adlı çalışmamı, ilmi ahlak ve geleneklere aykırı düşecek bir yardıma başvurmaksızın yazdığımı ve faydalandığım eserlerin bibliyografyada ve eklerde gösterdiklerimden ibaret olduğunu, bunlara atıf yaparak yararlanmış olduğumu belirtir ve bunu şeref ve haysiyetimle doğrularım.
13. 04. 2014 Kader İRMAK
(5)
ÖNSÖZ
Türkiye Cumhuriyeti bilindiği üzere Osmanlı İmparatorluğu’nun ardı sıra askeri güçler önderliğinde kurulmuştur. Bu nedenle de asker her zaman kendini ülkenin gerçek sahibi olarak görmüştür. Ülkede kendi disiplinine, fikirlerine aykırı hareketler gördüğü anda da müdahale etmekten çekinmemiştir. Bu durum, bazı dış mihrakların da çıkarları doğrultusunda ise onlardan da önemli ölçüde destek görmüştür.
Türkiye’yi derinden etkileyen bu müdahalelerden biri de 12 Eylül 1980 tarihinde gerçekleşmiştir. Bu müdahale Türkiye’nin tarihinde önemli bir dönüm noktası olmuştur.
Toplumu derinden sarsan bu askeri müdahale, özellikle de dönemin gençliğini etkilemiştir. Nitekim görüştüğüm kişilerden Akkoyunlu’nun da belirttiği gibi aslında her şey gençler üzerinden gitmişti.
Bundan hareketle ben de o dönemin gençliğiyle sözlü tarih çalışması yapmayı planlıyordum. Bunu dile getirdiğimde Ahmet Nezihi Turan hocam bunu destekledi ve çeşitli şekillerde yönlendirdi. Ardından da danışman hocam Erdal Çetintaş’ın yönlendirmeleriyle tezi oluşturmaya başladım.
Çalışmaya başladığımda tam olarak ne kadar süreceğini, nelerle karşılaşacağımı bilmiyordum. Açıkçası görüşmeleri kısa süre içerisinde bitireceğimi düşünüyordum, ama hiç beklediğim gibi olmadı. İnternetten ve üniversite kayıtlarından o dönemlerde kimlerin öğrenci olduğunu öğrendim ve tek tek kapılarını çaldım. Gittiğim yerlerde farklı şekillerde karşılandım ve değişik yorumlar aldım. Görüşme için gittiğim bazı kişiler çalışma konumla ilgili olarak “Başka konu mu bulamadın?” dediler ve konumu değiştirmemi önerdiler, hatta bazı önerileri de oldu. Bazıları hiç zamanlarının olmadığını öne sürdüler, bazıları ses kayıt cihazı kullandığım için reddettiler. Bazıları
“Ergenekon soruşturmasından mı gönderdiler seni?” dediler. Hayır dedim, ama inanmadılar, şüpheli gözlerle uğurladılar beni. “Ooooo o konuyla ilgili konuşmam ben.”
diyenler olduğu gibi “Karşıt görüşten birileriyle de görüşüyorsan ben o çalışmanın içinde yer almam.” diyenler de oldu. Bir kısmı “Güzel bir çalışma, ama konuşmak istemiyorum.” diye belirtti fikrini. Bazıları da önce kabul etti, ancak ses kayıt cihazını
(6)
ii ve soruları1 görünce vazgeçti. Bazıları da kabul etti, ama çok çekinerek konuştu. Bir de görüşmeyi kabul eden, ama gittiğim zaman gelmeyen ve telefonlarını da kapatanlar oldu. Tabii hiçbirini yargılayamam, hepsini kendilerince geçerli sebepleri vardır muhakkak. Ama kısacası çalışmanın beklediğimden uzun süreceğini ve 12 Eylül’ün insanlar üzerindeki etkisinin halen daha devam ettiğini görmüş oldum.
Bunların yanı sıra bana yardımcı olmaya çalışan, yönlendiren birçok kişi de oldu.
Çalışmadan bahsettiğimde hemen kabul eden kişiler de oldu.
Çok sayıda kişiyle görüştüm ve aralarından yirmi dört kişiyi seçtim. Bunlar faklı fikir yapılarına sahip on iki kadın ve on iki erkekten oluşuyor. Sohbetlerimiz benim açımdan çok hoş geçti. Görüşme sırasında o günlerini anlatanlar, bazen durgunlaştılar, bazen gözleri bir noktaya takılı kaldı, bazen gülümsediler, bazen de gözleri doldu. Ama her şeye rağmen güzel geçen zamanlardı benim için. Görüşmecilerden bazılarının isteği üzerine gerçek isimleri verilmedi ve takma isimler kullanıldı.
Çalışmayı objektif bir bakış açısıyla ele almaya çalıştım. Amacım birilerinin haklı birilerinin haksız olduğunu göstermek değil, bilfiil olayların içinde olan kişilerin gözünden yaşananların nasıl algılandığını, nasıl değerlendirildiğini vermek. Bu çalışmada öncelikle yapılan görüşmelerin genel bir değerlendirilmesi yapıldı, yaptığım görüşmeler ise ekler bölümünde verildi. Umarım başarılı olabilmişimdir, mutlaka eksiklerim vardır ve yanlışlarımda olabilir bunlardan dolayı affınıza sığınırım.
Burada öncelikle konumu belirlememde bana yardımcı olan, cesaretlendiren hocam Ahmet Nezihi Turan’a, yardım ve yönlendirmelerinden dolayı danışman hocam Erdal Çetintaş’a teşekkürlerimi sunuyorum. Ayrıca görüşmeyi kabul eden, görüşmeci bulmama yardım eden herkese ve çalışma süresince bana destek olan aileme teşekkürlerimi sunuyorum.
1 Bkz. Ek 27, s. 341.
(7)
iii
ÖZET
Bu çalışma, 12 Eylül 1980’deki askeri müdahaleden önce üniversiteye başlamış, sonrasında mezun olmuş veya olamamış kişilerle yapılan sözlü tarih görüşmeleri sonucunda oluştu. Bu kişiler farklı fikir yapılarına sahip olan on iki kadın ve on iki erkekten oluşuyor.
Dönemin tanıkları olan, olayları birebir yaşayan bu kişilerden hareketle hem o günleri anlamaya hem de kişiler üzerindeki etkilerini görmeye çalıştık.
Gençler masum düşüncelerle, bir amaç uğruna hareket ederler. Ancak bir süre sonra farklı bir mecraya sürüklenirler. Bu yaşananların ne tam olarak farkındadırlar, ne de önüne geçebilirler. Bir bilinmezlik içinde yaşamlarını sürdürmeye ve fikirlerini gerçekleştirmeye çalışırlar. Ne var ki gün geçtikçe can kayıpları daha da artar ve olayların önüne geçilemez.
Yaşananlar neticesinde 12 Eylül 1980’de askeri müdahale gerçekleşir. İnsanların bir kısmı bu olayı sevinçle karşılarken, bazıları bunun iyi bir gelişme olmadığı düşünür.
Nitekim müdahaleden sonra yaşanan birçok gelişme de bunun hiç de olumlu bir adım olmadığını ortaya koyar.
Pek çok gencin yaşamı müdahale dolayısıyla olumsuz şekilde etkilenir. Çok sayıda gencin hayata atılmasını geciktirir, birçoğunun hayallerinden vazgeçmelerine veya ertelemelerine sebep olur. Hem psikolojik olarak hem de fiziki olarak gençler yılgınlığa itilir. Bazıları zamanla bu etkilerden kurtulurken, bir kısım insanda kalıcı etkilere sebep olur. Bugünün gençliği ise onlar için bir bilinmezlik arz etmektedir.
Anahtar Kelimeler: 12 Eylül müdahalesi, gençlik, üniversite.
(8)
iv
ABSTRACT
This study has been formed with the interviews done with the people who started university before the military intervention on 12 September 1980 and graduated or couldn't graduate afterwards. These people consist of twelve female and twelve male participants who have different political thought.
We have tried to understand those days through these witnesses of the period and we have tried to understand the impacts of that period on these people.
Youngs of the period acted for their aims with innocent thoughts. But after a short period everything started to canalize on a different course. They were not aware of this development and they could not prevent this. They continued their lives and tried to realize their ideas. However, by day by number of deads started to increase and these deads could not be prevent.
As a result of these developments, on 12 September 1980, the military intervention took place. Some approved the intervention but some opposed.
Developments after the intervention justified the opponents.
Many young people were affected negatively. Many of them had to postphone their dreams and projects or had to put an end them. Both psychologically and physically, youngs were abandoned despair. Some of them managed to get over the negative effects of the intervention, but some could not. They have uncertain ideas about todays youth
Key Words: 12 September intervention, youth, university.
