Eski Blog Yazıları Aralık 2020 (16)Kasım 2020 (13)Ekim 2020 (13)Eylül 2020 (16)Ağustos 2020 (13)Temmuz 2020 (16)Haziran 2020 (25)Mayıs 2020 (22)Nisan 2020 (25)Mart 2020 (17)Şubat 2020 (21)Ocak 2020 (26)Aralık 2019 (23)Kasım 2019 (12)Ekim 2019 (13)Eylül 2019 (15)Ağustos 2019 (12)Temmuz 2019 (11)Haziran 2019 (12)Mayıs 2019 (14)Nisan 2019 (13)Mart 2019 (14)Şubat 2019 (13)Ocak 2019 (17)Aralık 2018 (14)Kasım 2018 (14)Ekim 2018 (17)Eylül 2018 (13)Ağustos 2018 (19)Temmuz 2018 (21)Haziran 2018 (24)Mayıs 2018 (22)Nisan 2018 (22)Mart 2018 (21)Şubat 2018 (25)Ocak 2018 (27)Aralık 2017 (24)Kasım 2017 (20)Ekim 2017 (23)Eylül 2017 (18)Ağustos 2017 (19)Temmuz 2017 (21)Haziran 2017 (23)Mayıs 2017 (20)Nisan 2017 (19)Mart 2017 (21)Şubat 2017 (16)Ocak 2017 (20)Aralık 2016 (19)Kasım 2016 (22)Ekim 2016 (18)Eylül 2016 (17)Ağustos 2016 (20)Temmuz 2016 (19)Haziran 2016 (20)Mayıs 2016 (22)Nisan 2016 (18)Mart 2016 (26)Şubat 2016 (24)Ocak 2016 (28)Aralık 2015 (29)Kasım 2015 (32)Ekim 2015 (26)Eylül 2015 (24)Ağustos 2015 (23)Temmuz 2015 (34)Haziran 2015 (28)Mayıs 2015 (26)Nisan 2015 (27)Mart 2015 (30)Şubat 2015 (28)Ocak 2015 (27)Aralık 2014 (38)Kasım 2014 (32)Ekim 2014 (30)Eylül 2014 (34)Ağustos 2014 (30)Temmuz 2014 (33)Haziran 2014 (38)Mayıs 2014 (47)Nisan 2014 (43)Mart 2014 (43)Şubat 2014 (44)Ocak 2014 (49)Aralık 2013 (43)Kasım 2013 (42)Ekim 2013 (31)Eylül 2013 (29)Ağustos 2013 (35)Temmuz 2013 (32)Haziran 2013 (31)Mayıs 2013 (31)Nisan 2013 (43)Mart 2013 (38)Şubat 2013 (40)Ocak 2013 (46)Aralık 2012 (31)Kasım 2012 (35)Ekim 2012 (33)Eylül 2012 (31)Ağustos 2012 (34)Temmuz 2012 (29)Haziran 2012 (33)Mayıs 2012 (35)Nisan 2012 (35)Mart 2012 (34)Şubat 2012 (37)Ocak 2012 (35)Aralık 2011 (37)Kasım 2011 (32)Ekim 2011 (35)Eylül 2011 (35)Ağustos 2011 (38)Temmuz 2011 (38)Haziran 2011 (31)Mayıs 2011 (29)Nisan 2011 (31)Mart 2011 (31)Şubat 2011 (26)Ocak 2011 (25)Aralık 2010 (33)Kasım 2010 (29)Ekim 2010 (34)Eylül 2010 (33)Ağustos 2010 (33)Temmuz 2010 (32)Haziran 2010 (31)Mayıs 2010 (33)Nisan 2010 (32)Mart 2010 (32)Şubat 2010 (31)Ocak 2010 (31)Aralık 2009 (31)Kasım 2009 (30)Ekim 2009 (32)Eylül 2009 (32)Ağustos 2009 (33)Temmuz 2009 (34)Haziran 2009 (33)Mayıs 2009 (34)Nisan 2009 (30)Mart 2009 (34)Şubat 2009 (29)Ocak 