Orta Asya ülkelerinin ekonomik altyapısında 2000’li yıllardan itibaren önemli gelişmeler olmuş ve dış yatırımlar bölgenin ekonomisinin gelişmesine önemli katkılarda bulunmuştur. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Orta Asya ülkeleri ile altyapı bağlantılarını, ekonomik ve ticari ilişkilerini geliştirmeye yoğunlaşan Çin, bölgedeki yabancı yatırımlarda önemli bir aktör olmuştur. Bölgenin sahip olduğu enerji ve maden kaynakları ile Orta Asya’daki yeni pazarlar Çin’in ilgi odağında olmuştur.
Çin’in Orta Asya’daki yatırımları Kuşak ve Yol Girişimi’nin parçası olarak ya da Çin-Orta Asya ülkeleri arasındaki ikili projeler çerçevesinde gerçekleşmektedir. Kuşak ve Yol Girişimi çerçevesinde ve ikili projelerde gerçekleşen yatırımların ilk sırasında ticareti teşvik ve endüstriyel gelişme yatırımları gelmektedir. Bu kapsamda gerçekleşen projelerin alt sektörleri sırası ile şunlardır: maden ve petrol arama, geliştirme ve işleme; sanayi; tarım ve gıda; finans ve bilgi teknolojileri.[1] Çin’in Orta Asya’nın ticaretindeki nüfuzunu önceki bir yazımızda ele almıştık.[2] Çin kaynaklı yatırımların Çin’in Orta Asya ticaretindeki bu başat rolüne katkıda bulunduğu görülmektedir. Madencilik sektörüne yapılan yatırımlar sonucunda Orta Asya’nın dış ticaretinde, bu sektörde Çin'in etkisi artmıştır. Gerçekleştirilen yatırımların ikinci sırasında demiryolu ve karayolu bağlantısı projeleri gelmektedir. Enerji bağlantısı da bir diğer önemli yatırım sektörüdür. Çin'in Orta Asya’da demiryolu ve karayolu projelerinde yatırımları, lojistik maliyetleri düşürmüş, Çin-Orta Asya arasında ticareti genişletmiş ve daha fazla yabancı yatırımı sağlamıştır.
Orta Asya ülkeleri arasında en çok Doğrudan Yabancı Yatırım (DYY) çeken ülke Kazakistan’dır. Doğal kaynak çıkarımı ise Kazakistan’ın toplam DYY stokunun %70'inden fazlasını oluşturmaktadır.[3] Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın (UNCTAD) 2020 Dünya Yatırım Raporu’na göre 2019 yılında Kazakistan’a yeni DYY girişleri bir önceki yıla göre %17 gerileyerek 3,1 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Toplam DYY stoku ise 2019'da yaklaşık 150 milyar olarak hesaplanmıştır.[4] 2019’da Kazakistan’da başlatılan en büyük proje Çin merkezli petrokimya ürünleri üretimi ve satışı yapan bir şirketin karbür fabrikası olmuştur.[5] Çin’in Kazakistan’daki yatırımlarının yaklaşık yarısı petrol ve doğalgaz ile ilgilidir, daha sonra sırası ile madencilik ve cevher işleme, enerji, makine imalatı, gıda sektörü gelmektedir.[6]
Özbekistan’da uygulanan ekonomik reformlara bağlı olarak, 2019 yılında yeni DYY girişleri bir önceki yıla göre üç katından fazla artarak, 2.3 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.[7] Toplam DYY stoku ise 9.5 milyar dolar olmuştur.[8] Yeni yabancı yatırım girişlerinin bir kısmı Rusya tarafından devam eden büyük petrol ve doğalgaz projeleri ile ilgilidir. Ayrıca 2019’da Özbekistan’da Çin, Rusya, Singapur, İngiltere ve ABD firmaları kimyasal üretim konusunda bir dizi proje başlatmıştır. Orano Madencilik (Fransa) de uranyum arama ve geliştirmeye büyük miktarlarda yatırım yapmıştır. Tekstil ve konfeksiyon sektöründe Çinli, Alman, Hintli, Koreli, Taylandlı ve Türk firmalar tarafından projeler başlatılmıştır.[9] 2019 yılında açıklanan Özbekistan’daki en büyük yeni proje ise Türkiye’den bir firmanın elektrik projesi olmuştur.[10]
