Notların üçüncü bölümünde Stochastic Process'ler konusunda önemli bir denklem olan Chapman-Kolmogorov denklemini ele alacağız. Öncesinde Markov süreçlere dair temel birkaç tanım yaptıktan sonra denklemi ifade edip, çözümüne dair birkaç laf ederek sonunda 'Master Equation' olarak adlandırılan önemli bir denklemi elde edeceğiz.
(NOT: Bu yazıda farklı bir kaynaktan yararlandığım için serinin diğer yazılarından biraz farklı bir notasyon kullandım. Kaynağım V. Balakrishan'ın 'Physical Applications of Stochastic Processes' ders videoları (Lecture 6).)
Elimizde zamanla farklı durumlar arasında 'dolaşan' bir süreç var ve bu süreci gözleyerek zaman serisi şeklinde veriler elde ediyoruz. $\mathbb{X}$ olarak adlandıracağımız bu sürecin durum uzayı ${j_1, j_2, ...}$ (ve kimi zaman da $k$ ve $l$ olarak) ve zaman örnekleri de ${t_1, t_2, ...}$ şeklinde etiketlensin. $\mathbb{X}$ sürecini tanımlayabilmemiz için $j_1$'den başlayıp $n$ adım sonunda $j_n$ durumuna gelen zincir için şu olasılığı yazabilmemiz gerekir:
$$P_n(j_n, t_n; j_{n-1}, t_{-1};...;j_1, t_{-1}) \tag{1}$$ $P_n$ ifadesindeki $n$ kaç adımlık bir olasılık yazdığımızı gösteriyor.
Bu ifadeyi koşullu olasılıklar şeklinde yazarsak şunu elde ederiz:
$$P_n(j_n, t_n; j_{n-1}, t_{-1};...;j_1, t_{-1}) = P_n(j_n, t_n| j_{n-1}, t_{n-1}; ...; j_1, t_1) P_{n-1}(j_{n-1}, t_{n-1}; ... ; j_1, t_1) \tag{2}$$
Üstteki iki olasılık ifadesinden ilki ($P_n$) terimi, fiziksel bir varsayımda bulunursak epey sadeleşiyor; bu da gözlemlediğimiz çoğu sürecin eğer yeteri kadar değişken kullandığımız takdirde bir sonraki adımı, sadece bir önceki adımına bağlı, geçmişteki tüm durumlarından bağımsız olması. Buna Markov özelliği diyoruz. Bu durumda ilk terim şu şekilde sadeleşiyor:
$$P_n(j_n, t_n| j_{n-1}, t_{n-1}; ...; j_1, t_1) = P_2(j_n, t_n|j_{n-1}, t_{n-1}) \tag{3}$$
Markov varsayımını kullandığımızda $(1)$'i aşağıdaki gibi iki adımlık olasılıkların çarpımı şeklinde yazabiliyoruz:
$$P_n(j_n, t_n; j_{n-1}, t_{-1};...;j_1, t_{-1}) = \big(\prod_{r=1}^{n-1}P_2(j_n, t_n|j_{n-1}, t{n-1})\big)P_1(j_1, t_1) \tag{4}$$
Zincirin yapısı gereği, zamanla durumların istatistiklerinin değişmediği yani zincirin evriminin zamana özel olarak bağlı olmadığı süreçleri durağan (stationary) süreçler olarak tanımlıyoruz. Durağanlık, iki durum arası geçiş olasılıklarının her bir durumun ilgili zamanı yerine, iki durumun zaman farklarına bağlı olmasına neden oluyor. Yani hangi zamanlarda değil de aralarında ne kadar zaman farkı ile geçtikleri önem kazanıyor.