(9)
v
Kısaltmalar:
ABD: Amerika Birleşik Devletleri A.g.e.: Adı geçen eser
A.g.m.: Adı geçen makale
AKP: Adalet ve Kalkınma Partisi ANAP: Anavatan Partisi
AP: Adalet Partisi
BDP: Barış ve Demokrasi Partisi Bkz: Bakınız
CHP: Cumhuriyet Halk Partisi
CIA: Central Intelligence Agency (Merkez İstihbarat Teşkilatı) CGP: Cumhuriyetçi Güven Partisi
Çev: Çeviren
CKMP: Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi Dev-Genç: Devrimci Gençlik
Dev-Sol: Devrimci Sol
DİSK: Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu DP: Demokrat Parti
DSP: Demokratik Sol Parti GP: Güven Partisi
HP: Hürriyet Partisi
HSBC: The Hong Kong and Shanghai Banking Corporation (Hong Kong ve Şanghay Bankacılık Kuruluşu)
ING: International Netherlands Group (Uluslararası Hollandalı Grup) KKK: Kara Kuvvetleri Komutanlığı
KPSS: Kamu Personeli Seçme Sınavı
(10)
vi MBK: Milli Birlik Komitesi
MC: Milliyetçi Cephe
MGK: Milli Güvenlik Konseyi MHP: Milliyetçi Hareket Partisi MİT: Milli İstihbarat Teşkilatı MSP: Milli Selamet Partisi MP: Millet Partisi
MTTB: Milli Türk Talebe Birliği
NATO: North Atlantic Treaty Organization (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü) ODTÜ: Orta Doğu Teknik Üniversitesi
Org.: Orgeneral
ÖHD: Özel Harp Dairesi ÖTK: Öğrenci Temsilci Kurulu
PKK: Partiya Karkeren Kurdistan (Kürdistan İşçi Partisi) POL-BİR: Polis Birliği
POL-DER: Polis Derneği S: Sayı
s: Sayfa
SCF: Serbest Cumhuriyet Fırkası TBP: Türkiye Birlik Partisi
TBMM: Türkiye Büyük Millet Meclisi TCF: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
THKP-C: Türkiye Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi
TİKA: Türkiye İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı TİP: Türkiye İşçi Partisi
(11)
vii TKF: Türkiye Komünist Fırkası
TÖB-DER: Tüm Öğretmenler Birleşme ve Dayanışma Derneği TÖMER: Türkçe Öğretim Araştırma ve Uygulama Merkezi TRT: Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu
TSK: Türk Silahlı Kuvvetleri
TÜBİTAK: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu
TÜRMOB: Türkiye Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Odaları Birliği
YÖK: Yüksek Öğretim Kurumu YTP: Yeni Türkiye Partisi
(12)
viii
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ……….….……..i
ÖZET……….iii
ABSTRACT……….….…..…...iv
KISALTMALAR………...v
İÇİNDEKİLER………...viii
GİRİŞ……….….…….………...1
BİRİNCİ BÖLÜM 1. GÖRÜŞME YAPILAN KİŞİLER HAKKINDA GENEL BİLGİLER
A. Aslı………...33
B. Buket AKKOYUNLU………..33
C. Gülden………..34
D. Çetin AKARSU………34
E. Mehmet….………...……35
F. Enis………...35
G. Fatma KIZILÖZ………...36
H. Esin………...36
İ. Kübra………36
J. Hakan………...37
K. Zeki BAYRAM………37
L. Cengiz PAMİR……….38
(13)
ix
M. Bahar………38
N. Sevgi YALAV……….38
O. Zeynep……….39
P. Mehmet SEYİTDANLIOĞLU………39
R. İhsan……….40
S. Recep………40
Ş. Gülten AKYOL MENGİ………..40
T. Gülnar KANDEYER………41
U. Belma TOKUROĞLU……….41
Ü. Metin………41
V. Muzaffer KILIÇ………...42
Y. Fatih……….42
2. BİR AKIM İÇERİSİNDE YER ALMAK YA DA UZAK DURMAK
A. 12 Eylül Öncesinde Üniversiteli Olmak.……….44
B. Sağ ve Sol Kavramlarının Anlamlandırılması……….47
C. Bir İdeolojiyi Benimseyiş………49
D. Ulaşılmak İstenen Hedef..………51
E. Kazançlar ve Kayıplar...………...53
F. Önyargılar ve Uzlaşmazlık………...54
G. Yurt İçinde ve Yurt Dışında Gruplara Verilen Destekler ve Yönlendirmeler………..…57
(14)
x
İKİNCİ BÖLÜM
ASKERİ MÜDAHALENİN DEĞERLENDİRİLMESİ
A. Yaşanan Olaylara Bakış………...60
B. Askeri Müdahale Beklentisi……….61
C. Müdahale Yapılınca……….64
D. Askeri Müdahalenin Amacı……….…66
E. Müdahale Yaşanmasaydı……….68
F. Yaşananlardan Çıkarılan Sonuç………...71
G. 12 Eylül Sonrasında Üniversiteli Olmak ………73
H. 12 Eylül’ün Günümüzde Yargılanmasına Bakış………..77
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 12 EYLÜL’ÜN İNSANLAR ÜZERİNDE BIRAKTIĞI İZLER
A. Sosyal Hayata Etkisi.………...81
B. Zamanın Düşüncelere Yansıyışı………..…83
C. Ertelenen veya Vazgeçilen Hayaller………....84
D. Geçmişe Dönme İhtimali……….……86
E. Günümüz Gençliğine Bakış……….…87
SONUÇ
……….……….….90
KAYNAKÇA
………....93
EKLER
………...…99
Ek-1: Kenan Evren’in TSK adına Fahri Korutürk’e verdiği uyarı mektubunun önsözü………..100
Ek-2: Milli Güvenlik Konseyi’nin 1 numaralı bildirisi………..101
Ek-3: Aslı İle Yapılan Görüşme Metni………...103
(15)
xi
Ek-4: Buket AKKOYUNLU İle Yapılan Görüşme Metni ……….…114
Ek-5: Gülden İle Yapılan Görüşme Metni………..125
Ek-6: Çetin AKARSU İle Yapılan Görüşme Metni………...…….129
Ek-7: Mehmet İle Yapılan Görüşme Metni……….143
Ek-8: Enis İle Yapılan Görüşme Metni……….…..157
Ek-9: Fatma KIZILÖZ İle Yapılan Görüşme Metni………...…172
Ek-10: Esin İle Yapılan Görüşme Metni……….…183
Ek-11: Kübra İle Yapılan Görüşme Metni………..…190
Ek-12: Hakan İle Yapılan Görüşme Metni………..…195
Ek-13: Zeki BAYRAM İle Yapılan Görüşme Metni.………...…..…206
Ek-14: Cengiz PAMİR İle Yapılan Görüşme Metni..…….………217
Ek-15: Bahar İle Yapılan Görüşme Metni ………..…..……..226
Ek-16: Sevgi YALAV İle Yapılan Görüşme Metni ………...236
Ek-17: Zeynep İle Yapılan Görüşme Metni………250
Ek-18: Mehmet SEYİTDANLIOĞLU İle Yapılan Görüşme Metni.…………..259
Ek-19: İhsan İle Yapılan Görüşme Metni ……….……….……262
Ek-20: Recep İle Yapılan Görüşme Metni ………..………...273
Ek-21: Gülten AKYOL MENGİ İle Yapılan Görüşme Metni ..……….281
Ek-22: Gülnar KANDEYER İle Yapılan Görüşme Metni …..………...…287
Ek-23: Belma TOKUROĞLU İle Yapılan Görüşme Metni .………..397
Ek-24: Metin İle Yapılan Görüşme Metni...313
Ek-25: Muzaffer KILIÇ İle Yapılan Görüşme Metni ……….322
Ek-26: Fatih İle Yapılan Görüşme Metni ………...…….332
Ek-27: Görüşmelerde Sorulan Sorular………341
(16)
GİRİŞ
Bu çalışma, 1980 öncesinde üniversiteye başlayıp sonrasında mezun olan veya olamayan ya da yıllar sonra bıraktığı yerden başlayıp mezun olan, farklı fikir yapılarına sahip kişilerle yapılan sözlü tarih görüşmeleri sonucunda oluştu. Çalışmanın amacı bir iddiada bulunmak değil. Bundan ziyade hem 12 Eylül’e hem de öncesinde ve sonrasında yaşananlara farklı pencerelerden bakan, farklı gözlerle yorumlayan ve değişik biçimlerde etkilenen kişilerin anlatımıyla o dönemi bir nebze de olsa anlamaya çalışmak. Ayrıca askeri bir müdahalenin insanların yaşamını nasıl etkilediğini biraz da olsa görmeye çalışmak.
Bilindiği üzere sağ ve sol kavramlarının siyasi bir kimliğe bürünmesi 1789 Fransız Devrimi’nin Birinci Cumhuriyet Meclisi’ne dayanır. Yarımay biçiminde düzenlenmiş olan bu meclisin toplantı salonunda kralın sol tarafında eşitliği ve köklü değişimi savunanlar, sağ tarafında ise bu fikirleri kabul etmeyen ılımlılar ve asiller oturuyordu.2 Böylece de bu terimlerle anılmaya başlandılar ve pek çok ülkede siyasi ayrımı ifade etmek için kullanıldılar. Tabii bu gibi terimlerin anlamları, ülkeden ülkeye, hatta aynı ülkede bile zaman içinde farklı insanlara, farklı şeyler çağrıştırmaktadır.3
Osmanlı Devleti de Avrupa’da ortaya çıkan bu akımlardan etkilenmiş, fikir ayrılıkları ortaya çıkmıştır. Osmanlı Devleti’nin ardı sıra kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nde de bu fikir ayrılıkları devam etmiştir. Türkiye tarihinin değişiminde önemli rol oynayan bu akımlardan, sağ denildiğinde akla daha çok dinci-muhafazakâr ve milliyetçi bir kesim gelirken, sol denildiğinde daha çok, yenilikçi-laik, sosyalist bir kesim akla gelmektedir.4
Türkiye’de solun resmi olarak kabulü 18 Ekim 1920’de Mustafa Kemal tarafından kurdurulan Türkiye Komünist Fırkası’na (TKF) dayanır. Fakat TKF resmi olarak sadece üç ay varlık gösterebilmiştir. Sonrasında ise Türkiye Komünist Partisi adıyla gizliden faaliyetlerini yürütmüştür.5 Daha sonraki yıllarda da yasal veya yasal olmayan pek çok
2 Mete Tunçay, Türkiye’de Sol Akımlar I (1908-1925), Bilgi Yayınevi, Ankara, 1967, s. 1.
3 Jacob M. Landau, Türkiye’de Sağ ve Sol Akımlar, Çeviren: Erdinç Baykal, Turhan Kitabevi, Ankara, 1979, s. VI.
4 Kemal H. Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, Timaş Yayınları, İstanbul, 2010, s. 81; Nuray Mert, Merkez Sağın Kısa Tarihi, Selis Kitaplar, İstanbul, 2007, s. 105.
