Kur’an’ın iki büyük özelliği vardır. Bunlardan birincisi fesahattir. Fesahat; bir şeyin grameri olması ve içinde düğümlü cümlelerin geçmemesi demektir. İkincisi belagattir. Belagat; hale uygun söz söylemek manasındadır. Anlaşılması için bir iki misal verelim.
Bir gün Necip Fazıl’ın eski arkadaşları yanına gelir. Sen eskiden içki şişeleriyle çok iyi dosttun, senin eski hayatını çok iyi biliyoruz. Şimdi ne oldu; namazmış-niyazmış, hacı-hoca, din-iman meseleleriyle alakadar olarak mı bizi aldatacaksın dediklerinde onlara; “Ben eski hayatımın yapraklarını buruşturup bir çöp kovasına attım. O çöpü karıştıran ya ittir ya çakaldır” diyor.
Bir başka misal: Bir gün Kanuni Sultan Süleyman Şair Baki’ye kızar. Bu kızgınlığını da şu dizelerle kendisine arzettirdi.
Bâkî bed
Bursa’ya red
Nefy-i ebed
Azm-i bülend
Kısaca Açıklaması: ‘Benim yüce kararımdır ki kötü huylu olan Baki’yi Bursa’ya sürdüm ve orada devamlı olarak kalsın’ manasındadır. Tabi görevliler bu durumu Şair Baki’ye iletirler. Baki, Padişah’ın fermanını duyar duymaz ağzından şu cümleler dökülür;
N’ola kim nefy-i ebedazm-i bülend oldunsa ey Bâkî
Bilesin ki cihân mülkü değil Süleyman’a bâkî
Şahâ! Azminde isbât-ı tehevvür eyledin ammâ
Buna çarh-ı felek derler, ne sen bâkî ne ben bâkî
Açıklaması: “Şair öncelikle kendine hitâben ve teselli makâmında şöyle demektedir: Üzme kendini ey Bâkî! Padişah’ın yüksek kararı saraydan ve cihan hakanının yanından uzaklaştırılman yönünde olsa ne olur ki…
Zira açıkça biliyorsun ki bu dünya Hazret-i Süleyman Aleyhisselam’a bile kalmadı.
Ey Padişahım! Kararınızda -sıklıkla vâkî olduğu üzere- celâliniz pek açık bir şekilde görülüyor amma! Unutmayın ki bu dünya gelip geçicidir, bana kalmadığı gibi size de kalmaz.” Bu dörtlük padişaha iletildiğinde emrini geri çekmiş ve Bâkî eski düzeninde yaşamaya devam etmiştir.
Bu örneklerden muradımız şudur ki; belagat (yerinde söylenen söz) içeren sözün hangi dilde ve lafızda kullanılıyorsa, bir başka dile çevrildiğinde belagat içinde söylenmiş sözün tam karşılığı ve etkisi kaybolacaktır.
Bir dönem bazıları sadece Kur’an’ın meali bize yeter diyerek yeni bir akım başlatmışlardır. Diyorlar ki–mesela- Rahman süresinin mealini okuyorlar ve bu surede aynı ayet 19 defa tekrar edilmiş. Bu kadar lüzumsuz tekrarın ne gereği var diyorlar. Biz de bu gibi iddalara karşı cevaben deriz ki;
Kur’an bir zikir kitabı, bir dua kitabı ve bir davet kitabı olduğundan; nazaran surelerde görülen tekrar belagatçe, tam bir isabet ve hikmettir. Mesela; kendisine cep telefonu aldırmak isteyen bir genç babasına binbir rica ve istekten sonra – her konuyu dönüm dolandırıp telefon meselesine getirerek- ısrarla tekrar ederek o telefonu nasıl aldırıyorsa, Kur’an’da, bu tekrarat lüzumsuz olmadığı gibi gereklidir.
