Ýsmi; Ubeydullah ibn-i Mahmûd ibn-i Þihâbüddîn'dir. Babasý Mahmûd Þâþî, devrinin âlimlerinden velî bir zât idi. Annesi, Hazret-i Ömer'in soyundandýr. Ahrâr lakabýyla ve Taþkendî nisbesiyle tanýnmýþtýr. 1403 (h.806) senesinde Taþkent'te doðdu. 1490 (h.895) senesinde Semerkant'ta vefât etti. Kabri oradadýr.
Doðumundan îtibâren üstün halleri görülen Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri annesi nifastan (lohusalýk hâli) temizlendikten sonra emmeye baþlamýþtýr. Yüzünde öyle bir nûr parlardý ki, görenler hayrân kalýp, ona duâ ederlerdi. Dilinden Allah-u Teàlâ'nýn ismi hiç düþmez, devamlý zikr ile meþgûl olurdu.
Dedesi Hâce Þihâbüddîn, âlim ve velî bir zât idi. Vefât edeceði sýrada, torunlarýný son olarak görüp vedâlaþmak istedi ve onlarla tek tek vedâlaþtý. Torunu Ubeydullah-ý Ahrâr'ý da görmek isteyip, babasýna onu getirmesini söyledi. Yanýna getirdiklerinde o zaman çok küçüktü. Getirilince, beni yataðýmdan kaldýrýn deyip, yataðý üzerinde oturarak, Ubeydullah-ý Ahrâr'ý kucaðýna aldý. Sarýlarak aðladý ve þöyle dedi: "Benim istediðim çocuk budur. Ben, bunun büyük bir zât olduðu zaman hayatta olmam. Bunun âlemdeki tasarrufunu ve yaptýðý hizmetleri göremem. Bu çocuðun þâný âlemi tutacak, Ýslâmiyet'e hizmet edecektir. Cihân pâdiþâhlarý bunun emrine itâat edecekler. Bundan zuhûr edecek iþler, önceki âlimlerden zuhûr etmemiþtir." Daha birçok müjdeler verdikten sonra, tekrar baðrýna basýp sarýlarak, Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn babasý Mahmûd Þâþî'ye; "Benim bu oðlumu iyi gözet, gerektiði gibi yetiþtirip terbiye et." vasiyetinde bulundu.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri daha çocuk iken, üstün hâllere kavuþmuþ olup, kerâmetleri görülüyordu. Kendisi þöyle anlatmýþtýr:
"Mektebe gider, gelirdim. Gönlüm dâimâ Allah-u Teàlâ ile idi. Bir ân O'nu unutmaz, bir ân O'ndan gâfil olmazdým. Soðuk bir kýþ günü, kýrlýk bir yerden geçerken ayaðým çamura battý. Kurtulmaya çalýþýrken ayakkabým düþtü. O sýrada bir gaflet ârýz oldu. Bu iþle uðraþýrken, Allah-u Teàlâ'yý anmaktan uzaklaþtým hissine kapýldým. Karþýda köylü bir genç, çift sürüyordu; "Bak, þu genç bunca eziyyet içinde Allah'ý düþünüyor da, sen, ayaðýný çamurdan kurtarmak gibi küçük bir uðraþma yüzünden O'nu nasýl unutursun?" diyerek, hüngür hüngür aðlamaya baþladým. O zaman, herkesi kendim gibi her ân Allah-u Teàlâ'yý anar sanýrdým. Bülûð yaþýna eriþinceye kadar, Allah-u Teàlâ'dan gâfil olanlar bulunduðunu anlayamamýþtým. Allah-u Teàlâ'nýn, herkesi, kendisini düþünmek, hatýrlamak, unutmamak için yarattýðýný sanýrdým. Sonradan anladým ki, Allah-u Teàlâ'dan gâfil olmamak, yalnýz bâzý kullara mahsus ilâhî bir inâyet imiþ. Ancak riyâzet ve nefs mücâdelesiyle elde edilebilir, hattâ bâzýlarýnca bununla bile elde edilemez bir keyfiyet imiþ."
Amcasýnýn oðlu Hâce Ýshak da þöyle anlatmýþtýr: "Ben ve öbür çocuklar oyun oynarken, aramýza katýlmasý için ne kadar ricâ etsek, ona kabûl ettiremezdik. Oynar gibi görünüp, bir kenarda durur ve kendi hâllerinde olurdu."
***
Kendisi þöyle anlatýr:
"Hâlimin baþlangýcýnda, rüyâda Resûlullah'ý (sallallahü aleyhi ve sellem) gördüm. Gâyet yüksek bir daðýn eteðinde, Eshâbý ile topluluk hâlinde idiler. Beni görünce, elleri ile benim yaklaþmamý iþâret edip; "Beni bu daðýn baþýna çýkar!" buyurdu.Ben de kendilerini omuzlarýma alýp, daðýn tepesine çýkardým. 'Ben sende böyle bir kuvvet bulunduðunu biliyordum. Fakat, baþkalarý da görsün ve bilsin diye sana bu iþi yaptýrdým.' buyurdular.
Yine ilk zamanlarda, rüyâda Hâce Þâh-ý Nakþibend Behâeddîn Buhârî Hazretleri'ni gördüm. Bâtýnýma, kalbime öyle tasarruf etti ki, ayaklarýmda mecâl kalmadý. Ondan sonra dönüp yürüyüverdiler. Ben de son gücümü sarfederek, arkalarýndan koþtum ve yetiþtim. Geriye dönüp, 'Mübârek olsun!' buyurdular."
Küçük yaþtan îtibâren memleketi olan Taþkent'te ilim tahsîl eden Ubeydullah-ý Ahrâr, ilim tahsîlinden artan zamanda Allah-u Teàlâ'ya ibâdet etmek ve O'nun ismini anmakla geçirdi. Allah-u Teàlâ'nýn rýzâsýna kavuþmak için gayret etti.
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri çocukluðundaki hâlini þöyle anlattý:
"Küçüklüðümde, bende kuvvetli bir vâhime, hayâlgücü vardý. Þöyle ki; yalnýz baþýma evden dýþarý çýkamazdým. Bir gece bana öyle bir hâl oldu ki, kalbim Ebû Bekr Þâþî'nin kabrini ziyâret etme þevki ile doldu. Hemen evden çýktým, kabri baþýna varýp, kabre karþý oturdum. Kalbime hiçbir korku gelmedi. Bir saat kadar böyle kaldým. Oradan Þeyh Hâvend Tâhûr'un kabrine gittim. Yine içimde bir vehm ve korku yoktu. Oradan Þeyh Ýbrâhim Kimyager'in kabrine, Þeyh Zeynüddîn Kûy-i Ârifan'ýn kabrine gittim. Ýçimde hiçbir korku yoktu.
Bundan sonra artýk bende, kabirlerde ve korkulu yerlerde, büyüklerin rûhâniyyetinin bereketiyle hiçbir korku hâli kalmadý. Bundan sonra hiç korkmadým. Taþkent'in bütün mezarlarýný dolaþmayý âdet edindim. Mezarlar birbirinden uzak yerlerde idi. Bir gecede hepsini dolaþtýðým oluyordu. Bu sýralarda yeni kendime gelmiþtim. Ev halký benim geceleri böyle dolaþmamdan telâþa düþmüþ olacaklar ki, peþimden süt kardeþimi göndermiþler. Benim ne yaptýðýmý öðrenmek istemiþler. Bir gece Þeyh Hâvend Tâhûr'un kabri þerîfinin yanýnda idim. Süt kardeþim çýkageldi. Yanýma gelir gelmez, elini üzerime koyup titremeye baþladý. 'Sana ne oldu?' dedim. 'Gözüme garip þeyler görünüyor, az kaldý helâk olacaktým.' dedi. Onu alýp, eve götürüp býraktým. Ev halkýna demiþ ki: 'Artýk ondan þüphelenmeyiniz. Ondan dolayý hoþnud olunuz. Biliniz ki o, bizden bambaþka bir hâle düþmüþ. Karanlýk gecede, on kiþinin bir grup hâlinde sokulamayacaðý mezarlar baþýnda kimsesiz, sabaha kadar kalmaktadýr.' Ev halký bunu öðrendikten sonra, benim bambaþka bir hâle tutulduðumu anlayýp, hakkýmda baþka ihtimâller düþünmediler."
***
Yine þöyle anlatmýþtýr:
"Ýlk zamanlarýmda, bir gece Þeyh Ebû Bekr Kaffâl'ýn mezarýnýn baþýna gidip, oturmuþtum. Bu mezar o kadar heybetli ve korku vericiydi ki, gündüzleri bile yanýna yaklaþmaktan korkarlardý. Taþkend'de bir adam vardý. Bize karþý inâd ve muârýz idi. Bize bir zarar yapmak için fýrsat kollardý. Meðer o gece beni gözetleyip, tâkib etmiþ. Ben mezarýn baþýna varýp oturdum.
Baþýmý eðip murâkabeye dalýnca, beni korkutup dehþete düþürmek için, birdenbire bir nâra atarak üzerime doðru gelmeye baþladý. Hiç aldýrmadým, murâkabe ve oturuþumu da bozmadým. O kiþi, benim bu hâlimi görünce utandý. Aðlayarak önüme gelip, yüzüstü düþtü. Benden özür diledi. Sonra bizim dostlarýmýzdan oldu."
Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn yetiþtirilmesinde özel bir gayreti olan dayýsý Hâce Ýbrâhim onu ilim tahsîli için Taþkent'ten Semerkant'a gönderdi. Ýki yýl müddetle Mâverâünnehr'deki büyük âlim ve velîlerin ilim meclislerinde ve sohbetlerinde bulundu. Buhârâ'ya ve Herat'a da giden Ubeydullah-ý Ahrâr, buralarda ve diðer yerlerde Þâh-ý Nakþibend Behâeddîn Buhârî Hazretleri'nin talebelerinin büyüklerinden bir kýsmýyla ve onlarýn da meþhûr talebelerinden bir kýsmýyla görüþüp, sohbetlerinde bulundu. Hâcegân yolunun diðer tabakasýnýn büyüklerinden pek çok zâtla da görüþüp, sohbet etti. Horasan'a gitmeden önce, Seyyid Kâsým Tebrîzî Hazretleri'nin sohbetinde bulundu. Horasan'a gittikten sonra, bir defâ daha Seyyid Kâsým Tebrîzî'nin sohbetine gitti. Bundan baþka Herat'ta bulunan evliyâ ve meþhûr zâtlarýn da sohbetlerinde bulundu.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri , hocalarýndan Seyyid Kâsým Tebrîzî'nin sohbetinde bulunmasýný þöyle anlatmýþtýr:
"Ömrümde, Seyyid Kàsým Tebrîzî'den büyük zât görmedim. Zamânýn þeyhlerinden hangisine gitsem, bana bir nisbet hâsýl oluyordu. Fakat bu nisbetler bir müddet sonra geçiyordu. Seyyid Kâsým Tebrîzî'nin sohbetlerinde öyle bir tesir ve keyfiyet hâsýl oldu ki, elden býrakmak mümkün deðildi. Huzûruna her gidiþimde, bütün kâinâtý, dâirenin merkezi misâli onun etrâfýnda dönüyor ve onda yokluða kavuþuyor gördüm.
Seyyid Kàsým Tebrîzî, Hâce Behâeddîn Nakþibend Hazretleri'nin sohbetinde bulunmuþ ve nisbetlerini o yoldan almýþ. Anlaþýldýðýna göre, 'Hâcegân' yolunda idi. Bir kapýcýsý vardý. Kimse ondan izinsiz huzûruna giremezdi. Kapýcýya; 'Buraya ne zaman Türkistanlý bir genç gelirse, ona mâni olma! Býrak istediði zaman benim yanýma girsin.' diye tenbihte bulunmuþtu.
