Merhaba! Uzun soluklu bir aradan sonra uykusuzluk çektiğim şu zaman zarfında buralara geri dönmek istedim. Artık bu blogda düzenli olarak Sırpçanın aşağı yukarı ne olduğundan bahsetmek yerine içeriğinden mümkün olduğu kadar etraflıca bahsedeceğim yazılarla buluşturacağım sizleri. Bugün için seçtiğim kelime grubu ise: isimler.
Ana dil olarak bir Altay dili konuşan bizler için Hint-Avrupa dillerinin mantığını kavrayabilmek epey zordur. Cümle yapısından dilin mantalitesine kadar her şey oldukça farklılık gösterir. Anlamakta güçlük çektiğimiz konuların en başında ise “ismin cinsiyeti” gelmektedir. İngilizce dışında başka hiçbir Hint-Avrupa ya da Hami-Sami dili öğrenmeye çalışmamış kişiler bu kavramla karşılaşmadıkları için kendilerini şanslı hissedebilirler! Ancak madem Sırpça öğreniyoruz… Evet, Sırpçada da isimlerin cinsiyetleri vardır.
İsimleri dört sınıflandırmaya ayıracak olursak:
Cinsiyet
Tekillik / Çoğulluk
Anlam
Yapı
sınıflandırmaları ile karşılaşacağız. Peki bu ayrımlara neden ihtiyacımız var? Çünkü özellikle ilk iki sınıflandırma ile isim hâllerine göre kelimelerin alacağı çekimi bu kıstaslara göre belirliyoruz. Öncelikle isimlerin yalın hâllerinde cinsiyet ayrımına tekil isimler üzerinden bir göz atalım:
Eril cinsiyet (MUŠKI ROD): Bir isim sessiz harfle bitiyorsa, bu isim eril bir isimdir. (İstisnaları birazdan anlatılacaktır.)
Örnek: grad (şehir), čovek (adam), telefon (telefon), pasoš (pasaport), računar (bilgisayar), vb.
İSTİSNALAR:
“-st” ile biten kelimeler: Bu kelimeler yukarıdaki kuralın aksine DİŞİL kelimelerdir.
Örnek: vest (haber), prošlost (geçmiş), budućnost (gelecek), mladost (gençlik), vb.
“ć” ile biten kelimeler: Bunun sebebi ise Eski Kilise Slavcasında bırakılan ve dil reformunda alfabeye alınmayan bir harfin bıraktığı kalıntılarla ilintilidir. Yine bu kelimeler de DİŞİLDİR.
Örnek: noć (gece), pomoć (yardım), moć (güç), vb.
Tamamen istisnalar: Herhangi bir sebebe oturtulamayan ve sessiz harfle biten dişil kelimeler bu grup içerisindedir.
Örnek: jesen (sonbahar), ljubav (aşk), stvar (şey, eşya), reč (kelime), vb.
Dişil cinsiyet (ŽENSKI ROD): Yukarıdaki istisnalar da dâhil olmak üzere sonu “a” harfi ile biten isimler dişil isimlerdir.
Örnek: žena (kadın), stolica (sandalye), škola (okul), čaša (bardak), kašika (kaşık), vb.
Nötr cinsiyet (SREDNJI ROD): Sonu “e” veya “o” harfiyle biten isimler nötr isimlerdir.
Örnek: selo (köy), pero (dolma kalem), more (deniz), mesto (yer, mekân), jezero (göl), vb.
Bu isim grubunun çok büyük bir kısmını “isim fiiller” kaplar. Zira isim fiillerin çok büyük bir çoğunluğu “-nje” kalıbının fiile eklenmesiyle ortaya çıktıkları için bu sınıfın çok büyük bir kısmını oluşturur.
Örnek: putovanje (seyahat – putovati: seyahat etmek), spavanje (uyku – spavati: uyumak), vb.
İSTİSNALAR:
“O” harfi ile biten bazı kelimeler ERİLDİR. Sırpçada “vokalizacija” yani vokalizasyon adını verdiğimiz ses olayı, kelimenin sonuna “l” harfi geldiği takdirde bu harfin “o” harfine dönmesine sebebiyet verir. Dile hâkim olanlar bu kuralı fiilin geçmiş zaman çekiminden idrak edeceklerdir [spavao sam – spavala sam: uyudum (eril – dişil)]
Örnek: posao (iş), so (tuz), sto (masa), vb.
Išao je na posao. / Na poslu je.
İşe gitti. / (O) işte.
Kupila sam novi sto za dnevnu sobu. / Stavila sam ključeve na stolu.
Salon için yeni masa aldım. / Anahtarları masanın üzerine koydum.
Cinsiyetlere dair tüm kuralları yukarıda sıraladığımıza göre, cinsiyet kurallarına tâbi kalarak kelimelerin çoğullarını nasıl elde ederiz ona bir göz atalım.
Eril cinsiyet (MUŠKI ROD): Sessiz harfle biten eril isimlerin çoğullarını elde etmek için sonuna “i” harfi ekleriz. Ancak eğer bu kelime tek heceliyse, o zaman “-ovi” ya da “-evi” takısı eklememiz gerekir.
Örnek: telefoni (telefonlar), pasoši (pasaportlar), računari (bilgisayarlar), gradovi (şehirler), vb.
