Doç. Dr. Bedri Mermutlu İstanbul Ticaret Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Sosyoloji Kısmı hocalarından. Sosyoloji, tarih ve musiki alanında çalışmalarını yürüten Mermutlu’nun geçtiğimiz haftalarda Büyüyenay Yayınları ortasında Yavuz Sultan Selim Divanı isimli kitabı çıktı.Mermutlu, Yavuz Sultan Selim Divanı’nın Tahran’da bulunan nüshası üzerine yaptığı bir çalışmayı birinci olarak 2019’da katıldığı bir sempozyumda sunduğu bildiriyle duyurmuştu. Artık ise bu bildirimden yola çıkarak Yavuz Sultan Selim’in daha evvel hiç yayınlanmamış şiirlerini de içine alan divanını okurla buluşturdu. Divanın kıssasını konuştuk.
Yavuz Sultan Selim’in Farsça olarak yazdığı ve Selim/Selimî mahlasını kullandığı divanından bugün kütüphanelerde 40’a yakın nüshası olduğu biliniyor. Bu nüshalardan hangileri Yavuz Sultan Selim periyoduna ilişkin?
Yavuz Sultan Selim’in divanının yazma nüshalarının tespiti üzerine son iki çalışma Günay Kut ve Benedek Péri tarafından yapıldı. 1998 ve 2020 yıllarını taşıyan bu çalışmalardan çıkardığımız sonuca nazaran yurt içinde (Türkiye) 20, yurt dışında 17 olmak üzere toplam 37 yazma nüshaya ulaşılmış bulunmaktadır. Araştırmalar devam ettikçe bu sayının artması imkân dâhilindedir.
Tespit edilenler ortasında en eski nüshası hangisi?
Bu nüshalardan en eskisi (İstanbul Üniversitesi F 1330) Yavuz Sultan Selim hayatta iken yazılarak ona sunulmuş çok sanatlı bir nüshadır. Oburu ise Tahran nüshası olarak belirttiğimiz ve Yavuz Sultan Selim’in kendi el yazısıyla olduğu bildirilen nüshadır. Kitabımızda bu iki nüshayı tıpkıbasım olarak yayınladık.
Siz elinizdeki nüshayı hangileriyle karşılaştırarak çalışmanızı yürüttünüz? Genel çizgileriyle elinizdeki divan için neler söylersiniz?
Karşılaştırmayı 16. yüzyılda yazılmış nüshalarla sonlu tuttuk. Asıl nüshaya tarih olarak en yakın olan bu nüshaları temel almayı tercih ettik. Bu manada 12 nüsha ile 1904 yılında Berlin’de basılmış olan Paul Horn neşri üzerinde çalışarak elimizdeki ana nüsha kabul ettiğimiz Tahran nüshasıyla olan farklılıkları şiir varlığı bakımından tespit ettik. Yaptığımız çalışma bu etapta lakin bir envanter çalışması olmuştur. Lakin bu envanter çalışmasıyla vardığımız sonuç elimizdeki Tahran nüshasının değerini tartışmasız biçimde tescil etmiş bulunmaktadır.
YAVUZ SULTAN SELİM’İN ELİNDEN ÇIKMA BİR ESER
Yürüttüğünüz çalışmalardan yola çıkarak şunu sorsam: Tahran nüshasını başkalarından ayıran en değerli özelliği nedir?
Tahran nüshası hem şairinin elinden çıkma olduğu bildirilen nüsha olduğu için hem de içerdiği şiir ölçüsü ile dikkati çekmektedir. İncelediğimiz 12 nüshada yer alan şiir sayısı 106 ila 240 ortasında değişirken Tahran nüshasında şiir sayısı 537’dir. Bu şiirlerin tümü Selimî mahlası taşıdığı üzere yazım olarak da tıpkı kalemden çıkmıştır. Paul Horn neşrindeki şiir sayısı yedi nüshadan toplanan şiirlerle 305 adede ulaşmış olsa bile yeniden de asıl nüshadaki şiir sayısının 232 aded fazla olduğu görülmektedir.
