Türkiye Ortadoğu ve Avrupa’daki konumu sebebiyle markalar açısından cazip bir pazardır. Bu çalışmada markaların yeni pazarlara açılmak ve büyümek için sıklıkla başvurdukları franchise sözleşmeleri hakkında sıkça sorulan sorular cevaplanmıştır.
1- Franchise sözleşmesinin konusu nedir?
Franchise sözleşmesi, bir şirketin mal ve hizmetlerinin belirli bir pazarda bağımsız bir başka girişimci tarafından satılmasını konu edinir. Franchise veren taraf mesleki bilgi, know-how niteliğindeki deneyimlerini franchise alan tarafla paylaşarak ona markalarını kullanma imtiyazı verir.
Yargıtay 19. Hukuk Dairesinin 2001/819 E. 2001/4917 K. sayılı kararında franchising sözleşmesi şöyle tanımlanmıştır:
“Franchising bir ürün veya hizmetin imtiyaz hakkına sahip tarafın belirli bir süre şart ve sınırlamalar dâhilinde işin yönetim ve organizasyonuna ilişkin bilgi ve destek sağlamak suretiyle imtiyaz hakkına konu ticari işleri yürütmek üzere ikinci tarafa verdiği imtiyazdan doğan uzun dönemli ve sürekli bir iş ilişkileri bütünü olup, birbirinden bağımsız iki taraf arasında meydana getiren sözleşmesel ilişkidir.”
2- Franchise sözleşmesi hangi mevzuatta düzenlenmiştir?
Türk hukukunda franchise sözleşmesinin özel olarak düzenlendiği bir kanun bulunmamaktadır. Satış sözleşmesi, hizmet sözleşmesi, vekalet sözleşmesi, acentelik sözleşmesi, adi ortaklık sözleşmesi gibi pek çok sözleşmenin özelliklerini içeren franchise sözleşmelerine 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunundaki ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunundaki sözleşmelere ilişkin genel hükümler uygulanır. Kanunda asli unsurları düzenlenmediği için, franchise sözleşmesinin içeriği tarafların iradeleri ile şekillenmektedir.
3- Franchise sözleşmesi için şekil şartı bulunmakta mıdır?
Mevzuatta franchise sözleşmeleri için özel bir şekil şartı öngörülmemiştir. Bu nedenle geçerliliği hiçbir şekle bağlı değildir. Hukuki sorunları en aza indirgemek, hak kaybına maruz kalmamak ve ispat hukuku açısından franchise sözleşmelerinin yazılı yapılması tercih edilmelidir.
4- Franchise sözleşmesinin tarafları kimlerdir?
Sözleşmenin tarafları “franchise veren” (franchisor) ve “franchise alan” (franchisee)’dır.
Franchise veren taraf, franchise’ın sahibidir. Teknik bilgiye ve tecrübeye sahiptir. Bu bilgi ve tecrübesini franchise alan ile paylaşır. Daha önce denenmiş ve işlerliği kanıtlanmış bir markanın know-how’ından yararlanma imkanı elde eden franchise alan ise bunun karşılığında franchise verene bir bedel öder.
5- Franchise sözleşmesinin avantajları nelerdir?
Hızlıca yeni pazarlara açılarak müşteri çevresini geliştirmek ve büyümek isteyen firmalar için franchise sözleşmeleri faydalıdır.
Franchise sözleşmeleri ile firmalar kalitesini standardize ettikleri mal veya hizmetlerini bağımsız girişimciler aracılığıyla başka pazarlarda satışa sunma imkânı elde etmektedirler.
Franchise sözleşmesi taraflar arasında sürekliliği olan bir hak ve borçlar ilişkisi kurarak bu ilişkinin çerçevelerini ana hatları ile belirlemektedirler. Taraflar franchise sözleşmesini imzalamalarını takiben mal alım sözleşmesi gibi diğer pek çok sözleşme imzalayarak aralarındaki ticari ilişkiyi somutlaştırmaktadırlar. Bu bağlamda, franchise sözleşmesi bir çerçeve sözleşme olma niteliğini haizdir. Franchise sözleşmesi tarafların ileride imzalayacakları sözleşmelerin temelini ve dayanağını oluşturan sözleşmedir.
Aşağıdaki tablo franchise sözleşmelerinin taraflar için avantajlarını özetlemektedir:
6- Franchise alanın dikkat etmesi gereken hususlar nelerdir?
– Uygulamada franchise sözleşmeleri sıklıkla, franchise veren tarafından hazırlanan standart sözleşmeler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durumda sözleşme hükümleri “genel işlem şartı” niteliğinde olup franchise alan tarafın bu maddeler üzerinde pazarlık payı bulunmamaktadır ya da oldukça kısıtlıdır.