Her gün kapýsýna varýrdým, izin verilmiþ olduðu hâlde huzûruna iki-üç günde bir girerdim. Talebeleri, bana izin verildiði hâlde huzûrlarýna niçin her gün çýkmadýðýma hayret ederlerdi.
Seyyid Kâsým Hazretleri'nin sohbetleri çok tatlý ve o kadar hoþ idi ki, gelenler ayrýlmak istemezdi. Sohbetin sonuna gelince talebelerine verdiði bir iþâretle daðýlmalarýný bildirirdi. Beni hiçbir vakit huzûrundan kaldýrmamýþtý.
Yakýnlarýna 'Bâbu' diye hitâb ederdi. Bana; 'Bâbu senin adýn nedir?' diye sordu. Ubeydullah (yâni Allah'ýn kulu) dedim. 'Ýsminin mânâsýný gerçekleþtir' buyurdu."
Mevlânâ Fethullah Tebrîzî þöyle anlatmýþtýr: "Seyyid Kâsým'ýn sohbetine çok devâm ederdim. Tasavvufa öyle merak salmýþtým ki, tasavvufa dâir ince meselelerin konuþulduðu bu mecliste sabahlardým. Gözüme uyku girmezdi. Bir defâsýnda Seyyid Kâsým'ýn sohbetindeyken, içeriye Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr girdi. Seyyid Kâsým, onu büyük bir alâka ile karþýladýktan sonra, garîb, meârif ve acâib hikmetler konuþmaya baþladýlar. Dikkat ettim, Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn her ziyârete geliþinde, Seyyid Kâsým gayr-i ihtiyârî en ince meseleleri ve sýr bahislerini açardý. O zaman öyle hâller olurdu ki, baþka zaman o þekilde olmazdý.
Bir gün Ubeydullah-ý Ahrâr, Seyyid Kâsým'ýn meclisinden kalkýp gittikten sonra, Seyyid Kâsým bana; 'Mevlânâ Fethullah! Bu kâfilenin dili, sözleri gâyet tatlýdýr. Ama yalnýz dinlemekle iþ bitmez. Eðer himmet sâhiplerinin temenni ettiði saâdete kavuþmak istersen, bu Türkistanlý gencin eteðini býrakma! O, zamânýn bir hârikasý, devrânýnýn bir tânesidir. Ondan çok büyük iþler, tecellîler zuhûr edecek ve dünyâ onun velâyet nûruyla dolacaktýr.'
Seyyid Kâsým'ýn bu sözlerinden, içime Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn kemâl ve olgunluk zamânýna ulaþma arzusu düþtü. Sultan Ebû Saîd zamânýnda, Ubeydullah-ý Ahrâr Taþkent'ten Semerkand'a geldi. Hizmetine girdim. Kýsa zamanda Seyyid Kâsým'ýn iþâret ettiði üstünlükleri onda görüp anladým."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri þöyle anlatmýþtýr:
"Bir gün Seyyid Kâsým Hazretleri bana; 'Bâbu! Zamânýmýzda hikmet ve hârika niçin az zâhir oluyor, bilir misin? Çünkü bu zamanda bâtýnýn tasfiyesi, kalbin temizlenmesi pek az insanda kalmýþtýr. Olgunluða ulaþmak, bâtýnýn, gönlün, kalbin tasfiyesi iledir. Bâtýnýn tasfiyesi, kalbin temizlenmesi, helâl lokma yemekle mümkündür. Bu zamanda helâl lokma yiyen pek azdýr. Bâtýnýný tasfiye etmiþ insan da yok gibidir ki ondan ilâhî esrâr nasýl tecellî etsin?" dedikten sonra kendisi ile ilgili olarak da; 'Elim tuttuðu zaman, takye diker onun parasý ile geçinirdim. Felç geçirip elim tutmaz olduktan sonra, babamdan kalan kütüphâneyi satarak, ticâret sermâyesi yaptým ve onunla geçinmeye baþladým.' dedi.
Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn sohbetinde bulunduðu zâtlardan biri de, Behâeddîn Ömer Hazretleri'dir. Bu hocasý hakkýnda buyurdu ki:
"Bana Horasan þeyhlerinden Behâeddîn Ömer'in tavýrlarý gâyet hoþ gelirdi. Ekseriyetle oturup sohbet ederler, gelenlerin hâline münâsib muâmele eder, hiçbir sûretle kendini halktan üstün tutmazdý."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr, dört sene bu hocasýnýn yanýnda kalýp, sohbetlerine devâm etti. Bundan sonra, en baþta gelen hocasý Yâkûb-i Çerhî Hazretleri'ne talebe oldu ve onun sohbetinde kemâle ulaþtý. Bu hocasý ile tanýþmasýný þöyle anlatmýþtýr:
"Herat'a gittiðim zaman, güzel yüzlü ve hoþ kýlýklý bir tüccar ile tanýþtým. Hâcegân yolunda olduðu anlaþýlýyordu. Bu yolu kimden aldýðýný sordum. Yâkûb-i Çerhî'den aldýðýný söyledi. Bana Yâkûb-i Çerhî'nin büyüklüðünü ve üstün hâllerini anlattý. Bunun üzerineYâkûb-i Çerhî'nin sohbetine kavuþmak için, ikâmet ettiði yer olan Helfetû'ya gitmek üzere yola çýktým.
Çiganiyân'a varýnca hastalandým. Yirmi gün orada kaldým. Bu sýrada Yâkûb-i Çerhî hakkýnda menfî sözler iþittim. Seyahatime devâm edip etmeme husûsunda tereddüde düþtüm. Fakat bu kadar yol aldýktan sonra, geri dönülmeyeceðini düþünerek yola devâm ettim.
Yâkûb-i Çerhî Hazretleri'nin huzûruna kavuþunca, bana büyük iltifât gösterdi. Bundan sonra bir baþka gün tekrar ziyâretine gittiðimde, bu sefer sert ve haþmetli davrandý. Bunun sebebini; yolda iken aleyhinde bulunanlarýn sözlerine bakarak huzûruna gidip gitmemek husûsunda tereddüde düþmüþ olmamdan dolayýdýr, diye düþündüm. Aradan bir saat geçmeden, bana tekrar çok lütuf ve iltifatta bulundu. Þâh-ý Nakþibend Behâeddîn Buhârî Hazretleri ile buluþmasýný, sohbetine kavuþmasýný ve münâsebetlerini anlattý.
Sonra bana elini uzatýp; "Gel bîat eyle, talebem ol!" buyurdu. O anda yüzüne baktým yüzünde cüzzam lekesine benzer bir beyazlýk gördüm. Bu sebeple hemen bîat edemedim. Bunu anlayýp, hemen elini geri çekti. Baktým, yüzü birden bire deðiþip, öyle güzel bir hâl aldý ki sîmâsýnýn güzelliðine hayran kaldým. Kalbimde hâsýl olan muhabbet sebebiyle, kucaklayýp sarýlmamak için kendimi zor tuttum. Bu defâ elini yeniden uzatýp;
'Þâh-ý Nakþibend Behâeddîn Buhârî Hazretleri bu elleri tutup; senin elin, benim elimdir. Her kim senin elini tutarsa, benim elimi tutmuþ olur.' buyurdu. Sonra sesini yükselterek; 'Bu el, Behâeddîn Buhârî'nin elidir, tutun!' buyurdu. Hemen mübârek ellerini tuttum. Bana, vukûf-ý adedi (tek sayý) üzere nefy ve isbât (Lâ ilâhe illallah) zikrini tâlim etti. Sonra: 'Bize hocamýzdan gelen usûl budur. Eðer siz, tâlibleri cezbe yoluyla terbiye etmek isterseniz, edebilirsiniz.' buyurdu.
Ubeydullah-ý Ahrâr, Yâkûb-i Çerhî Hazretleri'nin sohbetinde üç ay kaldý.Ondan feyz alýp, tasavvuf hâllerinde yükseldi. Ondan icâzet (diploma) aldý. Ýnsanlara Ýslâmiyetin emir ve yasaklarýný anlatmak üzere vedâlaþýp ayrýlýrken, hocasý ona, râbýta þartýný anlattý ve; "Bu yolu tâlim ederken dehþet hissi vermemeye dikkat et! Emâneti isteklilere ve istidâtlýlara ulaþtýr!" buyurdu.
Yâkûb-i Çerhî, talebesi Ubeydullah-ý Ahrâr hakkýnda þöyle buyurmuþtur: "Bir talebe, bir büyüðün huzûruna gelince, Hâce Ubeydullah gibi gelmelidir. Kandili takmýþ, fitili ve yaðýný hazýrlamýþ, onun yanmasý için sâdece bir ateþ tutmak gerekecek."
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri yirmi dokuz yaþýnda iken, ilim tahsîlini tamamlayýp, tasavvufta yüksek derecelere kavuþmuþtur. Yirmi dokuz yaþýndan sonra memleketine dönüp, helâl kazanmak için zirâatle ve insanlara doðru yolu göstermekle meþgûl olmaya baþladý. Kýsa zamanda mahsûlleri o kadar bereketli oldu ki idâresi için vekil tâyin etti. 1300'den fazla çiftliði vardý. Her birinde üç bin amele çalýþýrdý. Allah-u Teàlâ onun mahsûlüne öyle bir bereket verdi ki, her sene sekiz yüz bin batman zâhire uþr verirdi. Anbarlarýna konulan mahsûl, her çýkardýklarýnda, koyduklarýndan fazla geliyordu. Bu hâli görenler, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri' ne hayrân kalýp, daha çok baðlanýyorlardý. Kendisi bu husûsta; "Bizim malýmýz, fakîrler içindir. Bunca malýn hassasý iþte bu noktadadýr" buyurmuþtur.
Ubeydullah-ý Ahrâr, tenhâda olsun, kalabalýkta olsun, zâhirî ve bâtýnî edeblere çok dikkat ederdi. Sabaha kadar hep iki diz üstü oturduðu çok olurdu. Hizmetinde olanlara ve herkese, ihsânlarý, lütuflarý çoktu. Meþakkati, zorluðu kendisi yüklenip, baþkalarýnýn rahatýný, kendi istirahatine tercih ederdi. Ömrü boyunca kimseden bir þey almamýþ, verilen þeyleri kabûl etmemiþtir. Büyüklerden bir zât, kendi eliyle beyaz kuzu yününden bir kaftan dikip, ona göndermiþti. Bu hediyenin helâl maldan olmasýna çok dikkat etmiþti. Kaftan kendisine verildiðinde; "Bu kaftaný giymek câizdir. Fakat ben, ömrüm boyunca kimseden hediye kabûl etmedim. Bunu gönderen zâttan özür dileyin ve bu defâ bu kaftaný, bizim hediyemiz olarak kendisine takdim edin." demiþtir.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri, bir defâsýnda talebeleri ve sevenleriyle birlikte, büyük bir kalabalýk hâlinde, þehre çok uzak olan bir arâziden geçiyorlardý. Hava çok sýcaktý. Uzakta kara çadýrlardan bir oba görünmüþtü. Bu obadan üç kiþi, hediye takdim etmek üzere yanlarýna yaklaþtý. Birisinin omzunda semiz bir keçi, birinin de kucaðýnda, tahtadan büyük bir çanak içinde yoðurt vardý. Bu üç kiþiden oba reisi olan kimse, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ne yaklaþýp, getirdiklerini hediye olarak takdim etmek istediklerini bildirerek; "Bu keçi helâl maldýr ve size vermek üzere ayrýlmýþtýr. Yoðurt da temizdir. Kabûl buyurmanýzý istirhâm ederim." dedi. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri; "Ben kimsenin hediyesini kabûl etmedim. Keçiyi yine sürüye kat. Yoðurda gelince, parasýný verip alabiliriz" dedi. Oba reisi yoðurdun buralarda kýymeti olmaz, boldur. Kimse para ile yoðurt almaz. Lütfen kabûl buyurunuz." dedi. "Kabûl etmeyiz." buyurup, hizmetçilerinden birine iþâret edip, yoðurdu bir Þahrûh altýnýna satýn aldýrdý. Önce kendisi yedi. Sonra yanýnda bulunanlarýn hepsine ikrâm ettiler.
Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn, bütün ömrü boyunca tanýdýklarýna ve tanýmadýklarýna, dost-düþman herkese yardým ve þefkati pekçok idi. Hiç kimseyi ayýrd etmeden yaptýðý iyilik ve hizmetler dillere destan idi. "Ben bu yolu, tasavvuf kitaplarýndan deðil, halka hizmetten elde ettim. Herkesi bir yoldan götürürler. Bizi hizmet yolundan götürdüler. Hayýr umduðum herkese hizmet ederim." buyurmuþtur.
***
Kendisi þöyle anlatmýþtýr:
"Semerkand'da Mevlânâ Kutbüddîn Medresesinde, iki-üç hastanýn hizmetini üzerime almýþtým. Hastalýklarý arttýðýndan, yataklarýný kirletirlerdi. Ben onlarý elimle yýkayýp, çamaþýrlarýný giydirirdim. Devamlý hizmet ettiðim için, hastalýklarý bana da geçti ve yataða düþtüm. Bu hâlimle bile, birkaç testi su getirip, hastalarýn kirlerini yine ben yýkamaya devâm ettim."
***
Reþehât kitabýnýn müellifi þöyle anlatmýþtýr:
"Bu fakîr, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin gece-gündüz hizmetinde iken, hiç esnediklerini görmedim. Öksürük veya benzeri sebeblerle aðýzlarýndan bir þey çýkardýðýna þâhid olmadým. Sümkürdüklerini de görmedim. Ýnsanlar arasýnda veya yalnýzken, bir defâ bile baðdaþ kurarak oturduklarýný görmedim."
***
Otuz beþ yýl hizmetinde bulunan Mevlânâ Ebû Saîd de þöyle anlatmýþtýr:
"Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin üzüm, elma, ayva ve benzeri meyveleri yerken kabuklarýný aðzýndan çýkardýðýný hiç görmedim. Sümkürdüklerine ve tükürdüklerine de þâhid olmadým. Bâzan nezle ve grip olurdu. Bu hâllerinde bile tiksinti verecek bir davranýþta bulunmazdý. Hiçbir uzvunda uygunsuz bir hâl, görenlere tiksinti ve rahatsýzlýk verecek bir davranýþý görülmemiþtir. Yalnýz iken de, baþkalarý ile bir arada iken de, dâimâ edeb ve güzel muâmele ile hareket ederdi."
***
Seyyid Abdülkâdir Meþhedî, Sultan Ebû Saîd Mirzâ zamânýnda, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin sohbetinde bulunmak üzere Semerkand'a gitti ve onun sohbetiyle þereflendi. Þöyle anlatmýþtýr:
"Yatsý namazýný kýldýktan sonra, bana; 'Seyyid Abdülkâdir bizim misâfirimizdir. Bu geceyi bizimle birlikte ihyâ etmeyi istiyor. Biz bâzý dostlarla oturmak isteriz. Sen gençsin, istirahat et." buyurdu. Bunun üzerine; "Eðer izin verirseniz, sizinle berâber olayým." dedim. Sonra; "Eðer kendinde oturmaða güç bulursan olur' buyurdu. Ben de üç kiþi ile birlikte o sohbet meclisinde bulundum. O gece sabaha kadar, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin hâllerini gördüm. Devamlý iki diz üstünde, tevâzu ile oturdu. Dizlerini hiç deðiþtirmedi.Hep hareketsiz oturdu, hiçbir uzvunu oynatmadý. Teheccüde kalktý, namazdan sonra yine ayný þekilde sabah namazý vaktine kadar vekar ile oturdu. Hiç hareket etmedi. Ben genç olmama raðmen, her saatte bir dizimi deðiþtirdim. Uyumamak için kendimi zor tuttum. Sonra sabah namazýný kýlmak üzere kalktýlar, yatsý namazý abdesti ile sabah namazýný kýldýlar."
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin kerem ve lütfu o kadar çoktu ki, talebelerinin ve sevenlerinin rahatýný düþünür, bunun için kendisi mihnet ve meþakkat çekerdi. Mîr Abdülevvel Hazretleri þöyle yazmýþtýr: "Ubeydullah-ý Ahrâr, talebeleri ile birlikte bir bahar mevsimi baþýnda, Keþ'e gitmek üzere yola çýkmýþlardý. Bir gece yolda, bir dað eteðinde gecelemeleri gerekti. Talebeleri hemen bir çadýr kurdular. Akþam namazýndan sonra þiddetli bir yaðmur baþladý. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri biraz sonra dýþarý çýktý. Talebelerin ve hizmetçilerin çadýra girmesini söyledi. Bu emri üzerine hepsi çadýra girdiler. Baþka bir çadýr da yoktu. O gece sabaha kadar yaðmur yaðdý, seller aktý. Sabah namazýný kýldýktan sonra, talebelerine ve diðer dostlarýna; "Siz yaðmur altýnda iken, ben çadýrda durmayý tercih etmedim." buyurdu. Bunun üzerine, talebeleri kendisinin çadýrda bulunmasý sebebiyle, edebinden yanýna girip de geceleyemeyecek olan talebelerinin yaðmur altýnda kalmalarýný istemediðini anladýlar. Kendisi çadýrdan uzaklaþýp, geceyi çadýrýn dýþýnda bir yerde geçirmiþti."
Bir defâsýnda da, bir yaz mevsiminde talebeleri ile birlikte tarlalarýndan birine gitmiþlerdi. O gün þiddetli bir sýcak vardý. Tarlada sâdece bekçinin küçük bir kulübesi bulunuyordu. Talebeleri, onunla birlikte bu kulübeye girip gölgelenmekten hayâ ettiler. Edeblerinden girmediler. Baþka gölgelenecek bir yer de yoktu. Sýcak iyice þiddetlenince, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri atýný istedi. "Zirâat için sürülen yerleri görmek istiyorum." diyerek, atýna binip oradan uzaklaþtý. Güneþin yakýcý sýcaðý dayanýlmaz hâle gelince, bir derede baþýný gölgeleyecek kadar bir yerde, hava serinleyinceye kadar istirahat edip, sonra talebelerinin yanýna döndü. Talebeleri sonradan, hocalarýnýn oradan uzaklaþýp, kendilerinin gölgelenmelerini istediðini anladýlar.
***
Talebelerinden Þeyh Ýyân þöyle anlatmýþtýr:
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'yle, bir bahar mevsiminde yola çýkmýþtýk. Yolumuz, sel sularýyla dolup taþarak akan bir dereye rastladý. Karþýya geçmemiz îcâb etti. Talebeler karþýya geçmek üzere saz ve kamýþlardan sal yapýp, sudan geçtiler. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri de karþýya geçmek için sallardan birine bindi. Beni de yanýna aldý. Hareketten biraz sonra, derenin ortasýnda suyun büyük bir hýzla aktýðý noktaya gelmiþtik. Bindiðimiz salýn kamýþlarý çözülmeye baþladý. Sular, baðlar gevþediðinden kamýþlarý ve sazlarý sökerek salý daðýtýyordu. Ben çok korktum. Karþý sâhile bir ok atýmý mesâfe vardý. Suyun þiddetle aktýðý yeri aþýp karþýya ulaþmamýz mümkün deðildi. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri bu hâle hiç aldýrmadan oturuyordu. Kamýþlar git gide biraz daha çözülüp daðýlýyor, ben ise korkudan eriyordum. Hocamýn yanýnda, onun rûhâniyyetine, tasarrufuna sýðýnýp, tevekkülle bekledim.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri bu durum karþýsýnda birdenbire "Allah!" diye baðýrdý. Derin bir ürperti geçirerek, neticeyi bekledim. Bindiðimiz sal, suyun en þiddetli aktýðý noktayý geçti. Sazlardan ve kamýþlardan hiçbiri çözülmeden, sal karþý kýyýya ulaþtý. Kýyýya gelince, hocam bana;"Kalk!" buyurdu. Kalkýp, sal üzerinden kýyýya atladým. Kendisi de indi. Mübârek ayaklarýný yere basar basmaz, sal birdenbire bir çöp yýðýný hâline gelip, su üzerinde daðýlýverdi."
***
Mevlânâzâde Nizâmeddîn anlatýr:
"Kýþ zamanýydý. Günlerin en kýsa olduðu bir mevsimde, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'yle bir köyden bir köye gidiyorduk. Ýkindi namazýný yolda kýldýk. Güneþ solmaya baþlamýþ ve ufuk çizgisine yaklaþmýþtý. Menzilimiz gâyet uzaktý ve bu vaziyette oraya gecenin geç saatlerinden evvel varmak ihtimâli yoktu. Etrafta ise barýnýlacak hiçbir yer bulunmuyordu. Her taraf bozkýrdý. Kendi kendime; "Menzil ýrak, vakit akþam, yol korkunç, hava soðuk, sýðýnýlacak yer yok; hâlimiz ne olacak?" diye düþünmeye baþladým.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri, atýný hýzla sürüp gidiyor ve hiçbir telâþ eseri göstermiyordu. Ýçimden bu düþünceler geçince, baþlarýný bana döndürdüler ve; "Yoksa korkuyor musun?" diye sordular. Sükût ettim. "Atýný sýký sürüp yol almaya bak! Belki güneþ batmadan menzilimize ulaþýrýz" buyurdu. Böylece atlarýmýzý sýký sürerek yol almaya baþladýk. Bir hayli gittikten sonra, güneþin yerinde durduðunu gördüm. Ufka yakýn bir noktada ve göðe çivilenmiþ gibiydi. Köye girer girmez, sanki güneþ söndürülmüþ gibi, birdenbire zifirî karanlýk içinde kaldýk."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin talebelerinden ticâret iþlerine bakan Mevlânâ Necmeddîn þöyle anlatmýþtýr:
Bir defâsýnda büyük bir kervan hâlinde, develerimiz ticâret eþyâsý yüklü olarak dönerken, eþkýyâ yolumuzu kesti. Kervanda bulunanlar, eþkýyâyý görünce büyük bir dehþete kapýldý. Mallarýný gitmiþ, kendilerini de esir edilmiþ düþündüler. Ben içimden dedim ki; Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin bana emânet edilmiþ mallarýný, cenk etmeden eþkýyâya teslim etmek talebelik þânýna uymaz. Böyle bir hareket mertlik ve insanlýktan uzaktýr. En iyisi, hocamýn mallarýný muhâfaza etmek yolunda þehîd olmaktýr. Böyle düþünerek, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin rûhâniyyetinden yardým isteyerek kýlýcýmý çektim.