5 Tunçay, a.g.e., s. 83-89.
(17)
2 sol ideolojiyi savunan örgüt ve parti kurulmuştur. Sağın siyasette temsil edilmesi ise Demokrat Parti (DP) ve sonrasında kurulan Adalet Partisi (AP) sayesinde gerçekleşmiştir. Ama esasında Türk sağını, 1965’ten sonra yeni bir yol belirleyen Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP) temsil etmiştir.6 1969 yılında da Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) adını almıştır.
Bu fikri yapılar pek çok ülkede olduğu gibi Türkiye’de de kendisine taraftar bulmuştur. Özellikle de genç kuşaklar arasında hızlıca yayılmıştır. Ama Türkiye’de bu farklı fikirler arasında yaşanan gelişmeler hep bir askeri müdahale ile son bulmuştur. Bu müdahalelerden ilki 27 Mayıs 1960 yılında DP iktidarına karşı yapılmış ve birçok acıya sebebiyet vermiştir. Ardından ise 68 Kuşağı’yla7 beraber gençlik hareketleri başlamıştır.
Ama her nedense Türkiye’deki gençlik hareketleri, Mümtaz'er Türköne’nin deyimiyle
“Avrupa’da gençlik özgürlük peşinde koşarken bizdekiler darbe şartlarını olgunlaştırmak için sokağa dökülmüşlerdir.”8 şeklinde vuku bulmuştur. Türkiye’nin 68 kuşağı9 6. Filo’yu protesto eylemleriyle10 başlamış ve 12 Mart 1971’de sona ermiştir. 68 kuşağının açtığı yoldan devam eden sonraki kuşak arasındaki sağ-sol çatışmaları ve
6 Landau, a.g.e., s. 292-293.
7 Charles de Gaulle’nin yönetimi ve yaptıkları Fransa’da sert eleştirilerle karşılanıyordu. Yönetimi, halk tarafından oldukça katı kuralcı ve tutucu olarak değerlendiriliyordu. Basın özgürlüğünün olmasına rağmen televizyon ve radyo yayınlarının devlet tekelinde olması muhalifleri rahatsız ediyordu. Ayrıca kadınların toplumdaki yeri konusunda tutucu davranıldığını belirtiyor ve bundan da şikâyet ediliyordu. Bu gibi durumlar özellikle de üniversite gençliğini rahatsız etmiş ve Mayıs 1968 olaylarına sebep olmuştur.
İlk hareketler de Sorbonne Üniversitesi’nde başlamıştı. Fransa’da ortaya çıkmasına ve bunun daha çok dillendirilmesine rağmen bu olaylar Almanya ve ABD’de daha fazla yankı uyandırmıştır. Bkz: Erol Kılınç, İhtilal, İhtiras ve İdeal - 68 Kuşağı Hakkında, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2008, s. 16-44.
8 Mümtaz'er Türköne, Darbe Peşinde Koşan Bir Nesil: 68 Kuşağı, Nesil Yayınları, İstanbul, 2009, s. 12.
9 Dünyada olduğu gibi Türkiye’de de 1968’de başlayan öğrenci hareketleri vuku bulmuştur. Öğrenci eylemlerinin temelinde üniversitelerden duyulan rahatsızlıklar yatıyordu. Eğitim kalitesinin düşüklüğü, öğrenci-öğretmen ilişkilerinin demokratik olmayışı, öğrencilere sunulan yaşam standartlarının yeterli görülmemesi öğrencileri harekete geçirmiştir. Bunların yanı sıra dünyadaki hareketlerden de etkilenilerek kapitalist-emperyalist sistemlerin oluşturduğu toplumsal sonuçlara karşısında gençler tepkilerini ortaya koyuyorlardı. Üniversiteler isteklere cevap veremeyince eylemler siyasi çatışmalara dönüşür. Çatışmalar da geniş bir yelpazeye yayılır ve sonuç olarak 12 Mart muhtırasının gerekçelerinden biri haline gelir. Bkz:
İlhan Tekeli, “Türkiye’de Üniversitelerin YÖK Sonrasındaki Gelişme Öyküsü (1981-2007)” Türkiye’de Üniversite Anlayışının Gelişimi II (1961-2007), ed. Tarık Çelik, İlhan Tekeli, Yalçın Matbaacılık, Ankara, 2009, s. 59.
10 6. Filo, ABD’nin Akdeniz’deki askeri gücüdür. Kıbrıs Sorunu karşısında ABD'nin tavrı ve İsmet İnönü’ye ABD Başkanı Johnson’un gönderdiği tehdit içerikli mektup, iki ülkenin ilişkilerini gerginleştirir. Ardından da antiemperyalist politikalar izleme gereği gündeme gelir. Yaşananlar dönemin gençliğini ABD’ye karşı kışkırtır ve birtakım eylemlere iter. Bunun üzerine İkinci Dünya Savaşı’ndan itibaren Türkiye’ye uğrayan 6. Filo askerlerinin keplerini aşırmaya başlarlar. Zamanla eylemlerin dozu artar. 6. Filo Eylemleri de antiemperyalist mücadelenin önemli sembollerinden biri haline gelir. Haziran 1967’de başlayan bu eylemler Şubat 1969’a kadar devam eder. Bkz: Alpay Kabacalı, Türkiye’de Gençlik Hareketleri, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul, 1992, s. 180-181.
(18)
3 ardından gelen 12 Eylül 1980 müdahalesi ise Türkiye’ye daha büyük acılar yaşatmıştır.11 Burada konunun daha iyi anlaşılması için kısaca bu konulara değinelim.
Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı sonucunda büyük bir yenilgiye uğrar.
Ağustos 1918 de Mondros Ateşkes anlaşmasını imzalayarak savaştan çekilir. Ardından Anadolu’da Milli Mücadele başlar. Bir dizi askeri mücadele sonucunda Kurtuluş Savaşı başarıyla sonuçlanır. Temmuz 1923’te Lozan Antlaşması imzalanarak başarı tescillenir.
Böylelikle yeni Türkiye ve sınırları uluslararası platformda kabul görür. 29 Ekim 1923’te meclis, Türkiye’nin bir cumhuriyet olduğunu ve Mustafa Kemal’in de cumhurbaşkanı seçildiğini ilan eder.12
Türkiye artık yeni bir evreye girer, siyasi yaşamın ve reformların ön planda olduğu bir dönem. Öncelikle Mustafa Kemal ordunun siyaset üzerindeki etkinliğini ortadan kaldırmak üzere harekete geçer. Çünkü Kazım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy gibi paşalar da hem Birinci Dünya Savaşı’nda hem de Kurtuluş Savaşı’nda büyük başarılar göstermiştir. Bu yüzden ordu tarafından desteklenen kişilerdir. Ayrıca geleneksel yapıya bağlı oldukları için halkın bir bölümü tarafından da sevilmektedirler.13 Bu gibi durumlar gelecekte yapılacak reformlara engel oluşturabilirdi. Bu endişeler dolayısıyla, aynı anda hem milletvekili hem de asker olunamayacağına dair bir yasa meclisten geçirilir. 30 Ekim 1924’te de milletvekili olan Ordu ve Kolordu Komutanları’na telgraf gönderilir. Askeri görevlerinden ayrılıp milletvekili olarak kalmaları istenir. Komutanların büyük bir bölümü bu yaşananlar karşısında askeri görevlerinden ayrılır. Böylece ordu o dönem için politikadan uzaklaştırılmış olur.14
Kısa bir süre sonra Halk Fırkası içinde var olan muhalefet giderek güçlenir.
Ardından bölünme gerçekleşir ve partiden ayrılan milletvekilleri 17 Kasım 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı (TCF) kurar. Partinin adında ‘cumhuriyet’
kelimesinin geçmesi, Halk Fırkası’nın adının Cumhuriyet Halk Fırkası olarak değiştirilmesine sebep olur.15 Yeni parti demokrasi ve liberalizmi savunmaktadır, lakin
11 Türköne, a.g.e., s. 12-13.
12 Feroz Ahmad, Bir Kimlik Peşinde Türkiye, Çeviren: Sedat Cem Karadeli, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2007, s. 106.
13 A.g.e, s. 104-105.
14 Osman Metin Öztürk, Ordu ve Politika, Fark Yayınları, Ankara, 1993, s. 57-58.
15 Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul, 2009,s. 250.
(19)
4 çoğunluk partisinin otoriter yönetimine ve köktenci eğilimlerine de karşı çıkmaktadır.
Ayrıca görünmeyen bir niteliği de halifeye olan bağlılığıdır.16
Şubat 1925’te Şeyh Said ve adamları iktidarın merkeziyetçi tavırları sebebiyle ayaklanır. Bunun üzerine Takrir-i Sükûn Kanunu meclisten geçirilir. Ayaklanma kısa bir süre sonra bastırılır, sorumlular ise halifeliği tekrar tesis etmek ve bağımsız bir Kürdistan kurmak suçlamalarıyla İstiklal Mahkemesi’nde yargılanır. 3 Haziran 1925’te de TCF kapatılır. Partinin liderleri, isyanı desteklemek ve siyasi amaç uğruna dini istismar etmekle suçlanırlar. Böylece Cumhuriyet Halk Fırkası, iktidarı tamamen kontrolü altına alır.17
1930’a gelindiğinde yapılan devrimler ve ekonomik sorunlar nedeniyle hükümete karşı toplumsal bir hoşnutsuzluk oluşur. Mustafa Kemal bu toplumsal huzursuzluğu gidermek ve fazlasıyla güçlenen iktidarın, eksikliklerini gidermesi ve de ekonomik sorunlara çözüm üretmesi adına sadık bir muhalefet parti kurdurmaya karar verir.