Yeni tespit edilen şiirler için diğer neler söylersiniz?
Biraz daha detaya girecek olursak, elimizdeki nüsha mürettep ve gayrimürettep olarak iki kısımdan oluşmakta; mürettep kısımda 276 gazel, gayrimürettep kısımda ise 12 kaside, 1 na’t, 1 muhammes, 1 tahmis, 246 gazel olmak 261 manzume bulunmakta, bunların toplamı 537 manzumeye tekabül etmektedir. Ayrıyeten gayrimürettep kısımda 10 aded müfred beyit yer almaktadır.
BU ŞİİRLERLE BİRİNCİ KEZ TANIŞILDI
Bu şiirler yalnızca Tahran nüshasında mı var?
En varlıklı nüsha olan Paul Horn neşri dahil olmak üzere incelediğimiz başka nüshalar çok büyük oranda mürettep kısım manzumelerine dayalı nüshalardır. Lakin gayrimürettep kısımdaki şiirlerin de öteki nüshalara -daha az oranda olmak üzere- girdiklerini müşahede etmekteyiz. Lakin gayrimürettep kısımdan 155 manzume başka hiçbir nüshada bulunmuyor. Bu şiirlerle birinci sefer tanışılmaktadır.
Saraydan çıkarılmış bir divan
Bu divan saraydan çıkıp İran’a hangi periyotta gitmiş? Bunla ilgili de bir çalışmanız oldu mu?
Nüshanın üzerinde “Odadan çıkma Farisî” diye bir kayıt var. Bu kaydın bize söz ettiği şey, nüshanın menşeinin Saray olduğudur. Saray’dan çıkan ve bugün yurtiçindeki ve yurtdışındaki kütüphanelerde bulunan çok sayıda kitap var. Bu da onlardan biri. Bildiğimiz birinci tesahüp kaydı Rahmetullah Kefevî’ye ilişkin. Başka isimler ortasında Mir Safa Bağdadî ve Ali Vuslatî bulunuyor. Ne vakit Tahran’a gittiği bilinmemekle birlikte 20. yüzyıl birinci çeyreğinde nüshanın Tahran’da olduğunu biliyoruz.
DİVANIN İKİ MİSLİ ŞİİRİ VAR ELİMİZDE
Sizin üzerinizde çalıştığınız nüsha tıpkı vakitte Yavuz Selim’in divanını tamamladıktan sonra şiir yazmaya devam ettiğini gösteriyor. Yavuz Sultan Selim’in kendi el yazısıyla yazılmış ve günümüze ulaşmış diğer el yazması nüshası da olduğunu söylüyorsunuz. Bu nüshalar ortasında nasıl bir fark var?
Yavuz Sultan Selim’in diğer şiirlerinin var olduğunu tabir ettim. Perakende halde bulunan bu şiirler bir nüsha olarak tanımlanacak mahiyette değiller. Bu şiirlerin varlığı da öbür bir “keşif” olarak kıymetlendirilebilir. Zira üstte bildirdiğimiz nüshadaki yeni ortaya çıkan şiirlerden farklı şiirler olup sayı olarak 50’nin üzerindedir. Bunlarla birlikte düşününce şu anda Yavuz’un elimize ulaşan şiirlerinin sayısının 590’a ulaştığını görürüz . Şimdiye kadar bilinen şiirlerin neredeyse iki misli demektir bu. Yayınladığımız kitapta bu 50 kadar şiire yer verilmemiştir. Onlar farklı bir çalışmanın konusu olarak yakında yapacağımız bir yayınla tarafımızdan değerlendirilecektir. Yavuz Sultan Selim’in divanını tamamladıktan sonra şiir yazmaya devam ettiğini söylemek yanlış olmayacaktır. Zira üzerinde çalıştığımız nüshanın mürettep kısmı, kendisi hayatta iken yazılıp kendisine sunulan nüshayla örtüşmektedir. Fakat mürettep olmayan kısım ile Saray evrakı ortasında karşılaştığımız şiirler dağınık halde olup tahminen ileride ya tekrar tasnif edilmek suretiyle Divan’ı genişletmek veyahut ikinci bir divan olarak toplanmak üzere yazılmış şiirlerdi. İddiam bu taraftadır.
