Yasadışı yaşam öyküleri, “teşkilat”lar, o yaşamın içindeki ilişkiler, çoğu insana hemen her zaman gizemli gelir. Üzerine kim bilir kaç roman, hikaye, anı yazılmış, kaç film çekilmiş, nedeni ve nasılı üzerine kim bilir kaç bilimsel inceleme yapılmıştır. Hele yasadışı dünyanın en uç noktasında, hayal gücünün sınırlarını zorlayan denizin belirsizliği içinde yaşayan korsanlar[2] üzerine olanları... Omuzunda papağanı, tahta bacaklı, bir gözü bantlı, bir eli kılıçlı, öbürü kancalı, bazen kahraman, bazen “İnsanlık düşmanı” korsanlar nasıl yaşamış, onca devlete rağmen nasıl varlıklarını sürdürebilmiş?
***
Sorunun yanıtı korsan ekonomisinin gizeminde, “Görünmez El”in, “Görünmez Kanca” sürümünde saklı. Görünmez el “yasal”, görünmez kanca ise “yasa dışı” ekonomiyi eşgüdümleyen, aynı kurallara göre çalışan iki farklı ekonominin gizemli güçleridir. Bir girişimci ya da tüketici karar verirken ne kadar akılcıysa, takma bacaklı, omuzunda papağanıyla bir korsan da o kadar akılcıydı. Korsanlık da şirket işletmek gibi bir “iş”ti. Fark, korsanların üretmeden tüketmesi, yasal ekonomiyi yağmalayarak varlıklarını sürdürmesindeydi.
***
İnsanları korsanlaştıran neden, özgürlüklerine düşkün olmaları değil “para”ydı. Amaçları, en kısa zamanda bir ömür boyunca kazanılacak kadar serveti yağmalamak ve yaşamlarını bir çiftlikte emekli olarak sürdürmekti. Örneğin, korsanlığa çıkan yeniçeriler karada görev yapanlardan iki kat, denizciler korsanlığa çıkan yeniçerilerden dört, karadakilerden sekiz kat daha zengindi. Sefere çıkan Trablus Kapudan’ı Menefşeli Ali bütün mal varlığı ve parası ile Girit’in Heraklion limanında kalmış ve geri dönmemiştir. Onun gibi korsan örnekleri çoktur.
Kötü yaşam koşullarına başkaldıramayan işsizler, topraksız köylüler ve devletlerin savaşmadığı zamanlarda işsiz kalan eski denizciler korsan gemilerine tayfa yazılıyordu. Barış zamanlarında ticaret gemilerinde çalışmak, kaptanların disiplin ve hiyerarşinin sıklıkla kötüye kullanması, ücretlerin azlığı ve kötü yaşam koşulları nedeniyle çekici değildi. Sefil bir denizci olmaktansa korsan olarak ölmeyi yeğleyenler vardı. Bir gün kaçakçı, ertesi gün balıkçı ya da korsan olunabilirdi. Bu tüccarlar için de böyleydi. Endülüs’ün en zengin esir tüccarı Julian Pérez gibi Mağrib’in büyük tüccarlarından Barbaros kardeşler gibi sonradan korsanlığa başlayanlar da vardı.
***
Salt korsanlığın hakim olduğu dönem, İspanya’nın deniz hakimiyetini tümüyle İngiltere’ye kaptırdığı savaşlardan sonra, 1716-1726 yılları arasında yaşandı. Bu dönem dışında, korsanlar “yasal dünya” ile ilişiği olmayan, isyankar, romantik “halk düşmanları” değil, tersine mutlaka o devletlerden biri için çalışan görünmez kanca ekonomisinin girişimcileri ya da emekçileriydi.