Mustafa Kemal’in onayı ve teşvikiyle, Paris Büyükelçiliği görevinden istifa eden Fethi Bey (Okyar) 12 Ağustos’ta Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı (SCF) resmen kurar. Fakat parti, halka gerçek bir muhalefet partisi olarak gösterilir.18
Parti, halk tarafından büyük bir coşkuyla kabul görür. Ekim 1930 belediye seçimlerinde büyük başarı elde eder. Bu yaşananlar hükümeti endişeye düşürür. Bunun üzerine Halk Fırkası, Mustafa Kemal’i irticanın yükseldiğine ikna eder ve SCF liderlerini vatana ihanetle suçlar. Mustafa Kemal bu nedenlerle tarafsızlığını bozar. Halk Fırkası’nın ısrarları ve Fethi Bey’in, cumhurbaşkanına karşı siyasal muhalefette bulunmak istememesi sonucu, parti 17 Kasım 1930’da kapatılır. Demokratik düzene geçme çabaları böylece 1946’ya kadar ertelenir.19
1938’de Atatürk’ün vefatının ardından İsmet İnönü cumhurbaşkanı olarak seçilir.
Ülkeyi eski düzen şartlarıyla yönetmek amacıyla hukuksal, toplumsal ve siyasal denetimler sıkılaştırılır. Bu da halkın zaman içinde tek parti düzenine karşı tepki göstermesine sebep olur. Bu süreç zarfında, İkinci Dünya Savaşı ile birlikte baskı rejimleri (nazizm, faşizm) yenilmiş ve ortadan kalkar. Türkiye, askeri, ekonomik ve
16 Kemal H. Karpat, Osmanlı’dan Günümüze Asker ve Siyaset, Timaş Yayınları, İstanbul, 2010, s. 188.
17 A.g.e., s. 188-189; Zürcher, a.g.e., s. 254-255.
18 Kemal H. Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, Timaş Yayınları, İstanbul, 2010, s. 150-152; Zürcher, a.g.e., s.
263-264.
19 Karpat, Asker ve Siyaset, s, 190; Zürcher, a.g.e., s. 265.
(20)
5 siyasi yardımlar için Batı, özellikle Amerika ile yakınlaşma gereği duyar. Yardımlardan faydalanabilmenin koşulu ise ekonomi de serbest girişime ve demokratik bir düzene geçmektir.20
İnönü, 1 Kasım 1944’te yasama yılını açış söylevinde Türk siyasal sisteminin demokratik parlamenter niteliğini belirtmiş ve hükümetin bir yön değişikliğine gideceğini vurgulamıştır. 19 Mayıs 1945’te ise daha demokratik bir sistemin kurulacağına dair söz vermiştir.21
Hükümete karşı oluşan muhalefet, Mayıs 1945’te Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun22 Mecliste görüşülmesi sırasında kendini açığa vurur. Muhalefetin sözcüsü olan milletvekili ise Aydınlı büyük toprak sahibi Adnan Menderes’tir. Yasanın mülkiyet güvenliğini tehlikeye attığı, verimin azalacağı, yatırımların aksayacağı dile getirilerek tasarıya karşı çıkılır. Hükümetin otoriter tavır takınması üzerine, ülkede demokrasinin olmadığı belirtilerek protesto edilir. Sert tartışmaların ardından tasarı meclisten geçer.23 Bu durum, 7 Haziran 1945’te CHP grubuna, daha sonraları Dörtlü Takrir diye anılacak olan bir önerge sunulmasına neden olur. Bu önerge ile “Meclis denetiminin sağlanması, siyasal özgürlüklerin genişletilmesi ve parti çalışmalarının yeniden düzenlenmesi”24 istenir. Önergenin altında imzası bulunan milletvekilleri ise eski başbakan Celal Bayar, avukat ve yönetici Refik Koraltan, büyük toprak sahibi Adnan Menderes ve ünlü tarihçi ve edebiyatçı Fuat Köprülü’dür.25 CHP’nin Meclis Grubu 12 Haziran’da önergeyi görüşmek üzere yedi saatlik gizli bir toplantı yapar. Sonuçta belli yasa ve kaidelerin değiştirilmesini gerektirdiği ve bu tür tekliflerin görüşme yerinin Millet Meclisi olduğu belirtilerek reddedilir.26
Bu olayların ardından Menderes ve Köprülü, Vatan gazetesinde, hükümetin ve partinin takip ettiği yönetim şeklini eleştiren ve demokrasiyi savunan makaleler
20 Emre Kongar, 21. Yüzyılda Türkiye(2000’li Yıllarda Türkiye’nin Toplumsal Yapısı), Remzi Kitabevi, İstanbul, 2002, s. 144-145; Zürcher, a.g.e., s. 308.
21 Zürcher, a.g.e., s. 308.
22 Bu yasanın 17. maddesi, büyük toprak sahiplerini rahatsız etmekteydi. Çünkü yasa gereği, topraksız ya da yeterli toprağı olmayan çiftçiyi topraklandırmak için büyük toprak sahiplerinin toprakları kamulaştırılacaktı. Dolayısıyla büyük toprak sahibi olan milletvekilleri bundan rahatsızlık duyuyordu.
Bkz. Akşin, a.g.e., s. 224.
23 A.g.e., s, 308-309.
24 Mehmet Ali Birand, Can Dündar, Bülent Çaplı, Demirkırat Bir Demokrasinin Doğuşu, Doğan Kitap, İstanbul, 2007, s. 20.
25 Kongar, a.g.e., s. 145.
26 Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, s. 233.
(21)
6 yayımladılar. Halk Partisi, 21 Eylül’de gizli bir toplantı yaparak partinin disiplinine ters düşen davranışlar sergilemeleri gerekçesi ile Menderes ve Köprülü’yü partiden ihraç etme kararı alır. 26 Eylül’de de Celal Bayar, Meclis üyeliğinden istifa eder. Koraltan ise ihraç edilen iki meslektaşını savunan bir makaleyi Vatan gazetesinde yayımlaması üzerine 27 Kasım’da partiden atılır.27
1 Kasım 1945’te İsmet İnönü meclisin açılışı dolayısıyla yaptığı konuşmada bir muhalefet partisinin olmayışını dile getirmiş ve bu eksiğin giderilmesi gerektiğini vurgulamış.28 Bu yaşananlar üzerine Celal Bayar 1 Aralık’ta parti kuracağını açıklayıp 3 Aralık’ta CHP’den istifa etmiştir.29
7 Ocak 1946’da Celal Bayar başkanlığındaki Demokrat Parti resmen kurulduğunu ilan etti. Kurucuları, CHP’den ihraç edilmiş olan Menderes, Köprülü, Koraltan ve istifasını sunan Celal Bayar idi. Ardından da anayasal muhalefeti gerçekleştirmek ve hükümet olabilmek için çalışmaya başladılar.30 Halk başlangıçta DP’ye çok fazla yaklaşmaz, çünkü zihinlerinde partinin kapatılacağı kuşkusu vardır. Hükümet, siyasi partilerin kurulmasını engelleyen Dernekler Kanunu’nu31 değiştirince bu endişe ortadan kalkar. Bunun üzerine insanlar kitleler halinde partinin yanında yer almaya başlar. Partiyi bütün sıkıntılara son verecek bir kurtarıcı olarak algılarlar.32
CHP ise demokratikleşme adına bir dizi değişiklik yapar. Tek dereceli seçim sistemi getirilir, gazete ve dergi kapatma yetkisi hükümetten alınıp mahkemelere verilir.
İnönü’nün “değişmez genel başkan”lığı kaldırılır, üniversitelere idari özgürlük verilir.
Bu ve benzeri değişiklikler sayesinde Türkiye’de liberalleşme adına önemli gelişmeler yaşanır.33 Yapılan değişikliklerden biri de 1947’de yapılacak olan seçimlerin 1946’ya alınmasıydı. Bu karar DP’nin seçimlere hazırlıksız yakalanmasına sebep olur. Çünkü parti daha yeni kurulmuştu ve özellikle de taşrada herhangi bir örgütlenmesi mevcut
27 Bernard Lewis, Demokrasinin Türkiye Serüveni, Çeviren: Hamdi Aydoğan-Esat Ermert, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2010, s. 408-409.
28 Feroz Ahmad, Modern Türkiye’nin Oluşumu, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2012, s. 125.
29 Sina Akşin,Ana Çizgileriyle Yakın Tarihimiz, İmaj Yayıncılık, Ankara, 2006, s. 125.
30 Lewis, a.g.e., s. 409-410.
31 Sivil toplum kuruluşları arasında önemli bir yere sahip olan derneklerin, kuruluş yapısını ve işleyişini belirleyen yasal düzenlemedir. Bkz. http://tbbdergisi.barobirlik.org.tr/m2005-58-142.
32 Karpat, Asker ve Siyaset, s, 231-232.
33 Akşin, a.g.e., s. 226-227.
(22)
7 değildi. Hatta milletvekili adayları bile tam anlamıyla belli değildir. Çeşitli tartışmaların ardından 465 milletvekilliği için 273 aday göstererek seçimlere girme kararı alınır.34
Çekişmeli kampanyaların ardından 21 Temmuz 1946’de sakin ve düzenli bir şekilde seçimler yapılır. Seçmenlerin %85’inin katılımıyla gerçekleşen seçimlerde CHP 395 milletvekilliği kazanırken, DP sadece 64 milletvekilini meclise gönderebilmiştir. 6 milletvekili de bağımsız olarak meclise girmeye hak kazanmıştır. Seçim sonuçlarına göre DP şehirlerde öndeyken, CHP kırsal bölgelerde lider durumundadır.35
Ardından seçimlerin adil bir şekilde yapılmadığına, hile ve baskının kullanıldığına dair tartışmalar başladı. Nitekim İstanbul’da sonuçların seçim akşamı açıklanması beklenirken ancak üç gün sonra öğrenilir. Bu gibi nedenlerle, CHP tarafından sonuçların değiştirildiği düşüncesi ortaya çıkar. Çünkü oylar açık verilip gizli sayılıyordu. Üstelik seçim çevresi sayılan illerde partilerden biri tek oyla önde olsa dahi bütün ilin milletvekilleri o partinin sayılıyordu.36 Her şeye rağmen DP sonuçlar sayesinde kendi gücünü ve halk nazarında kabul gördüğünü öğrenir. Aynı şekilde CHP de güç kaybettiğinin farkına varır.37
Çok partili meclisin ilk toplantısında DP’li vekiller ilk protestolarını gerçekleştirir. Cumhurbaşkanı seçilen İsmet İnönü yemin töreni için meclise girdiğinde DP’li milletvekilleri sessizce yerlerinde otururlar. Bu, meclis tarihinde ilk oturma eylemi olur. CHP’li vekiller ise büyük bir coşku içerisinde İnönü’yü karşılarlar.