$$P_2(k,t|j, t') = f(t-t')$$
Sadece arada geçen zaman önemli olduğuna göre zamanın başlangıç noktasını kaydırarak (bir önceki yazıdaki Markov zincirlerinin zamanda homojen olma özelliğini kullanarak) bu olasılığı şöyle ifade edebiliriz:
$$P_2(k,t|j, t') = P_2(k, t-t'|j, 0) \equiv P_2(k, t- t'|j) \tag{5}$$
Son adımda başlangıç zamanı $0$'ı notasyondan çıkardık ve bundan sonra verilmediği her durum için $0$'dan başladığını düşünüyoruz. Bu tanımlamalar altında $(1)$ denklemini aşağıdaki gibi ifade ediyoruz: $$P_n(j_n, t_n; j_{n-1}, t_{-1};...;j_1, t_{-1}) = \big(\prod_{r=1}^{n-1}P_2(j_{r+1}, t_{r+1} - t_r|j_r)\big) P_1(j) \tag{6}$$
Son olarak zamanda ilerledikçe ($t \to \infty$) $P(k, t| j)$'nin başlangıç durumu $j$'den bağımsızlaşacağını ve durağan duruma eriştiğinde erişilen durumun durağan olasılığına eşit olacağını varsayıyoruz; kısacası zincir yeteri kadar beklendiğinde geçiş hafızasını tamamen unutuyor. Bu durum Markov zincirlerinde 'mixing' (karışma) şeklinde ifade ediliyor. Kısacası elimizdeki olasılıklar şuna indirgeniyor: $$ P(k, t |j) \longrightarrow P(k)$$
Bu şartlar altında zincirin ilk başta $j$ durumundayken, $t$ kadar süre sonra $k$ konumunda olma olasılığını şu şekilde yazabiliriz:
$$\boxed{ P(k, t|j) = \sum_{l = 1}^N P(k, t - t'| l) P(l, t'|j)} \tag{7}$$
Bu denklem bize şunu söylüyor: Eğer $j$'den $k$'ya gitme olasılığını hesaplamak istiyorsak, aradaki her bir $l$ durumundan geçme olasılıklarını bulup çarparak sonuca erişiyoruz. Bu denklem 'Chapman-Kolmogorov Denklemi' olarak biliniyor. Denklem iki olasılık çarpımından oluşuyor; olasılıklara göre doğrusal olmayan (nonlinear) bir denklem olduğundan hesaplaması oldukça güç. Bunu doğrusal bir şekilde yazabilsek hayat çok daha kolaylaşacak. Bunun için de durumların birim zamanda birbirine ortalama geçiş sayısını belirten bir parametre olarak 'geçiş oranı' (transition rate) $w(k,j)$ tanımlıyoruz.
$$P(k, \delta t|j) = w(k|j)\delta t\hspace{1.5cm} k \not= j \tag{8}$$
Kolmogorov-Chaapman denklemindeki geçiş olasılıkları yerine $(8)$'deki ifadeyi yerleştirip $t - t' = \delta t$ olarak aldığımızda aşağıdaki diferansiyel denklemi elde ederiz.
$$ \boxed{\frac{d}{dt} P(k, t |j) = \sum_{l = 1}^N \big[ w(k,l)P(l,t|j) - w(l,k)P(k,t|j)\big]} \tag{9}$$
Bu denklem 'Master Equation' olarak adlandırılıyor. Görüldüğü gibi $(9)$ birinci dereceden bir diferansiyel denklem. $(7)$'deki doğrusal olmayan terim yerine $P$'nin doğrusal terimleri var artık denklemde. Sağdaki toplam, tüm $l$ ara durumları üzerinden yapılıyor. Denklemin sağ tarafında toplam içindeki terim $j$'den önce ara durum olan $l$'ye, ardından nihai durum $k$'ya geçişi yani olasılıktaki artışı(gain term); ikincisi ise önce $j$'den nihai durum $k$'ya, ardından ara durumlardan biri olan $l$'ye geçişi yani olasılıktaki azalmayı (loss term) veren terimler.
Böylece elimizdeki Markov Zinciri'nin başlangıçtaki bir durumdan $t$ kadar süre sonra başka bir duruma geçme olasılığının zamanla değişimini veren bir denklem elde etmiş olduk.
Gönderen Arif Bayırlı zaman: 10:47
Bunu E-postayla GönderBlogThis!Twitter'da PaylaşFacebook'ta PaylaşPinterest'te Paylaş
Etiketler: ders notu, Discrete Stochastic Processes, Markov Zincirleri, matematik köyü, olasılık, Stochastic Process