2009 (36)Aralık 2008 (29)Kasım 2008 (32)Ekim 2008 (33)Eylül 2008 (35)Ağustos 2008 (33)Temmuz 2008 (31)Haziran 2008 (30)Mayıs 2008 (31)Nisan 2008 (30)Mart 2008 (33)Şubat 2008 (34)Ocak 2008 (29)Aralık 2007 (28)Kasım 2007 (31)Ekim 2007 (30)Eylül 2007 (30)Ağustos 2007 (35)Temmuz 2007 (37)Haziran 2007 (33)Mayıs 2007 (33)Nisan 2007 (32)Mart 2007 (24)Şubat 2007 (29)Ocak 2007 (26)
Yazarlar
Fatih Özatay, Dr. (1746)
Güven Sak, Dr. (1601)
Nihat Ali Özcan, Dr. (665)
Hasan Ersel, Dr. (430)
Hilmi Demir, Dr. (87)
Esen Çağlar (38)
Serdar Sayan, Dr. (34)
Selin Arslanhan Memiş (34)
N. Emrah Aydınonat, Dr. (30)
Halil Agah (25)
Erhan Türbedar, Dr. (15)
Ozan Acar (12)
Levent Gönenç, Dr. (9)
N. Murat Ersavcı (8)
Ussal Şahbaz (6)
Hüseyin Raşit Yılmaz (6)
Emre Koyuncu (4)
Emin Dedeoğlu (3)
Efşan Nas Özen (2)
Nilgün Arısan Eralp (2)
Metin Gürcan (2)
Bengisu Özenç (2)
Ragıp Evren Aydoğan (2)
İpek Beril Benli (1)
Güneş A. Aşık (1)
Asmin Kavas Bilgiç, Dr. (1)
Timur Kaymaz (1)
Sait Akman (1)
Etiketler
Bölge Çalışmaları (159)
Makroekonomi Çalışmaları (129)
PKK (106)
Suriye (97)
Terör (81)
ABD (58)
PYD (49)
Teknoloji (48)
Irak (47)
Ekonomi (47)
DAEŞ (41)
G20 (40)
COVID-19 (36)
inovasyon (33)
FETÖ (32)
G20 Çalışmaları (32)
Rusya (32)
Avrupa Birliği (28)
Merkez Bankası (27)
AB (27)
IŞİD (27)
Darbe girişimi (27)
Büyüme (27)
İran (26)
Sanayi (23)
İnovasyon Çalışmaları (33)
çin (23)
Ortadoğu (22)
Reformlar (21)
Savaş (18)
Enflasyon (17)
Sanayi 4.0 (16)
Eğitim (16)
Tarım (15)
Start-up (15)
AR-GE (14)
İhracat (14)
Üretim (13)
Para Politikası (12)
Dijital Para (12)
Kalkınma (12)
Mülteciler (11)
Ekonomide yapısal dönüşüm gözlenmiyor
Fatih Özatay, Dr.23 Haziran 2021 - Okunma Sayısı: 1369
Türk Lirası son yıllarda önemli ölçüde reel olarak değer kaybetti. Bir ülkenin parasının reel değeri dış ticaret açığını belirleyen unsurlardan biri. Ulusal para reel olarak değer kaybettikçe, ihracatın olumlu (ihraç malları yabancılar açısından ucuzladığından), ithalatın da olumsuz etkilenmesi (ithal malları o ülkede yaşayanlar için pahalılaştığından) beklenir. Dolayısıyla, dış ticaret açığını belirleyen diğer koşullar aynı kalmak üzere, ulusal para reel olarak değer kaybettikçe dış ticaret açığının iyileşeceği söylenir.
