Selahattin Demirtaş’ın Efsun‘u zekâ, mizah ve duyarlık dolu olduğu gibi bir kuşatıcı tema etrafında yenilikçi bir anlatım tarzını denemesiyle de kaydadeğer bir roman.
Efsun‘un kuşatıcı teması “empati” ve Demirtaş “empati”ye yönelik özgün yaklaşımıyla yenilikçi bir anlatım sunuyor.
Empati, yaygın tanımıyla, insanın kendini bir başkasının yerine koyma, başkalarıyla duygudaşlık kurabilme yetisidir. Ancak Demirtaş bu tanımı kabul etmeyip Efsun‘da Mercan Hanım’ın ağzından yeni bir tanım yapıyor: “Empati kendini başkasının yerine koymak değildir bence. Kendini asla başkasının yerine koyamayacağının farkında olmaktır. Ateşin düştüğü yeri yaktığını bilmektir, herkesin hikâyesinin özgün ve değerli olduğuna inanmaktır.” (s. 184)
Hikâyelerin biricikliğine, özgünlüğüne ilişkin farkındalığa dayanan bu empati tanımı Efsun‘un anlatım tarzını iki biçimde belirliyor: İlk olarak, romanda birden fazla anlatıcı var ve anlatıcıların her biri çok benzer hikâyeleri farklı ayrıntılarla, bir nevi kişiselleştirerek anlatıyor. Örneğin Feyzi Gonca’nın Kenan’a annesi Sinem hakkında -içine yalanlar (Tayfur vb.) katarak- anlattığı hikâyeyle Kenan’ın kendi annesine ilişkin deneyimi arasında belirgin farklar var. Kenan annesine “hikâyeler anlatmaya” bayılıyor, hem sağlığında hem de mezarı başında annesine foto-roman okuyor. Aynı insan çok dar bir mekânda biyolojik baba, üvey baba ve oğul için bambaşka anlamlar taşıyabiliyor.
Efsun‘da deneyimlerin farklılaşması dışında somut olayların anlatımı da bir karakterden öbürüne değişebiliyor. Bakır Ağa, Kenan’a göre deniz kıyısında oturduğu masadan kaçırılıp öldürülürken Feyzi’ye göre Kenan tarafından yatağında bıçaklanarak öldürülüyor. Bunlardan hangisi doğru? Yahut Kenan, Esma’yla seviştikleri sırada basıldığı için mi yoksa Esma, Kenan’dan hamile kaldığını Mercan’a açıkladığı için mi Mercan’dan ayrılmak zorunda kalıyor? Bakır Ağa’nın birinci senaryoya göre öldürülüp denize atılmasıyla Efsun’un babasının Girit’te öldürülüşü arasındaki benzerlik neyin nesi?
Efsun yoğun duygularla yaşanan bireysel deneyimler sözkonusu olduğunda şu veya bu anlatımın “nesnel” doğruluğundan ziyade deneyimin biricikliği ve özgünlüğüne odaklanmanın önemini hatırlatıyor. Demirtaş bunun için tek anlatıcı yerine bir çoklu anlatım deniyor, her bölümde mikrofonu farklı bir karaktere uzatıyor: Mercan, Caner, Kenan, Efsun aynı olayları tekrar tekrar anlatırken bu herhangi bir sıkıcılığa yol açmıyor. Aynı olay karşısında bireysel deneyimlerin ne denli farklılaşıp zenginleşebileceği “empati ilkesi”ne sadakatla gösteriliyor. Caner’in hiç bitmeyen “gerek yok”ları da bir nihilist kayıtsızlıktan ziyade bu farklılıkları sorgulamanın manasızlığına gönderme yapıyor.