2019 yılında Türkmenistan'a doğrudan yabancı yatırım girişi %9 artarak 2,2 milyar dolara ulaşmıştır. Böylece Türkmenistan’da toplam DYY stoku 38 milyar dolar olmuştur.[11] Türkmenistan veri eksikliği nedeniyle Dünya Bankası İş Yapma anketine dahil edilmemiştir, ancak OECD raporuna göre ülkenin en büyük yabancı yatırımcısının Çin olduğu düşünülmektedir.[12] 2003-2017 yılları arasında gerçekleşen yabancı yatırımların neredeyse yarısı petrol ve doğalgazda olup, bunu ulaştırma (%24) ve metal (%10) takip etmektedir.[13] Türkmenistan’da 2019 yılında inşaat sektörü de yükselen bir yatırım alanı olmuştur.[14]
Tacikistan'a DYY girişi 2019’da, bir önceki yıla göre (360 ​​milyon dolardan 213 milyon dolara) gerilemiş, toplam DYY stoku 3 milyar dolar olmuştur.[15] 2019 DYY girişinde Çin %76'lık pay ile ilk sırada yer alırken, sırasıyla Rusya, İngiltere ve Türkiye onu takip etmiştir.[16] Tacikistan’daki Çin yatırımlarının önemli bir kısmı madencilik sektöründe olmuştur.[17] ABD Dışişleri Bakanlığı’nın raporuna göre, Tacikistan’da, Kuşak ve Yol Girişimi'ne bağlı kredilerle birlikte Çin yatırımları, ülkenin toplam doğrudan yabancı yatırımının dörtte üçünden fazlasını oluşturmaktadır.[18] Tacikistan’da 2019 yılında Çinli firmalara verilen vergi muafiyeti devam etmiştir.[19]
2019’da Kırgızistan'da DYY girişinde bir önceki yıla göre artış görülmüş, 139 milyon dolardan 209 milyona ulaşmıştır. Toplam DYY stoku ise 5,6 milyar dolar olmuştur.[20] Gerçekleşen yabancı yatırımların çoğu madencilikle ilgilidir. Kırgızistan'daki ana yatırımcılar Kanada, Çin, İngiltere, Rusya ve Kazakistan'dır.[21] Kırgızistan Çin’in Eximbank’ından aldığı krediler altyapı projelerine yönelmekte ve bu krediler Çinli şirketler için pazar erişimini kolaylaştırmaktadır.[22]
Çin’den alınan krediler Kırgızistan'ın dış borcunun %45,3'ünü (Mayıs 2019) oluşturmaktadır.[23] Çin, Kuşak ve Yol Girişimi çerçevesinde altyapı projeleri oluştururken ve yeni pazarlar açarken, Çin’in verdiği krediler “borç tuzağı diplomasisi”ne dair endişeleri gündeme getirmiş ve Orta Asya ülkelerinde protestolara yol açmıştır. Xi Jinping'in 2019 Kırgızistan ziyareti sırasında Çinli bir şirketin Kırgızistan'da bir lojistik merkezi inşası için 280 milyon dolarlık bir projesi kararlaştırılmış, ancak halkın projeyi bir arazi gaspı olarak görüp protestoların şiddetlenmesi neticesinde proje iptal edilmiştir.[24]
Çin tarafından finanse edilen projelere ev sahipliği yapan Orta Asya ülkeleri kamuoylarında Çin'e olan borç konusunda endişelerin artması sonucunda gelen tepkilerin yanında, Kuşak ve Yol Girişimi Orta Asya’da diğer bazı zorluklar ile de karşı karşıyadır. Çin’in yatırımlarında Çin teknolojisinin kullanılması ve Çinli işçilerin işe alınması koşuluyla ülkelere kredi sağlaması sonucunda, Orta Asya ülkelerinde istihdam sorunlarına çözüm bulunulamamaktadır ve bu yüzden ekonomik ihtiyaçlar ile ilgili anlaşmazlıklar ortaya çıkmaktadır.[25]
Ağustos 2019'da da Kırgızistan’da halk ile ülkedeki Çinli çalışanlar arasında Naryn'deki bir altın madeninde çatışmalar olmuştur. Kırgız halkı, maden firmasının çevreyi kirlettiğini söyleyerek, hayvanlarının yüksek ölüm oranından Çinli şirketi sorumlu tutmuştur. Çatışmaların ardından Çinli şirket Kırgız altın madenindeki faaliyetlerini askıya almıştır.[26]
2019’da Kazakistan’da da Çin yatırımlarına karşı protestolar olmuştur. Eylül 2019’da Kazakistan’daki geniş çaplı protestolarda halk Kazak hükümetini Çin'den kredi almayı durdurmaya çağırmış, planlanan projeler ile birlikte sayısı 55’e ulaşacak Çin kaynaklı projelerin durdurulmasını istemiştir. 2016 yılında da Kazakistan’da yabancıların tarım arazisi kiralamalarına ilişkin bir yasa tasarısına karşı protestolar patlak vermiş ve bu tasarı rafa kaldırılmıştı.