O ânda kendimi, hocam Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri þeklinde gördüm ve eþkýyâ üzerine at sürerek, kýlýç sallamaya baþladým. Sonunda eþkýyânýn kervaný býrakýp kaçtýðýný gördüm. Hâlbuki eþkýyâ bizden fazla idi. Benim maksadým þehîd olmaktý. Kervandakiler, bu hâle benden daha çok hayret etti. Kaldý ki, ömrümde cenk etmiþ ve çarpýþma nedir bilen bir insan da deðildim. Bu iþin Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin tasarrufu ile olduðunu anladým. Huzûruna gittiðimde, hâdiseyi bütün teferruatýyla anlattým. Buyurdu ki: "Zayýflar, kuvvetli düþmanla karþýlaþtýklarý zaman, kendi kuvvetlerinden geçerler ve büyüklerin rûhâniyyetinden yardým isterlerse, Allah-u Teàlâ onlara öyle bir kuvvet verir ki, onunla düþmanlarýný yenerler."
Ubeydullah-ý Ahrâr zamânýnda, Taþkend'de þeyhlik iddiâsýnda bulunup, irþâd makâmýna kurulup oturan pek çok kimse vardý. Bunlar, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ne karþý kýskançlýk ve ayrýlýk gösterirlerdi. Neticede, hepsi tek tek silinip gittiler.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri, Bagistan'dan Taþkend'e gelip, tâlibleri irþâd ile meþgûl olduðu zaman orada bir âlim vardý. Etrâfýnda çok talebe toplanmýþtý. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin tasarrufunu ve üstünlüðünü görünce, hasedinden çatlayacak hâle geldi. Bir gün meclisine gidip, tasarrufu ile Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ni tesir altýnda býrakýp, müflis göstermek istedi. Gözlerini Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri ne dikip, tesir altýnda býrakmak için bütün gayretini topladý. Altýndan kalkýlmaz bir yük havâle etmek istiyordu. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri de, onun tesirini defetmeye koyuldu. Böylece bir saat geçti. Nihâyet Ubeydullah-ý Ahrâr ayaða kalkýp, o kiþiye yaklaþýp yanýnda duran havluyu çekti ve yüzüne çarparak; "Aklý bozulmuþ bir divâne ile ne uðraþýyorum!" dedi ve oradan uzaklaþtý. Bu karþýlýk üzerine kendinden geçip yere yuvarlanan âlim, aklýný bozdu ve bütün bilgisini kaybetti. Pazarlarda çýrýl çýplak gezmeye kalkýþacak kadar aklî dengesini kaybedip, periþân hâle düþtü.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin yakýnlarýndan biri, bir defâsýnda haram bir iþi yapmak üzere iken, Ubeydullah-ý Ahrâr birdenbire; "Ne yapýyorsun?" diye seslenip, îkâz etti. O kimse yerinden fýrlayýp, kendine geldi ve haram iþlemekten vaz geçti. Biraz sonra Ubeydullah-ý Ahrâr evine gelip; "Allah-u Teàlâ'nýn yardýmý olmasaydý, þeytana kapýlmýþ gitmiþtin!" buyurdu.
Yine ayný kiþi, bir gece þarap içmek istedi. Bir yakýnýný, gece karanlýðýnda kendisine þarap alýp getirmesi için gönderdi. Gönderdiði kimse þarabý alýp gelince, onun bulunduðu evin önünde durup, þarap testisini yukarýdan sarkýttýðý bir sepete koydu. O da sepeti yukarý çekmeðe baþladý. Çekerken, sepet duvara çarpýp ipi koptu, yere düþtü ve þarap testisi kýrýldý. Þarap isteyen kimse, bilinmesinden korkarak, sabahleyin erkenden kalkýp kýrýlan þarap testisinin parçalarýný topladý. Bundan hemen sonra, Ubeydullah-ý Ahrâr o kimsenin evine geldi. "Gece yukarý çektiðin testinin sesi kulaðýma geldi. Eðer o testi kýrýlmasaydý, benim kalbim kýrýlacaktý ve bir daha seninle buluþmama imkân kalmayacaktý" buyurdu.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri buyurdu ki: "Muhammed AS'ýn ümmetinden "Mesh" yâni sûretinin deðiþtirilmesi, hayvan sûretine döndürülmesi kaldýrýlmýþtýr. Fakat bâtýndan, mânen sûretin deðiþmesi kaldýrýlmamýþtýr. Bâtýndan sûretin hayvan sûretine çevrilmiþ olmanýn alâmeti, büyük günah iþleyen kimsenin bu günahlarý iþlemekten, bâtýnýn, kalbinin elem duymamasý, iþlediði haramlar sebebiyle müteessir olmamasý, fýsk ve isyân olan iþlerde ýsrâr etmesidir. Bu öyle bir dereceye ulaþýr ve iþlediði büyük günahlardan dolayý kalbi o kadar kararýr ki, artýk tenbih ve nasîhat da yapýlsa gafletten uyanmaz."
***
Mevlânâ Gilân Ziyâretgâhî Hazretleri'nin oðlu Mevlânâ Burhâneddîn Muhammed þöyle anlatmýþtýr:
"Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri , Þeyh Þâhin'in evinden çýktýðý sýrada, büyük biraderlerim Mevlânâ Abdürrahmân ve Mevlânâ Ebü'l-Mekârim önüne geçip, herbiri evine dâvet etti. Teþrif etmesi için istirhâm ettiler.
Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr bana; "Sen niçin dâvet etmezsin?" buyurdu. "Bu arzu, gönlümde haddinden fazladýr. Fakat aðabeylerimin yanýnda küstahlýk etmedim" dedim. Bana, iki batman un ile çorba piþirmemi söyledi. "Bundan fazla bir þey yapma!" buyurdu. Emrini yerine getirdim. Köyün âlimleri, sâlihleri ve fakirleri, Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin teþrifini duyar duymaz, grup grup evime gelmeye baþladý. Ýki büyük sofa, gelenlerle doldu. Ýki sofa arasýndaki mâbeyn de doldu. Yine gelenleri almadý. Bir kýsmý da, dam saçaðýnýn altýna ve evin dýþýna oturdu.
Ben bu kalabalýðý görünce, hatýrýmdan; "Bu kadar kimse geldi" diye geçti. Hâce Ubeydullah Hazretleri bana tekrar; "Ýki batman undan baþka bir þey piþirme!" buyurdu. Bir türlü, biraz daha piþireyim diyemedim. Son derece telâþlanýp, tereddüdde kaldým. Bu hâlde iken, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri baþýný kaldýrýp; "Söyleyeceðimi söyledim. Söylediðim gibi yap, fazla piþirme!" buyurdu. Bu emri üzerine, çorba piþirip, büyük bir kaba doldurdum. O kabdan da, kâselere ve tabaklara doldurarak, iki sofada ve mâbeynde oturan misâfirlere daðýttým. Komþulardan emânet tabak toplatýp, onlarla da dýþarýdaki topluluða çorba daðýttým. Herkese yetip, arttý. Emânet aldýðým tabaklara da doldurup, sâhiblerine gönderdim. Orada bulunanlar da, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin kerâmetiyle yemeðin herkese yetip arttýðýný görerek, hayret ettiler. Böylece onu daha çok sevip, baðlýlýklarý arttý."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri, zamânýnýn sultanlarý üzerinde büyük bir tesire sâhipti. Sultanlara sözü geçer, müslümanlarýn rahatý için onlara nasîhat ederdi. Kendisi þöyle anlatmýþtýr:
"Eðer biz þeyhlik yapsaydýk, zamânýmýzda hiçbir þeyh kendisine talebe bulamazdý. Fakat bize baþka iþ emredildi. Bizim iþimiz, müslümanlarý zâlimlerin þerrinden korumaktýr. Bu sebeple, pâdiþâhlar ile görüþmek ve onlarýn gönlünü avlamak, dilediðimiz istikâmete çevirmek bize vazife olmuþtur. Allah-u Teàlâ bize öyle bir kuvvet verdi ki, eðer isteseydim, ilâhlýk dâvâsýnda bulunan Çin pâdiþâhýný bir mektubla öylesine tesir altýnda býrakýrdým ki, sultanlýðý terk edip, yalýn ayak koþarak kapýma gelirdi. Bununla berâber biz, Allah-u Teàlâ'nýn bu husustaki takdîrini beklemekteyiz. Bizim makâmýmýzda edebli olmak lâzýmdýr. Bu edeb de, kulun kendi irâdesini býrakýp, Rabbinin irâdesine teslim olmasýdýr."
***
Reþehât kitabýnýn müellifi þöyle anlatmýþtýr:
"Bir gün Sultan Ahmed Mirzâ, Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ni Mâtürîd köyünde ziyârete geldi. Huzûruna girince, geride iki dizi üzerine edeble oturdu. Ubeydullah-ý Ahrâr, ona çok iltifât etti. Buna raðmen Sultan Ahmed Mirzâ, onun heybeti karþýsýnda tir tir titriyor, alnýndan ter damlalarý dökülüyordu."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri ne bir gün rüyâsýnda þöyle denildi:
"Ýslâmiyet, senin hizmetinle, mededinle kuvvet bulacak." Bunun üzerine bu iþ, sultanlarý ve emîrleri vâsýta etmeden yerine gelmez diyerek, zamânýn sultâný ile görüþmek üzere Semerkand'a gitti. Bu yolculuðunda Mevlânâ Nâsýruddîn Etrârî de yanýnda bulunuyordu. O, þöyle anlattý: "O zaman Semerkand'da Mirzâ Abdullah sultan idi. Semerkand'a vardýðýmýz zaman, Mirzâ Abdullah'ýn beylerinden biri, Hâce Ubeydullah Hazretleri'ni karþýladý. Hâce Hazretleri ona dedi ki: "Bizim buralara kadar gelmekten maksadýmýz, sizin Mirzâ'nýz ile görüþmektir." Karþýlamaya gelen bey, edebsizce þöyle cevap verdi:
"Bizim Mirzâ'mýz, pervâsýz bir gençtir. Onunla görüþmek kolayca kabûl edilir bir iþ deðildir. Hem derviþlerin bu sultanla görüþmekte ne maksadlarý olabilir?" Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri bu sözden gadaba gelip;
"Bize Sultan ile görüþmek emredilmiþtir. Ben buraya kendi kendime gelmedim. Sizin Mirzâ'nýz eðer pervâsýz ise, onu deðiþtirip yerine pervâlý olan birini getirirler!" buyurdu. Bunun üzerine karþýlamaya gelen o bey ayrýlýp gitti. O gidince Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri onun ismini mürekkeple duvara yazdý. Sonra parmaðýný aðzýnda ýslatarak sildi. "Bizim iþimiz, o sultandan ve onun kumandanlarýndan beklenemez, gidelim!" dedi.
O gün Taþkend'e döndüler. Bir hafta sonra, o karþýlayan ve edebsizlik eden bey vefât etti. Bir ay sonra da, Türkistan'da Mirzâ Ebû Saîd zuhûr edip, Mirzâ Abdullah'ý öldürüp, mülküne el koydu. Yerine sultan oldu."