Demirtaş’ın kendine özgü empati tanımının Efsun‘daki birinci etkisi çoklu anlatımın zenginliği iken ikincisi karakterlerin rol ve kılık değiştirmekte tökezleyip başarısız olmalarının bir negatif bilgelik olarak altının çizilmesi. Holding patronu, çapkın ve hovarda Kenan Kaya, yıllardır görmediği oğlu Caner’le eski sevgilisi Mercan’ın kızı Efsun’u tanıştırmak için kendince bir plan yapıyor ve plan dahilinde Caner için tekerlekli sandalyeye mahkûm amatör romancı Dilaver Bey, Efsun içinse bir sol kültür dergisinin patronu Şevket Bey kılığına giriyor. Bu yeni rolleri için peruk, takma kaş, tekerlekli sandalye ediniyor. Ancak Kenan yeni rolünde başarısız olup bir aşamada gerçek kimliğini ele veriyor. Feyzi Kâhya da romanın başından sonuna kadar birçok farklı role girse de (kâhya, Kızıl Kaptan, fedai, şoför vb.) bir aşamada kendini açık ediyor. Bu rol değişimi Efsun‘da hemen her karakterde gözlenen bir özellik: Caner’in yazar asistanı, Efsun’un dergi editörü olarak yeni rollerini fazlasıyla garipsemeleri, annelerine yalan söylemekten duydukları rahatsızlık hep aynı negatif bilgeliğin ifadeleri. Bu başarısızlık hikâyeleri, empatinin “role çıkmak”la mümkün olabilecek bir şey olmadığını anlatıyor.
Efsun‘da deneyimin özgünlüğü ve benzemezliğini daha yakıcı biçimde hatırlatan bir bölüm Kenan Kaya’nın yıllar önce gebe haliyle Esma’yı kapattığı ve kadının ölümüne sebebiyet verdiği bodrum katındaki hücreye babası Feyzi’yle birlikte kapatıldığı sahne. Gayet nezih görünen bir konağın/ailenin gözlerden ırak “bodrum katı”nda neler döndüğünü anlatmasıyla hem bir Türkiye metaforu hem de psikanalitik bir bastırma hikâyesi olarak okunabilecek bu kısım bana kalırsa Esma’nın hapsedilme deneyimiyle Kenan Kaya ve Feyzi’nin deneyimlerinin birbirine pek benzemediğini, hapsedilmek diye bir genel deneyimden ziyade herkesin kendi hapis deneyimi olduğunu; kimsesiz ve köylü bir kadının yaşadığı kapatılma deneyimiyle muktedir bir erkeğin hücrede geçirdiği üç-beş günün bambaşka olduğunu anlatmasıyla romanın empati yorumuna sadık kalıyor: “Kendini başkasının yerine koymak değil… Kendini asla başkasının yerine koyamayacağının farkında olmak.”
***
Selahattin Demirtaş, romanın sonuna eklediği notta Efsun‘un geçtiği mekânları hiç gidip görmediği yerlerden (Beyrut, Girit, Gümüşhane, Çanakkale, Edremit vb.) seçtiğini, kızlarının onun için tüm bu yerleri araştırıp raporlar gönderdiğini anlatıyor. Bu kolektif çalışma takdire şayan. Ancak Efsun‘un empati yorumunun aksadığı tek yer de burası. Demirtaş’ın mekân tasvirleri, örneğin Girit-Kandiye anlatımları gayet başarılı. Ama bu mekânların sakinleriyle ilgili bazı gözlemleri her zaman isabetli değil. Örneğin Lapseki’nin bir köyünde Orta Anadolu şivesiyle konuşan bir Hatice teyzenin olması pek mümkün değil. Yine de bu tür kusurlar birkaç sayfayı aşmıyor ve romanın ana akımına herhangi bir zarar vermiyor.
Efsun, Selahattin Demirtaş’ın keskin zekâsı ve mizah duygusunun yalnız siyasetle sınırlı olmadığını gösteren oldukça başarılı bir roman. Demirtaş’ın edebi empati çabasının ve kabiliyetinin, siyasi bir empati çabası ve kabiliyetiyle alakası olduğunu, daha doğrusu bunların birbirini tamamladığını düşünüyorum. Böyle bir yazarın bugün hapiste olması Türkiye’nin, hepimizin utancı.
Kaynak: Birikim Haftalık
About
Latest Posts
Barış ÖZKUL
Latest posts by Barış ÖZKUL (see all)
Selahattin Demirtaş’ın Romancılığı – Efsun’da Empati - 14 Kasım 2021	
“Kadıköy’e Gelmeyin!” - 19 Mart 2019	
Paylaş:
Bunlarda ilginizi çekebilir...
“Kadıköy’e Gelmeyin!”	
Önerdiklerimiz	
Tahir Elçi’yi anma yürüyüşü…	
Türkiye’de su stresi 30 senede yüzde 30 artacak	
İngiliz hükümetinin göçmen politikası Londra’da protesto edildi	
Erdoğan’ın Kavala davası	
Dünya yeni varyanta karşı tetikte	
Fransa-İngiltere arasında gerginlik: 27 Göçmenin ölümü	
Ekim’de 227 kişinin toplantı gösteri özgürlüğü ihlal…	
Akdeniz’de ölen göçmen sayısı her geçen yıl artıyor	
Ülkemizde Su Havzalarındaki Durum ve Su Nerelerde Kullanılıyor?	
