Yüksek lisans tezi olarak hazırladığım, “12 Eylül 1980 Askeri Darbesi Sonrası Türkiye’de Sanat” adlı çalışmamı, ilmi ahlak ve geleneklere aykırı düşecek bir yardıma başvurmaksızın yazdığımı ve faydalandığım eserlerin bibliyografyada gösterdiklerimden ibaret olduğunu, bunlara atıf yaparak yararlanmış olduğumu belirtir ve bunu şeref ve haysiyetimle doğrularım.
... /... /2015
CANSU DUMAN
(3)
3
TUTANAK
Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü’nün……/……/2015 tarih ve ……….. sayılı toplantısında oluşturulan jüri,Lisansüstü Eğitim Yönetmeliği’nin …….. maddesine göre, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Anabilim Dalı Yüksek Lisans öğrencisi CANSU DUMAN ‘ın “12 Eylül 1980 Askeri Darbesi Sonrası Türkiye’de Sanat” konulu tezini incelemiş ve adayın …….../……./2015 tarihinde, saat
……..’da jüri önünde tez savunmasını almıştır.
Adayın kişisel çalışmaya dayanan tezini savunmasından sonra ……… dakikalık süre içinde gerek tez konusu, gerekse tezin dayanağı olan anabilim dallarından jüri üyelerince sorulara verdiği cevaplar değerlendirilerek tezin ………. Olduğuna oy ……….
ile karar verilmiştir.
BAŞKAN
ÜYE ÜYE
(4)
4
TEZ VERİ FORMU
YÜKSEKÖĞRETİM KURULU DOKÜMANTASYON MERKEZİ
TEZ VERİ FORMU
Tez No : Konu : Ünv.Kodu :
Not: Bu bölüm merkezimiz tarafından doldurulacaktır.
Tezin yazarının
Soyadı: DUMANAdı: CANSU
Tezin Türkçe adı: “12 Eylül 1980 Askeri Darbesi Sonrası Türkiye’de Sanat”
Tezin Yabancı adı: Turkish Art After TheInfluence of 12 September Tezin yapıldığı
Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
Enstitüsü: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yılı: 2015
Tezin
Türü: Yüksek Lisans Dili: Türkçe Sayfa Sayısı: Referans Sayısı:
Tez Danışmanı
Yard. Doç Dr. Türkan BAŞYİĞİT
Türkçe anahtar kelimeler: İngilizce anahtar kelimeler:
1- Darbe 1-Coup 2- Türkiye 2-Turkey 3- Sanat 3-Art Kaynak göstermek amacıyla tezimin fotokopisi alınabilir.
Yazarın İmzası: Tarih: Ağustos-2015.
(5)
5
ÖNSÖZ
“12 Eylül 1980 Askeri Darbesi Sonrası Türkiye’de Sanat “ adlı konuyu hazırlarken ilk bölümde 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’ne siyasal anlamda yer verip, darbeyi hazırlayan süreçten, sıkıyönetime kadar uzanan tarihsel dilim incelenmiştir.
Türkiye Cumhuriyeti tarihinde özellikle de yakın tarihimizde 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin en büyük yansımalarından biri de “sanat” alanında görülmüştür ve bu çalışmada darbenin ilk yılları (1980-1985) ile sanat alanında en çok etkiyi gördüğümüz “Edebiyat” ve
“Sinema” dalları, ayrı başlıklar altında incelenmiştir.
1.bölümde, 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi “siyasal” anlamda incelenmiştir. Darbeyi hazırlayan süreç, 1970’li yıllar ve yaşananlar anlatılmış, sonrasında 12 Eylül günü gerçekleşen darbenin siyasal, ekonomik ve toplumsal özelliklerine değinilmiştir. Darbenin en kritik getirilerinden biri de “sıkıyönetim” uygulamasıdır ve bu alt başlıkta, sıkıyönetim uygulaması sonucunda yaşanan gelişmelere yer verilmiş, sayısal verilerle darbe öncesi ve sonrası ortam karşılaştırılmıştır.
2. bölümde tezin başlığı olan 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin sanata etkisi incelenmiştir. Sanat’ın oldukça geniş bir kavram olması ve bu konudaki gelişmelerin önemli bir kısmı da belli sanat dallarında yoğunlaştığı için, “Edebiyat” ve “Sinema” ayrı başlıklar altında incelenmiştir. Edebiyat’ın dalları olan Şiir ve Roman’daki gelişmelere yer verilmiş, Sinema’da, Türk sinemasının geçmişten 1980’lere değin gelişimi incelenmiş ve 12 Eylül toplumda ve sanatta öyle bir ortam yaratmıştır ki, sinemada “12 Eylül filmleri” adı verilen bir akımın ortaya çıkmasına öncü olmuş bu da ayrı bir inceleme başlığı altında yerini almıştır. 12 Eylül yalnızca 1980’lerin sinemasına damga vurmamış aynı zamanda, 2000’li yıllara kadar uzanan süreçte, senaryolara konu olmaya devam etmiştir.
3.bölümde ise, 12 Eylül Darbesi’nin kültürel ve sosyolojik etkilerine değinilmiştir.
Darbe sonrasında apolitikleşen, milli ve kültürel değerlerini kaybeden toplumdaki yozlaşmaya yer verilmiş, daha sonra ise bu gelişmelerin ne tür değişimlere yol açtığı, toplumu hangi yönde etkilediği ve şekillendirdiğine yer verilmiştir.
(6)
6
Elbette 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi yalnızca bulunduğu dönemin koşullarına etkilememiştir. Toplumun değer yargılarından, eğitim anlayışına, kültürel ve sosyal yaşantılarına kadar 12 Eylül 1980 Askeri Darbesinin sonuçlarını görülmeye devam etmektedir.
Bu çalışmayla, yakın tarihimize hatta günümüze şekil veren 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin sanatsal, toplumsal ve kültürel alanda etkilerini anlatmaya çalıştım. Belirli bir tarih aralığından, bugüne kadar olan yansımalarını paylaşmak istedim.
Çalışmam süresince, ilk olarak yüksek lisans derslerindeki birikimlerinden yararlandığım, konum konusunda desteğini hiç esirgemeyen, önyargısız bir bakış açısı sağlayan, devamlı olarak araştırmaya yönlendiren, sayın hocam Yrd. Doç. Dr. TÜRKAN BAŞYİĞİT’e, değerli hocam Yrd. Doç.Dr. EMİN ELMACI’ya gerek 12 Eylül, gerek 1980’ler ve sanatı hakkında araştırmaları ve çalışmaları bulunan tüm bilim insanlarına, sanatçılara ve aileme teşekkür ediyor, saygılarımı sunuyorum.
CANSU DUMAN İZMİR/ HAZİRAN 2015
(7)
7
ÖZET
Bu çalışmada, 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin Türkiye’de Sanat’ a etkisi incelenmiştir. Tarihsel ve siyasi anlamda 12 Eylül darbesinin etkilerine yer verildikten sonra konumuzun başlığı olan “Sanat”, darbenin ilk yılları (1980-1985) ve belli sanat kollarına(
Edebiyat ve Sinema) ağırlık verilerek incelenmiştir.
Araştırmada, darbe sonrası Türk sanatı ilk olarak genel hatlarıyla incelendikten sonra, Edebiyat ve Sinema alanındaki gelişmeler, kendi içerisinde bölümlere ayrılarak kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Daha sonraki bölümde ise, 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin kültüre, dolayısıyla topluma olan etkilerine yer verilmiş, darbe sonrası sanatının ürünleri gerek estetik, gerek sosyolojik ve psikolojik anlamda incelemeye tabi tutulmuştur. Son bölümde ise, 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin, günümüzün sanat ve toplum anlayışı üzerine etkileri değerlendirilmiştir.
1.bölümde, 12 Eylül 1980 Askeri darbesi siyasal ve tarihi anlamda incelenmiş, 2.bölümde, tezin ana konusu alan 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi sonrası Sanat ele alınmış, 3.
Bölümde ise 12 Eylül sonrası yaşanan kültürel ve toplumsal yozlaşmaya değinilmiştir.
Araştırma konusu, 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin yakın tarihimiz için bir dönüm noktası olduğunu ortaya koymaktadır. Yalnızca siyasi bir olay olma boyutunu aşmış, toplumun her kesimini, her alanda etkilediği ortaya çıkmıştır, bu siyasi olayın izlerini birçok sanat eserinde, sanat anlayışında, fikir ayrılıklarında görmek mümkündür. Çalışma konusunun yakın tarihli olması, günümüzdeki sanat anlayışını, ürünlerini, toplumu ve kültür yargılarını değerlendirme anlamında da bir yol göstermektedir.
(8)
8
ABSTRACT
In this study, the influence of the 12th September 1980 Military Coup to the Art in Turkey is reviewed.After the influences of 12th September Military Coup in historial and political senses are featured,"Art" as the title of our subject ,is reviewed by putting emphasis to The first years of The Coup(1980-1985) and through the particular art sections.
This research, first of all after post-Coup The Turkish Art is explained in general terms,the processes in the Literature and cinematography that are arranged in chapters internally, are discussed extensively.In the other part,The effects of 12th September 1980 Military Coup to the culture and correspondingly to the public are featured ,The Products of the post-Coup are reviewed in the aesthetic, sociological and physcological meaning.In the last part,12th september 1980 military-coup's estimation to the Today's intelligence of Art and Public is featured.
In first part included that historical and political topics, in second part included that
“main” title the influence of the 12th September 1980 Military Coup to the Art in Turkey. In the last part, sociologicial and cultural transformed in Turkey.
The field of the research reveals that 12th september 1980 Military Coup is the milestonenfor our lately history. It extends beyond of its being a political event and it is revealed that it effects all people and in every field in society and it is possible to see the effects of that political event through many art objects ,in art intelligence and in the differences of the estimation.Because of the reason that the subject of the study belongs to recent years,it leads us to evaluate the society and culture determination and the products of recent art intelligence.
