Türklerde Mezartaşı Geleneği Şamanizm,Maniheizm, Budizmin en sonunda İslamiyet’e inanan Türklerin, bu dinlere dayalı ölüm ile ilgili düşünce ve inançları mezar geleneklerine yansımıştır. Eski Türklerde de ölümden sonra bir hayatın olduğu inancı vardı. Bu yüzden ölen kişiler Kurgan adını verdikleri Mezarlara atları ve diğer sevdikleri eşyalarıyla birlikte gömerler, yeniden dirildiklerinde sevdikleri eşyaları kullanabileceklerine inanırlardı.(1) Eski Türklerdeki Kurgan anıt ve Balbal dikme şekillerindeki mezar tipleri bu inancın izlerine uygun olarak yapılıyordu. Türklere ait Mezarlar da bu inanç şubelerine uygun olarak bir seyir izlemektedir. Teorik olarak düşündüğümüzde İslamiyet’in kabulünden sonraki mezar işçiliği, adet ve Mezar yapma Sanat nın çok çok farklı bir hale gelmesi gerekmektedir. Fakat İslamiyet’e gelene kadarki süreç ile İslamiyet inancını kabul etmelerinden sonraki mezar yapma, mezar taşı hazırlama gelenekleri zannedildiği kadar birbirinden çok alakasız değildir. Aksine Türkler İslamiyet’i seçmelerine rağmen İslamiyet önceki mezar yapma geleneklerini önemli ölçüde İslami dönemde de sürdürmüşlerdir. Türkerlin İslamiyet öncesi ve sonrası mezar yapma geleneğinde birçok açıdan büyük benzerlikler vardır. Mimari hususlarda görülen bu benzerlikler ölü gömme adetlerinde ve defin sonrasında yapılan uygulamalarda da kendisini göstermektedir. Mezarlara çaput bağlanması, mezar başında horoz tavuk kesilmesi, mezar taşlarının yapısı bu gün bile görülmekte olan İslamiyet öncesi döneme ait geleneklerdir. İslamiyet öncesi döneme ait bazı adetler İslamiyet'in kabulünden sonra da bir müddet devam etmiş sonraları terk edilmiştir. Örneğin mumyalama işi, bu geleneğin devamı olarak Anadolu ’da Selcuklularda ve Beylikler Devri’nde bir müddet görülmüştü. Yazımızın konusu mezar taşları ve mezar işçiliği olduğundan bu konunun sadece mimari, tezyinat, görsel ve biçimselliği üzerinde durulacaktır. Türk mezar mimarisinin en erken örnekleri Hunlulara ait kurganlar olmaktadır. Hunlardan kalan kurganların en önemlileri Türkistan'da Nain ula-Katanda, Pazırık Kurganı ' Şibe, Tuyahta, Yako-Nur, Berel ve Kızart gibi bölgelerde ele geçen kurganlardır. (2) M.Ö. IV-II. yüzyıllarda " Kurgan " adı verilen Türk mezarları, Moğolistan'ın Altay Dağları çevresinde XX. yüzyılda yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. ( bkz: Eski Türklerde Yaşam : Göçebelik İnanç Ölüm Gelenekleri Töre Budun ...) "Türk mezar yapısı olan kurganlar, toprak üstünde gözle görülebilen yığma bir tepe ve toprak altındaki mezar odası olmak üzere iki kısımdan oluşmuştur. Bazı Kurganların içerisinde Ahşap sandukanın bulunduğu ve ölünün mumyalanarak gömüldüğü de tespit edilmiştir. " (3 Haldun ÖZKAN, a,g,y. shf.31) "Türkler, Hunlardan itibaren uyguladıkları bu mezar şekillerini, Anadolu'ya geldikten sonra da kullanmaya devam etmişlerdir. Göktürk (552-745) mezar geleneği, Hun mezarlarının devamı olmakla beraber, bir takım yeni yorumlar da taşımaktadırs . Göktürklerden sonra Şamanizm'i terk ederek, Budizm'i devlet dini olarak benimseyen Uygurlar ise (745840) Hoço ve çevresindeki kalıntılardan anlaşıldığına göre, "Stupa" adı verilen kubbe ile örtülü mezar anıtları yapmışlardır." (3. Haldun ÖZKAN, a,g,y. shf.31) Kurgan tipi mezarların dışında diğer bir mezar yapma şekli Balbal denilen mezar yapma şeklidir. Göktürklerle ortaya çıkan bu mezar şekli 8. yüzyıldan 14. yüzyıla kadar devam etmiştir. Bu mezar şeklllerine Moğolistan, Tuva, Güney Altay, Çin Türkistan’ı, Kazakistan ve Ukrayna’da rastlanılmıştır. Bu mezar tipi ölen kişinin mezarı başına, kendi heykelini “sin” ve öldürdüğü düşmanları simgeleyen yontulmuş taşlar “ balbal ” dikilmesi şeklindeydi. (4) 8. yüzyıldan itibaren Göktürklerle görülen ve Kültigin Bilge Kağan ve Vezir Tonyukuk mezarları ile örneklendirebileceğimiz bu mezar yapma stili İslamiyet'in kabulü ile bir takım değişikliğe uğrayarak günümüze kadar uzanmıştır denilebilir. Bu dönemde dikilen balballar üzerinde taşların