Yavuz’un farsça şiirlerine İranlılar da hayranlık duymuştur
Yavuz Sultan Selim’in divanı ve birebir vakitte şiire olan merak ve ilgisi devrinde nasıl karşılık bulmuş? Kendisinden sonraki nesilleri nasıl etkilemiştir?
15-16. yüzyıl Osmanlı entelektüel muhitinde Farsça şiir yazmak bir edebi düzey göstergesi sayılıyordu. Yavuz Sultan Selim de amcası Cem Sultan üzere Farsça şiirler yazmış ve divanını bu şiirlerle bedene getirmiştir. Kendi zamanında en güzel Farsça şiir yazanın Yavuz Selim olduğu, Yavuz’un Farsça şiirlerinin İranlı şairleri bile hayran bıraktığı İranlı Dr. Şehriyar Hasanzade ve Ali Nihat Tarlan üzere uzmanlar tarafından tabir edilmektedir. Şehriyar Hasanzade, Yavuz’un şiirlerini tasavvufi ve irfanî gelenek açısından incelemiş ve bu şiirlerin edebi ve felsefi derinliğine dikkat çekmiştir. Yavuz’un bütün şiirleri Farsçadır. Yavuz’a atfedilen kimi Türkçe şiirler varsa da bunların aidiyetini kuşkuyla karşılamak gerekir. Şimdiye kadar tespit ettiğimiz tek Türkçe şiiri kendi yazısıyla olup Şahî’nin bir gazeline naziredir. “Geçer” redifli bu gazeli geçtiğimiz yıllarda birinci sefer olarak yayımladım.
Yavuz’a ilişkin olduğuna dair divan üzerine not düşülmüş
Bu nüshanın şairin kendi yazısı ile yazıldığını söylüyorsunuz? Bunu neye dayanarak açıkladınız?
Bunu ben söylemiyorum; nüshanın üzerindeki not söylüyor. Birçok yazma nüshada olduğu üzere bu nüshada da “tesahüp/temellük” kayıtları var. Bu kayıtların birinde “Merhum Mîr Safâ-yı Bağdâdî’den iştira olunan Dîvân-ı Selîm’dir ki kendü hatt-ı şerifleri olmak üzere menkuldür” kaydı açıkça yer almaktadır.
2020 yılında yaptığı bir yayında Macar bilim adamı Benedek Péri, görmüş olduğu bu nüshayı tanıtırken bu noktayı atlamış bulunuyor. Farklı bir manayla kıymetlendirerek nüshanın Mir Safa tarafından yazıldığı sonucunu çıkarıyor. Halbuki söz açıktır. Açıktır, lakin kesin değildir. Öteki bir tabirle, nüshanın Yavuz Sultan Selim tarafından yazılmış olduğu “nakledilmektedir” denmektedir. Fakat yeniden tıpkı sayfanın altındaki bir öteki kayıtta Yavuz Sultan Selim Han sınırıyla yazılı “mümtaz bir nüsha” sözü de yer almaktadır.
Buna karşın nüshanın ketebe kaydının bulunmaması ihtiyatı bırakmama ismine bizi öbür teyitler aramaya sevk etmiştir. Yavuz Sultan Selim’in saray evrakları ortasında bulunan evrakı ortasında rastladığımız el yazısıyla olan şiirleri bu hususta bizi kıymetli ölçüde tatmin etmiştir. Bu şiirlerde kullanılan yazı ile elimizdeki divan nüshasındaki yazı birebir kalemden çıkmış yazılar olarak örtüşmektedirler.