Mağrib’i “Akdenizin vahşi Batısı” yapan korsanlar ya Osmanlı Devleti, ya da Avrupalı devletler için, okyanuslardaki korsanlar ise Avrupalı devletler için çalışırdı. O devletler arasındaki savaşın getirdiği koşullara, kapitülasyon vb. anlaşmalara göre rota tutar, taraf oldukları devlete “ücreti karşılığı” hizmet eder, ona karşı savaşan devletin ticari gemilerini ve limanlarını yağmalardı. Bir devlete bağlı olmadan korsanlık yapmak için yağma gelirinin “yasadışı” olmanın maliyetini karşılaması ve mallarını satılabileceği bir limana, devletlerin de düşmanı yıpratmak için taşeron savaşçılara gereksinimi vardı. Korsanlar, devletlerin “yasal” düzenlemelerle “riskli” duruma gelen “iş”lere girişmez, gemileri ve limanları yağmalamazdı. Yağma sırasında “akıllı”(!) olur, devlete verilecek payın az, yağmadan alınan payın çok olduğu seferlerde daha gayretli, daha saldırgan daha "imanlı" olurlardı.
Yağma ekonomisi ve korsanlık Avrupa ekonomisinin merkantalist dönemindeki evrimsel seçimi hızlandırırken, Akdeniz’de de fakir Mağrib limanlarını zengin kuzey limanlarına bağlayarak korsanlığı beslemiş, kuzeyin nüfus fazlasına bir çözüm olmuştu.
****
Korsan yaşamını şekillendiren kararların, ilginç, çarpıcı ve tuhaf davranışları “Görünmez kanca” ekonomisinin akılcılığı ve politik dehası(!) ile çözülen “fayda-maliyet analizi”ne(!) dayanırdı.
Korsan gemilerinde ticaret gemilerine göre daha demokratik, daha katılımcı bir yaşam vardı. Kaptanlar tayfaların oyu ile seçilirdi. Seferden eli boş dönen kaptanın bir sonraki sefer için şansı azalırdı. Tayfaların yaşamı korsan yasalarının güvencesindeydi, kaptanlar keyfi karar alamazdı. Kaptan için “şöhret” çok önemliydi; şöhreti yağma “işi”ni kolaylaştıracak kadar kötü, tayfaları hoşnut edecek kadar adil, iş bilir ve merhametli olmalıydı. Tayfa kolay bulunuyordu ama nitelikli kaptan bulmak zordu, sayıları azdı.
Okyanuslarda yağmalanan gemilerdeki köleler serbest bırakılırdı. Nedeni özgürlük ideali değil, kölelerin yüzer suç teşkilatında ucuz tayfa olarak çalışması, gemide işbirliği ve güvenliğin sağlanmasıydı.
En ağır cezalar isyan çıkaranlara verilirdi. “Bazen mücrim kafasına kadar kuma gömülüp uzaktan çakıl taşı ile öldürülürdü. Karada atlarla yapıldığı gibi, iplerle ayrı yönlere giden gemilere bağlanan mücrimin vücudu...” parçalanırdı. “Kırbaçlanmak ya da falakaya yatırılmak vukuat-ı adiyedendi”.
Üzerinde kurukafa - kılıç olan siyah bayrak, karşılaştıkları gemilere yaklaşırken “başınıza geleceklerden sakınmak istiyorsanız, direnmeden teslim olun” mesajı içindi. Böylece gereksiz kan dökülmüyor, yağmanın maliyeti düşüyordu. Teslim olur olmaz gemi yolcularına kötü davranmaları ya da birkaçını öldürmeleri, sadistlikten değil saklanan değerli eşyaların yerini öğrenmek içindi.
****
“Olumsuz yerleşik imajlarının aksine denizcilerin ibadetlerini yerine getirmesine hem Hristiyan hem de Müslüman gemilerinde azami dikkat gösterilirdi. İman, savaş ve fırtına gibi zor zamanlarda gönül gücünü arttırıyordu. Sosyal disiplin için toplu ibadet edilirdi. Osmanlı gemilerindeki korsanlarının önemli bir bölümü Avrupa’dan göç etmiş mühtedilerdi. Fırtınalı havalarda “iş” şansa kaldığında Müslüman tayfalar dualar edip Allah’tan ve Evliyalardan yardım isterken, Hristiyan tayfalardan da kendi dinlerinde dua etmeleri, Meryem Ana, Ay’ Nikola ya da herhangi bir başka azize yakararak fırtınayı dindirmesi istenirdi.
Savaş, fırtına ya da gemilerin rüzgarsız kaldığı denizde belirsizliğin arttığı durumlarda dualar kadar, fal, tılsım, adak, mum yakmak, kurban kesmek gibi batıl yollara da başvurulurdu.