(9)
9
İÇİNDEKİLER
YEMİN METNİ………..…….2
TUTANAK………..…….3
TEZ VERİ FORMU………....4
ÖNSÖZ……….…5
ÖZET………....7
ABSTRACT……….8
İÇİNDEKİLER………....9
KISALTMALAR………...11
GİRİŞ………..12
I. BÖLÜM: 12 EYLÜL 1980 ASKERİ DARBESİ A-Darbeyi Hazırlayan Süreç………17
B-12 Eylül 1980 TSK’nın Yönetime El Koyması……….…27
C-Sıkıyönetim Nedir?...33
II.BÖLÜM: 12 EYLÜL 1980 ASKERİ DARBESİ SONRASI SANAT 1-Darbe Sonrası Genel Hatlarıyla Sanat (Resim, Müzik,Mimari…)……...38
2- 1980 ve Sonrası Edebiyat………..…51
a) 12 Eylül Sonrası Şiir……….52
b) 12 Eylül Sonrası Roman………..63
3-1980 ve Sonrası Sinema………...76
a) 12 Eylül 1980 Darbesi Öncesi Türk Sineması………...77
b) 12 Eylül Filmleri ve 12 Eylül 1980 Askeri Darbesinin Türk Sinemasına Etkisi………..……..80
4-1980’li yıllarda Mizah………88
(10)
10
III.BÖLÜM
12 EYLÜL 1980 ASKERİ DARBESİNİN KÜLTÜREL VE SOSYOLOJİK ETKİLERİ………..………...91
A-Sanatçıların 12 Eylül Hakkında Görüşleri……….…92 B-Darbe Sonrası Kültürel Yozlaşma ve Türk Toplumundaki Değişimler...93 C-12 Eylül 1980 Askeri Darbesinin Günümüze Yansımaları…………...106
SONUÇ………...108
BİBLİYOGRAFYA……….……111
EKLER
12 EYLÜL FİLMLERİ………...…114
(11)
11
KISALTMALAR
A.g.e: Adı geçen eser.
A.g.t: Adı geçen tez.
A.B.D: Amerika Birleşik Devletleri AP: Adalet Partisi
Bkz.: Bakınız
CHP: Cumhuriyet Halk Partisi Ç.E.K: Çağdaş Eğitim Kooperatifi D.E.Ü: Dokuz Eylül Üniversitesi DGM: Devlet Güvenlik Mahkemesi
DİSK: Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu İKSV: İstanbul Kültür Sanat Vakfı
MGK: Milli Güvenlik Konseyi MHP: Milliyetçi Hareket Partisi
MİSK: Milliyetçi İşçi Sendikaları Konfederasyonu MSP: Milli Selamet Partisi
s.: Sayfa
SED: Sanat Eleştirmenleri Derneği STT: Sanat Tanıtım Topluluğu
TBMM: Türkiye Büyük Millet Meclisi T.C: Türkiye Cumhuriyeti
TOKİ: Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi TRT: Türk Radyo Televizyon Kurumu
TSK: Türk Silahlı Kuvvetleri T.V: Televizyon
TYS: Türk Yazarlar Sendikası YKY: Yapı Kredi Yayınları
(12)
12
GİRİŞ
Cumhuriyetin ilanı ile başlayan süreçten, 1950’li yıllara gelinceye dek Türkiye’de Cumhuriyet Halk Partisinin iktidarı görülmüştür. 27 yıl iktidarda kalan CHP, 1950 seçimleri ile beraber iktidarını Demokrat Parti (DP) ye bırakmıştır. 1960 yılına kadar iktidarda kalan DP, toplumda bir baskı dönemi oluşturmaya başlamıştı.
“İlk zamanlarda görülen ekonomik ve sosyal refah giderek yerini yokluklara, sıkıntı ve kargaşaya bıraktı. Alınan dış borçlar ve krediler, oy hesaplarına dayalı yatırımlara kaydırılarak heba edildi. İthalata büyük ölçüde hız verilmesi, yerli sanayi üretimimizin durmasına yol açtı. Büyük çaptaki iç ve dış borçlanmalar, karşılıksız para basma politikası neticesinde paramızın değer kaybına uğraması, ülkeyi ekonomik çıkmazların eşiğine getirdi.”1 Basında sansür uygulamaları görülmeye başlamış, “laiklik” ilkesine aykırı gelişmeler yaşanmış, ekonomi çökmüş ve tüm bu gelişmeler ordunun siyasete müdahale etmesine sebep olmuştur.
“Bu dönemde politik menfaatler uğruna dinin devlet eliyle istismar edildiğini de görmekteyiz. Siyasal iktidarların oy kaygısıyla Atatürk düşmanlarına verdikleri tavizler sonucu, Atatürk heykelleri yer yer taşlanmış, parçalanmış, “Laiklik” ilkesi “dinsizlik” olarak halka inandırılmaya çalışılmıştır. Daha da ileri gidilerek, TBMM kürsüsünden bazı milletvekilleri dinsel devlet isteğinde bulunmaya cesaret edebilmişlerdir. İlk çok partili demokrasiyi partizanca bir yönetime çevirmenin, sebep olacağı bu vahim gidişe son vermek ve demokrasiyi yaratabilmek için Atatürk, inkılap ve ilkelerine yürekten bağlı Türk Silahlı Kuvvetleri 27 Mayıs 1960’da ülke yönetimine bütünüyle el koymak zorunda kalmıştı.
Böylece Türkiye’de çok partili düzen uygulamasında yeni bir dönem başlıyordu.” 2
27 Mayıs 1960’da gerçekleşen darbeden sonra, “Milli Birlik Komitesi” adıyla, Cemal Gürsel başkanlığında askeri yönetim, ülke yönetimini sağlamıştır. Darbe gerekçeleri arasında dönemin iktidar partisi olan Demokrat Parti’nin ülkeyi baskıcı bir rejime sürüklediği yer almaktadır. Demokrat Parti’nin özellikle “laiklik” ilkesi aleyhine yaptığı propagandalar, TSK
1Milli Güvenlik Konseyi Genel Sekreterliği, 12 Eylül Öncesi ve Sonrası,Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara,1981, s.4.
2A.g.e, s,5.
(13)
13
içerisinde tepkilere neden olan bir başka sebeptir. Tüm bu gelişmeler ise, 1961 anayasasını beraberinde getirmiştir.
“Silahlı kuvvetlerin bu suretle yönetime el koymasından kısa bir süre sonra, teşkil edilen Kurucu Meclis tarafından hazırlanan bir yeni Anayasa 9 Temmuz 1961 tarihinde halkoyuna sunularak kabul edildi. Bu Anayasayla demokratik parlamenter düzenin geliştirilmesi yönünde yeni uygulamalar içine girildi. 1961 Anayasası, en geniş anlamı ile kişi hak ve hürriyetlerini, milli dayanışmayı, sosyal adaleti, ferdin ve toplumun huzur ve refahını gerçekleştirmeyi ve teminat altına almayı mümkün kılacak demokratik hukuk devletini, bütün hukuki ve sosyal temelleriyle kurmak amacını güdüyordu.”3
Böylelikle 12 Eylül 1980 askeri darbesine kadar 1961 anayasası yürürlükte kalmıştır.
Çoğulcu demokrasiye, sosyal devlet anlayışına ve en çok da kişi temel hak ve özgürlüklerine yeni düzenlemeler getirilmiş, “bağımsız” yargı sağlanmıştır.
“27 Mayıs 1960 tarihinde yapılan askeri müdahaleden sonra Türk toplumundaki değişim, sınıfların fonksiyonel olarak yavaş yavaş ayrışmaya başlaması ve siyasette de ilk defa sağ-sol yelpazesinin oluşması biçiminde kendini göstermiştir. Toplumda sağ ve sol politik ayrışımın oluşmaya başladığı bu dönemde, sol kesimin, özellikle CHP’nin 1965 yılından itibaren “ortanın solunda” yer almasıyla bu partiye doğru kaymaya başladığı anlaşılmaktadır. Sağ kesim ise genel olarak AP’de toplanmıştır. “4
Demirel hükümetinin iktidara gelmesi ve 1960 ‘lı yılların sonlarına doğru dünyada gelişen özgürlük hareketleri (Hippi akımları vb.) üniversite gençliğini de ayağa kaldırmış ve 1968 yılına gelindiğinde, öğrenci hareketleri gündeme gelmiştir.
1961 Anayasası ise, Türkiye tarihinin en özgürlükçü anayasalarından biri olarak kabul edilmektedir. Türkiye’nin uzak kaldığı demokratik ortamın yeniden canlanması için hazırlanmış olan bu anayasa, birçok kurumda özerkleşme sağlamış, siyasal hak ve özgürlükleri yeniden yorumlamış, özellikle de sendikal haklar konusunda geniş ayrıcalıklar tanımıştır. Ancak sağlanan bu özgürlük ortamı, özellikle dış devletlerin müdahaleleri ve içte yaşanan problemler nedeniyle, 1970’li yıllardan itibaren ülkenin içine sürüklendiği kaosta olumsuz yön oynamıştır.
3Milli Güvenlik Konseyi Genel Sekreterliği, 12 Eylül Öncesi ve Sonrası,Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara,1981, s.5.
4Muslih İpekliler, Anılarda 12 Eylül Dönemi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara,2010,s.35
(14)
14
“Üniversite öğrencileri, yetersiz eğitim olanakları, mezuniyet sonrası işsizlik tehlikesi ve Batı Avrupa’daki benzer olaylar sonrasında, dersleri boykot etmeye ve kimi kez de binaları işgale başladılar. 1968 yılının sonuna doğru, bu eylemler siyasi nitelik kazandı. Amerikan emperyalizmine ve o günkü iktidara karşı gösteriler başladı.”5
Bu dönemde yaşanan en büyük antiemperyalist eylemlerden biri de 6. Filo Eylemleridir. ABD’nin izlediği politikalara karşı, İstanbul’a gelen Amerikan askerlerine karşı başlatılan eylemler, askerlerin denize atılmasına kadar varmıştır. Dönemin öğrenci hareketinin başlıca isimleri, Deniz Gezmiş, Mahir Çayan, İbrahim Kaypakkaya, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan olmuştur.