Yaşananlar CHP’de hem bir şaşkınlık hem de kargaşa havasının esmesine sebep olur.
İnönü, vaziyet bu haldeyken eski İçişleri Bakanı Recep Peker’i yeni hükümeti kurmakla görevlendirir. Peker, eski politikalara bağlı, sert mizaçlı bir yapıya sahipti.38
Muhalefet ve iktidar arasındaki gerginlik bütçe görüşmeleri sırasında doruk noktasına ulaşır. Peker’in kışkırtıcı konuşmalar yapması üzerine de DP’li vekiller meclisi terk eder. Bu olaylar çok partili siyasi yaşamı tehlikeye sokar. Bu durum karşısında İnönü araya girer ve Celal Bayar’la Peker’i Çankaya’da bir araya getirir.
Muhalefete böyle bir olayın bir daha yaşanmayacağının güvencesini verir. Böylece
34 A.g.e., s. 227; Birand, Dündar, Çaplı, a.g.e., s. 29-31.
35 Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, s. 248-251.
36 A.g.e., s. 250; Akşin, a.g.e., s. 227.
37 Karpat, a.g.e., s. 255.
38 Birand, Dündar, Çaplı, a.g.e., s. 36-37.
(23)
8 DP’li vekiller tekrar Meclis’e döner.39 Fakat CHP ve DP arasındaki çatışmalar sona ermez. Bayar, hükümetin baskılarından şikâyet ederken, Peker’de muhalefetin yıkıcı faaliyetler içerisinde olduğunu söyler. İnönü tüm bu gerilimlerin önüne geçmek için 12 Temmuz 1947’de bir deklarasyon yayınlar. 12 Temmuz Beyannamesi adıyla anılan bu bildirgede, İnönü CHP ile DP’yi eşit konumda gördüğünü bildiriyordu. Halka, hükümetin halk iradesiyle belirleneceğinin güvencesini veriyordu. Bu aynı zamanda çok partili sistemin kabul edildiğini ilan ediyordu.40
Bildirinin yayınlanmasından kısa bir süre sonra Peker görevinden istifa eder. DP içerisinde de bir bölünme yaşanır. Ayrılanların bir kısmı Fevzi Çakmak önderliğinde Millet Partisi’ni (MP) kurar. Böylelikle DP ve CHP içindeki sertlik yanlıları ortadan kalktı. İki büyük parti de yeni bir döneme doğru yol almaya başladı. Bu dönemin ilk adımı da 14 Mayıs 1950 seçimleriydi.41
14 Mayıs seçimleri geçiş döneminin en önemli olayı idi. Çoğunluğa göre seçimler dürüst bir şekilde yapılmıştı ve sonuçlar kamuoyunu şaşkınlığa uğratmıştı.
CHP oyların %39,8’ini alırken, DP %53,4 oranında oy almıştı. Seçim sistemine göre de CHP 69 sandalye, DP ise 408 sandalye almıştı. Yeni kurulan mecliste Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan olarak seçilir. Seçimler yurt genelinde özgürlük havasında kutlanırken, İnönü için büyük bir hayal kırıklığına sebep olur. O dönemde çıkan bazı söylentilere göre ordu içindeki birtakım unsurlar İnönü adına bir müdahalede bulunma ve seçimleri iptal etme teklifinde bulunur. Lakin İnönü bunu reddederek muhalefet görevini yerine getirmeyi uygun görür.42
DP hükümeti öncelikle iktisadi kalkınma için harekete geçer. Bu dönemde tarım alanında önemli adımlar atılır ve büyük bir gelişme sağlanır. Türkiye NATO’ya kabul edilir ve siyasi yalnızlıktan kurtulur. Ekonomik ve askeri yönden dış yardımlardan önemli ölçüde faydalanılır. Bunlar DP için önemli kazanımlardı.43 Fakat hiçbir şey DP’nin ordudan ve CHP’den endişe duymasının önüne geçemez. Bu sebeple iktidar büyük çaplı bir atama ve yer değiştirme uygulaması ile sivil ve askeri bürokrasisinin
39 A.g.e., s. 37-39; Kongar, a.g.e., s. 147.
40 Karpat, Asker ve Siyaset, s, 208; Birand, Dündar, Çaplı, a.g.e., s. 39.
41 A.g.e., s. 40-41.
42 Zürcher, a.g.e., s. 318-319.
43 Kongar, a.g.e., s. 150.
(24)
9 denetimini ele geçirmeye çalışır. Böylece endişeleri sona erecekti.44 Ancak bu önlemler iktidarı rahatlatmaya yetmez. Bu yüzden karşıt gruplar üzerinde baskı kurmaya ve onları görmezden gelmeye başlar. CHP’ye bağlı olan Halkevleri ve Halkodaları45 devletleştirilir, mal varlıkları da hazineye devredilir. Aynı şekilde CHP’nin malvarlığı da hazineye geçirilir. Bu şekilde muhalefetin etkinliği kırılmaya çalışılır. Hatta MP de Atatürk ve devrimlerinin aleyhinde hareket ediyor gerekçesi ile kapatılır. 1954 seçimleri yaklaşırken hükümeti eleştiren basın organlarına ağır cezalar veren bir yasa çıkartılır.
Üstelik mahkemeye çıkartıldıkları zaman iddialarını ispat edecek delillerden yoksun bırakılırlar. Bu durum bazı DP’li vekilleri bile isyan ettirdi ve partinin bölünmesine sebep oldu. Partiden ayrılan veya çıkartılan 19 kişi, 1955’in sonlarına doğru Hürriyet Partisi’ni (HP) kurdu. 46
2 Mayıs 1954 seçimlerine ülke bu hava içerisinde girdi. Seçim sonuçları DP için tam anlamıyla bir zaferken, CHP için büyük bir yenilgi idi. DP Meclis’te 503 sandalye elde ederken, CHP’nin sandalye sayısı 31’e düşmüştü.47
Bu başarı Menderes’in kendine olan güvenini arttırır ve daha baskıcı bir tutum sergilemeye başlar. Bu tutumu parti içinde tepkilere sebep olur. Aydınlar ise 1955’te İstanbul’da Rumlara ait mülklerin yakılıp yıkılması dolayısıyla DP’den soğur. Askeri kanatta da yeniliklerin yapılmaması ve generallerin DP yanlısı tavırları genç subayları iktidardan soğutur.48 Ayrıca dış borçların ödenmesinde güçlük çekilmesi, yaşanan kuraklık dolayısıyla verimin düşmesi, yeterli ölçüde ihracat yapılmadığına dair düşünceler, Amerika’dan iktisadi kalkınmayı sağlayabilecek kadar yardımın alınamaması DP’nin itibarını sarsmıştır.49
1957 seçimleri de bu durumun bir kanıtı gibidir. Her ne kadar DP seçimleri kazanmış olsa da büyük bir oy kaybına uğramıştır. DP oyların %48’ini alarak 424
44 A.g.e., s. 149.
45Halkevleri ve Halkodaları, yeni kurulmuş olan Türkiye’de toplumu uygar bir seviyeye ulaştırmak ve yapılan inkılâpları kalıcı kılmak amacıyla Atatürk’ün teşvikiyle, 1932’de kurulan “halk okulları”dır.
Adnan Menderes’in kapatmasından sonra 1961’de Türk Kültür Ocakları adıyla tekrar kurulmuştur, ardından da Halkevleri Derneği adını almıştır. Bkz. http://tr.wikipedia.org/wiki/Halkevleri.
46 Akşin, a.g.e., s. 232-233.
47 Zürcher, a.g.e., s. 326.
48 Karpat, a.g.e., s. 238-239.
49 Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, s. 497-498.
(25)
10 vekilini meclise taşırken, CHP %41’lik bir oy oranıyla 178 milletvekillini meclise taşımıştır.50
Bu dönemde ekonomik sıkıntılar daha da artar. Yüksek enflasyon maaşlı kesimin memnuniyetsizliğini daha da arttırır. Gelir dağılımı dengesizleşir, gecekondularda yaşayan düşük gelirliler artık durumdan rahatsızdırlar. CHP ise bu kitleleri yanına çekmek, kendine yeni bir taban oluşturmak amacıyla sosyal sorunlarla ilgilenmeye ve sola doğru kaymaya başlar.51
Muhalefet partisi tüm bu yaşananları kendi lehine çevirmek için bir bildirge yayınlar. Anayasanın değiştirilmesi, siyasal sistemin demokratikleştirilmesi, bağımsız yargının güvenceye alınması gibi teklifler yer alıyordu bu bildirgede. Bu olay hükümetle muhalefet arasındaki çekişmenin iyice sertleşmesine sebep olur. CHP aynı zamanda muhalefeti bir çatı altında toplamak amacıyla HP’yi de kendi bünyesine katar.
DP de buna karşılık partiye yeni üyeler katmak adına Vatan Cephesi’ni kurar. Böylece çatışma ülke geneline yayılır. Bu gelişmeler üzerine DP, muhalefeti susturmak için CHP’nin faaliyetlerini inceleyecek, geniş yetkilere sahip bir Tahkikat Komisyonu’nu kurar. Muhalefet ise baskıcı siyaseti protesto etmek amacıyla geniş çaplı gösteriler düzenler. İktidar, bu gösterileri engellemek için orduyu kullanmaya çalışır. Bu durum yıllardır siyasetten uzak tutulan ordunun tarafsızlığını bozar.52 Bunun yanı sıra DP’nin CHP’yi kapatacağına dair söylentiler ortaya çıkar. İnönü ise üstü kapalı bir şekilde ordudan ve aydınlardan destek isteyen açıklamalar yapmaya başlar. Yaşanan bu olaylar ve kutuplaşmalar sonucunda 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi cereyan eder.