Bu örnekler ve Orta Asya ülkelerinde buna benzer diğer tepkiler halkın ulusal egemenliğe dair endişelerini yansıtmaktadır. Yukarıda belirttiğimiz istihdam sorununun yanında, ülkelerdeki şeffaflık eksikliği, yolsuzluk potansiyeli hükümetlere güven konusunda endişeleri ortaya çıkarmakta ve Çin’in ulusal egemenliğe tehdit olarak görülmesine sebebiyet vermektedir. Ayrıca Kazak ve Kırgız etnik nüfusunu da barındıran Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde, Uygur Türklerine Çin’in baskıları Orta Asya ülkelerinde Çin karşıtı duyarlılığın artmasına katkıda bulunmuştur.
Çin için önemli bir pazar olmaya devam eden Orta Asya ayrıca Çin için deniz yoluna bir alternatif oluşturmakta, bölgedeki enerji ve maden rezervlerinin varlığı da bir diğer önem nedenini oluşturmaktadır. Bu itibarla Çin karşıtı tepkilerin ve risklerin yatırımlara engel olması tehlikesine karşı Çin, bölgede çok taraflı projelerde yer almaya daha fazla ağırlık vermeye başlamıştır. [27] Ayrıca büyük altyapı projelerinden daha çok, endüstriyel kapasite geliştirme projelerine yönelmektedir.[28] Avrupa Birliği ülkeleri de Orta Asya'da yatırıma ilgi göstermektedir ve AB kaynaklı yatırımlar bölgenin toplam doğrudan yabancı yatırımının yüzde 40'ını oluşturmaktadır.[29] Bu yüzden Çin’in gelecek yıllarda, bölgede, özellikle AB ülkeleri ile ortak projelerde daha fazla yer alması ve yatırımlarını çeşitlendirmesi beklenmektedir.
[1] Roman Vakulchuk, Farkhod Aminjonov, Indra Overland, Bahtiyor Eshchanov, “BRI in Central Asia: Overview of Chinese Projects” , Central Asia Regional Data Review, 20, 2019, sf. 3.
[2] Gülperi Güngör, “Orta Asya Ticaretinde Çin Nüfuzu”, AVİM, 4 Haziran 2020, https://avim.org.tr/tr/Analiz/ORTA-ASYA-TICARETINDE-CIN-NUFUZU
[3] Ariel Cohen, “The need for soft infrastructure development in Central Asia: Pathway to growth”, DOC Research Institute, November 25, 2019, https://doc-research.org/2019/11/infrastructure-development-central-asia/
[4] “World Investment Report 2020”, UNCTAD, 2020, https://unctad.org/system/files/official-document/wir2020_en.pdf
[5] A.g.e.
[6] Eugene Simonov, “Half of China’s investment in Kazakhstan is in oil and gas”, The Third Pole, November 7, 2019, https://www.thethirdpole.net/2019/11/07/half-of-chinas-investment-in-kazakhstan-is-in-oil-and-gas/#
[7] “World Investment Report 2020”, sf. 59.
[8] “World Investment Report 2020”, sf. 245.