1970’ler “sol” düşüncenin yaygınlaştığı, siyasal örgütlenmelerin en üst noktada olduğu, ve aynı zamanda siyasal kutuplaşmalarında çok keskin ayrımlarla belirlendiği bir dönemdir. 1968’lerde başlayan antiemperyalist öğrenci hareketleri, 1970’lerde de devam etmiştir. Bu ve benzer gelişmeler de, 1971’de askerin yeniden yönetime müdahale etmesine sebep olmuştur.
12 Mart 1971 Muhtırası sonrasında ise, siyasal ve ekonomik anlamda tam bir çöküş dönemine girilmiştir. 1970 sonlarında başlayan köyden kente göç ve dolayısıyla gecekondulaşma, ekonominin bozulması beraberinde gelen yurtdışına işçi göçleri, sol ve sağ gruplar arasındaki yoğun çatışmalar, artık sokaktaki insanın bıyığını uzatış şeklinden giydiği parkaya kadar birbirini suçlar ve ötekileştirir hale gelmesine sebep olmuştur. 1978’de Kahramanmaraş’ta yaşanan olaylar ise toplumdaki ayrışmanın yalnızca “sol” ve “sağ” gibi ideolojik sebeplerle değil, “mezhepsel” ayrılıklar kavgası boyutuna kadar vardığını ve önlenemez bir boyuta geldiğini göstermektedir.
1970’li yılların sonunda yaşanan en büyük trajedi ise, ölüm oranlarında olmuştur.
Cinayete kurban gidenlerin sayısında anormal bir artış gözlenmektedir.
Tüm bu yaşanan olumsuz gelişmeler, başlıca sebeplerden yalnızca biri olan “anarşi ve terör”ün engellenmesi amacıyla 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin gerçekleşmesine sebep olmuştur, ancak Türkiye tarihi, 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi ile de yeni bir sosyal, toplumsal ve kültürel boşluğun içerisine girmiştir.
5Emre Kongar, 20.Yüzyılda Türkiye, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1998,s.167.
(15)
15
1980 öncesi sanatta etkin olan siyasetin, 1980’lerden sonra bu etkinliğini kaybettiği açıkça gözlemlenmiştir. Apolitizm’in sanata damgasını vurduğu bu yıllar, baskı ve sansüründe etkisiyle, sanatçılarda hem patlamalara hem de içedönüşe yol açmıştır. 1980’lerin en çok boşlanan, en çok içi boşaltılan alanı sanat olmuştur. Bir yandan köyden kente göçler sonucu ortaya çıkan Arabesk kültürün müzik ve sinemaya yoğun etkisi, bir yandan özellikle edebiyat ve sinema alanında yoğunlaşan kavram arayışları, resim-heykel-mimari gibi sanat dallarının devlet tarafından yeterli desteği görmemesi, darbe sonrası baskı döneminin hemen akabinde gelen Özal hükümeti ve lakayt tavırları, toplumdaki ve sanatçıdaki sanat algısında köklü değişimlere sebep olmuştur. Sanat camiası içerisinde yer bulan yoz eserler, toplumda da olması gereken sanatın bu olduğu algısını yaratmış ve estetik kaygıdan uzak, eleştiriye açık olmayan, eğitime ihtiyaç duymayan, iktidarın daha doğrusu devletin sözünden çıkmayan yeni ve anlam yoksunu bir sanat anlayışının ortaya çıkmasına ve sonuçlarının günümüze kadar etki etmesine yol açmıştır.
Bu çalışmada sanat genel hatlarıyla ele alındıktan sonra, Sinema ve Edebiyat’ın ayrıca incelenmesi, hem eserlerin üretimi açısından yoğun olmasına, hem kendisinden önceki döneme göre gerçekleşen değişimlerin daha net bir şekilde gözlemlenmesine, hem de sansürün en yoğun olarak uygulandığı alanlar olmasına bağlıdır. 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi, “12 Eylül Filmleri”, “12 Eylül Romanları”, “12 Eylül Şiirleri” şeklinde ayrı çalışma alanları yaratacak kadar Edebiyat ve Sinema’da yoğun bir etki bırakmıştır. Hatta bu etki 1980’li yıllarla sınırlı kalmayıp, 2000’li yıllarda da, 12 Eylül’ü konu alan şiirler yazdırmıştır, filmlere konu olmuştur.
Bu çalışmada, darbe sonrası toplumun bel kemiği öğelerinden biri olan “Sanat” ele alınmıştır. 1980 darbesi sonrası ilk yılların (1980-1985) etkileri ve belli sanat dallarına (Edebiyat ve Sinema) ağırlık verilerek hazırlanmış olan bu çalışmada, 1980’lerin kültürel ve sosyal ortamının gerek günün koşullarıyla, gerek günümüze yansımalarıyla yer verilmiştir.
(16)
16
1.bölümde, 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi hem siyasi hem de tarihi yönleriyle ele alınmış kendinden önceki askeri darbelerle karşılaştırmalar yapılmış, 1980 darbesi hazırlayan 1970’ler sürecini, bu koşulları yaratan etmenler değerlendirilmiştir. 12 Eylül 1980’de Türk Silahlı Kuvvetlerinin yönetime el koyması, yeni bir döneminde başlangıcı olmuştur. Bu dönem sıkıyönetim koşullarını beraberinde getirmiş, ve bu bölümde sıkıyönetim uygulamasının sebep ve sonuçlarına siyasal anlamda ağırlık verilerek değerlendirmeler yapılmıştır. Sıkıyönetim nedir, hangi koşullarda sıkıyönetim uygulamalarına geçilir kavramsal irdelemeler yapıldıktan sonra, 12 Eylül sonrası sıkıyönetim uygulamaları ve sonuçlarına yer verilmiştir.
2. bölümde 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin sanata etkisine yer verilmiştir. İlk olarak sanat genel hatlarıyla değerlendirilmiştir, Edebiyat ve Sinema gibi üretimin ve gelişim diğer dallara göre daha yoğun olduğu alanlar ise, verilen ürünlere göre, ayrı bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Edebiyat alanında yaşanan gelişmeler, yeni görüşler ve akımlar yaratacak kadar ileri gitmiş ve “12 Eylül Şiiri”, “12 Eylül Romanı” gibi ayrı akımların çıkmasını beraberinde getirmiştir. Aynı gelişme sinema alanında da gözlenmiş ve 1980’den günümüze kadar 12 Eylül dönemini anlatan, ağırlık veren “12 Eylül Filmleri”
üretilmiştir. Ayrı incelemelere tabi tuttuğumuz bu başlıklar, 12 Eylül 1980 tarihinin Türkiye’yi yalnızca siyasal anlamda etkilemediğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu bağlamda 12 Eylül, öncesi ve sonrası olarak değerlendirilebilecek şekilde bir etki bırakmıştır.
3.bölümde 12 Eylül darbesinin toplumsal ve kültürel etkilerine yer verilmiştir.
1970’lerde ortaya çıkmaya başlayıp, 1980’lerde hız kazanan “Arabesk” akımına hem toplumda hem de sanatta bıraktığı etki bakımdan yer verilmiş, darbe dolayısıyla baskı ortamının toplumda ne şekilde değişimlere yol açtığı, geleneklere olan etkileri, hem dışavurumcu hem de içedönük sanatsal çalışmaları ve son olarak da sürecin toplumda ve kültürde günümüze kadar olan yansımaları değerlendirilmiştir.
(17)
17
I. BÖLÜM
12 EYLÜL 1980 ASKERİ DARBESİ
A-Darbeyi Hazırlayan Süreç
Cumhuriyet’in ilanından sonra, ilk askeri müdahale “Demokrat Parti” döneminde gerçekleşir Ekonomik ve siyasi iktidarsızlık nedeniyle, özellikle büyükşehirlerde karşılaşılan anarşi ve eylemler, halkta bu duruma askerin müdahale etmesi fikrini doğurmuştur.
1961 anayasası ile birlikte gerçekleşen özgürlük ortamı ise beraberinde 1968 hareketini ve sol düşüncenin yükselişini getirmiştir.
1970’lerle birlikte yaşanan siyasi gelişmeler ve polisin eylemcilere sert müdahaleleri, iktidardaki boşluk ile birlikte ülkeyi bir kaos ortamına sürüklemiştir. Haberler üniversitelerde hayatını kaybeden öğrencilerden ve kanlı soygunlardan geçilmiyordu ve tüm bu gelişmeler 12 Mart 1971 tarihinde, ordunun yeniden yönetime müdahalesine yol açtı.
“ 12 Mart 1971 tarihinde ordu tarafından verilen muhtıra, yetmişli yılların Türk siyasi hayatındaki önemli gelişmelerinden biri olmuştur. Verdiği muhtıra ile müdahale gerekçelerini belirten ordu, iktidarda bulunan AP’ni yönetimden uzaklaştırmıştır. 1973 genel seçimlerine kadar olan süreçte kısa süreli dört hükümet kurulmuştur.”6
12 Mart 1971 darbesi, bir nevi sol düşünceye ve özgürlük ortamına vurulan darbelerden biri oldu ve 1971 darbesi süreç, siyasi iktidarın bir türlü sağlanamadığı yılları beraberinde getirdi.
1970’li yıllar, büyükşehirlerde düzenlenen grev ve direniş manzaraları ile geçti.
“1973 seçimlerinden 12 Eylül 1980 askeri müdahalesine kadar geçen sürede, Türk siyasetinin koalisyonlarla yönetilmesi ülkede beklenen siyasi istikrarın sağlanamamasına sebep olduğu değerlendirilmektedir. Ülkedeki siyasi istikrarsızlığın, kötü giden ekonomik sorunları düzeltememesi ve bunların toplumu sağ-sol olarak politik kamplaşmaya iten yansımaları beraberinde anarşi ve terörün artmasında etkili olduğu görülmektedir.”7
6 Muslih İpekliler, Anılarda 12 Eylül Dönemi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara,2010,s.37
7 A.g.t,s.37.
(18)
18
Koşullar yalnızca iç meselelerden kaynaklanmıyordu. Dış devletlerle yaşanan sorunlardan biri de, İran’da yaşanan devrim sonrası Türkiye’nin ABD ile olan ilişkilerinin bozulması olmuştur.