***
Talebelerinin ileri gelenlerinden biri þöyle anlatmýþtýr:
"Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri ile Firket denilen yerde idik. Bir gün kâðýt ve kalem istedi. Kâðýt üzerine birkaç isim yazdý.Bu sýrada "Sultan Ebû Saîd Mirzâ" diye bir isim yazýp, cebine koydu. O sýrada Ebû Saîd Mirzâ'nýn hiçbir yerde nâmý ve niþâný yoktu. Yakýnlarýndan biri sormaya cesâret gösterip; "Bir takým isimler yazdýktan sonra, Ebû Saîd Mirzâ ismine alâka gösterip, onu cebinize koydunuz. Bu isim kime âittir?" dedi. Buyurdu ki:
"Bu o kimsedir ki; siz, biz, Semerkand, Taþkend ve Horasan, yakýnda onun tebeasý olsa gerektir." Pek kýsa bir zaman sonra, Türkistan'dan Mirzâ Ebû Saîd'in sesi yükseldi. Meðer Mirzâ Ebû Saîd, rüyâsýnda Ahmed Yesevî Hazretleri'ni görmüþ. Rüyâda Ahmed Yesevî Hazretleri , Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ne Mirzâ Ebû Saîd için Fâtiha okumasýný iþâret etmiþ, o da okumuþtur.
Yine bu rüyâsýnda, Sultan Ebû Saîd Mirzâ, Ahmed Yesevî Hazretleri'nden kendisine Fâtiha okuyan zâtýn ismini sormuþ ve sîmâsýný zihninde tutmuþ. Uyanýr uyanmaz, Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn kim olduðunu sorup araþtýrdýðýnda; "Evet, Taþkend'de buyurduðunuz gibi bir azîz vardýr." dediler. Hemen atýna binip, maiyeti ile Taþkend'e doðru yola çýktý. Bu sýrada Ubeydullah-ý Ahrâr Firket'e doðru yola çýkmýþtý. Sultan onun Firket'e gittiðini duyunca, atýný oraya doðru sürdü.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri , Sultan'ý, Firket yakýnlarýnda karþýladý.Sultan Ebû Saîd Mirzâ, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ni uzaktan görünce; "Ýþte rüyâda gördüðüm azîz!" diyerek, atýndan inip ayaklarýna kapandý. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri de Sultân'a alâka gösterip, sohbet etti. Sultan, bu sohbetin câzibesi ile, Ubeydullah-ý Ahrâr'dan kendisi için Fâtiha okumasýný istedi. "Fâtiha bir kere okunur." buyurarak, Sultân'ýn gördüðü rüyâya iþâret etti.
Bu görüþmesinden sonra, Sultan Ebû Saîd Mirzâ'nýn etrâfýnda çok asker toplandý. Bunun üzerine Semerkand'ý almak istedi. Durumunu Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri ne arz etmek üzere huzûruna tekrar geldi. Maksadýný anlatýp, himmet istedi. "Ne niyet ile fethetmeyi istiyorsun? Eðer Ýslâmiyet'i kuvvetlendirmek ve tebeaya þefkat göstermek niyeti ile giderseniz, zafer sizindir" buyurdu. Sultan bu þartý kabûl edip, Ýslâmiyet'e hizmet edeceðine ve tebaaya merhamet ve þefkat edeceðine söz verdi. Bunun üzerine; "Ýslâmiyet'e hizmet etmek þartýyla gidin, baþarý sizindir" buyurdu.
Reþehât müellifi, bu hâdisenin devâmýný þöyle anlatmýþtýr:
"Ubeydullah-ý Ahrâr, Ebû Saîd Mirzâ'ya; "Düþmanla karþýlaþtýðýnýz zaman, ardýnýzdan bir karga sürüsü gelinceye kadar hücûm etmeyiniz! Karga sürüsü gelir gelmez hücûm ediniz!" buyurdu. Ebû Saîd Mirzâ'nýn ordusu, Mirzâ Abdullah'ýn ordusu ile karþý karþýya gelince, ilk hücûm karþý tarafdan geldi. Ebû Saîd Mirzâ'nýn ordusunun sol tarafýný çökerttiler. Sað taraftan da ayný þekilde hücûm etmek üzere hazýrlandýklarý sýrada, Ebû Saîd Mirzâ'nýn ordusunun arkasýndan bir karga sürüsü göründü. Düþman üzerine doðru uçtu. Sultan ve askerleri, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin; "Arkanýzdan bir karga sürüsü gelmeyince hücûm etmeyiniz" buyurduðunu hatýrlayýp, kerâmetini görünce, kalbleri kuvvet ve cesâretle doldu. Hep birden düþman üzerine hücûma geçtiler. Ýlk hamlede düþman saflarýný yarýp, daðýttýlar. Mirzâ Abdullah da atýndan düþüp, çamura battý. Atlarýn ayaklarý altýnda ezildi. Sonra da baþý kesilerek öldürüldü."
Bu zaferden sonra Sultan Ebû Saîd, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nden Semerkand'ý teþrif etmesini istirhâm etti. Sultânýn istirhâmýný kabûl edip, Taþkent'ten Semerkand'a gitti. Bu sýrada öldürülen Mirzâ Abdullah'ýn akrabâsýndan Mirzâ Bâbür'ün, büyük bir ordu ile Semerkand'a hareket ettiði haberi geldi.
Sultan Ebû Saîd telâþ ve ýzdýrâba düþüp, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri ne hâlini arzedip; "Benim bu orduya karþý koymam imkânsýzdýr. Ne yapayým?" dedi. O da, Sultâný teskin ve tesellî edip, sükûnet içinde bulunduðu yerde düþmaný beklemesini tavsiye etti. Bu sýrada Sultan Ebû Saîd'in yakýnlarý, onu Türkistan'a kaçýrmak ve orada saklamak üzere hazýrlýða baþlayýp, eþyâlarýný develere yüklemiþlerdi. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri durumu öðrenince celâllenip, yükleri develerden indirtti. Sultan Ebû Saîd'e; "Nereye gidiyorsunuz? Kaçýyor musunuz? Buna ihtiyaç yok! Müþkülünüzü burada hallederiz. Buna kefilim! Gönlünüzü hoþ tutun. Bâbür'ü durdurmak bizim vazifemizdir." buyurdu. Bu sözleri iþitenlerden bâzýlarý; "Hâce Hazretleri bizi topyekûn kurban etmek istiyor." diye söylendiler. Sultan Ebû Saîd, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ne baðlýlýðý ve güveninden dolayý onlar gibi düþünmedi ve Semerkand'da kalmaya karar verdi. Beyleri; "Biz bu kadar askerle koca bir orduya nasýl karþý koyabiliriz?" dedilerse de, Ebû Saîd'i iknâ edemediler.
Sultan Ebû Saîd, Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn tavsiyesi üzerine, kalenin zayýf ve yýkýk yerlerini hemen tâmir ettirdi ve düþmaný bekledi. Nihâyet Mirzâ Bâbür'ün ordusundan Halîl Hindu isimli bir kimsenin kumanda ettiði bir öncü kuvvet geldi. Bu küçük kuvvet, büyük kuvvetten uzak olduðu için, þehirden üzerine hücûma geçilip, periþân edildi.
Yaklaþan Mirzâ Bâbür, Sultan Ebû Saîd'in iç kaleye çekilip, orada sýký bir muhâfaza altýnda olduðunu öðrenince, eski hisarda konakladý. Birdenbire hücûma geçmekten çekiniyordu. Aradan günler geçti, asker yiyecek sýkýntýsý çekmeye baþladý. Etrâfa yiyecek temini için gönderdiði askerlerin bâzýlarýný Semerkandlýlar yakaladýlar. Bir taraftan açlýk bir taraftan hastalýk, Mirzâ Bâbür'ün ordusunu periþân ediyordu.
O sýrada bir de hayvan vebâsý hastalýðý çýktý. Mirzâ Bâbür'ün ordusundaki bütün atlar bu hastalýktan öldü. Öyle oldu ki, at leþinin kokusundan o civarda barýnýlamaz oldu.
Nihâyet Mirzâ Bâbür, Sultan Ebû Saîd ile anlaþma yapmaya râzý oldu. Bu iþ için maiyetinden Mevlânâ Mehmed Muammâî adlý birini gönderdi. Bu elçi, Ubeydullah-ý Ahrâr ile uzun bir görüþme yaptý. Elçi; "Bizim Mirzâ'mýz çok gayretli ve yüksek himmetli bir zâttýr. Ne tarafa gitse, o tarafý almadan dönmez." dedi. Bunun üzerine Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri þöyle dedi: "Eðer Mirzâ Bâbür'ün dedesi Mirzâ Þahrûh'un kalbimizdeki sevgisi ve üzerimizdeki haklarý olmasaydý, neticeyi görürdünüz! Ben, dedesi zamânýnda Herat'ta idim. Onun zamânýnda çok iyilikler ve himâyeler gördük. Hakkýný çiðnemeyiz!" Nihâyet elçi, anlaþma yapmak istediklerini bildirdi ve bunun için Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ni Mirzâ Bâbür'ün yanýna, anlaþmaya dâvet etti. Sultan Ebû Saîd, anlaþma için Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn bizzat gitmemesini istirhâm yoluyla bildirdi. Yapýlan istiþâreden sonra, Mevlânâ Kâsým'ý anlaþma yapmak üzere gönderdiler. Böylece anlaþma saðlandý.
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin en meþhûr talebesi Mevlânâ Muhammed Kâdý, Silsilet-ül-Ârifîn adlý eserinde þöyle bildirmiþtir:
"Bir gün Þeyh Mirzâ Ömer'in, Kýpçak Çölü sultanlarýndan Sultan Mahmûd'dan da yardým alarak, büyük bir orduyla Semerkand üzerine yürüdüðü haberi geldi. Bunun üzerine Semerkand sultâný Sultan Ahmed Mirzâ, savaþ hazýrlýklarýný tamamlayýp, karþý koymak üzere büyük bir orduyla yola çýktý. Ubeydullah-ý Ahrâr'a da yanlarýnda gelmesini ricâ etti. Ubeydullah-i Ahrâr da orduyla berâber gitti. Halk, Sultânýn onu, sulh yapmak için yanýnda götürdüðünü zannetmiþti. Ubeydullah-ý Ahrâr, kýrk gün Sultan Ahmed'in ordusunda kaldý. Ordu, "Akkurgân" denilen yerde konaklamýþtý. Sultan Ahmed, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ne karþý askerlerden bir edebsizlik olmasýn diye, orduyu geniþ bir yerde topladý. Böylece orduyu Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin bulunduðu yerden biraz uzakta tutmuþtu. Birkaç gün bu þekilde hareketsiz beklediler.
Bir gün Ubeydullah-ý Ahrâr gadablanarak, Sultan Ahmed Mirzâ'ya; "Beni buraya niçin getirdin? Eðer savaþ yapmak istiyorsanýz, ben sipâhi deðilim. Anlaþma yapmak istiyorsanýz, neden geciktiriyorsunuz? Benim artýk burada asker arasýnda durmaya mecâlim kalmadý." dedi. Sultan Ahmed Mirzâ; "Benim bir kararým yok. Her þeyi sizin doðru olan reyinize býraktým. Siz ne emrederseniz, biz ona uyarýz." dedi.
Bunun üzerine Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri bir ata binip, yanýna da yakýnlarýndan bir cemâat alarak, karþý tarafta bulunan Þeyh Ömer Mirzâ'nýn ve Sultan Mahmûd'un bulunduðu yere doðru hareket etti. Bunu haber alan her iki sultan da karþýlamaya çýktýlar. Yolun yarýsýnda karþýladýlar. Sonra Þahrûh'a gittiler. Ubeydullah-ý Ahrâr, Sultan Mahmûd'a çok iltifât gösterdi. Konuþma sýrasýnda hep ona bakarak konuþtu. Bundan sonra, üç sultânýn savaþmaktan vazgeçip, sulh yapmalarý kararlaþtýrýldý. Anlaþma þartlarý da tesbit edildi. Ýki tarafýn askerlerinin saf baðlamasý, aralarýna büyük bir çadýr kurulmasý ve üç sultânýn bu çadýrda toplanarak Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin idâresi altýnda anlaþma þekli kararlaþtýrýlacaktý.