[9] “World Investment Report 2020”, sf. 59
[10] “World Investment Report 2020”, sf. 77
[11] “World Investment Report 2020”, sf. 245
[12] “Investment in sustainable infrastructure in Turkmenistan”, OECDiLibrary, https://www.oecd-ilibrary.org/sites/bac02dee-en/index.html?itemId=/content/component/bac02dee-en
[13] A.g.e
[14] “Türkmenistan’da inşaat sektöründe büyük yatırımlar”, T.C. Ticaret Bakanlığı, https://ticaret.gov.tr/blog/ulkelerden-ticari-haberler/turkmenistan/turkmenistanda-insaat-sektorunde-buyuk-yatirimlar
[15] “World Investment Report 2020”, sf. 245
[16] “2020 Investment Climate Statements: Tajikistan”, US Department of State, https://www.state.gov/reports/2020-investment-climate-statements/tajikistan/
[17] Seymur Mammadov “China and Central Asia: Win-win cooperation”, CGTN, September 16, 2020, https://news.cgtn.com/news/2020-09-16/China-and-Central-Asia-Win-win-cooperation-TPDn5hBMVG/index.html
[18] “2020 Investment Climate Statements: Tajikistan”
[19] Tajikistan Foreign Investment, Sander Trade, https://santandertrade.com/en/portal/establish-overseas/tajikistan/investing-3
[20] “World Investment Report 2020”, sf. 245.
[21] Kyrgyzstan Foreign Investment, Sander Trade, https://santandertrade.com/en/portal/establish-overseas/kyrgyzstan/investing-3
[22] “2020 Investment Climate Statements: Kyrgyzstan”, US Department of State, https://www.state.gov/reports/2020-investment-climate-statements/kyrgyz-republic/
[23] Daisuke Kitade, “Central Asia Undergoing A Remarkable Transformation: Belt And Road Initiative And Intra Regional Cooperation”, Mitsui & Co. Global Strategic Studies Institute Monthly Report, August 2019, sf 4.
[24] “China-led $280 million Kyrgyzstan project abandoned after protests”, Reuters, February 18, 2020, https://www.reuters.com/article/us-kyrgyzstan-china-investment-protests-idUSKBN20C1HA
[25] Daisuke Kitade, “Central Asia Undergoing A Remarkable Transformation...”
[26] “Chinese Company Suspends Operations At Kyrgyz Gold Mine After Clashes”, Radio Free Europe Radio Liberty, August 07, 2019 https://www.rferl.org/a/chinese-gold-mining-company-suspends-kyrgyz-operations/30097658.html
[27] Dirk van der Kley, “China diversifies in Central Asia”, Eurasianet, November 23, 2020, https://eurasianet.org/china-diversifies-in-central-asia
[28] A.g.e
[29] Aidana Yergaliyeva “FDI to Central Asia Reached 378.2 billion Over Past 13 years”, Astana Times, December 2020, https://astanatimes.com/2020/12/fdi-to-central-asia-reached-378-2-billion-over-past-13-years/
© 2009-2021 Avrasya İncelemeleri Merkezi (AVİM) Tüm Hakları Saklıdır
Yorum Yap
Yapılan Yorumlar
Ad Soyad
E-Posta Adresi
Başlık
Mesaj
Kaydet
Henüz Yorum Yapılmamış.