“İçte devam eden siyasal, ekonomik ve sosyal sıkıntıların yanı sıra, milletçe göğüslememiz gereken iki büyük sorunda karşımıza çıktı. Bunlardan biri, Kıbrıs ve Ege sorunu, diğeri de tüm dünyayı sarsan ve bizi de içini alan petrol kriziydi.”8
Yaşanan tüm bu sıkıntılar en çok ekonomiyi etkilemiştir. 1970’den 1970 sonlarına kadar yoğun bir IMF baskısı görülmektedir. 12 Eylül 1980 darbesi ve sonrasında Özallı yıllar da ise, liberal ekonominin yükselişi görülecekti.
“Ülkedeki ekonomik krizin derinleşmesi, beraberinde toplumsal sorunlarında büyümesine sebep olmuştur. Devlet kurumlarındaki yoğun parti kadrolaşmalarının, devlet kurum ve kuruluşlarının işleyişini zayıflatmıştır. Terörün aşırı sağ ve sol grupların birbirlerine karşı işledikleri cinayetlerden toplumun tanınmış simalarına yönelmesi ve belli bir aşamadan sonra kitleselleşmesi tüm toplum kesimlerinde ciddi bir endişeye ve korkuya sebep olduğu görülmektedir. “9
Türkiye yaşanan bu kaos ve istikrarsızlık dönemini, koalisyon hükümetleri ile geçirmiştir. Koalisyon hükümetleri, 1980’e kadar ne terörün durmasını engelleyebilmiş, ne de söz verilen refahı ülkeye getirebilmeyi başarmıştır.
“ Ecevit’in istifasından sonra meydana gelen ve Cumhuriyet döneminin en büyük hükümet krizi, 31 Mart 1975 tarihinde Demirel’in ilan ettiği AP, MSP, CGP ve MHP’nin birleşmesiyle oluşan, 1.Milliyetçi Cephe hükümetinin kurulmasıyla son bulmuştur. 1.MC.
Hükümeti, 5 Haziran 1977 tarihinde yapılan genel seçimlere kadar iktidarda kalarak, bu krizi nispeten iktidara kavuşturmuş gibi görünse de bu dönemde yaşanan gelişmeler, bunun son derece aldatıcı bir görüntü olduğunu ortaya koymuştur. “10
1970’li yıllar köyden kente yaşanan göçler nedeniyle, gecekondulaşmanın da hız kazandığı yıllar olarak anılmaktadır.
8Milli Güvenlik Konseyi Genel Sekreterliği, 12 Eylül Öncesi ve Sonrası,Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara,1981, s.13.
9. Muslih İpekliler, Anılarda 12 Eylül Dönemi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara,2010,s.55
10A.g.t.,s..46.
(19)
19
“Kentleşme hızı endüstrileşmenin çok önünde giden yetmişli yılların Türkiye’sinde, sosyal alandaki tatminsizlikler, sorunların ekonomik alandaki sorunlarla iç içe geçmiş olması ve bunların sistem üzerinde yarattığı baskılar ve çözümsüzlükler toplumsal olayların artmasında başlıca nedenler olarak karşımıza çıkmaktadır. Ekonomik nedenlerden dolayı, kırsal kesimden şehir merkezlerine göç eden kitlelerin sahip oldukları bilgi, görgü ve değer yargıları, şehir kültürü ve geçim sıkıntılarıyla birleşince büyük bir değişime uğramıştır.
Toplumda ortaya çıkmış sağ-sol fikir akımlarının, bir yere ait olma duygusunun boşluğu içinde olan bu kesimi etkisi altına alması ve birbirine düşman etmesi kolaylaşmıştır.
Toplumda yaşanan bu kısır döngünün, sağ ve sol tarafların kendilerine daha fazla taraftar bulmalarına ve yaşanan anarşinin, bu sayede daha büyük kitleleri içine almasına sebep olduğu değerlendirilmektedir.” 11
1970’lerin sosyo-kültürel yapısı tam anlamıyla bir şok yaşamıştır. Ne köylü kendini kente ait hissedebilmiş, ne de kentli köylüyü benimseyebilmiştir. Gerek ideolojik, gerek maddi gerek geleneksel farklılıklar aynı şehir içerisinde birbirinden uzak ama aynı zamanda iç içe yaşayan insan kitlelerinin oluşmasına yol açmıştır.
“1977 seçimlerine doğru yaşanan siyasi ve terör olayları, artık Türkiye’nin bütünüyle siyasi kutuplaşamaya kaydığını göstermektedir. Hızla tırmanan toplumsal anarşi ve terörün yanı sıra, ekonomik sorunlar hükümeti içinden çıkılması zor bir duruma sokmuştur. Sıkıntıları aşmak için genel seçimleri erkene alıp siyasi tabloyu yenilemek siyasi bir çözüm olarak aranmıştır. Kamuoyunda, erken seçimin bir partiye tek başına hükümet kurabilecek çoğunluğu vereceği ve bunun bir çıkış yolu olacağı beklentisinin hakim olduğu görülmektedir. Fakat seçim kampanyası sırasında parti liderlerinin karşılıklı yıkıcı ve ağır suçlamaları, ülkede artan terör olayları toplumdaki siyasi kamplaşmayı giderek derinleştirmiştir.” 12
1970’lerin en büyük başarısızlığı şüphesiz ki siyasilere hatta siyasi partilere aittir.
Yaşanan keskin kamplaşmalar, birleştirici olmayan söylemler, otorite boşluğu, 12 Eylül 1980 öncesi hızlandıran en belirleyici sebeplerden biri olmuştur.
11Muslih İpekliler, Anılarda 12 Eylül Dönemi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara,2010, s.38
12A.g.t, s.49
(20)
20
“Bu sırada hem basın dünyasından hem de siyaset dünyasından ölüm haberleri eksik olmuyordu. Ermeni terör örgütü ASALA, 1978 tarihinde, 42 Türk diplomatının hayatını kaybetmesine sebep olmuştu. Yine 1978 yılında, PKK terör örgütü kurulmuştu. Rektörler, Ülkü ocakları başkanları, vekiller ve gazeteciler öldürülüyorlardı. 1 Şubat 1979 tarihinde Milliyet Gazetesi Genel Yayın Müdürü Abdi İpekçi, Mehmet Ali Ağca tarafından öldürüldü.
Abdi İpekçi, köşe yazılarında, memleketin içinde bulunduğu anarşi ve terör ortamına çözümler getirmeye çalışıyor, ılımlı tavrıyla dikkat çekiyordu. Bu arada hayatlarını kaybedenler yalnızca bilinen isimler değillerdi, sokaklar her gün bir başka ölüme tanık oluyordu.”13
1980 öncesi başlayan bu süreç, ilerleyen süreçte ve 1980 darbesinden sonra da devam edecek ve Türkiye birçok gazeteciyi, aydını, sanatçıyı suikastlerle yitirecektir.
Tercüman Gazetesi 1982 yılında attığı bir manşette darbeden sonra da Ermeni çetelerin diplomat ölümlerine sebep olduklarını vurgulamıştır. Terörün 1970’li yılların sona doğru hız kazanmış olması ile başlayan süreç 1980’lerden sonra da devam etmiştir. Bu noktada Türkiye’nin iç siyasetinde yaşanan kargaşa, başka devletler için bir fırsat ortamı yaratmıştır. 14
13 Ayrıntılı bilgi için ayrıca bknz. Kamuran Gürün, Ermeni Dosyası, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2005.
12 Eylül 1980 Askeri Darbesi için ayrıca bknz:
Mehmet Ali Birand, 12 Eylül-Türkiye’nin Miladı, Doğan Kitap, İstanbul,1999.
Cüneyt Arcayürek, 12 Eylül’e Doğru Koşar Adım, Bilgi Yayınevi, İstanbul, 1998.
14 Tercüman Gazetesi, 8 Haziran,Salı-1982.
(21)
21
Yaşanan gerilim yalnızca anarşi ve terör boyutunda kendini göstermemiş, ekonomi alanında yaşanan çöküş de olumsuz etkiler yaratmaya başlamıştır. Kurulan hükümetler sürekli olarak yeni kalkınma programları hazırlamışlar, çareler aramışlardır.
“ 1977 ve 1980 yılları arasında kurulan hükümetler tarafından, tam anlamıyla tıkanan ekonomiyi kurtarmak için Türkiye’de toplam 5 adet “istikrar programı” hazırlanmıştır. Bunlar içinde en ciddi biçimde uygulanan ve ömrü uzun olan 24 Ocak kararları olmuştur. Hazırlanan bu paket ve programların en büyük özelliği, büyük ölçüde zamlara ve kur ayarlamalarına dayanmaları olmuş, böylece dış kredi çevrelerinin, hoşnut kalmaları ve Türkiye’ye yeni dış krediler ve borç erteleme olanakları sağlanması amaçlanmıştır. Söz konusu ekonomik paketlerin uygulanması istikrarlı ve sağlam bir siyasi yapıyı gerektirdiğinden, bu dönemde kurulan hükümetlerin bundan yoksun olması nedeniyle alınan tedbirler hem geçici hem de durumu kısa süreli kurtarmaya yönelik olmuştur.”15
Tüm bu yetersizlikler, halka uzun kuyruklar şeklinde dönmüştür. Tüpgaz kuyrukları, Sana yağı kuyrukları… Bir yandan da IMF, Türkiye üzerindeki baskısından asla vazgeçmemiştir.
“ 1978 yılının, en önemli olaylarından biri de Kahramanmaraş Katliamıydı. 100’den fazla Alevi kökenli vatandaşımızın hayatını kaybettiği olaylar, Ülkücü grupların bir sinema içerisine koydukları bomba ile patlak vermiş, ve beraberinde yalnızca bir sağ-sol kavgası olmaktan çıkmış, Alevi-Sünni kavgasına dönüştürülmüştür. 1978 yılının sonuna gelindiğinde, mezhep (Alevi-Sunni) ayrımlarının tahriki ile, terörün kitlesel cinayetlere varması sonucu Ecevit, ne kadar istemese de sıkıyönetim uygulamasını 23 Aralık 1978 tarihinde 13 ilde ilan etmek zorunda kalmıştır.” 16
Mezhep çatışmaları yalnızca 1978 yılında Kahramanmaraş’ta yaşanan olaylarla sınırlı kalmamış, 4 Temmuz 1980’de de Çorumda benzer mezhep çatışmaları görülmüştür.