***
Sonuç
Bu ay boylam çizgilerinin hesaplama yönteminin bulunuş öyküsünü yazacaktım; boylam aranırken ışık hızının hesaplanmasını, astronomik seyir yöntemlerine ilişkin başka buluşları yazacaktım.
Ama “Sedat Peker’di, devletti” o kadar konuşuldu ki, yazıyı denizde tutabilmiş olsam da rotasında tutamadım; boylamı hesaplayamayınca gemi rotadan saptı, Karayipler’deki Mağrib’deki korsanlara uzandı.
Rotadan sapmak da yaşamanın bir gerçeği.
[1] The Invisible, Hook (P. T. Leeson, 2009) ve Sultan’ın Korsanları (E. S. Gürkan 2018), Kayıp Korsan Krallığı (Netflix, Dizi film 2021)
[2] “Pirate” haydut” , “Levend” eşkiya anlamına geliyordu.
Son değişiklik Cuma, 04 Haziran 2021 11:48
Sayı 192 - Haziran 2021
Tarih
Politika, Siyaset
Hasan Çetin
Son ekleyen Hasan Çetin
Gündem gene ulaşım
İşgal ve devrim - İstanbul (1918 – 1923) ve Petrograd (1917-1919)
Afganistan’dan kaçış
Büyükada Regattaları ve Osmanlı’dan günümüze deniz şenlikleri
Ermeni sorunu
Benzer Makaleler
Anılarda Lodos…
Sayı 198 - Aralık 2021
Yıllar Önce Basında Adalar
Sayı 198 - Aralık 2021
Burgaz Adası'nda Bir Köşk
Sayı 198 - Aralık 2021
Adalar Neden ÖÇKB Kapsamına Alındı?
Sayı 198 - Aralık 2021
Yıllar Önce Basında Adalar
Sayı 197 - Kasım 2021
Yorum yapmak için oturum açın
yukarı çık
ADALI DERGİSİ SON SAYI
-- Dergi Sayısı Seç -- 2021– Sayı 198 - Aralık 2021– Sayı 197 - Kasım 2021– Sayı 196 - Ekim 2021– Sayı 195 - Eylül 2021– Sayı 194 - Ağustos 2021– Sayı 193 - Temmuz 2021– Sayı 192 - Haziran 2021– Sayı 191 - Mayıs 2021– Sayı 190 - Nisan 2021– Sayı 189 - Mart 2021– Sayı 188 - Şubat 2021– Sayı 187 - Ocak 20212020– Sayı 186 - Aralık 2020– Sayı 185 - Kasım 2020– Sayı 184 - Ekim 2020– Sayı 183 - Eylül 2020– Sayı 182 - Ağustos 2020– Sayı 181 - Temmuz 2020– Sayı 180 - Haziran 2020– Sayı 179 - Mayıs 2020– Sayı 178 - Nisan 2020– Sayı 177 - Mart 2020– Sayı 176 - Şubat 2020– Sayı 175 - Ocak 20202019– Sayı 174 - Aralık 2019– Sayı 173 - Kasım 2019– Sayı 172 - Ekim 2019– Sayı 171 - Eylül 2019– Sayı 170 - Ağustos 2019– Sayı 169 - Temmuz 2019– Sayı 168 - Haziran 2019– Sayı 167 - Mayıs 2019– Sayı 166 - Nisan 2019– Sayı 165 - Mart 2019– Sayı 164 - Şubat 2019– Sayı 163 - Ocak 20192018– Sayı 162 - Aralık 2018– Sayı 161 - Kasım 2018– Sayı 160 - Ekim 2018– Sayı 159 - Eylül 2018– Sayı 158 - Ağustos 2018– Sayı 157 - Temmuz 2018– Sayı 156 - Haziran 2018– Sayı 155 - Mayıs 2018– Sayı 154 - Nisan 2018– Sayı 153 - Mart 2018– Sayı 152 - Şubat 2018– Sayı 151 - Ocak 20182017– Sayı-150 - Aralık 2017– Sayı 149 - Kasım 2017– Sayı 148 - Ekim 2017– Sayı 147 - Eylül 2017– Sayı 146 - Ağustos 2017– Sayı 145 - Temmuz 2017– Sayı 144 - Haziran 2017– Sayı 143 - Mayıs 2017– Sayı 142 - Nisan 2017– Sayı 141 - Mart 2017– Sayı 140 - Şubat 2017– Sayı 139 - Ocak 20172016– Sayı 138 - Aralık 2016– Sayı 137 - Kasım 2016– Sayı 136 - Ekim 2016– Sayı 135 - Eylül 2016– Sayı 134 - Ağustos 2016– Sayı 133 - Temmuz 2016– Sayı 132 - Haziran 2016– Sayı 131 - Mayıs 2016– Sayı 130 - Nisan 2016– Sayı 129 - Mart 2016– Sayı 128 - Şubat 2016– Sayı 127 - Ocak 20162015– Sayı 126 - Aralık 2015– Sayı 125 - Kasım 2015– Sayı 124 - Ekim 2015– Sayı 123 - Eylül 2015– Sayı 122 - Ağustos 2015– Sayı 121 - Temmuz 2015– Sayı 120 - Haziran 2015– Sayı 119 - Mayıs 2015– Sayı 118 - Nisan 2015– Sayı 117 - Mart 2015– Sayı 116 - Şubat 2015– Sayı 115 - Ocak 20152014– Sayı 114 - Aralık 2014– Sayı 113 - Kasım 2014– Sayı 112 - Ekim 2014– Sayı 111 - Eylül 2014– Sayı 110 - Ağustos 2014– Sayı 109 - Temmuz 2014
İÇİNDEKİLER - Sayı 192
Adalı'dan: “Yavaşlayın, Ölüyoruz...”
Halim Bulutoğlu
“Büyükada’nın ve Arabacılar Meydanı’nın 150 yılı” sergileri açıldı
Adalı Dergisi
Meydanda sergi kurmak
Gül Bolulu
Adalı Yayınları’ndan yeni bir Heybeliada kitabı: Evler, Aşklar, Göçler...
Adalı Dergisi
Evler, Aşklar, Göçler - Heybeliada Öyküleri’nin yola çıkış hikâyesi…
Kiltablet Ekibi
Burgazadası...Canlı Bir Etnografik Müze: Ada’dan İnsan Manzaraları
Adalı Dergisi
Robert Schild ile kitabı üzerine: Burgazadası: “Dar alanda çok kültürlülük...”
Adalı Dergisi
Bir açıldık pir açıldık
Bercuhi Berberyan
Görünmez El, Görünmez Kanca
Hasan Çetin
86 yıl önce bugünlerde basında adalar
Cihan Yiğin
Yoksa kendimde miyim?
Sosi Cındoyan
Yukarı
ÖNE ÇIKAN KONULAR
Ada
Adalılar
Büyükada
COVID19
Deniz
Ekoloji
Eğitim
Günlük Yaşam
Haklar
Hayvanlar
Heybeliada
Kültür ve Sanat
Planlama ve Gelecek Senaryoları
Prens Adaları
Sağlık
Sivil Toplum
Tarih
Tarihi Miras ve Koruma
Ulaşım
Yerel Yönetim
ÖZEL HABERLER
Ziyaretçi Memnuniyeti
Ziyaretçiler Adalar’a gelmekten memnun, ya Adalılar?
Dinsel İnanış ve Toplumsal Kimlik
Adalı sitesinde parça parça yayınlama sözü verdiğimiz araştırmanın dördüncü başlığı “Adalıların dinsel inanışları ve toplumsal kimlik algıları” üzerine.
Adalar'a Neden Yerleştim?
“Neden yerleştim?” sorusu, Adalar’ı ayrıştırdı. Burgazlıların yaklaşık yarısı, Büyükadalıların dörtte biri severek yerleşmiş.
Adalar 68 il ve ülkeden göç almış
Adalar 68 il ve ülkeden göç almış. İstanbulluları, Erzincanlılar, Trabzonlular, Vanlılar ve Rizeliler izliyor...
Adalıların sadece %4’ü Adalar doğumlu
Adalar’da yapılan saha araştırması, Adalıların sadece %4’ünün Adalar doğumlu, %14.6’sının ise Adalar doğumlu ya da 1940’dan önce Adalar’a göç etmiş kişilerden oluştuğunu gösteriyor.