Yazarın Diğer Yazıları
Benzer Yazılar
ORTA ASYA ÜLKELERİNDE YABANCI YATIRIM VE ÇİN’İN ROLÜ
Gülperi GÜNGÖR
16.12.2020
KİTAP İNCELEMESİ: “ARMENIA’S FUTURE, RELATIONS WITH TURKEY, AND THE KARABAGH CONFLICT”
Gülperi GÜNGÖR
05.02.2020
AVRASYA’NIN MERKEZİNDE TÜRK İŞBİRLİĞİ: TÜRK KENEŞİ
Gülperi GÜNGÖR
01.02.2021
MOĞOLİSTAN’IN DIŞ POLİTİKASINDA DENGE ARAYIŞI
Gülperi GÜNGÖR
20.07.2020
ORTA ASYA TİCARETİNDE ÇİN NÜFUZU
Gülperi GÜNGÖR
04.06.2020
Tümünü Göster
ERMENİSTAN, GÜNEY KAFKASYA’DA “RUSYA’NIN BİR KOLU”
Maxime GAUIN
31.08.2015
BM DESTEKLİ KAMBOÇYA MAHKEMESİNİN ALDIĞI SOYKIRIM KARARI VE 1915 OLAYLARI
Mehmet Oğuzhan TULUN
26.11.2018
ASEAN’IN GÜVENLİK ALANINDAKİ YETERSİZLİĞİ
Teoman Ertuğrul TULUN
10.12.2018
İSİM HATASINDAN TASARIM HATASINA: AB’NİN BALKANLAR’DA KARŞILAŞABİLECEĞİ OLASI ÇIKMAZ
Teoman Ertuğrul TULUN
20.03.2018
BREXİT SONRASI: GERÇEK BİR KAROLENJ AVRUPA BİRLİĞİNİN AYAK SESLERİ
Teoman Ertuğrul TULUN
22.03.2019
Tümünü Göster
ARA
Kaynaklar:
Analiz
Yorum
Blog
Rapor
Bülten
Kitaplar
Türk-Ermeni Uyuşmazlığı Üzerine Ömer Engin Lütem Konferansları 2020
11.02.2021
Anastas Mikoyan: Confessions of an Armenian Bolshevik
03.06.2020
Sovyet Sonrası Ukrayna’da Devlet, Toplum ve Siyaset - Değişen Dinamikler, Dönüşen Kimlikler
08.04.2020
Türk-Ermeni Uyuşmazlığı Üzerine Ömer Engin Lütem Konferansları 2019
18.03.2020
Türk-Ermeni Uyuşmazlığı Üzerine Ömer Engin Lütem Konferansları 2018
08.03.2019
Ermeni Sorunuyla İlgili İngiliz Belgeleri (1912-1923) - British Documents on Armenian Question (1912-1923)
12.06.2018
Turkish-Russian Academics: A Historical Study on the Caucasus
02.12.2016
Gürcistan'daki Müslüman Topluluklar: Azınlık Hakları, Kimlik, Siyaset
01.07.2016
Armenian Diaspora: Diaspora, State and the Imagination of the Republic of Armenia
10.03.2016
Ermeni Sorunu Temel Bilgi ve Belgeler (2. Baskı)
24.01.2016
Dergiler
Ermeni Araştırmaları 69. Sayı
31.08.2021
Review Of Armenian Studies 43. Sayı
03.08.2021
Uluslararası Suçlar ve Tarih / International Crimes and History 22. Sayı
26.11.2021
Avrasya Dünyası / Eurasian World 9. Sayı
18.10.2021
Raporlar - Konferans Kitapları
SAMSUN’UN YUNAN DONANMASI TARAFINDAN 1922 YILINDA BOMBALANMASINDA ABD DONANMASINA AİT KARADENİZ FİLOTİLLASININ ROLÜ
15.10.2021
THE ROLE OF THE US NAVY BLACK SEA FLOTILLA IN THE BOMBARDMENT OF SAMSUN BY THE GREEK NAVY IN 1922
22.09.2021
AVİM 2020 YILLIK RAPOR | ANNUAL REPORT
18.01.2021
Etkinlikler
"20. YÜZYILIN BAŞINDA BİR DERS KİTABI: AVALİM-İ FELEKİYE" BAŞLIKLI KONFERANS
Zoom Meeting 09.12.2021
Duyurular
"20. YÜZYILIN BAŞINDA BİR DERS KİTABI: AVALİM-İ FELEKİYE" BAŞLIKLI KONFERANS
02.12.2021
"ULUSLARARASI SUÇLAR VE TARİH / INTERNATIONAL CRIMES AND HISTORY (UST / ICH) DERGİSİ"NİN 22’İNCİ SAYISI YAYINLANMIŞTIR.
01.12.2021
BLACK SEA COOPERATION IN THE NEW EURASIAN GEOPOLITICAL ENVIRONMENT (YENİ AVRASYA JEOPOLİTIĞİNDE KARADENİZ İŞ BİRLİĞİ) BAŞLIKLI ÇEVRİMİÇİ AÇIK OTURUM