– Franchise verenin kontrol ve denetim hakkı franchise alanın hareket özgürlüğünü kısıtlayabilmektedir. Sözleşmedeki denetleme ve kontrol hakkına ilişkin hükümler dikkatle incelenmelidir.
– Franchise veren, franchise alanın kullanımına sunduğu her türlü hizmet ve hak karşılığında düzenli olarak ücret almaktadır. Bu nedenle, franchise sistemine dahil olmak özellikle franchise alan açısından yüklü bir maddi külfet anlamına gelebilmektedir.
– Franchise alan, franchise verenin marka standartlarını ve kalitesini sağlayabilmek için gerekli eğitimleri almakla ve teknik altyapıyı oluşturmakla yükümlüdür. Bu yükümlülükleri yerine getirirken gerek masrafları, gerekse ticari riskleri, kısacası tüm ticari sorumluluğu franchise alan üstlenmektedir. Franchise veren taraf, franchise alan tarafa kar garantisi sağlamamaktadır.
– Franchise sözleşmesi imzalamadan önce sözleşmeyi deneyimli bir avukatın incelemesi ve olası riskleri tespit etmesi önemlidir. Sözleşme incelenirken dikkat edilmesi gereken birtakım temel hususlar aşağıda listelenmiştir:
Sözleşmenin süresinden önce sonlandırılması halinde cezai şart yahut tazminat öngörülmüş müdür? Öngörüldüyse bu cezai şart ve tazminat hükümleri makul müdür?
Sözleşme miras yoluyla mirasçılara devredilebilmekte midir? Bu konuda kısıtlayıcı bir hüküm bulunmakta mıdır?
Franchise alan hangi koşul ve şartlar altında denetlemeye ve kontrole maruz kalacaktır? Bu kontrol ve denetim işletmenin günlük hayatını olumsuz yönde etkileyecek midir?
Sözleşme karşılığında ödenmesi gereken franchising bedeli, franchising sözleşmesinden beklenen ekonomik faydayla kıyaslandığında makul müdür?
7- Franchise verenin dikkat etmesi gereken hususlar nelerdir?
– Franchise alanın markanın tüketiciler nezdindeki imajını ve kalitesini devam ettirmesi markanın itibarı açısından çok önemlidir. Franchise veren, franchise alanın kullanımına sunduğu her türlü hizmet ve hak karşılığında düzenli olarak ücret almaktadır. Franchise alanın bu ücreti düzenli olarak ödeyebilecek finansal istikrara sahip olmadığı durumlarda, sözleşmenin ihlal edilmesi kaçınılmaz olmaktadır.
Sözleşme incelenirken dikkat edilmesi gereken birtakım temel hususlar aşağıda listelenmiştir:
Franchise alan, markanın imajını sürdürmek için gerekli yetkinliğe ve tecrübeye sahip midir? Sahip değilse, verilecek eğitimler ile bu açık kapatılabilecek midir?
Franchise alan, düzenli olarak franchise ücreti ödeyecek finansal istikrara sahip midir?
Sözleşmede yükümlülüklerin ihlal edilmesini engelleyecek nitelikte caydırıcı cezai hükümler bulunmakta mıdır?
Sözleşme sona erdikten sonra franchise alanın rekabet etmeme yükümlülüğü ve gizlilik hususları yeterince detaylı düzenleniş midir?
8- Tarafların sözleşmesel yükümlülükleri nelerdir?
Franchise veren imtiyaz sahibi ve franchise alan bağımsız işletmeci arasında franchise sözleşmesi imzalanmasıyla süreklilik arz eden bir hak ve borç ilişkisi doğmaktadır. Bu sözleşmede bir tarafın borcu diğer tarafın hakkına karşılık gelmektedir. Buna göre;
Franchise veren imtiyaz sahibi, franchise alan tarafı devamlı olarak destekleme, eğitme, ona markasını ve mal ve hizmetlerini kullandırma yükümlülüğü altına girmektedir.
Karşılığında franchise alan bağımsız girişimci taraf ise belirli bir bedel ödeme ve franchise verenin talimatlarına bağlı kalarak markanın kalite ve standardına uygun sürüm yapma borcunu üstlenmektedir.
Franchising sözleşmesi ile taraflar aralarında süreklilik arz eden ticari bir ilişki meydana getirmektedir. Bu ilişkinin sürekliliği için tarafların yan sözleşmeler imzalayabilmeleri mümkündür. Örneğin, kimi franchise sözleşmelerinde franchise alanın piyasaya sürülecek malları ya da mal veya hizmetleri piyasaya sürmesi için gerekli olan araç gereçleri franchise verenden satın alması gerektiği kararlaştırılabilir. Bu durumda, ana franchise sözleşmesi temel kabul edilerek taraflar arasında tamamlayıcı sözleşmeler imzalanacaktır.
Şekil 1: Karşılıklı ve sürekli edimlerin yerine getirilmesi ile franchise ilişkisinin sürekliliği sağlanır.