12 Mart Muhtırası, bir nevi siyasal ayrıma engel olamadığı gibi, daha da sert ayrımlara sebep olmuş, ölüm oranlarına bakıldığında, terörün iç savaş boyutuna geldiği açıkça gözlenmiştir. Birçok ilde “Kurtarılmış Bölge” ler ilan edilmiş, giderek ağır çatışmalar sonucu, iç savaş görünümü oluşmuştur.
15Muslih İpekliler, Anılarda 12 Eylül Dönemi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara,2010S.61.
16A.g.t, s.70.
(22)
22
Burada kısa bir alıntı yaparak dönemin fotoğraf sanatçılarından Kadir Can’ın, 12 Eylül 1980 Akıl Tutulması adlı çalışmasında yer verdiği, bir nevi “darbe öncesi günlüklerine yer vermek istiyorum. Dönemin olaylarının anı anına incelenmesi açısından bu çalışma büyük önem taşımaktadır.
1970’ler gerek işçi hareketleri gerek öğrenci hareketleriyle siyasetin fazlasıyla gündemde olduğu bir dönemdi. Mahalleler “kurtarılmış bölge”lerle çevrilmişti. Siyasetin böylesine yoğun olduğu bir dönemde 1 Mayıs’a da ilgi bir hayli büyüktü:
“(1 Mayıs 1978’de ailece Taksim’e)
Taksim Meydanında ilk kitlesel 1 Mayıs kutlaması, 1976 yılında yapılmış, DİSK’in düzenlediği bu etkinliğe on binler katılmıştı. Taksim meydanındaki ikinci kitlesel 1 Mayıs etkinliğinin yapıldığı 1977 ise tarihe “ Kanlı 1 Mayıs” olarak geçti. DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler konuşmasını bitirmek üzereyken çıkan olaylarda çoğu ezilerek ölen 34 kişinin yanı sıra, 136 kişi de yaralanmıştı. “Kanlı 1 Mayıs 1977” nin ardından 1978 yılındaki etkinliğe katılım, umulanın çok üzerinde oldu. Bir önceki yılın acısını yüreklerinde hisseden işçi sınıfı İstanbul’un yanı sıra çevre il ve ilçelerden de gelerek on binlerin oluşturduğu gruplar halinde Taksim’in yolunu tuttu. Çok sıkı güvenlik önlemlerinin alındığı etkinliğe katılan işçilerin, eşlerini ve çocuklarını da getirdiği görüldü. Olaysız geçen 1 Mayıs 1978’in ardından 1 Mayıs 1979 etkinliği Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından yasaklandı. Sokağa çıkma yasağı konuldu, Taksim’e yürümek isteyenler gözaltına alındı. 12 Eylül darbesinden sonra Milli Güvenlik Konseyi 1 Mayıs’ı resmi tatil günü olmaktan çıkardı. 17”
“Kanlı 1 Mayıs” olarak tarihe geçen günün ardından 1980 sürecini hazırlayan olayların arkası kesilmemiştir. : “(1 Mayıs’ta sokağa çıkan 1139 kişi tutuklandı/Yazım tarihi 2 Mayıs 1979):Sıkıyönetim Komutanlığı, çıkması muhtemel olayları önlemek için 1 Mayıs 1980’de İstanbul’da sokağa çıkma yasağı ilan etti. Sokağa çıkma yasağına rağmen, korsan miting yapmak isteyen 1139 kişi tutuklandı. Dün Taksim Meydanında geçen yıl miting için kurulan kürsünün yerinde 233.Mekanize Piyade Alayının sancağının dalgalandığı görüldü. Yedi ayrı semtte, olay çıkarmak isteyen gruplar güvenlik kuvvetleri tarafından yakalanıp önce İnönü Stadı’nda toplandı, daha sonra askeri kışlalara nakledildi. İstanbul’daki sokağa çıkma yasağına rağmen dün Merter’deki DİSK Genel Merkezi önünde 300 kişilik bir grup toplanıp yürüyüş yapmak istedi. İşçi Partisi Genel Başkanı Behlice Boran ile bu partiye bağlı kişilerle, bazı DİSK görevlilerinin oluşturduğu topluluk güvenlik kuvvetleri tarafından etkisiz hale getirilip gözaltına alındı. Behlice Boran, gözaltına alınmadan önce, hükümetin sıkıyönetim aracılığı ile anti demokratik bir baskı politikası yürüttüğünü öne sürerek, bunu protesto etmek içinsokağa çıkacağını bildirmişti. Diğer semtlerde toplanıp yürüyüş yapmak isteyen gruplar da güvenlik güçleri tarafından havaya ateş açıldıktan sonra yere yatırılarak göz altına alındı.18”
17 Kadir Can, 12 Eylül 1980 Akıl Tutulması, Boyut Yayıncılık, İstanbul,2011,s.70.
18A.g.e,s.80.
(23)
23
1980 öncesi süreç, üniversitelerde hareketinde en yoğun olduğu dönemdi. Sol-sağ ayrımı yapmadan, hatta siyasi olaylara karışmayan insanlara bile tutuklamalar ve işkenceler söz konusuydu.
“Toplum polisi çok hızlıydı (26 Ocak 1977)
Öğrenciler arasında çıkan çatışmaları önlemek için, fakültelere giren toplum polisleri, hiçbir ayrım yapmadan önlerine gelen hemen herkesi fena halde copladı. Bu coplama sırasında öğretim üyeleri de hırpalandı. Olaylara karışmayan öğrenciler bile, cop darbelerine hedef olup, kan revan içinde kaldılar. Toplum polislerinin coplarından kız öğrenciler de nasiplerini aldı. Öğretim üyeleriyle kızların yanı sıra, askeri öğrencilerle foto muhabirleri de coplananlar arasındaydı. Fakültelere giren toplum polisleri önlerine geleni coplarken, olaylara karışmayan öğrenciler “Vallahi bizim suçumuz yok, olay çıkaranlar çoktan kaçtı bile” dediyseler de dayak yemekten kurtulamadılar.19”
Kahramanmaraş’ta gerçekleşen Alevi katliamı, tüm yurtta tepkilere yol açmış ve bu olayın yarattığı sansasyon 12 Eylül sürecini hazırlayan en önemli etkenlerden biri olmuştur.:
“Herkes yere yatsın, arama var (12 Ocak 1980)
Kahramanmaraş olaylarını protesto etmek için derslere girmeyen, ve açığa alınan öğretmenlerinin göreve dönmelerini sağlamak amacıyla gösteri yapan Bakırköy Güngören’deki İzzet Ünver Lisesi’nin 500 öğrencisi, güvenlik güçlerince gözaltına alındı.
Açığa alınan öğretmenlerinin tekrar göreve dönmesini isteyen öğrenciler, sabah erken saatlerde okulu işgal edip önceden hazırladıkları pankartları astılar. Öğrencilerin okulu işgal etmesi üzerine olay yerine gelen güvenlik güçleri yoğun bir direnişle karşılaştı. Sınıflardaki sıralarla kapılara barikatlar kurup Molotof kokteyli alan öğrenciler güvenlik güçlerini uzun süre uğraştırdıktan sonra yakalandı. Güvenlik güçleri, okulu işgal edip kendilerine uzun süre direnen ve Dev Sol’cu oldukları öne sürülen öğrencileri yakalayıp dışarı çıktıktan sonra, erkekleri boylu boyunca yere yatırıp aradıktan sonra kimlik kontrolü yaptı. Erkeklere göre daha şanslı kız öğrenciler de okulun duvarının dibinde çömeltilerek aranıp kimlik kontrölünden sonra gözaltına alındı. Öğrencilerin okulun yanı sıra bitişikteki yüksek gerilim hattını taşıyan direğe astıkları bombalı pankart da polisi uzun süre uğraştırdı.”20
19, Kadir Can, 12 Eylül 1980 Akıl Tutulması, Boyut Yayıncılık, İstanbul,2011,s.104.
20A.g.e, s.123.
(24)
24
12 Eylül öncesi, öğrenci ölümlerinin arkası kesilmiyordu. 1980 sonrası YÖK’ün kurulması ile birlikte tamamen apolitikleşmeye giden süreç, 1970’lerde birçok öğretim üyesi ve öğrencinin kaybıyla sonuçlanmıştı:
“İnşallah tamamdır (24 Haziran 1977)
Yeni hükümetin göreve başladığı gün, İstanbul’da yükseköğrenim gören bir genç, militanların kurşunlarına hedef oldu. Belediye otobüsünde, kitapları koltuğunda okuluna giderken acımasızca kurşunlandı. Olay, Cumhuriyet Caddesi Elmadağ otobüs durağında meydana gelmişti. Arkadaşları Ahmet Aykaç için bir tören düzenledi. Boş tabutunu Okmeydanı’ndan Sultanahmet’e kadar omuzlarda taşıdılar. Ahmet Aykaç vurulduğu otobüs durağının karşısındaki sinemanın önünden geçtiği sırada bir film afişi dikkatini çekti. Sinemada
“Tamam mı Devam mı?” adlı film oynuyordu. Gerçekten bu son cinayet miydi, yoksa katliamlar devam mı edecekti.21”
Baskı ve yasaklar hayatın her alanına, en sert şekilde girmişti:
“Cenazede yazı serbest (11 Ekim 1978)
İstanbul’da öldürülen sağcı olsun solcu olsun her öğrencinin cenaze töreni sırasında ve sonrasındaki görüntü aynı, duvarlara ve yollara yazılan yazılar. Cenaze törenlerine katılanlar içlerindeki öfkenin ifadesi olarak, polisin ve askeri birliklerin gözü önünde duvarlara ve yerlere çeşitli sloganlar yazıyor. Güvenlik güçleri, cenaze törenlerine katılanların bu eylemini, masa başında kendilerine verilen emirlere karşın herhangi bir olay çıkmaması için seyretmekle yetiniyor.22”
21 Kadir Can, 12 Eylül 1980 Akıl Tutulması, Boyut Yayıncılık, İstanbul,2011 s.180.
22A.g.e,s.200.