Bu þekilde anlaþma yapýlmasý karara baðlanýnca, Ubeydullah-ý Ahrâr, Sultan Ahmed Mirzâ'nýn yanýna dönüp durumu bildirdi. Ertesi gün sabah vakti, Sultan Ahmed Mirzâ'nýn askerleri, zýrh giyinmeden, fakat silâhlarýný kuþanmýþ olarak kararlaþtýrýlan yere geldi. Saf hâlinde durdular. Ubeydullah-ý Ahrâr, diðer iki sultâný getirmek üzere Þahrûh'a gitti.
Mirzâ Mahmûd'un, bu iþden memnûniyeti yüzünden okunuyordu. Fakat Sultan Þeyh Ömer Mirzâ'nýn hâlinde, garib bir tutukluk ve ihtiyat vardý. Nitekim Ubeydullah-ý Ahrâr onlarý çaðýrdýðýnda, Sultan Mahmûd þevkle dýþarý çýktýðý hâlde, Sultan Þeyh Ömer Mirzâ hesaplý ve tedbirli bir tavýr takýnmýþ gözüküyordu. Onun bu tavrý üzerine, Ubeydullah-ý Ahrâr, Sultan Mahmûd'u îkâz edip, herhangi bir hîleye karþý tedbirli olmasýný söyledi. Peygamberimizin; "Deveni baðla, sonra tevekkül et." buyurduðunu bildirdi. Sonra karþý tarafýn askerlerinde olduðu gibi, bunlarýn askerlerini de zýrhsýz, fakat silâhlý olarak anlaþma yapýlacak yere götürdüler. Böylece, üç pâdiþâhýn askerleri birbirleri karþýsýnda da saf tutup durdular. Ýçinde üç sultânýn anlaþma yapacaðý çadýr da orta yere kurulacaðý sýrada, çadýr bize uzak, size yakýn gibi bir anlaþmazlýk çýktý. Münâzara uzadý. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri, öðle namazý için abdestini, karþýlýklý saflar hâlinde duran iki ordu arasýnda aldý. Sonra Sultan Ahmed Mirzâ'ya haber gönderip; "Ben tek kiþiyim ve ihtiyarlýk zaafý içindeyim. Sizin bu kadar meþakkatli yolunuza dayanmaya çalýþmam, birbirinize girmemeniz içindir. Kuvvet, ancak bu kadar olur. Artýk tâkatim kalmadý. Eðer bana îtimâdýnýz varsa, çekiþmeyi býrakýnýz! Çadýrý nereye kurarlarsa kursunlar." dedi.
Bunun üzerine Sultan Ahmed Mirzâ emir verip; "Mâni olmayýn! Çadýrý nerede isterlerse orada kursunlar. Benim îtimâdým Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nedir." dedi. Nihâyet çadýr kuruldu. Sultan Ahmed Mirzâ, maiyeti ile geldi. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri de, Sultan Mahmûd Mirzâ'yý ve Sultan Þeyh Ömer Mirzâ'yý getirdi.
Sultan Ahmed Mirzâ onlarý karþýladý ve Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn iþâretiyle Sultan Mahmûd Mirzâ ile kucaklaþtý. Bundan sonra Ubeydullah-ý Ahrâr, Sultan Þeyh Ömer Mirzâ'yý, aðabeyi Sultan Ahmed Mirzâ'nýn yanýna götürdü. Sultan Þeyh Ömer Mirzâ, aðabeyi Sultan Ahmed Mirzâ'nýn elini öpüp, yüzüne gözüne sürerek aðladý. Bu manzarayý görenler de gözyaþlarýný tutamadýlar. Bundan sonra çadýra girdiler. Heybetli bir toplantý oldu. Her üç sultan da, bütün meselelerde anlaþtýlar. Artýk birbirlerine kýlýç çekmeyeceklerine ahdettiler. Ahidnâme yazýlýnca üçü de imzâladý. Bu anlaþma gereðince Taþkend, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri vâsýtasýyla, Sultan Ahmed Mirzâ'dan Sultan Mahmûd Mirzâ'ya geçti. Bundan sonra Fâtiha okundu. Sultanlar birbirlerine vedâ edip ayrýldýlar.
Anlaþmanýn yapýldýðý gün, halk, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin tasarrufundan ve tesirinden hayret ve dehþet içinde kaldý. Onun tasavvufta yükselmiþ büyük bir velî ve mürþid-i kâmil olduðunu anlamýþlardý. O gün anlaþma saðlanýp kan dökülmesi önlendikten sonra, Ubeydullah-ý Ahrâr, Sultan Mahmûd Mirzâ'ya; "Siz Taþkend'e gidin. Ben de baþka bir yoldan gelir size ulaþýrým." buyurdu ve talebeleri ile Taþkend'e dönmek üzere yola çýktýlar. Yolda Mevlânâ Muhammed Kâdý'ya; "Bu iþlere ne dersin? Bu vak'a, kitaba yazýlacak þeylerdendir!" buyurdu.
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri zamânýnýn en büyük velîsi idi. Ýnsanlarýn dünyâ ve âhirette saâdete, kurtuluþa ermeleri için gayret eder, onlara Ýslâmiyet'in emir ve yasaklarýný anlatýrdý. Bir sohbeti sýrasýnda buyurdu ki:
"Ýkindi namazýndan sonra öyle bir vakit vardýr ki, o vakitte amellerin en iyisiyle meþgûl olmak lâzýmdýr. Bâzýlarý demiþlerdir ki: "O saatte amelin en iyisi muhâsebe, insanýn kendini hesâba çekmesidir. Öyle ki, gece ve gündüz geçirdiði saatler içinde yaptýðý iþleri gözden geçirip, ne kadar zamâný tâat, ne kadar zamâný günâh iþlemekle geçirmiþ hesâb etmeli. Tâat ile geçirdiði zamâný için þükretmeli. Günâh ile geçen zamâný için de istigfâr etmelidir." Bâzýlarý da þöyle demiþlerdir: "Amellerin en iyisi, bir büyük zâtýn sohbetine kavuþmak için gayret göstermek ve o zâtýn sohbetinde, gönlünü Allah-u Teàlâ'dan baþka her þeyden çevirmesidir." demiþlerdir ki, en iyi amel, Allah-u Teàlâ'dan baþka her þeyden yüz çevirip, Allah-u Teàlâ'ya dönmektir."
***
Allah adamlarýyla ve akýllýlarla berâber bulunmayý, gâfil ve câhil kimselerden de uzak durmayý tavsiye ederek buyurdu ki:
"Bir gün Bâyezîd-i Bistâmî Hazretleri ne, sohbet sýrasýnda bir fütur, daðýnýklýk hâli gelmiþti. Bunun üzerine; "Meclisimize bir bîgâne, gâfil girmiþtir. Bu hâl ondan dolayýdýr. Onu arayýp bulunuz." buyurdu. Talebeleri iyice aradýktan sonra, böyle birinin bulunmadýðýný söyleyince; "Bastonlarýn bulunduðu yere bakýnýz." dedi. Talebeleri oraya bakýnca, bir bîgânenin asâsýný býrakmýþ olduðunu anladýlar, o asâyý oradan çýkarýp attýlar."
***
Bir gün Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn talebelerinden biri, gâfil bir kimsenin elbisesini giyip sohbetine gelmiþti. Oturduktan bir müddet sonra, hocasý; "Bu mecliste bir gâfilin kokusu geliyor." dedikten sonra, o talebeye dönüp; "Bu koku senden geliyor, yoksa bir gâfilin elbisesini mi giydin?" dedi. O talebe hemen dýþarý çýkýp, o elbiseyi deðiþtirip geldi.
***
Ubeydullah-ýAhrâr Hazretleri kendisi sâlih ameller iþlediði gibi, talebelerine ve sevenlerine de sâlih ameller iþlemelerini tavsiye ederdi. Hattâ insanýn yaptýðý iyi veya kötü iþlerin cansýzlara bile tesir edeceðini bildirerek buyurdu ki: "Ýnsanlarýn amelleri, iþleri ve ahlâký, cansýz þeylere de tesir eder. Muhyiddîn-i Arabî Hazretleri'nin bu hususta çok keþfi vardýr. Bu bakýmdan, kötü iþlerin iþlendiði bir yerde yapýlan ibâdet ile iyi iþlerin iþlendiði yerde yapýlan ibâdet birbirinden kýymetçe farklýdýr. Bunun içindir ki, Kâbe'de kýlýnan iki rekat, baþka yerlerde kýlýnan namazýn bin rekatýna bedeldir."
***
Tasavvuf yolunda bulunan kimsenin vasýflarýný anlatýrken buyurdu ki:
"Þeyh Ebû Saîd Ebü'l-Hayr, tasavvufu þöyle târif etmiþtir: "Þimdiye kadar evliyâdan yedi yüz zât tasavvufun târifi husûsunda çeþitli sözler söylemiþlerdir. Bütün bu sözlerin özü þu noktada toplanýr: Tasavvuf; vakti, en deðerli olan þeye sarfetmektir."
"Ýnsanýn kýymeti; idrâkinin, zekâsýnýn, bu yolun büyüklerinin hakikatlerini anladýðý kadardýr."
"Þeyh Ebû Tâlib-i Mekkî buyurdu ki: Allah-u Teàlâ'dan baþka hiçbir murâdýn kalmayýncaya kadar gayret göster. Bu murâdýn hâsýl olunca, iþin tamamdýr. Ýsterse senden kerâmetler, haller ve tecellîler hâsýl olmasýn, gam deðildir."
"Tasavvuf, herkesin yükünü çekmek ve kimseye kendi yükünü çektirmemektir."
"Allah-u Teàlâ'dan gelen belâlara sabýrlý, hattâ þükredici olmak lâzýmdýr. Zîrâ, Allah-u Teàlâ'nýn birbirinden acý belâlarý çoktur."
"Bir gün Mevlânâ Hâmûþ Hazretleri'nin huzûruna gitmiþtim. Yanýnda bulunanlarla ilmî meseleleri konuþuyordu. Ben de bir yere oturmuþ, hiç konuþmuyordum. Bana dönüp; "Ne dersin, konuþmak mý daha iyi, susmak mý daha iyi?" dedi. Sonra da; "Bir kimse kendi varlýðýnýn kaydýndan (nefsinden) kurtulmuþsa, ne yapsa iyidir. Kurtulmamýþsa, ne yapsa kötü." Ben, Mevlânâ Nizâmeddîn Hâmûþ'tan bundan daha iyi bir söz iþitmedim."
"Zikir bir kazma gibidir ki, onunla gönülden yabancý duygu dikenleri temizlenir."
"Ýbâdet; emirlere uyup, amel etmek, nehyedilen þeylerden sakýnmaktan ibârettir. Ubûdiyyet, kulluk da bu þekilde Allah-u Teàlâ'ya yönelmektir."
"Ýnsanýn yaratýlmasýndan murâd, kulluk yapmasýdýr. Kulluðun özü de, her hâlükârda Allah-u Teàlâ'yý unutmamaktýr."
***
Asýl ve kýymetli olan ilmin, ilm-i ledünnî olduðunu bildirerek buyurdu ki:
"Ýlim iki çeþittir: Biri verâset ilmi, biri de ledün ilmidir. Verâset ilmi çalýþarak elde edilir. Resûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem); "Kim bildikleriyle amel ederse, Allah-u Teàlâ ona bilmediklerini öðretir." buyurdu. Ýlm-i ledün ise, Allah-u Teàlâ'nýn ihsânýdýr. Çalýþmadan elde edilir. Ýlâhî bir mevhibedir. Kullarýndan dilediðine verir."
