralın, soyluları ve din adamlarını toplantıya çağırma nedeni, bu sınıfların güçlerinden kaynaklanmaktaydı. Daha sonraları kral şövalye ve burjuvaziye de bu toplantılara çağırarak dahil etmiştir. Söz konusu sınıfların toplantılara çağrılma nedeni vergi veren halk adına meclislerde söz sahibi oldukları içindir. En etkili üyeler, sadece kendilerini temsil ediyor, diğerleri ise toprak sahipleri ve vergi ödeyenler ile kral ve yöneticiler arasında aracılık görevi görüyorlardı. Bununla birlikte, modern dünyanın temsili kurumlarının, sözünü ettiğimiz bu kurumlardan geliştiğini de unutmamak gerekiyor. Temsilin ve temsili kurumların, yukarıda anlatılan tarihsel gelişiminden de anlaşılacağı gibi, temsil, aslında demokrasinin bir ürünü olarak ortaya çıkmamıştır, ya da Dahl’ın ifade ettiği gibi demokrasinin bir icadı değildi, ve fakat ortaçağ monarşik ve aristokratik devletlerinin bir kurumu olarak gelişmiştir (Örs, 2006: 6).
Belgede Sosyo-politik parametreler açısından van'daki siyasal temsil anlayışı: il merkezi üzerine bir araştırma (sayfa 73-81)