(25)
25
Başta Abdi İpekçi olmak üzere, 12 Eylül öncesi birçok yazar ve siyaset adamı sol ya da sağ ayrımı olmaksızın suikast’e kurban gitti. Darbe tüm bu kaos ortamını gidermek vaadiyle yaklaşsa da sonrasında yaşanan süreç, Türkiye için hiç iç açıcı olmayacaktı:
“12 Eylül’ü tetikleyen suikast (19 Temmuz 1980)
Nihat Erim, 12 Mart 1971 muhtırasının ardından hükümeti kurmakla görevlendirildi. İlk kurduğu hükümet 3 Aralık 1971’de istifa etti. İkinci Erim hükümeti 22 Mayıs 1972’ye kadar görevde kaldı. Cumhuriyet Senatosunda 1977 yılına kadar kontenjan senatörü olan Nihat Erim 19 Temmuz 1980 ‘de Dragos’ta Dev-Sol militanları tarafından koruma polisiyle öldürüldü. Nihat Erim’in Şişli Camii’nde yapılan cenaze törenine CHP lideri Bülent Ecevit’le, AP Genel Başkanı Süleyman Demirel’de katıldı. Yay gibi gergin olan iki lider kortejde kerhen de olsa el sıkışmanın ardından bir daha birbirlerinin yüzüne bakmadı.
Törende çekilen fotoğraflardan birini köşesinde yayınlayan Günaydın Gazetesi Genel Yayın Müdürü ve Başyazarı Necati Zincirkıran, yaptığı yorumda şunları yazıyordu.” Liderleri böylesine düşman kardeşler görünümünde olan bir Türkiye’de sorarım size, milli birlik nasıl sağlanır? Türkiye’nin başına yarın daha büyük bir bela gelirse bu fotoğraf, sorumluluk durumundaki bu iki liderin suçluluğunu kanıtlayacak bir belge olarak elbette kullanılacaktır.”
Zincirkıran’ın bu yorumunun üzerinden kısa bir süre geçtikten sonra 12 Eylül darbesi yapıldı ve iki lider önce Hamzakoy’a oradan da Zincirbozan’a gönderildi.23”
23 Kadir Can, 12 Eylül 1980 Akıl Tutulması, Boyut Yayıncılık, İstanbul,2011s.220.
(26)
26
Yaşanan tüm bu olumsuz gelişmeler ve siyasi boşluk, ordunun sisteme müdahalesinin zeminini hazırlamıştır. Halkın genel tepkisi darbenin terörü bitireceği, artık sokaklarda kan dökülmeyeceği, beklenen huzuru getireceği yönünde olmuştur, çünkü halk siyasilerden umudu kesmiştir.
“ Bu dönemde artan terör ve anarşi olayları karşısında, sıkıyönetim ilan edilerek ordunun olayların üstesinden gelmesi istenmiştir. Ancak gelişen olaylar karşısında, sıkıyönetim uygulamasının başarısız olması ve bu durumun orduyu yıpratmaya başlaması nedeniyle, orduda bu işin çözümünün demokratik düzen içerisinde imkansız olduğu kanaatinin güçlenmeye başladığı söylenebilir. Zira bu dönemle ilgili beyanatlara, değerlendirmelere ve hatıratlara bakıldığında Silahlı kuvvetlerde müdahale fikrinin güçlenmesi ve yönetime bütünüyle el koyma eğiliminin artması, sıkıyönetimin ilanından sonra olmuştur.”24
Tüm bu koşullar, gerek TSK içerisinde, gerek halkta ordunun siyasete müdahalesine sebep olmuştur.
“ Evren’in anılarına baktığımızda, müdahale fikrinin, 1979 yılının Temmuz ayı içerisinde ordunun üst kademesinde açıkça konuşulmaya başlandığı görülmektedir (Yaklaşık olarak müdahale tarihinden 14 ay önce.) Evren Temmuz ayında, ülkenin içinde bulunduğu durumu ve ne yapılması gerektiği konusunu Kuvvet Komutanları ile tek tek görüşmüş ve müdahale ile ilgili düşüncelerini almıştır. Bu görüşmelerde, herkesin ortak fikri, hükümetin anarşiyi engellemek için gerekli tedbirleri almadığı yönünde olmuştur.”25
24Muslih İpekliler, Anılarda 12 Eylül Dönemi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara,2010,s.72
25 A.g.t,s.77
(27)
27
B-12 Eylül 1980 TSK’nın Yönetime El Koyması
“80’li yılların başlarında huzursuzluk had safhaya ulaşmış, ülkenin dört bir yanında can ve mal güvenliğinden söz etmenin anlamı bile kalmamıştı. Türkiye, yürekleri yanan ana ve babaların sonsuz acı ve ıstıraplar içinde kıvrandıkları; kan ve ateşin hüküm sürdüğü;
insanlarımızı acımasızca öldüren, yaralayan yok eden; millet ve vatan bütünlüğünü hedef alan kökleri dışarıda yasa dışı örgütlerin kol gezdiği bir ülke görünümündeydi. Bu korkunç gidişe, her gün biraz daha tırmanma gösteren şiddet olaylarına karşı alınması gereken önlemler bir türlü alınamıyor, suçlular yakalanamıyor, terör kaynakları kurtulamıyordu. Özellikle siyasal parti yöneticilerinin ciddiyetten uzak, sorumsuz, birbirlerini ağır şekilde suçlayan sözleri milleti çaresizlik içinde bırakıyordu. Parlemento ülke sorunlarına çözüm getirici işlevden uzaklaşmış, kısır bir döngü içinde yasama ve denetim görevlerini yapmaz hale gelmişti.
Ülkede tam bir otorite boşluğu görülüyordu.”26
12 Eylül’ün ayak sesleri duyulmaya başlamış, gerek medyada gerek siyasi mecralarda sürekli olarak konuşulan bir konu haline gelmeye başlamıştı. Halkın en büyük isteği ise bir an önce refaha ulaşmaktı.
“11 Eylül 1980 tarihli günlük basında çıkan şu iki haber ilgi çekiciydi: Terör dünde 17 can aldı.” Ve “Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu Başkanı Halit Narin, DGM’ler kurulmadan üretim artmaz dedi.” O günlerin karmaşası arasında belki dikkati pek çekmemiş olan, belki de kanıksanmış sayılabilecek bu iki haber, sanki bir gün sonraki askeri müdahalenin ve üç yıl kadar sürecek olan askeri rejimin de işlevini özetliyordu. Bunlardan birincisi, ülkede eksikliği duyulan can güvenliğini sağlamak, ikincisi, sola ve emekçi taleplerine sınır getirerek ekonomik-sosyal hayatı işverenler lehine yeniden düzenlemek. 12 Eylül 1980 sabahı başlayan ve “Bayrak Harekatı” adı verilen müdahale ile Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) yönetime el koydu. Müdahale, herhangi bir direnmeyle karşılaşmadan amacına ulaştı. Darbe, emir ve komuta zinciri içinde yukarıdan aşağı, yani hiyerarşik bir düzen içinde gerçekleşmişti. Bu yönüyle de, orta rütbeli subay çoğunluğuna dayalı ve hiyerarşi dışı hatta ona bir karşılık göstermiş olan 27 Mayıs 1960 müdahalesinden farklıydı.
26Milli Güvenlik Konseyi Genel Sekreterliği, 12 Eylül Öncesi ve Sonrası,Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara,1981, s.135.
(28)
28
Asıl temel farklılık ise, her iki müdahalenin itici güçleri ve programları açısından ortaya çıkacaktı.”27
Dönemin ekonomik anlamda dönüm noktası ise 24 Ocak Kararları olmuştur. IMF desteği ile gerçekleşen kararlar, Serbest Piyasa Ekonomisi’ni beraberinde getirecektir.
MGK, bir bildiri yayınladı ve 11 Eylülü 12 Eylüle bağlayan gecenin sabahı saat 04.00 sularında TRT radyoları İstiklal Marşı ile yayını yapmaya başladı. Bir yandan bildiriler okunmaya başlanıyor, bir yandan da Hasan Mutlucan’ın “Yine de Şahlanıyor Aman” türküsü duyuluyordu. Daha sonraki yıllarda, bu türkü insanlar üzerinde öyle bir etki bırakacaktı ki, bir nevi darbe ile özdeşleşecekti.
“MGK koyduğu kuralları ve verdiği buyrukları “Bildiri” ve “Karar” biçiminde adlandırılıp numaralandırdı. 12 Eylül sabahı saat 04.00’te MGK’nin ilk mesajı yerine geçen 1 numaralı bildirisi TRT’den bütün ülkeye duyuruldu. Org. K. Evren’in ağzından okunan bu bildiride şu noktalar dikkat çekiciydi.
“-Devletin varlığına, rejimine ve bağımsızlığına yönelik saldırılar yoğunluk kazanmıştır.
-Buna karşılık, Devlet organları ve anayasal kuruluşlar işlemez duruma getirilmişlerdir.
-İrticai fikirler ve sapık ideolojiler devlet kuruluşlarını, işçi örgütlerini ve siyasal partileri etki altına alarak ülkeyi iç savaş eğine getirmişlerdir.
- TSK, İç Hizmet Kanununun verdiği Türkiye Cumhuriyeti’ni kollama ve koruma görevini Türk milleti adına yerine getirmek için emir ve komuta zinciri içinde ülke yönetimine bütünüyle el koymuştur.
- Harekatın amacı, ülkenin bütünlüğünü, devletin otoritesini yeniden sağlamak, demokratik düzenin işlemesine engel olan nedenleri ortadan kaldırmaktır.
- Parlamento ve hükümet feshedilmiş, milletvekillerinin dokunulmazlıkları kaldırılmış, bütün yurtta sıkıyönetim ilan edilmiş, yurt dışına çıkışlar yasaklanmış, ikinci bir emre kadar saat 05.00’ten itibaren sokağa çıkma yasağı konmuştur.28”
Aynı gün saat 13.00’te Kenan Evren TRT’den uzun bir konuşma yaparak müdahalenin gerekçelerini ve amaçlarını daha ayrıntılı olarak açıkladı. Bunun önemli noktaları şöyle özetlenebilir:
27Bülent Tanör, Korkut Boratav,Sina Akşin, Ayla Ödekan,Yayın Yönetmeni-Sina Akşin,Türkiye Tarihi 5 Bugünkü Türkiye (1980-2003), Cem Yayınevi, İstanbul, 2011,s.30
28A.g.e,s.31.