Kur artışı ilaç fiyatlarını vurdu: ‘Şubatta en az yüzde…	
Alkole bir zam daha	
Türk-İş: Açlık sınırı 3 bin 192, yoksulluk sınırı 10 bin 396 lira	
Erdoğan ‘Faizler düşecek’ dedi, dolar yükseldi	
Gezi Davası: Kavala’ya tahliye yok	
Araştırma: Astroloji ile burçlara inananlar narsist ve daha az zeki	
BM: Her 11 dakikada bir kadın ailesinden biri tarafından öldürülüyor	
Erdoğan’ın mitingi için işçilere tehdit: “Yanında 4 kişi…	
İthal buğdayın tonu 4 bin 738 liraya ulaştı	
Kadınlar ‘25 Kasım’ için Taksim’de toplandı	
Cem Özdemir, Almanya’da yeni hükümetin Tarım Bakanı oldu	
Genco Erkal’dan Erdoğan’a: O çobanlığı tercih edebilir ama ben sürüden…	
Reuters: AK Parti, Alevi seçmen için çalışmaya başlıyor	
Manş Denizi’nde göçmen teknesi battı, en az 27 ölü	
İstanbul’daki kur protestolarına katılan 70 kişi gözaltına…	
Konuk Yazar	
Erdoğan’ın Kavala davası	
Banu GÜVEN	
2023 İçin Çok Geç, Belki 2073	
Ali NESİN	
Anaerkil toplum ve kadın hakları	
Konuk Yazar	
“Müziksiz bir yaşam, yanılgı olurdu!” Kendileriyle…	
Konuk Yazar	
Stefan Zweig
Hz. Muhammed’in akıl sağlığı…	
Osman AKYOL	
Yazarlar
Celal ÖZKAN
Fransa-İngiltere arasında gerginlik: 27 Göçmenin ölümü
Ali MAKAL
Ülkemizde Su Havzalarındaki Durum ve Su Nerelerde Kullanılıyor?
M. Şirin ÖZTÜRK
Guguk Kuşu Filmi İzleme Rehberi (Kara Oğlanlar)
Arslan ÖZDEMİR
Ders Çalışmada Verimli Olmanın İlkeleri
Gülnur ÜNLÜTÜRK
Müzisyen Dünyası
Arzu TORUN
Kendimizin Masalı…
Tolga ERSOY
Bir Retorik Olarak “Sağlıklı Beslenme”
Mahmut ÜSTÜN
Akçam, Somay ve liberallerin ‘status quo pro ante’si
Mazhar ÖZSARUHAN
Şiirin Annesi “Gülten Akın”
Nevra AKDEMİR
Anıtsal Tarihten Geriye Kalan
Mete Kaan KAYNAR
“Davar Sürüsü”nden “Yurttaş”a Cumhuriyet Ne İşe Yarar, Önemli Midir?
Nedim SARIKAYA
Önce Eylem Vardı
Cennet BİLEK
Lethe Irmağı
Recep MARAŞLI
“Hafıza”ya Eklemlen Kötü Şeyler
Burhan ŞENATALAR
Neo-liberalizm Döneminde ve Pandemiden Sonra Sosyal Demokrat Partiler
Arif ARSLAN
Yaklaşan Yeni Çağ Novasen
Muzaffer YEGÜL
Yazamadım
Armağan ÖZTÜRK
İbn Haldun’da Realist Tarih Metodolojisi ve İktidarın Korunması Sorunu Üzerine Tezler*
Defne ÖZDEMİR
Hegel’in Sanat Felsefesi’ne (Estetik) Dair
Rabia MİNE
Ceza ihtiyaçtır
Facebook sayfamızı ziyaret edin...
Twitter sayfamızı ziyaret edin...
Youtube sayfamızı ziyaret edin...
ınstagram sayfamızı ziyaret edin...
Nokta
Haber
Yorum
Forum
Yaşam
Çevre
Kültür Sanat
Yazarlar
© - . Nokta Haber Yorum'da yayımlanan yazı, haber ve fotoğrafların her türlü telif hakkı yazarına aittir.