Ama ‘diğer koşullar’ da önemlidir. Üstelik bazı ülkeler için oldukça önemli olabilir. Mesela Türkiye enerji ithalatçısı olduğundan enerji ithal fiyatlarındaki değişiklikler belirleyicidir. Keza altın bir yatırım aracı olarak görüldüğünden, özellikle bazı dönemlerde altın ithalatı sıçrayabilir. Beraberinde dış ticaret açığı da. Gelin, dış ticaret açığımızdan altın ve enerji ticaretini çıkaralım. Kalana ‘altın ve enerji hariç dış açık’ diyelim. Paramızın reel değeri dışında altın ve enerji hariç dış açığın iki önemli belirleyicisi daha vardır. Büyüme oranımız arttıkça hem ara malı, hem yatırım malı hem de tüketim malı ithalatı da arttığından dış açığımız büyür. İhracatımız açısından ise ihraç pazarlarımızdaki gelir dalgalanmaları önemlidir. İhracatımızın yarısı Avrupa’ya. Küresel krizde Avrupa ekonomisi daraldığı için, paramızın reel olarak değer kaybetmesine karşın ihracatımız düştü mesela.
Konuya uzak olanlar için özetlediğim bu ilişkilere dayanarak önemli bir soru sormak için bir girizgâh yapayım. Paramızın reel değeri, reel kur endeksleri yayınlandığından bu yana hem en düşük düzeyinde, hem de reel değer kaybının (ana eğilim olarak) yaşandığı süre dikkate alındığında içinde bulunduğumuz dönem en uzunu. Neredeyse 2011’den bu yana ana eğilim reel değer kaybı yönünde. Bu on yıllık dönemin ilk kısmına kimi iktisatçılar daha önceki değerlenmenin telafisi olarak bakabilirler. Atayım o dönemi: 2016’dan bu yana neredeyse kesintisiz reel değer kaybı var. Soru şu: Peki, Türkiye ve benzeri ülkelerin ne yazık ki ortak kaderi olan ‘yüksek büyüme-yüksek dış açık’ ilişkisi son yıllarda Türkiye’de değişmiş mi? Yani, artık dış açığımızın boyutunu ne kadar büyüdüğümüzden çok paramızın reel değeri mi belirlemeye başlamış? Başka bir ifadeyle, yapısal bir dönüşüm mü gerçekleşiyor Türkiye ekonomisinde; büyürken artık fazla dış açık vermiyor muyuz?
Grafikte 1999’un ilk çeyreği ile 2021’in ilk çeyreği arasındaki dönemde, büyüme oranımız (yatay eksende) ile altın ve enerji hariç dış açığımızın GSYH’ye oranı (dikey eksende) arasındaki ilişki gösteriliyor. Pandemi dönemini (2020’nin son 3 çeyreğini dışarıda tuttum). Her yuvarlak bir çeyrekteki büyüme-dış açık bileşimine denk geliyor. Aradaki ilişkiyi ise güneybatıdan kuzeydoğuya doğru yükselen siyah doğru temsil ediyor. İçi boş yuvarlaklar bu çizgiye ne kadar yakınsa büyüme-dış açık ilişkisi o kadar güçlü demek. Dış açığı büyüme dışında etkileyen başka unsurlar da olduğu için çok güçlü bir ilişki yok. Ama aralarındaki ilişki azımsanmayacak boyutta. İlişki de bir kopukluk falan da gözlenmiyor. Hadi, reel değer kaybının etkisi hemen gözlenmez diye son döneme bakalım: Yeşil yuvarlak 2020’nin ilk çeyreği, kırmızı ise 2021’nin ilk çeyreği için. İkisi de siyah eğilim doğrusundan yakayı kurtaramamışlar. Ortada ne yazık ki (en azından şimdilik) bir yapısal dönüşüm gözlenmiyor.
Bu köşe yazısı 22.06.2021 tarihinde Dünya Gazetesi'nde yayımlandı.
Etiketler:
TEPAV web sitesinde yer alan yazılar ve görüşler tamamen yazarlarına aittir. TEPAV'ın resmi görüşü değildir.