(29)
29
“-Anarşi, terör ve bölücülük karşısında partiler ve milletvekilleri seyirci kalmış, hukuk devleti kavramı birtakım anayasal kuruluşlarca devletin parçalanması pahasına da olsa kişilerin savunulması olarak yorumlanmış, kuvvetler ayrılığı ilkesi kuvvetler çatışmasına dönüşmüş, siyasal partiler yıkıcı ve bölücü mihrakları kışkırtmış, iktidarlar partizanca davranmışlardır.
- TSK tarafından bu konularda zamanında yapılan uyarılar dikkate alınmamış olduğu gibi, siyasal çıkar hesapları yüzünden Cumhurbaşkanlığı seçimi bile 8 aydır yapılmamıştır.
-12 Eylül harekatı kanun ve nizam hakimiyetini sağlamak için yapılmıştır. MGK yasama ve yürütme yetkilerini yüklenmiş olup, yürütme sorumluluğu en kısa zamanda Bakanlar Kurulu’na bırakılacaktır. Yeni bir Anayasa, seçim ve siyasal partiler kanunu ile diğer düzenlemelerin yapılmasından sonra ülkede seçimlere geçilecektir.
- Bu dönem içinde her türlü siyasal faaliyet durdurulmuştur. Parlamento üyeleri siyasal faaliyetlerinden suçlanmayacak, yeni yönetime karşı suç niteliğinde davranışlarda bulunmadıkça herhangi bir işleme uğratılmayacaklardır.
-AP, CHP, MSP ve MHP Genel Başkanları can güvenliklerinin sağlanması amacıyla şimdilik TSK gözetiminde belli yerlerde ikamete tabi tutulmuş olup durum elverişli olduğunda serbest bırakılacaklardır.29”
12 Eylül sabahı yaşanan tüm bu gelişmeler, “anarşi ve terör”ü bir nevi bıçak gibi kesmesi nedeniyle halk tarafından olumlu karşılandı. Ciddi bir ekonomik bunalımın olduğu, temel ihtiyaçlarını bile karşılarken zorlanan halk için darbe bir nevi kurtuluş umudu olmuştu.
Sıkıntıların bir anda ortadan kalkması da oldukça dikkat çekiciydi. Zeki Saral, Hürriyet gazetesinde yer alan alıntısıyla, halka verilen teşviki şu şekilde göstermiştir;
29Bülent Tanör,KorkutBoratav,Sina Akşin, Ayla Ödekan,Yayın Yönetmeni-Sina Akşin,Türkiye Tarihi 5 Bugünkü Türkiye (1980-2003), Cem Yayınevi, İstanbul, 2011,s.32
(30)
30
“Bugün Yeni Bir Gündür
Yeni bir dönem başladı. Artık sokakları, mahalleleri yaşanmaz hale getiren kurtarılmış bölgeler yaratan, masum çocuklarımızı anarşiye alet eden, bizi canımızdan bezdiren, her gün birkaç ananın gözyaşı dökmesine neden olan dünya sona erdi. Hainlerin, küstah ve kabadayıların, demokrasiyi yozlaştıran tüm güçlerin hepsi geriye itildi. Atatürk Türkiye’sinin temeline bir çivi daha çakıldı. Demokrasiye inancını açıklayan yeni yönetim işçi-işveren ilişkilerinden, köylümüzün efendiliğine, hatta bankalardaki paralarımıza kadar güvence getirdi. O halde bize düşen görevler de olmalıdır. Fırsat düşkünlerine, sapık ideologlara inanmaksızın, fısıltıyı, dırdırı, dedikoduyu unutarak bu ülkede haysiyetli ve güçlü bir yapı oluşturmalıyız. Mutlu günler bizim, huzur bizim olmalıdır. Güçlü bir Türkiye için kini, nefreti, ikiliği, bölücülüğü bırakıp bütün olmalıyız.
Bugün günlerden Pazartesi. Yeni bir hafta yeni bir dünya başlıyor. Atatürk’ün demokrasiye inanan evlatları haykırıyor:
Ne mutlu Türküm diyene…
Haydi iş başına…”30
Gazetelerde çıkan bu ve benzeri yayınlarla, halk bir takım aksiliklerin düzeleceği umuduna kapılmış ancak, gelişen süreçte durumun vahimiyeti farklı şekillerde ortaya çıkmaya başlamıştır. 12 Eylül’ün üzerinden dört gün geçtikten sonra, Kenan Evren yeniden bir açıklama yayınlayarak kamuoyuna seslenmiştir.
30 Zeki Saral, 12 Eylül Basınının İkinci Yüzü (Kalemlerin İhaneti), Hürriyet Gazetesi alıntısı, Yurt Yayın, Ankara,1991,s.39.
(31)
31
“Devlet Başkanı, Genelkurmay ve Milli Güvenlik Konseyi Başkanı Orgeneral Kenan Evren, 16 Eylül 1980 tarihinde yaptığı ilk basın toplantısında yerli ve yabancı basın mensuplarına harekatın amaçlarını özetle şöyle ifade ediyordu:
1- “Milli Birliği korumak,
2- Anarşi ve terörü önleyerek, can ve mal güvenliğini tesis etmek, 3- Devlet otoritesini hakim kılmak ve korumak,
4- Sosyal barışı, milli anlayış ve beraberliği sağlamak,
5- Sosyal adalete, ferdi hak ve hürriyetlere, insan haklarına dayalı laik Cumhuriyet rejimini işler hale getirmek.
6- Ve nihayet, makul bir sürede yasal düzenlemeleri tamamladıktan sonra sivil idareyi yeniden tesis etmek…”
Orgeneral Evren, bu amaçlara ulaşmak için yol gösterecek ışığın her zaman olduğu gibi, “Atatürk inkılap ve ilkeleri” olduğunu da vurguluyordu.”31
Görünürde, anarşinin ve terörün çözüme kavuştuğu bu yıllarda “Atatürk ilke ve inkılapları” da ordu yönetimi tarafından en çok dile getirilen konulardan biriydi, ancak yaşanan süreçte durumun hiç de böyle olmadığı ve Atatürkçülük iddiaları altında, Atatürk’ün ve eserlerinin yıpratıldığı ortaya çıkacaktır. 12 Eylül sabahı henüz herşeyin yolunda gittiği, ülkenin huzur ve refaha kavuştuğu sanılan anlardandır…
12 Eylül 1980 Askeri Darbesi yalnızca Türkiye’nin değil tüm dünyanın ilgisini çekmiştir. 1980 öncesi yaşanan terör olaylarında, etkisi azımsanamayacak kadar çok olan dış güçler, müdahalenin doğruluğunu savunuyor, özellikle ABD durumdan hoşnutluğunu dile getiriyordu. Bu da Türkiye’nin antiemperyalizm yolunda yediği en büyük vurgunlardan biri oldu.
31Milli Güvenlik Konseyi Genel Sekreterliği, 12 Eylül Öncesi ve Sonrası,Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara,1981, s.205.
(32)
32
“ Darbe dünyada hayretle değil ilgiyle karşılandı. Bunu ilk duyuranın, ABD resmi sözcüleri ve kanalları olması, Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya’nın da müdahaleden bir gün önce (11 Eylül) ABD’den Türkiye’ye dönmüş bulunması dikkati çeken bir başka noktaydı. ABD Başkanı J.Carter, görevinden ayrıldıktan sonra yaptığı bir gezide Türkiye’ye uğradığında, 12 Eylül darbesiyle ABD’nin ferahladığını, Afganistan ve İran’dan sonra Türkiye’nin istikrarının da kendileri için son derece önemli olduğunu ifade edecekti.”32 13 Eylül sabahı, Hürriyet, Milliyet, Tercüman gibi dönemin isim yapmış gazeteleri darbeninin haklılığını kanıtlar manşetler atmışlar, “Yeni anayasa geliyor”, “Hedef Atatürkçülük” gibi kelimelerle dikkat çekmeye çalışmışlardır. TSK’nın yönetime el koyması ile birlikte, siyasi liderlerlere birer tebliğ götürülmüş, hükümetin düştüğü haberi verilmiş ve Süleyman Demirel ile Bülent Ecevit Hamzakoy’a götürülmüş, Alparslan Türkeş bulunamamış 14 Eylül’de kendisi teslim olmuş ve Uzunada’ya gönderilmiştir. Yaşanan tüm bu gelişmeler sonucunda Türkiye artık “sıkıyönetim” e uyanmıştır.
Yaklaşık 1 ay sonra evlerine dönen siyasiler ve Türkeş’in tutuklanması ise Hürriyet Gazetesi’nin manşetinde yer almıştı. 12 Eylül darbesinin siyasilere yaşattığı tablo oldukça ağırdı. 33
32Bülent Tanör,KorkutBoratav,Sina Akşin, Ayla Ödekan,Yayın Yönetmeni-Sina Akşin,Türkiye Tarihi 5 Bugünkü Türkiye (1980-2003), Cem Yayınevi, İstanbul, 2011.,s.33.
Ayrıca bknz: Cumhuriyet Gazetesi, 21.7.1985.
33 Hürriyet Gazetesi,12 Ekim 1980/Pazar.
(33)
33
C-SIKIYÖNETİM NEDİR ?
12 Eylül 1980 tarihine gelinmeden önce Türkiye’de 20 ilde “sıkıyönetim” uygulaması ilan edilmişti. 1978 yılında Kahramanmaraş’ta yaşanan olaylar nedeniyle, 13 ilde sıkıyönetim ilan edilmişti. Hemen ardından diğer illerde devam eden terör olayları ile birlikte toplamda 20 ilde sıkıyönetim uygulamasına geçildi. 12 Eylül ile birlikte, tüm yurtta sıkıyönetim uygulaması ilan edildi. 1980 yılından 1987’ye kadar ülke genelinde görülen uygulama, süreç içerisinde 1984’den itibaren, il il kaldırılmaya başlamıştır.