Müdahaleyi genç subayların oluşturduğu bir cunta gerçekleştirir. Önder olarak da eski Kara Kuvvetleri Komutanı Cemal Gürsel seçilir.53 Ordunun siyasete müdahalede bulunması böylece başlamış olur ve sonraki yıllarda bu durum tekrarlanır. Bu askeri müdahaleler ülkenin hem siyasi yaşamını hem de toplumsal yaşamını önemli ölçüde etkiler ve yönlendirir.
27 Mayıs müdahalesinin gerekçesi, kardeş kavgasına engel olmak ve demokrasiyi içine düştüğü çıkmazdan kurtarmak olarak açıklanır. Ayrıca subayların büyük bölümü, adil bir seçimden sonra kışlalarına dönme ve iktidarı tekrar politikacılara
50 Akşin, a.g.e., s. 235.
51 Karpat, Asker ve Siyaset, s, 239-240.
52 A.g.e., s. 240; Kemal H. Karpat, Türk Siyasi Tarihi, Timaş Yayınları, İstanbul, 2013, s. 189.
53 Karpat, Asker ve Siyaset, s, 240-241.
(26)
11 bırakma eğilimindeydi.54 Fakat bir kurucu meclis kurdurtmak amacıyla çağırdıkları saygıdeğer bir profesörler grubunun önerileri sonucu bu niyetleri ertelendi. Profesörler öncelikle şartların müdahaleyi gerekli kıldığını bildiren ve müdahaleyi destekleyip, meşrulaştıran bir bildiri yayınladılar. Ayrıca aydınların önerisiyle 38 subaydan oluşan Milli Birlik Komitesi (MBK) kuruldu.55
Müdahalenin ardından hükümet üyeleri, DP’li vekiller ve bir kısım sivil ve askeri kişiler tutuklandı. Bunlar Yassıada’da Yüksek Mahkeme Divanı tarafından yargılandılar. Yargılama sonucunda bazıları hafif, bazıları ağır cezalara çarptırıldı. 14 kişi için de idam cezası verildi, dört kişinin idamı MBK tarafından onaylandı. Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan 16 Eylül 1961’de, Adnan Menderes ise 17 Eylül’de idam edildi. Celal Bayar’ın yaşı dolayısıyla idam cezası ömür boyu hapse çevrildi.56
MBK, 1924 Anayasası’nı yürürlükten kaldırdı ve hazırlanan geçici anayasayı 12 Haziran 1960’ta yürürlüğe koydu. Böylece yönetimdeki yasal yetkili MBK oldu. Siyasi mahkumlar serbest bırakıldı, basın ve toplanma özgürlüğü geri verildi. DP’li bakanlar her türlü siyasi faaliyetten men edildi.57 Ordu, DP’nin hatalarını düzeltmek ve toplumsal ilerlemeyi rayına oturtmak amacıyla bir dizi önlem aldı. Bunların en göze çarpanları ise;
Devlet Planlama Teşkilatı’nın kurulması, okuryazarlık programı, Türk Kültür Dernekleri’nin kurulması, askeri yenileme programı adına 7.000 subayın emekli edilmesi ve 147 profesörün üniversiteden uzaklaştırılmasıyla noktalanan üniversite reformudur.58
Halk askeri yönetimin geçici olduğu düşüncesi ile herhangi bir direnişte bulunmaz önceleri. Ancak yapılan reformlar, özellikle de 147 profesörün görevine son verilmesi halkı rahatsız eder. Aydınlar eleştiri yapmaya başlar. Askeri hükümet her ne kadar özgürlüklere saygı gösterse de, ifade özgürlüğünü genişletse de toplum kalıcı bir askeri idareyi istemediğini bariz bir şekilde ortaya koyuyordu. Bu durum karşısında
54 Zürcher, a.g.e., s. 351; Ahmad, Bir Kimlik Peşinde Türkiye, s. 147-148.
55 Birand, Dündar, Çaplı, a.g.e., s. 160-162.
56 Akşin, a.g.e., s. 242; Kongar, a.g.e., s. 157.
57 Karpat, Türk Siyasi Tarihi, s. 193-194.
58 A.g.e., s. 195.
(27)
12 ordu, 27 Mayıs reformlarını korumak amacıyla kanun çıkartmak ve tekrar sivil yönetime geçileceğine dair söz vermek durumunda kaldı.59
Bu arada MBK içinde de çeşitli hizipler vardı. ılımlı olanlar en kısa sürede seçimlere gidilmesini istiyordu. Radikal grup ise bir süre daha iktidarda kalıp, ülkeye partilerin olmadığı bir popülist siyaset sistemi şeklini vermek istiyordu. Bu durum radikal gruptan on dört kişinin yurtdışında çeşitli görevlere gönderildiği 13 Kasım 1960’ta sona erdi.60
6 Ocak 1961’de yeni anayasayı hazırlamak için Kurucu Meclis’in toplanmasıyla sivil düzene dönüş başlar. Meclis üyelerinin çoğunluğu CHP’lilerden veya CHP yandaşlarından oluşuyordu. Üyeler DP dışındaki siyasi partiler, sendikalar, üniversiteler gibi kuruluşlar tarafından belirlenmişti. İstanbul’daki komite ve Ankara’daki mülkiye tarafından hazırlanmış olan iki anayasal taslak vardı. Sonunda bir metin üzerinde uzlaşı sağlandı. 9 Temmuz 1961’de halkın oyuna sunuldu ve %60,4 oy oranıyla kabul edildi.61
1961 Anayasası’yla, Yasama Meclisi üzerinde anayasanın üstünlüğünü devam ettirmek için Anayasa Mahkemesi kurulur. TBMM, Meclis ve Senato adında iki organın bütünleşmesiyle oluşturulur. MBK üyeleri de ömür boyu Senato üyesi olarak kabul edilir. Üniversite, basın ve radyo gibi kurumlara özerklik verilir. Yargı özel güvenceye kavuşturulur, seçim yasası da değiştirilir. Çoğunluk sisteminden nispî temsil sistemine geçiş yapılır. Böylelikle partiler aldıkları oy oranında Meclis’te temsil edilecekti, çoğunluğun baskısı ortadan kalkacaktı.62 Ancak yeni anayasa, Türkiye’nin o günkü koşullarına göre hem ekonomik hem de entelektüel imkânlarının üstünde olan liberal ekonomik ve sosyal amaçlar edinmişti. Batı özentisiyle yapılmış bir anayasa niteliği taşımaktaydı. Nitekim Kurucu Meclis üyelerinden birinin belirttiğine göre, dünyadaki belirli birtakım anayasalar okunmuş ve onların içinde en iyi görünen hükümler alınmıştı.63 Türkiye’nin koşullarının göz ardı edilip, Batı anayasalarının taklit edilmesi ülkeyi yeni sorunlarla karşı karşıya getirecekti. Bu yeni rejimin getirdiği serbest ortam anarşiye sebep olacak ve böylece demokrasi kendini yok etmeye başlayacaktı.64
59 A.g.e., s. 196 / 268-269.
60 Ahmad, a.g.e., s. 150-151.
61 A.g.e., s. 196-197; Akşin, a.g.e., s. 242.
62 Kongar, a.g.e., s. 160.
63 Karpat, Asker ve Siyaset, s, 245.
64 A.g.e., s. 248-249.
(28)
13 15 Ekim 1961’de serbest seçimlerin yapılması ile sivil yönetime geçilir, seçimlere karılan Adalet Partisi (AP), DP’nin devamı niteliğindeydi. 11 Şubat 1961’de emekli General Ragıp Gümüşpala liderliğinde kurulmuştu. Gümüşpala 27 Mayıs sonrasında emekliye sevk edilenler arasındaydı. İktisatçı Ekrem Alican’ın kurmuş olduğu Yeni Türkiye Partisi (YTP) de DP’lilerin desteğini alıyordu. Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi ise 1953’te kapatılan Millet Partisi ve Köylü Partisi’nin halefi idi.
Seçim sonucunda partilerin hiçbiri hükümet kuracak üstünlüğü sağlayamaz. CHP
%36,7, AP %34,8, YTP %13,7, CKMP de %14 oranında oy alır.65
CHP, seçimlerde birinci parti olarak çıksa da TBMM’de çoğunluğu sağlayamaz.
Böylece ülkede 1965’e kadar İnönü başkanlığında üç koalisyon hükümeti kurulur.
Seçimlere sekiz ay kala İnönü’nün ayrılmasıyla da bağımsız Senatör Suat Hayri Ürgüplü başkanlığında bir koalisyon hükümeti daha kurulur.66
10 Ekim 1965 yılında yapılan seçimlerde AP üstünlüğü ele geçirir. Süleyman Demirel’in 29 Kasım 1964’te genel başkan seçildiği AP oyların %52,9’unu almıştır. Bu sayede ülkede güçlü bir hükümet kurulabilecekti. CHP’nin oy oranı ise %28,7’ye düşer bu seçimlerde. Halk arasında CHP’nin 27 Mayıs müdahalesinde ve sonrasında kurulan yönetimden sorumlu tutulması oy oranının düşmesini etkilemişti. Ayrıca toplum kendini Demirel’le özdeşleştirebilirken, İnönü veya diğer Kemalist liderlerle bu tür bir özdeşleştirme kuramamıştır.67 CHP bu seçimlerde, özellikle gecekondulardaki oyları alabilmek adına genel eğilimini “ortanın solu” olarak belirlemişti. Bu, sosyalist vurgular taşımayan, sosyal adaleti ve sosyal güvenliği temel alan bir yoldu. Fakat bu durum AP’nin CHP’yi komünistlikle suçlamasına neden olur ve beklediği oyları da alamaz.