Kur’an bütün insanlığın tabakâtına hitap ve deva olduğu için; zeki, gabi( ahmaklık eden), taki(günahtan çekinen),şaki(her çeşit günahı işleyebilen), zahid bütün insan tabakaları şu hitabı ilahiyeye mazhardır. Kur’an-ı tamamen ve daima okumak, herkese nasip değildir. Çünkü sosyal hayatta herkesin kendi dünyasına göre birtakım meşgaleleri olduğundan Kur’an-ı Kerim içerisindeki surelerde bazı meseleler tekrar etmiştir. Kur’an’la fazlaca vakit geçirmeye fırsat bulamayan insan, Kur’an’da geçen bir sureyi okuduğunda, Kur’an-ı tamamen okumuş gibi asıl anlatılmak istenen meseleler hakkında bilgi sahibi olabilsin. Allah’ı, melekleri, peygamberleri, cennet ve cehennem gibi konuları hemen hemen her surenin içine dercedilmiş olması, o herhangi sureyi okuma imkânına sahip olabilen beşer Kur’an’ın tamamından mahrum kalmaması içindir. Bir gün Yâsin suresini okuduğunda, orada geçen iman hakikatleri, cennet ve cehennem gibi meseleler, bir gün Rahman suresinde de aynı meseleler aynı şekilde tecelli ediyor.
Sözün özü: lüzumlu olan maksatlar ve ispatlar bilhassa uzun surelerde tekrar edilmiştir ki her bir sure hemen hemen bir küçük Kur’an hükmünde olsun. Herkes kolaylıkla istediği vakit, istediği sureyi okumakla tam bir Kur’an’ın sevabını kazanabilsin ve idrak edebilsin.
İnsanın bedensel ihtiyacı zaman zaman değişir, azalır veya çoğalar. Mesela; havaya olan ihtiyaç her anda vardır, suya olan ihtiyaç midenin harareti zamanında, gıdaya olan ihtiyaç her günde olur. Vücudun her bir organının ayrı ayrı hususi ihtiyaçları varsa her anda Allah kelimesine ruhun ihtiyacı vardır. İnsan sadece maddeden ibaret olsaydı eğer maddi şeyler ona yeterdi. Ama ne diyor Mevlana;
Kardeşim sen düşünceden ibaretsin
Geriye kalan et ve kemiksin
Gül düşünür, gülistan olursun
Diken düşünür, dikenlik olursun.
Başta cevaplamaya çalıştığımız soruyu tekrar hatırlatarak- neden Kur’an’da gereksiz yere tekrar eden meseleler ve ayetler vardır- şimdi cevabın hakkını veriyoruz. İhtiyacımız tekrarladığı için Kur’an’da kendini tekrarlamaktadır.
Son olarak;
Kur’an dinin esaslarını ve İslamiyet’in erkânını tesis ettiği gibi, insanın sosyal hayatını düzelten ve değiştiren bir kitaptır. Nasıl bir öğretmen anlatacağı konunun esaslarını ve kaidelerini öğrencilerine tam aktarmak için devamlı olarak tekrara ihtiyacı olur. Çünkü tekrar edilen bir şey sabit kalır.
Bir insan büyük bir fabrikada, o fabrika sahibinin haberi olmadan otuz sene çalışsa-hiçbir evrak, vesairesi olmadan- otuz sene sonra fabrika sahibine gidip, ben sizden habersiz otuz sene fabrikanızda çalıştım benim emekli ikramiyemi verir misiniz dese; o fabrika sahibi bu adama ne der?Verir mi? Elbette vermeyeceği gibi, aynen öyle de; öldüğün zaman bir bakıyorsun ki iman evraklarında eksik çıkıyor. Bu durumda cennet denilen emekli maaş alınabilir mi? İşte bu sebeptendir ki Allah hatırlatma yapmak için bir surenin içine Kur’an’ın tamamını tekrar ediyor ki; ‘EY KULUM! BU ÖNEMLİ İMAN VESİKA VE EVRAKLARINI İHMÂL ETME. SENİN EVRAKLARINDA NOKSANLIK VARSA EMEKLİ MAAŞINDA NAKIS KALACAKTIR’ DEMEK İSTİYOR.