“Devlet Başkanı, Genelkurmay ve Milli Güvenlik Konseyi Başkanı Orgeneral Kenan Evren, 16 Eylül 1980 tarihinde yaptığı ilk basın toplantısında yerli ve yabancı basın mensuplarına harekatın amaçlarını özetle şöyle ifade ediyordu:
1- Milli Birliği korumak,
2- Anarşi ve terörü önleyerek, can ve mal güvenliğini tesis etmek, 3- Devlet otoritesini hakim kılmak ve korumak,
4- Sosyal barışı, milli anlayış ve beraberliği sağlamak,
5- Sosyal adalete, ferdi hak ve hürriyetlere, insan haklarına dayalı laik Cumhuriyet rejimini işler hale getirmek.
6- Ve nihayet, makul bir sürede yasal düzenlemeleri tamamladıktan sonra sivil idareyi yeniden tesis etmek…
Orgeneral Evren, bu amaçlara ulaşmak için yol gösterecek ışığın her zaman olduğu gibi,
“Atatürk inkılap ve ilkeleri” olduğunu da vurguluyordu.” 34
Harekatın hedefleri oldukça yapıcı gözükse de her askeri darbeden sonra görülen sıkıyönetim kuralları, sıkıyönetim komutanlarının da yetkilerinin arttırılması ile birlikte, 1970’lerdeki ortamın tam tersine dönüşüp ve bu kez, her türlü grev, toplantı, gösteri yasaklara takılıyordu.
34Milli Güvenlik Konseyi Genel Sekreterliği, 12 Eylül Öncesi ve Sonrası,Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara,1981, s.205.
(34)
34
“ Yasama ve yürütme yetkilerini üstlenen MGK ilk ağızda toplum ve çalışma yaşamının değişik kesimlerini ilgilendiren önemli kararlar aldı. Grev ve lokavtlar ertelendi; toplu iş sözleşmesi yapılan iş yerlerinde işçilere %70 oranında ve avans olarak ek ödeme yapılması kararlaştırıldı; çalışanlara işbaşı yaptırıldı.DİSK, MİSK ve Hak-İş’in paraları bloke edildi.
Faaliyetleri durdurulan bu kuruluşlara bağlı 84 sendikanın adları Çalışma Bakanlığı’nın bir tebliğiyle açıklandı. . Türk- İş’e bağlı sendikalar ise faaliyetlerine devam edebileceklerdi. Bu arada devlet ve hukuk düzenini ilgilendiren önemli kararlar da alınmaktaydı. Bakanlar Kurulu dağıtılmış olduğundan, müsteşarlar bir süre için bakan yetkisi verildi. Bütün yurtta sıkıyönetim ilan edilmiş olduğundan, bu durumun gerektirdiği adli, düzenlemeler de yapıldı ve yeni sıkıyönetim bölgelerinde Sıkıyönetim Askeri Mahkemeleri kuruldu. Bunlara atama yapma yada buralarda çalışan yargıç ve savcıları görevden alma yetkisini MGK yüklendi.
Nitekim çok geçmeden uzun listeler halinde atamalar yapıldı. Bu arada gözaltı süresi 15 günden 30 güne çıkarıldı. Genelkurmay Sıkıyönetim Koordinasyon Başkanlığınca yapılan açıklamaya göre 50 parlamenter gözetim ve güvence altına alındı. “35
Sıkıyönetim uygulamasında ölüm oranları ve can güvenliği konusunda ciddi değişimler yaşanmıştır. MGK’nın sayısal verilerine göre;
“12 Eylül’ü takiben ilk ay baz alındığında, 12 Eylül 1980 tarihinden bu yana geçen 8 ayda işlenen suçların seyri şöyle olmuştur:
- “12 Eylül- 11 Ekim 1980 arasında işlenen 1.146 suç sayısı Mayıs 1981’de yüzde 70 azalma ile 358’e, ölüm sayısı yüzde 82 azalma ile 69’dan 13’e düşmüştür.
- Yaralı sayısı yüzde 99 azalma ile 151’den 9’a,
- Afiş, pankart asma, bildiri dağıtma suçları yüzde 65 azalma ile 592’den 209’a, - Gasp suçları yüzde 50 azalma ile 138’den 22’ye,
- Silahlı saldırı suçları yüzde 85 azalma ile 138’den 22’ye,
- Patlayıcı madde atma ve kundaklama suçları yüzde 93 azalma ile 110’dan 8’e, - Darp, tehdit ve benzeri suçlar ise yüzde 70 azalma ile 138’den 41’e düşmüştü.”36 Sıkıyönetimle birlikte, birçok siyasi siyasetten uzaklaşma yada hapis cezasına çarptırıldı. Yasaklılık süreleri 1 ayı bulacaktı. Sonraki süreçte ise yalnızca siyasiler değil, kültür ve sanat camiasından da birçok kişi ya sansüre uğrayacak, ya da yurtdışına gidecekti.
35Bülent Tanör, KorkutBoratav,Sina Akşin, Ayla Ödekan,Yayın Yönetmeni-Sina Akşin,Türkiye Tarihi 5 Bugünkü Türkiye (1980-2003), Cem Yayınevi, İstanbul, 2011,s.34.
36Milli Güvenlik Konseyi Genel Sekreterliği, 12 Eylül Öncesi ve Sonrası,Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara,1981, s.222.
Daha fazlasını oku
Daha fazlasını oku
Şekil
Updating...
Referanslar
Updating...
Download (PDF - 117 sayfa - 4.76MB)
Benzer konular :
Outline : SIKIYÖNETİM NEDİR ? 1-Darbe Sonrası Genel Hatlarıyla Sanat (Resim, Müzik, Mimari…) a) 12 Eylül Sonrası Şiir b) 12 Eylül Sonrası Roman b)12 Eylül Filmleri ve 12 Eylül 1980 Askeri Darbesinin Türk Sinemasına Etkisi Darbe Sonrası Kültürel Yozlaşma ve Türk Toplumundaki Değişimler C-12 Eylül 1980 Askeri Darbesinin Günümüze Yansımaları
Benzer Belgeler
12 Eylül Askeri Darbesi' nin gençliğin üzerindeki etkileri
Millî Güvenlik Konseyi' nin yeni kurulan partilerin kurucularını veto etmesi ve bazı partilerin ülke genelindeki gerekli teşkilatlanmayı seçim dönemine yetiştirememeleri
225 0 0
1970-1980 Türk Romanında Siyasi Yönelimler
Bunlar, yazarın sözünü emanet ettiği kahraman (yansıma kahraman), olayların ortaya çıkmasında rol alan şahıslar ve dekoratif unsur durumundaki şahıslardır. Buna göre
140 0 0
12 Eylül 1980 Darbesi'nin Konya basınına yansımaları
değerlendirilmektedir. Askerler anarşi, terör ve bölücülüğün ülkeyi yıkma noktasına gelmesi; siyasiler arasındaki sonu gelmeyen tartışmalar ve devlet otoritesinin yok
211 0 0
1970-1990 aralığında konut ve iç mekan özelliklerinin Kemal Sunal filmleri üzeri...
Bu tipin orta ve üst gelir düzeyindeki aileler için geçerli olan düzenlemelere göre yapılarak giriş katında oturma odası ve mutfak gibi mekânların bulunduğu, daha çok
233 0 3
Türkiye'nin Güvenlik Algılamasındaki Değişim: 12 Eylül 1980 Askeri Müdahalesi So...
1983-1990 Yılları Arasındaki Güvenlik Yaklaşımındaki Değişimler 1982 Anayasası çerçevesinde Türkiye’de sivil toplum, insan hakları ve de- mokrasi konularında olumsuz
13 0 0
Türk Siyasal Katılımında Bir Parametre: 12 Eylül 1980
Daha geniş bir ifadeyle siyasal katılım, gerek yerel gerekse genel siyasal etkinliklerle yurttaşların farklı biçimlerde hükümet ve siyasal iktidarlar üzerinde baskı oluşturması
7 0 0
1970’li Yıllarda Türkiye’de İktidar ve Sinema İlişkileri
1977 yılındaki bu tüzüğe kadar film kontrolleri, 19 Temmuz 1939 tarih ve 2/11551 sayılı “Filmlerin ve Filim Senaryolarının Kontroluna Dair Nizamname”, gereğince İstanbul
34 0 0
12 EYLÜL ASKERİ DARBESİNİN EKONOMİ POLİTİĞİ, Sayı
Buna karşılık, reel ücretler düşürülmüş, dış ticaret hadleri kötüleşmiş, iç ticaret hadleri tarım aleyhine geri- lemiş, gelir dağılımı daha da bozulmuş, yüksek reel
44 0 0
İfade 1970
Ve adam­ lar iyi - kötü tecrübelerden geçtikleri için, biz oturarak bekleyip, on­ lar pratikte debelendikleri için; bir gün gelecek bizim birikmiş olan in­ san
7 0 0
12 Eylül 1980 darbesinden bu yana 29 y
2 Eylül'de yine Kozak Yaylası’nda bulunan Bergama- Kaplan Köyü’nde bulunan Maden Ocağına verilen ÇED izninin ardından Dikili-Çağlan, Bergama-Yerlitahtacı ve
2 0 0
1970'li y
Dünya Sağlık Örgütü'nün 2007 raporu ise küçük çaplı salgınların yol açtığı endişe ve felaketlerden çok daha önemli ve geni ş kapsamlı bir tehdit konusunda küresel
2 0 0
Türkiye, 1970'li y
İhaleye teklif verecek konsorsiyumların bünyesinde nükleer santral işletmeciliği deneyimi olan şirket veya şirketlerin bulunması; ya da bu tür şirketlerle anlaşma yapılmış
1 0 0
1904-1970
Eserlerinden belli başlıcaları şunlardır: Taksim Belediye Gazinosu, Florya Bele- diye Gazinosu, Kadıköy Halkevi, Divan Oteli, Emlâk ve Kredi Bankası Kalamış O- teli projesi,
1 0 0
Gelişimsel PDR (1970- sonrası)
 Kapsamlı gelişimsel rehberlik ve psikolojik danışma programın temel amacı yaşam kariyeri gelişimini..