CHP bu sloganıyla 1965 seçimlerine katılmış olan sosyalist bir partiye, Türkiye İşçi Partisi (TİP), oy kaptırmamayı da planlamıştı. Lakin TİP’te seçimlerde çok düşük oranda oy almıştır.68
TİP, 61 Anayasası’nın sağladığı hak ve özgürlük güvenceleri sayesinde kurulma fırsatı elde etmişti. Sol görüşlerin de örgütlenme imkânı sonucu İstanbul’da 12 sendikacının girişimiyle 1961’de kurulmuştu. 1962’de de partinin başına Mehmet Ali Aybar geçmişti. Parti, ilk başlarda sosyalizm sözcüğünü kullanamaz, bunun yerine,
65 A.g.e., s. 249-250.
66 Kongar, a.g.e., s. 164; Akşin, a.g.e., s. 242.
67 Kongar, a.g.e., s. 165; Zürcher, a.g.e., s. 363.
68 A.g.e., s. 366; Kongar, a.g.e., s.165.
(29)
14 emekten yana planlı devletçilik, demeyi uygun görür. Daha sonraları sosyalist olduğunu açıklar. 65 seçimlerinde de 15 milletvekili çıkararak Meclis’te sol görüşlülerin temsilcisi olur.69
Demirel hükümetinin 1965-69 arasındaki politikası, sosyal adaleti sağlama ve ekonomik büyümeyi destekleme gereksinimine göre şekillenir. Bunun yanı sıra 27 Mayıs müdahalesi sonrasında mahkûm edilen DP’li vekillerinin affedilmesi ve itibarlarının veri verilmesini amaçlıyordu. Liberaller ve sosyalistler izlenen ekonomik gelişmelerden hoşnut değildiler. Hükümetin, ordu ile olan ilişkiler ise iyi durumdaydı.
1966 yılında Cemal Gürsel cumhurbaşkanlığından ayrılınca yerine Genelkurmay Başkanlığı’ndan ayrılan Cevdet Sunay sorunsuzca seçilir. Bunun yanı sıra subayların ekonomik durumları iyileştirilir ve orduya geleneksel bir saygıyla yaklaşılır. Bu durumlar da doğal olarak orduyu memnun eder. Ancak yine de DP’lilerin tekrar politikaya dönmeleri 1969 seçimleri sonrasına ertelenir.70
Demirel hükümeti bir süre sonra 61 Anayasası’ndan yakınmaya başlar. Çünkü yürütme organına getirilen sınırlamalar rahat hareket etmelerine engel oluyordu.
Hükümet bu sebeple Danıştay, Anayasa Mahkemesi ve Milli Güvenlik Kurulu gibi kurumlarla sürtüşmeler yaşıyordu.71
Tüm bu yaşananlarla birlikte ülkede sol da gelişmeye, yayılmaya başlar. TİP’in içerisinde gazeteci, sendikacı, öğretim üyesi gibi milletvekillerinin bulunması partinin fikirlerinin yayılmasını kolaylaştırır. Solun genişlemeye başlaması da giderek sağcıları rahatsız etmeye başlar ve şiddet eylemlerine yönelim ortaya çıkar. 1967’de TİP’in Kayseri şubesi saldırıya maruz kalır. Şubat 1968’de ise TİP’li vekiller, AP vekillerince Meclis’te dövülür. Böylece uzun süre devam edecek olan şiddet eylemleri başlar.72
1968 senesi öğrenci eylemlerinin başlangıç tarihidir aynı zamanda. Öğrenciler yetersiz eğitim koşulları, mezun olduktan sonra işsiz kalma korkusu ve Avrupa’daki öğrenci hareketlerinden de etkilenerek dersleri boykot etmeye, hatta binaları işgal etmeye başlarlar. Bu eylemler bir süre sonra da siyasi kimliğe bürünür. Amerikan emperyalizmine ve iktidara karşı gösteriler yapılır. AP ise bunların önüne
69 Akşin, a.g.e., s. 246; Tevfik Çavdar, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi (1950’den Günümüze), İmge Yayınları, Ankara, 2008, s. 149.
70 Karpat, Türk Siyasi Tarihi, s. 205-207.
71 Kongar, a.g.e., s. 166.
72 A.g.e., s.167.
(30)
15 geçilebilmesinin ancak anayasa değişikliği ile mümkün olacağını öne sürer. Eğer kişisel özgürlükler kısıtlanır ve iktidarın güçlenmesi sağlanırsa bunlar engellenebilirdi.73
1969 seçimleri bu şartlarda gerçekleşir. Seçimlerde AP oyların %46,5’ini alarak yine birinci parti olarak çıkar. CHP %27,4 oranında oy alırken, TİP’te oyların ancak
%2,6’sını alır ve büyük bir hayal kırıklığı yaşar.74
Seçim sonrasında Demirel kabineyi kurar, ama parti içinde anlaşmazlıklar ortaya çıkar. Sebebi ise sanayileşmeyi sağlamak için yeni vergilerin konulmasını gerektiren mali ve ekonomik reformlardır. Bu durum parti içindeki muhafazakarların desteğinin kaybedilmesine sebep olur. Ardından da partiden ayrılan 41 milletvekili ve senatör Aralık 1970’te Ferruh Bozbeyli önderliğinde Demokratik Parti’yi kurar.75
1970 yılı olayların iyice tırmanışa geçtiği yıl olur. 1967’de İşçi Partisi’ni destekleyen bir kısım sendikacının kurduğu Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK), kendilerini kapatmaya yönelik bir yasa tasarısını protesto etmek için 15-16 Haziran 1970’te harekete geçer. İstanbul’da yaptıkları eylemlerle her şeyi durdururlar.
Eylem ancak askeri gücün kullanılması ve ulaşımın kesilmesiyle engellenebilir.76
Öğrenci olayları ise “kent gerillası”na doğru kayıyordu. Banka soygunları yapılıyor, Amerikalıları hedef alan eylemler gerçekleştiriliyordu. Üniversitelerde de büyük olaylar çıkmaya başlamıştı. 3 Mart 1971’de dört ABD’li subayın kaçırılması üzerine ODTÜ’de arama yapılmaya kalkışılır. Bunun sonucunda üniversite savaş alanına döner.77
Bu gelişmelerden rahatsızlık duyan ordu, 12 Mart 1971’de Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç, Kara Kuvvetleri Komutanı Faruk Gürler, Hava Kuvvetleri Komutanı Muhsin Batur, Deniz Kuvvetleri Komutanı Celâl Eyiceoğlu önderliğindeki bir muhtıra, Cumhurbaşkanı Sunay ile meclis başkanlarına verildi. Muhtıraya göre meclis ve hükümet, ülkeyi anarşiye ve kardeş kavgasına sürüklüyor, anayasanın belirlediği reformları gerçekleştirmiyordu. Ayrıca Atatürk devrimlerine de uymamakla suçlanıyorlardı. Muhtırayla reformları gerçekleştirecek bir hükümetin kurulması isteniyordu. Aksi takdirde yönetime el koyacaklarını söylüyorlardı. Bunun üzerine
73 A.g.e., s.167.
74 Akşin, a.g.e., s. 247; Zürcher, a.g.e., s. 365.
75 A.g.e., s. 365-366; Karpat, Asker ve Siyaset, s, 255.
76 Ahmad, Modern Türkiye’nin Oluşumu, s. 170-174.
77 Akşin, a.g.e., s. 248.
(31)
16 Demirel görevinden istifa etti. Yerine CHP’den istifa etmiş olan Nihat Erim başbakan olarak atandı. Bağımsızlardan ve CHP’den istifa etmiş olan bir kısım muhafazakardan oluşan bir hükümet kuruldu.78
Öncelik asayişin ve düzenin sağlanmasına verildi. İlk olarak TİP, komünist propaganda ve Kürt ayrılıkçılığı yapmakla yargılandı ve kapatıldı. Şiddetin ve anarşinin kaynağı olduğu gerekçesi ile Dev-Genç’e bağlı tüm örgütler de kapatılmak isteniyordu.
Nisan ayında Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu79 adlı sol örgüt Amerikalı askerleri ve İsrail’in İstanbul konsolosunu kaçırır.80 Bunun üzerine on bir ilde sıkıyönetim ilan edilir. Çok sayıda sol görüşlü aydın, öğrenci, işçi tutuklanıp yargılanır. Gençlik örgütleri kapatılır, sendikaların ve meslek örgütlerinin toplantıları yasaklanır, her türlü sol yayın yasaklanır. Lakin bu yaşananlar kaçırılan Konsolos Efraim Elrom öldürülmesini hızlandıran hareketler olur.81
Hükümet, ülkedeki huzursuzluğun sebebi olarak gösterilen 1961 Anayasası’nda da çeşitli değişiklikler yapar. Sendikalar, radyo, basın, üniversiteler, Anayasa Mahkemesi, Danıştay, Yargıtay, Meclis ve Senato gibi kurumlar üzerinde bazı değişiklikler gerçekleştirilir. Anayasa ile korunan liberal hak ve özgürlüklerin önüne geçilir. Nihat Erim’in, 1961 Anayasası’nda yapılan değişikliklerle ilgili yaptığı açıklamalarda belirttiği üzere “12 Mart öncesi döneme geri dönme ihtimali” ortadan kaldırılır. Ancak siyasi alanda yaşananlar toplumsal ve ekonomik sıkıntılara bir çözüm getirmemiş ve Türkiye sıkıyönetimle iç içe yaşamaya devam etmiştir.82
1973’e gelindiğinde ise halk için hem bir umut hem de memnuniyetsizliklerini gösterme imkânı vardı, çünkü ekimde seçimler yapılacaktı. Seçimlerde Cumhuriyet Halk Partisi 185, Adalet Partisi 149, Milli Selamet Partisi 48, Demokratik Parti 45, Cumhuriyetçi Güven Partisi 13, Milliyetçi Hareket Partisi 3, Türkiye Birlik Partisi 1 ve Bağımsızlar 6 sandalye aldılar. Seçimin sonucu bir anlamda 12 Mart düzenine son vermekteydi, ancak demokrasi açısından olumsuz etkilerini tamamen ortadan kaldırmış
78 Karpat, a.g.e., s. 255.
79 1960’ların toplumsal mücadelesi sonucunda kurulan bir örgüttür. Mart 1971’de kurulduğunu ilan etmiştir. Kurucuları arasında Hüseyin İnan, Deniz Gezmiş, Ömer Ayna, Alpaslan Özdoğan gibi gençlik liderleri vardır. Teorik tartışmalardan ziyade eylemde bulunmayı yeğleyen bir örgüttür. Bkz: Hüseyin Akyol, Bölüne Bölüne Büyümek – Türkiye’de Sol Örgütler, Phoenix Yayınevi, Ankara, 2010, s. 56.