yüzleri, yönlere göre duruşları, “kemer, çanta, mendil toka, küpeler”, ellerinde tuttukları “kuş, kadeh” gibi sembolik objeler, dikkati çeker. Türk mezarlarının İslami dönemdeki ilk örneklerine Karahanlıardan (992-121 i) itibaren başlar. İslamiyet’in Türkler arasında yayılmaya başlaması ile mezar anlayışı ve geleneği de kısmen değişmeye başlar. Kişilerin ölümsüzleştirilmesi ve mezarlarını anıtlaştırması İslami anlayışa ters bir düşüncedir. İslami inanca göre bir mezarın tapınma mahalline dönüşmesi yasaklanmıştır. Buna rağmen İslami dönemdeki Türklere ait mezarların anıt mezarlar veya anıtsal nitelikler taşıyan mezar taşları şeklinde yapılması devam etmiştir. Selçuklu, Karahanlı, Anadolu beylikleri ve Osmanlıar zamanlarında yapılan, Türbe ve Kümbet şeklindeki çadır tipli veya diğer şekillerde yapılan bu mezarlar aslında İslami inanç ile tezat taşıyan İslamiyet öncesi Türk mezar mimarisi özelliklerini devam ettiren mezar mimarisi örnekleridir. Buna en güzel misaller, Sivas, Erzurum, Konya, Kayseri ve diğer Selçuklu şehirlerindeki Selçuklu kümbetleri ile balbaların gelişmiş özelliklerini içeren Ahlattaki Mezarlar ile Osmanlı mezarlıklarında görülen görkemli mezar taşlarıdır. Eski Türklerin ölenlerin mezarı başında koç / koyun ve at gibi hayvanları kurban ettikleri çok bilinen adetleridir. Ölenlerin mezarını kurganlara gömdükleri, gömüldükten sonra üzerine taşlar yığılarak bir höyük yaptıkları, kurban edilen at, koyun ve koç başlarını höyüğün önüne dikilen bir direğe astıkları bilinen adetleridir. Günümüzde bile bu adetlerin devamı gözükmektedir. Anadolu’daki Türkmen mezarlarının baş kısmında koç boynuzu yer alabilmekte, ziyaret yeri farz edilen yerlerde koç, koyun gibi adaklar kesilmekte, adağın kanı alın kısmına sürülmekte, ziyaret yerlerine çalı, direk, vb dikilip, şaman asasına benzer düğümlerle çaputlar bağlanmaktadır. Ziyaret taşlarını vb götürmek günah kabul edilmekte, ziyaret yerlerinde dilek taşı vb bulunmaktadır. ( bkz : Ahlat Mezarları Taşları Motifleri ve Tipleri ) “İnançlara göre koruyucu ruhları temsil eden hayvan heykellerini mezarların etrafında görmek mümkündür. Özellikle koç-koyun heykellerinin yanı sıra at heykellerine hem Orta Asya Türk mezarlarında hem de Doğu Anadolu'da, Bitlis, Erzurum, Diyarbakır, Van,Kars , Tunceli illerinde sık sık rastlanılmaktadır. "Ertuğrul Danık, Anadolu’da bir kısmı halen mezarlıklarda institü halinde bir kısmı da resmi devlet kurumlarının bahçe ve girişlerinde ve müzelerde koruma altında toplam 258 adet koç heykelinin yanında, 30 adet at heykeli tespit etmiştir. Elde edilen verilere göre eserlerin en yoğun rastlandığı bölgeler Akkoyun ve Karakoyun Türkmenlerinin hâkimiyet sahası olarak görülen Doğu Anadolu Bölgesi’nde başta Tunceli olmak üzere sırasıyla Van,Erzincan , Erzurum, BİTLİS , Muş, Ardahan, Kars, Iğdır, Hakkâri,AĞRI, Malatya illerinin yanı sıra; daha sınırlı örnekler ile Batı Anadolu bölgesinde AFYON’da; Orta Anadolu bölgesinde Ankara, Konya,Eskişehir, Nevşehir ’de; Karadeniz bölgesinde Artvin', Rize, Samsun, Tokat illerinde karşımıza çıkmaktadır." (5) İslamiyet öncesi dönemde ortaya çıkan ölenin mezarı başında at , koç, koyun kesmek ve onların kemiklerini ölenin mezarı başında bırakmak, hatta, ölenin mezarı başında at, koç, ve koyun şekline benzeyen taşlar dikme geleneğinin İslamiyet’in kabulünden sonra da uzun müddet devam ettiği böylece açığa çıkar. İslamiyet öncesi dönenmenin gelenekleri olan mezar taşlarının üzerine bir takım figürler çizmek konusuna yukarıda da değinilmişti. Mezar taşlarının üzerine kabartmalar şeklinde figürler oluşturmak geleneği, Selçuklu ve Osmanlı mezar taşlarında da görülen özelliklerdir. Mezarların ölenlerin cinsiyetlerini belirtecek şekilde yapılması geleneği islamiyetten sonra da karşımıza çıkan bir özellik olarak devam etmiştir. “Erzincan çevresinde ki birçok ilçe ve köy mezarlığında (Çayırlı ve Üzümlü İlçeleri başta olmak üzere Çayırlı İlçesinin Başköy, Sarıgüney, Çamurludere, Ozanlı, &Cce