***
Ýnsanlara hizmet etmenin ibâdet ve tasavvufun esâsý olduðunu bildiren Ubeydullah-ýAhrâr Hazretleri buyurdu ki:
"Biz bu yolu, tasavvuf kitaplarýndan deðil, halka hizmetten elde ettik. Herkesi bir yola götürürler. Bizi de hizmet yoluna götürdüler."
"Tasavvuf bilgilerinden maksad, kendini zorlamadan, uðraþmadan, her ân Allah-u Teàlâ'ya teveccüh ve ikbâldir. Yâni, her ân Allah-u Teàlâ'yý hatýrlamaktýr."
***
Ehl-i sünnet îtikâdý üzere bulunmayý medhederek buyurdu ki:
"Bütün halleri ve buluþlarý bize verseler, fakat Ehl-i sünnet ve cemâat îtikâdýný kalbimize yerleþtirmeseler, hâlimi harâb, istikbâlimi karanlýk bilirim. Eðer bütün harablýklarý, çirkinlikleri verseler ve kalbimizi Ehl-i sünnet îtikâdý ile süsleseler, hiç üzülmem."
***
Yerinde ve zamânýnda konuþmanýn önemini belirterek buyurdu ki:
"Söz, yüce bir þeydir. Zamânýnda ve yerinde olmalýdýr."
"Söz söylemek, dilin gönülle, gönlün de Hak ile olduðu zaman makbûldür."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri Peygamber Efendimiz'in neslinden gelen seyyid ve þerîflere çok hürmet gösterirdi. Hattâ bir defâsýnda buyurdu ki:
"Seyyidlerin bulunduðu bir memlekette ben oturamam. Zîrâ, Resûlullah'a (sallallahü aleyhi ve sellem) baðlý bir nesebten gelmenin þerefini taþýyanlara, lâyýk olduklarý tâzimi gösterememekten korkuyorum."
***
Helâl kazanç elde etmenin önemini belirterek buyurdu ki:
"Bizim yolumuzda, el helâl kârda, gönül ise hakîkî yârdadýr."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr; bir kimsenin neyi maksad edinirse, ona kavuþacaðýný bildirerek buyurdu ki:
"Himmet etmek; Allah-u Teàlâ'nýn isimleri ile münâsebeti olan bir zâtýn, kalbinde yalnýz bir iþin yapýlmasýný bulundurmasý demektir. Bu þeye teveccüh eder. Kalbine bundan baþka hiçbir þey getirmez. Yalnýz, o iþin yapýlmasýný ister. Allah-u Teàlâ da o iþi yaratýr. Allah-u Teàlâ'nýn âdeti böyledir. Kâfirlerin himmet ettikleri þeylerin de hâsýl olduklarý görülmüþtür. Allah-u Teàlâ, bana bu kuvveti ihsân etmiþtir. Fakat, bu makâmda edep lâzýmdýr. Edep de, kulun kendisini Hak Teàlâ'nýn irâdesine tâbi etmesidir. Kendi irâdesine tâbi olmamak, Hak Teàlâ'nýn fermânýný beklemek lâzýmdýr."
***
Talebelerine þöyle buyurmuþtur:
"Sizden hanginizin yirmi kere, belki daha fazla tasarruf edildiði ve nisbet sâhibi kýlýndýðý hâlde, her dýþarý çýktýðýnda kaybetmemiþ olsun? Size verilen veriliyor. Fakat siz onu muhâfaza edemiyorsunuz. Eline bir nûr teslim edilen kiþi, onu en kýymetli þeyi bilsin. Fânî varlýðýný tasfiye etsin, o nûr ile kendini karanlýkta aydýnlatsýn."
***
Yine þöyle buyurmuþtur:
"Benim birkaç günlük hayâtýmý fýrsat bilip Allah-u Teàlâ'ya baðlanmayan sizler, ya benden sonra ne yapacaksýnýz? Bu fýrsatý ganîmet bilin, bu nîmet elden giderse piþmân olursunuz. Son piþmânlýðýn faydasý olmaz."
***
"Ubeydullah-ýAhrâr Hazretleri zamânýndaki tasavvuf ehli geçinenlerin durumunu bildirerek buyurdu ki:
"Zamânýmýzda ehl-i irâdet, mürîd, talebe olma kâbiliyetine sâhib olanlar azdýr. Bir âlim, büyüklerden birine haber gönderip; "Burada mürîd olacak vasýflý insan azdýr; sizin orada bu vasfý taþýyan kimseler varsa bize gönderiniz!" demiþtir. Bu haberi alan büyük zât, bir mektup yazarak þöyle cevap vermiþtir: "Bahsettiðiniz vasýfta insanlar bizim burada yoktur. Eðer þeyh isterseniz, istediðiniz kadar gönderelim!"
***
Bir sohbeti sýrasýnda büyüklerin hallerinden anlatarak þöyle buyurdu:
"Evliyânýn meþhûrlarýndan olan Þiblî Hazretleri, tasavvuf büyüklerinin yoluna girdiði sýrada, babasý Vâsýt þehrinin hâkimi, vâlisi idi. Önce Muhammed Hayr'ýn huzûrunda tövbe etti. Sonra Muhammed Hayr Hazretleri onu Cüneyd-i Baðdâdî Hazretleri ne gönderdi. Göndermesindeki sebep; Þiblî Hazretleri'nin, Cüneyd-i Baðdâdî'nin akrabâsý olmasýydý. Böylece edebe riâyet etmiþ oldu.
Þiblî, Cüneyd-i Baðdâdî'ye talebe olunca; önce ona yedi sene ticâret yapmasýný ve bu ticâretten elde ettiði kazancýný, o zamâna kadar olan günahlarýnýn affý için sadaka olarak daðýtmasýný emretti. Bunu yaptýktan sonra da, yedi sene de helâ temizliði yapmasýný emretti. Bunu da yaptý. Bu on dört seneden sonra onu tasavvufta yetiþtirip, yüksek derecelere kavuþturdu."
***
"Sehl bin Abdullah Tüsterî Hazretleri, Allah-u Teàlâ'nýn rýzâsýna kavuþmak için öyle riyâzet yapýp, zikre dalmýþtý ki, bir gün aðzýndan ve burnundan kan geldi. Yere düþen her damla kaný "Allah" yazýyordu. Bundan sonra hocasý ona, tasavvufta her ân Allah-u Teàlâ'yý hatýrlamak ve kendisini gördüðünü düþünmek gibi mânâlara gelen "Yâd-ý daþt" makâmý üzere olmasýný emretti."
***
Ömrünü Ýslâm dîninin emir ve yasaklarýný öðrenmek, öðretmek, vâz ve nasîhatlarýyla insanlarýn kurtuluþuna vesîle olmakla geçiren Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri 1490 (H.895) senesi Muharrem ayýnýn baþýnda hastalandý. Hastalýðý seksen dokuz gün sürdü. Vefâtýndan on iki gün önce; "Eðer sað kalýrsak, beþ ay sonra seksen dokuz yaþým tamam olup, doksana girerim. Bâzý büyükler, ömrünün yýl sayýsý ile hasta yattýðý gün sayýsý arasýndaki uygunluðu; "Bir günlük hastalýk (humma), bir senenin keffâretidir." hadîs-i þerîfinde buyrulan husûsa ugun olduðunu söylemiþlerdir." buyurdu.
1490 (H.895) senesi Rebîu'l-evvel ayýnýn sonunda, bir Cumâ günü hastalýðý aðýrlaþtý ve sekerât-ý mevt hâli Cumâ günü öðle vaktinde baþlamýþtý. Tam o sýrada, Semerkand'da büyük bir zelzele oldu.
Vefât ettiði gün, akþam vakti hastalýðý pek þiddetlenmiþti. "Akþam namazýnýn vakti girdi mi?" diye sordu. "Evet girdi." dediler. Akþam namazýný îmâ ile kýldý. Yatsý vakti girdiði sýralarda, son nefeslerini veriyordu.
Vefâtý sýrasýnda huzûrunda bulunan talebelerinden Hâce Muhammed Yahyâ þöyle anlatmýþtýr:
"Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin mübârek nefeslerinin kesilmesi yaklaþtýðý sýrada, akþam ile yatsý arasýnda bir vakitde idik. Bulunduðu odada birkaç lâmba yaktýlar. Ev son derece aydýnlýk olmuþtu. Bu sýrada Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin iki kaþý arasýndan, birdenbire þimþek gibi bir nûr çýkýp öyle parladý ki, evde yanmakta olan lâmbalar, o nûr arasýnda sönük kaldý. Herkes bu nûru gördü. Bu nûr parladýktan sonra, Hâce Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri son nefesini verip vefât etti. Vefât ettiði sýrada da þiddetli bir zelzele oldu.
Sultan Ahmed Mirzâ, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin hastalýðýnýn þiddetlendiðini duyunca, Cumâ sabahý bütün devlet erkâný ile Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin bulunduðu Kemânkerân köyüne gitmek üzere yola çýktý. Akþam namazýndan sonra ulaþýp, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'ni son defâ gördü. Vefât ettiði bu gecenin sabahý olan Cumartesi sabahý, Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin cenâzesini Semerkand'a getirtti. Öðle namazý vaktinde Kefþir mahallelerine getirilip, cenâzesi orada yýkandý, techiz ve tekfin edildi. Cenâze namazý kýlýnýp, defnedildi.
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin oðullarý, kabri üzerine bir kubbe ve yanýna bir imârethâne yaptýrdýlar.
Talebeleri:
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin en baþta gelen talebesi, Mevlânâ Kâdý Muhammed Zâhid Bedahþî'dir. Halîfesidir. Bu talebesi, evliyânýn büyüklerinden olan Yâkûb-i Çerhî Hazretleri'nin kýzýnýn oðlu olup, torunudur. Hocasý Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin kýymetli sözlerini Mesmûât-ý Mevlânâ Kâdý Muhammed Zâhid adlý bir kitap yazarak toplamýþtýr.
Oðlu Muhammed, zâhirî ilimde yüksek derecede âlim idi. Ýlk oðlu olup, tasavvuf ilmini babasýndan öðrenip kemâle ulaþmýþtýr. Bu oðlu, Hâcegân lakabý ile tanýnmýþtýr.
Hâce Muhammed Yahyâ; küçük oðlu olup, zâhirî ve bâtýnî ilimlerde yüksek derecede idi. Babasýndan feyz alarak tasavvufta yükseldi. Babasý, hayâtýnýn son günlerinde onu yerine vekil býraktý.
Mevlânâ Seyyid Hasan; meþhûr talebelerinden olup, babasý onu küçük yaþýnda iken Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin sohbetine getirmiþtir. Geldikleri sýrada, Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn yanýnda bir tabak içinde bal görüp, hemen yemeye baþlamýþtý. Ubeydullah-ý Ahrâr ona; "Senin ismin nedir?" diye sorunca, balýn tadýna öylesine dalmýþtý ki; "Adým Bal'dýr." cevâbýný verdi. Ubeydullah-ý Ahrâr tebessüm ederek buyurdu ki: "Bu çocukta tam bir kâbiliyet var. Kendi ismini balýn tadýndan dolayý unutup, balýn lezzetine o kadar daldý ki, ismim Bal'dýr dedi." Onu kucaklayýp babasýndan aldý. Önce Kur'ân-ý kerîmi, ilk tahsîl için gereken bilgileri öðretti. Sonra Ubeydullah-ý Ahrâr, ona yüksek ilimleri öðrenmesini emretti. Bundan sonra da onu tasavvufda yetiþtirip, yüksek derecelere kavuþturdu.