80 A.g.e., s. 256; Ahmad, a.g.e., s. 177.
81 A.g.e., s. 180-181.
82 Ahmad, Bir Kimlik Peşinde Türkiye, s. 168-169.
(32)
17 değildi.83 Ayrıca 1973 genel seçimlerinin sonucunda beklenen siyasi istikrar ve sosyal refah sağlanamayacaktı.
Diğer önemli bir konu ise Cevdet Sunay’ın cumhurbaşkanlığı süresinin bitmesiydi. Ya süresi uzatılacaktı ya da yerine yeni biri seçilecekti. Ordu yeni cumhurbaşkanı olarak Genelkurmay Başkanı Faruk Gürler’i görmek istiyordu. Bundan dolayı da Gürler 5 Mart’ta görevinden ayrılarak cumhurbaşkanlığı kontenjanından senatoya girdi. Ancak sonuç ordunun istediği gibi olmadı. AP, CHP ve CGP’nin işbirliği sonucunda, 13 Mart’tan itibaren yapılmakta olan turların on beşincisinde cumhurbaşkanı olarak emekli Koramiral Fahri Korutürk 365 oyla seçildi.84 Böylece ılımlı ve liberal olarak bilinen aynı zamanda eski bir asker ve şimdi de sivil olan bir cumhurbaşkanı seçilmiş oluyordu. Bu olay sivillerin bir zaferi olarak da görülüyordu.
Seçimlerin ardından ise tek ve güçlü bir hükümet kurma kapasitesini hiçbir parti elde edememişti. Böylece koalisyon hükümetleri dönemi başlamış oluyordu. Fakat bu hiç kolay olmayacaktı. Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk 27 Ekim’de CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit’e hükümet kurma görevini verdiğinde partiler arsındaki ilişki kısaca şöyleydi: AP, Ecevit başkanlığındaki CHP ile bir koalisyonda yer almak istemiyordu.
AP Genel Başkanı Süleyman Demirel, koalisyon gerektiren bir durumda koalisyonda yer almayacağını 16 Ekim’de bir basın toplantısında şöyle belirtmişti:
“AP karşısında esasen bir koalisyon mevcuttur. Seçimler AP ile bu koalisyon arasında olmuştur. Millet bize bu seçimlerde muhalefet görevini verdi. Bizim dışımızdaki partilerin, yani CHP, MSP ve DP’nin bir koalisyon yapmaları mümkündür.
Biz kimseyle bir koalisyon yapmaya talip değiliz. Devlete sadık bir muhalefet örneği vereceğiz. Türk demokrasisinin bir eksikliğini gidereceğiz. Milletin kararını saygıyla karşılıyoruz. İstediğimiz ve isteyeceğimiz şey, milletimizin ülkede söz sahibi olmasıdır.”85
DP Genel Başkanı Ferruh Bozbeyli ise Demirel başta olduğu süre içerisinde AP ile bir araya gelmek istemediği gibi CHP ile de bir arada bulunmak istemiyordu. MSP Genel Başkanı Necmettin Erbakan da tabanın uzaklaşmasından ve Senato ve
83 Çavdar, a.g.e. 224-231.
84 Akşin, a.g.e., s. 250.
85 Feroz Ahmad, Demokrasi Sürecinde Türkiye (1945-1980),Çeviren: Ahmet Fethi, Hil Yayın, İstanbul, 2007, s. 405-406.
Daha fazlasını oku
Daha fazlasını oku
Şekil
Updating...
Referanslar
http://tbbdergisi.barobirlik.org.tr/m2005-58-142.
1; http://www.r-demir.com/makalelergsboncekilergoster.aspx?m=156;
blog.milliyet.com.tr/marshall-yardimi-sunar/Blog/?BlogNo=203320
http://tr.wikipedia.org/wiki/Adnan_Kahveci
http://tr.wikipedia.org/wiki/Bahçelievler_Katliam
http://tr.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Engels
http://tr.wikipedia.org/wiki/Hrant_Dink
http://tr.wikipedia.org/wiki/İsrail-Türkiye_ilişkileri
http://tr.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Lenin
http://tr.wikipedia.org/wiki/Sivas_Katliamı
http://davam1917.blogcu.com/ulku-ocaklarinin-kurulusu-ve-kurulus-amaclari/4314309.
https://eksisozluk.com/nurettin-soyer--1176451
http://tr.wikipedia.org/wiki/Karl_Marx
http://tr.wikipedia.org/wiki/William_Harvey
http://tr.wikipedia.org/wiki/2010_T%C3%BCrkiye_anayasa_de%C4%9Fi%C5%9Fikli%C4%9Fi_referandumu
tr.wikipedia.org/wiki/Karl_Kautsky.
tr.wikipedia.org/wiki/MV_Mavi_Marmara
www.enfal.de/tarih36.htm
Download (PDF - 358 sayfa - 1.90MB)
Benzer konular :
Outline : Fatih Önyargılar ve Uzlaşmazlık Müdahale Yaşanmasaydı Eylül Sonrasında Üniversiteli Olmak Eylül’ün Günümüzde Yargılanmasına Bakış
Benzer Belgeler
İktidar ve yargı ilişkileri sorunu
Erdoğan’ın belirttiği gibi yargının kurumsal olarak bağımsız ol- ması yargıçların iktidar iradesi ve devlet iktidarı karşısında tarafsız davranacaklarını her
30 0 0
Toplumsal düzenin aracı olarak yargı
Her insanın toplumda başka beşerî kurumlar yanında hukuku da ilgilendiren bir sos- yal yeri ve sosyal rolü vardır. Toplumsal düzen insanların beka mücadelesinin ana aracıdır.
10 0 0
İslam Yargı Hukukunda Hâkimlik Müessesesi
Modern anayasa hukukunda olduğu gibi, İslam hukukunda da devletin yürütme (icra), yasama (teşri’) ve yargı (kaza) olmak üzere üç fonksiyonu vardır.. İslam’da yürütmenin
15 0 0
Okul müdürlerinin atanmaları sürecinde idari yargı kararları ve öne çıkan değerl...
Özellikle 2005 yılından sonra Milli Eğitim Bakanlığı yürütme organı olarak, yönetmeliklerin kısmen veya tamamen iptalini gerekçe göstererek herhangi bir ölçüte bağlı
30 0 0
Avrupa Birliği'ne uyum sürecinde yargı teşkilatında yapılan reformlar ve istinaf...
Kabul edilen yasaların en başında Türk Medeni Kanunu (TMK), Türk Ceza Kanunu (TCK), Kabahatler Kanunu (KK), Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK), Ceza ve Güvenlik
149 0 0
Yargı yetkisinin meşruiyeti
Liberal devlet örgütlenmesinin böylesi önemli bir kurumunu sık sık meşruiyet tartışmalarının içerisine çeken koşulları ve gerek yargıdan gerekse siyasal yapının
319 0 0
Danıştay Kanunu Ve İdari Yargı
4) Tazminat dâvalannda uyuşmazlık konusu miktar göste­ rilir.. Dilekçelere, varsa yazılı bildirimin, karann ve müsbit evra­ kın asdlan veya onaylı örnekleri eklenir.. maddesine
7 0 0
Avukatsız Yargı Reformu
Yargının kurucu unsurlarından olan, bağımsız, serbestçe temsil eden, hukuksal ilişkilerin düzenlenmesinde, her türlü hukuksal sorun ve uyuşmazlıkların Adalet ve
21 0 0
Fransa’da Askeri Yargı
Barış zamanında, Fransa içinde, askerler tarafından işlenen suçları (délit) soruşturmak ve kovuşturmak amacıyla, her istinaf mahkemesi- nin yargı çevresinde özel görevli bir
39 0 0
Yabancı Devletin Yargı Bağışıklığı
Görüldüğü gibi, MÖHUK’daki hüküm, çağdaş anlayışa uygun olarak, devletin özel hukuk alanındaki işlemlerini ve eylemlerini, “ege- menlik” yetkisine dayanan
12 0 0
Neden Bağımsız Yargı?
Siyasetin gölgesinin yargı üzerine düşmemesi için, Adalet Bakanı ve Bakanlık Müsteşarı’nın kuruldan mutlaka ayrılması; Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’na bağlı bir
4 0 0
Türk Yargı Sisteminde Çok Seçenekli Adliyeler
Mahkemeleri, ADR hareketinin gelişimine daha duyarlı kılmak için, ADR yolları mahkeme sistemine yerleştirilmiş, böylece “çok seçenekli adliye” (multi-door courthouse)
19 0 0
Küreselleşme sürecinde Türkiye’de gençliğin kimlik algısı (üniversite gençliği ü...
En uzun süre ile kentsel bölgelerde yaşamış olan örneklem grup içersindeki yüksek öğrenim öğrencilerinin %42,6’sı kendilerini inançlı ama dini gerekleri pek
306 0 0
‘Yargı Etiği’ ya da Yargıda Etik: Yargı Nasıl Etik Olur?*
(Kuçuradi, 1996: 136) gerektirir. Bu belirli bir ilişkide yapılan eyleme o koşullarda ya- pılabilir eylem olup olmaması açısından, bu eylemi yapmış kişiye de o yapılabilir olanı