Mevlânâ Kasým; en meþhûr ve çok sevdiði talebelerindendir. Hocasýna tâbi olmasý tam idi. Bu hususta örnek teþkil eden bir talebesi idi.
Mevlânâ Mîr Abdülevvel; talebelerinin meþhûrlarýndan olup, hocasýna dâmâd olmakla þereflenmiþtir. Tasavvufta yüksek derecelere kavuþmuþtur.
Mevlânâ Câfer; tasavvuf hâllerine gark olmuþ bir talebesi olup, âlim ve fâdýl bir zât idi.
Mevlânâ Burhâneddîn Hatelânî; bu talebesi, Semerkant'ta parmakla gösterilen âlimlerden idi.
Mevlânâ Lütfullah Hatelânî; meþhûr talebelerinden olup, diðer talebesi Burhâneddîn Hatelânî'nin kýzkardeþinin oðludur. Din ilimlerinde âlim idi.
Mevlânâ Þeyh; talebelerinin ileri gelenlerinden olup, senelerce hocasýnýn ev ve dergâh iþlerini görüp, hizmet etmiþtir.
Mevlânâ Sultan Ahmed; meþhûr talebelerinden olup, zâhirî ve bâtýnî ilimlerde derin âlimdi.
Mevlânâ Ebû Saîd Evbehî, Mevlânâ Hâce Ali Taþkendî, Mevlânâ Nûreddîn Taþkendî, Mevlânâzâde Etrârî, Mevlânâ Nasîruddîn Etrârî ve Mevlânâ Ýsmâil Firketî de talebelerinin meþhûrlarýndandýr.
Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn talebelerinden biri de, Abdullah-i Ýlâhî'dir. Simavlýdýr. Ýlim edindikten sonra, Semerkand ve Buhârâ'ya giderek feyz aldý. Ýcâzetle þereflenip, Ubeydullah-ý Ahrâr'a intisâbý bulunan Emîr Ahmed-i Buhârî ile Ýstanbul'a geldi.
Ubeydullah-ýAhrâr'ýn bir talebesi de Abdullah-ý Semerkandî'dir. Önce, Yâkûb-i Çerhî'ye talebe olmuþ ve Nizâmeddîn-i Hâmûþ'tan da feyz almýþtýr. Uluð Bey Medresesinde müderristi.
Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn bir talebesi de Haydar Baba'dýr. Kýrk sene devamlý Ýstanbul Eyyûb Câmiinde îtikâf etti. Kânûnî Sultan Süleymân bu zâtýn üstün hâllerini iþitince, Eyyûb Niþâncasý ile Haliç arasýnda,Cezerî Kâsým Paþa Câmii'ne inen yol üzerinde "Haydar Baba Mescidi"ni yaptýrdý. Haydar Baba, 1550 (H. 957)de vefât etti. Kabri, mescide girerken solda, sed üstündedir.
Eserleri:
Enîs-üs-Sâlikîn fit-Tasavuf, El-Urvet-ül-Vüskâ li Erbâb-il-Ýrtikâ, Rukaât, Fýkarât Risâlesi, Vâlidiyye Risâlesi.
*********
Bir gün annesi tarladan kaldýrdýðý buðdaylarý, biriyle Ubeydullah-ý Ahrâr'a gönderdi. Ubeydullah-ý Ahrâr buðdaylarý ambara koymakla meþgûlken, buðdaylarý getiren kimse, boþ çuvallarýný alýp gitti. Nereye gittiði ve hangi yoldan gittiði belli deðildi. Ubeydullah-ý Ahrâr o anda neden bu zavallý ve garib kimseden duâ almadýðýna üzüldü. Ýçine garib bir ýzdýrap çöktü. Buðdayý olduðu gibi býrakýp koþarak o kimsenin peþine düþtü.
Yanýna vararak tevâzu ile kendisine duâ etmesini istedi ve; "Beni gönlünüze alýn. Hâlime biraz inâyet nazarýyla bakýn. Belki duânýz ve himmetiniz bereketiyle Allah-u Teàlâ beni baðýþlar, merhâmet eder de yolum açýlýr." dedi. Onun yüzüne þaþkýn ve hayret dolu ifâdelerle bakan zât; "Zannediyorum ki Türk þeyhlerinin söyledikleri; "Her geleni Hýzýr bil, her geceyi Kadir bil" sözüne göre hareket ediyorsun. Fakat ben hiçbir özelliði olmayan kendi hâline yaþayan bir kimseyim. Elimi yüzümü bile lâyýký ile yýkamayý bilmem. Senin istediðin þeyden ben haberdâr deðilim. O bende yoktur." dedi. Ubeydullah-ý Ahrâr duâ etmesi için yalvarmaya devâm etti. O kimse, Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn yalvarýþýna dayanamayarak ellerini kaldýrdý ve; "Allah-u Teàlâ senin kalb gözünü açsýn." diye duâ etti. Bu duâ bereketiyle Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn kalbinde açýlmalar oldu.
***
Ubeydullah-ý Ahrâr zamânýnda, bir kâdý devamlý kapýsýna gelip, talebe olmak, onun yoluna girmek istiyordu. Fakat Ubeydullah-ý Ahrâr ona iltifât etmediðinden gâyet melûl ve mahzûn bir hâlde gelip gidiyordu. Birgün Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin neþeli bir ânýnda, yakýn bir talebesi, o kâdýdan bahsedip, talebe olmak istediðini arzetti. "Kâdý, boynu bükük, inâyetinizi bekliyor ve mahrum kalmaktan çok üzülüyor." dedi. Ubeydullah-ý Ahrâr; "Ben, kimin içinde büyüklük ve üstünlük arzusundan bir þey sezsem, hattâ o üstünlük ve büyüklük arzusuna on yýl sonra bile kavuþacak olsa, ona Hâcegân yolundan (büyüklerin yolundan) bahsedemem." dedi. Talebelerinden bâzýlarý, bu sözü söylediði günün târihini yazdýlar. Aradan on yýl geçti. Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri de vefât etmiþti. O kâdý, on yýl sonra memleketinde hâkim ve reis makâmýna çýktý. Bu hâlinden çok memnun idi ve kalbinde büyüklerin yoluna girmeye dâir hiçbir istek ve arzu kalmamýþtý. O zaman Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin talebeleri, hocalarýnýn onu neden kabûl etmediðinin hikmetini anladýlar.
***
Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn torunu Hâce Muhammed Kâsým'dan þöyle nakledilmiþtir: "Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri , bir gün öðleden sonra, âniden atýnýn hazýrlanmasýný istedi. Atý hazýrlanýnca, binip Semerkant'tan süratle çýktý. Talebelerinden bir kýsmý da ona tâbi olup, tâkib ettiler. Biraz yol aldýktan sonra Semerkant'ýn dýþýnda bir yerde talebelerine; "Siz burada durunuz!" buyurdu. Sonra atýný Abbâs Sahrâsý denilen sahrâya doðru sürdü. Talebeleri arasýnda Mevlânâ Þeyh adýyla tanýnmýþ bir talebesi, bir müddet daha peþinden gidip tâkib etmiþti. Bu talebesi þöyle anlattý: "Hâce Ubeydullah-ýAhrâr Hazretleri ile sahrâya vardýðýmýzda, atýný saða sola sürmeye baþladý. Sonra birdenbire gözden kayboldu."
Ubeydullah-ý Ahrâr daha sonra evine döndüðünde, talebeleri nereye ve niçin gittiðini sorduklarýnda; "Türk Sultâný Sultan Muhammed Hân (Fâtih), kâfirlerle harbediyordu. Benden yardým istedi. Ona yardým etmeye gittim. Allah-u Teàlâ'nýn izniyle gâlib geldi. Zafer kazanýldý" buyurdu.
Bu hâdiseyi nakleden ve Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri'nin torunu olan Hâce Muhammed Kâsým, babasý Hâce Abdülhâdî'nin þöyle anlattýðýný nakletmiþtir:
"Bilâd-ý Rûm'a (Anadolu'ya) gittiðimde, Sultan Muhammed Fâtih Hânýn oðlu Sultan Bâyezîd Hân, bana, babam Ubeydullah-ý Ahrâr'ýn þeklini ve þemâilini târif etti ve; "O zâtýn beyaz bir atý var mýydý?" diye sordu. Ben de târif ettiði bu zâtýn, babam Ubeydullah-ý Ahrâr olduðunu ve beyâz bir atýnýn olup, bâzan ona bindiðini söyledim. Bunun üzerine Sultan Bâyezîd Hân, bana þöyle anlattý: Babam Sultan Muhammed Fâtih Hân bana þunlarý dedi: "Ýstanbul'u fethetmek üzere savaþtýðým sýrada, harbin en þiddetli bir ânýnda, Þeyh Ubeydullah-ý Ahrâr Semerkandî'nin imdâdýma yetiþmesini istedim. Þekil ve þemâilini târif ederek þu vasýfta ve þu þekilde ve beyaz bir at üzerinde bir zât yanýma geldi; "Korkma!" buyurdu. Ben de; "Nasýl endiþelenmeyeyim, küffâr çok." dedim. Ben böyle söyleyince, elbisesinin yeninden bakmamý söyledi. Baktým, büyük bir ordu gördüm. "Ýþte bu ordu ile sana yardýma geldim. Þimdi sen falan tepenin üzerine çýk, üç defâ kös vur ve orduna hücûm emri ver." buyurdu. Emirlerini aynen yerine getirdim. O da bana gösterdiði ordusuyla hücûma geçti. Böylece düþman hezîmete uðradý. Ýstanbul'un fetih iþi gerçekleþti."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr þöyle anlatmýþtýr: "Çocukluðumda rüyâda kendimi Þeyh Ebû Bekr-i Þâþî'nin mezarý yanýnda gördüm. Mezarýn eþiðinde Îsâ aleyhisselâm vardý. Hemen ayaklarýna kapandým. Elleri ile baþýmý kaldýrýp; "Gam çekme! Seni ben terbiye edeceðim!" buyurdu. Rüyâyý anlattýðým zâtlar, týb ilmi ile tâbir ettiler. Yâni týb ilminden nasîbim olacaðýný söylediler. Ben bu tâbire râzý deðildim.
Tâbirim þuydu: Îsâ AS, ölüleri dirilten bir Peygamberdir. Evliyâdan ihyâ sýfatýna mazhâr büyüklere de "Îsevî meþreb" denirdi. Mâdem ki, Îsâ AS bu fakîrin terbiyesini üzerine aldýlar, demek bana ölü kalbleri ihyâ sýfatý verilecek. Nitekim kýsa bir zaman sonra, Allah-u Teàlâ bana öyle bir hâl ve kuvvet bahþetti ki, bende o mânâ, kemâliyle meydana geldi. Vâsýtamýzla nice ölü kalbler, gaflet karanlýðýndan þühûd ve huzûr ýþýðýna çýktýlar."
***
Ubeydullah-ý Ahrâr Hazretleri uzun boylu, esmer renkli, güler yüzlü, sakalý büyük ve beyazdý. Nurlu yüzünü gören dua ve senâ ederdi. Müridlerini bir baba þefkatiyle sever, saadete gark ederdi. Zahirî ve bâtýnî ilimlerle mücehhezdi. Herkes tarafýndan sevilmesine ve aranmasýna güzel ve samimi sözleri birer huccettir.