NE ZAMAN “OVI” NE ZAMAN “EVI”?: Eğer kelimemiz Sırpça alfabesine özgü, ilginç sessiz harflerden biriyle bitiyorsa (ki biz bu sessiz harflere “damaksıl sessizler / damaktan telaffuz edilen sessizler” ismini veriyoruz – nepčani suglasnik), o zaman “evi” takısını alıyor. Bu harfler sırasıyla: č, ć, dž, đ, j, lj, nj, š, ž ve damaksıl sessizlere dâhil olmasa da “c“.
Örnek: ključevi (anahtarlar – ključ: anahtar), krajevi (sonlar – kraj: son), kraljevi (krallar, kralj: kral), vb.
İSTİSNA KELİMELERE NE OLUYOR? – Hemen ona da bakalım. Vokalizasyon ses olayını gördüğümüz örneklerde “l” harfi GERİ GELİR.
Örnek: poslovi (işler), stolovi (masalar), vb.
Dişil cinsiyet (ŽENSKI ROD): İstisnaları hariç “a” harfiyle biten tekil ve dişil isimlerin çoğulunu elde etmek için “a” harfi yerine “e” harfi getiririz.
Örnek: žene (kadınlar), stolice (sandalyeler), škole (okullar), čaše (bardaklar), kašike (kaşıklar), vb.
İSTİSNALAR: İster “-st” ile, ister “ć” harfi ile bitsin; sessiz harfle biten istisnaî dişil isimler tıpkı eril isimler gibi sonlarına “i” harfi alır.
Örnek: vesti (haberler), noći (geceler), stvar (şeyler), ljubavi (aşklar), vb.
Nötr cinsiyet (SREDNJI ROD): Sonu “e” veya “o” harfiyle biten bu isimlerin çoğulunu elde etmek için ise “e” veya “o” harfinin yerine “a” harfi getirmemiz gerekmektedir.
Örnek: sela (köyler), pera (dolma kalemler), mora (denizler), mesta (yerler, mekânlar), jezera (göller), vb.
“Peki ya kelime “u” ya da “i” harfiyle biterse ne olacak?” sorusunu kendi kendinize soruyorsanız eğer, bir sonraki kısma geçmeden evvel onu da izah etmek isterim. Sırpçada bu harflerle biten kelimeler (yabancı kökenli kelimeler hariç) bulunmamaktadır. Yabancı kökenliler ise istisnaî olarak ERİL sayılmaktadırlar.
Örnek: taksi, meni (menü), vb.
Bu kısma kadar gördüklerimiz, hem tekil hem de çoğulu olan kelimelerdi. Ancak bazı kelimeler yalnızca tekil bazıları ise yalnızca çoğul olarak karşımıza çıkabiliyor. Bu bağlamda bir ayrım yapacak olursak:
Hem Tekili Hem Çoğulu Olan İsimler
Sadece Çoğul Formatta Kullanılan İsimler
Sadece Tekil Formatta Kullanılan İsimler
Tekili ve Çoğulu Farklı Biçimlerde Olan İsimler
olmak üzere karşımıza dört farklı sınıflandırmanın çıktığını görüyoruz. Birinci sınıflandırmayı yukarıda detaylıca irdelediğimize göre diğer sınıflandırmaların detaylarını idrak etmemiz kolaylaşacaktır.
2. SADECE ÇOĞUL FORMATTA KULLANILAN İSİMLER:
Bu Türkçede karşımıza çıkmayan ancak İngilizce bilenlerin çok rahat anlayabileceği bir kullanımdır. İngilizcede “scissors” (makas) ya da “trousers” (pantolon) gibi kelimeleri tekil olarak kullanamayız, bu gibi örnekler Sırpçada da mevcuttur.
Örnek: kola (araba – kolo: tekerlek demektir, yani kelime anlamı olarak arabaya “tekerlekler” denmektedir), vrata (kapı), farmerke (kot pantolon), vb.
3. SADECE TEKİL FORMATTA KULLANILAN İSİMLER:
Bu başlık altında incelememiz gereken iki farklı isim grubu örneği vardır: özel isim ve topluluk isimleri örnekleri. İlki olan özel isimlerin içine şehirler ve gezegenler dâhildir, yalnızca bir adet emsali olan şeyleri niteleyen isimlerin de bittabi çoğulları yoktur. İkinci isim grubu ise ayrı bir sınıflandırma grubuna aittir, bu konu anlatımı bittikten sonra detaylı olarak irdelenecektir.
Örnek: Istanbul, Beograd (Belgrad), brat (erkek kardeş, ağabey), dete (çocuk), vb.
4. TEKİLİ VE ÇOĞULU FARKLI BİÇİMDE OLAN İSİMLER
Bu başlık altında verebileceğimiz tek örnek de yine İngilizceyle ve esasen birçok Avrupa diliyle benzerlik göstermektedir.
Örnek: čovek (adam, insan) – ljudi (adamlar, insanlar) – (İngilizce: person – people) – aman ha “čoveci” falan demeyin! 🙂
En başta verdiğimiz ismin dört farklı sınıflandırmasının ilk ikisini bu şekilde tamamlamış olduk. Peki ya üçüncüsünde neler göreceğiz?
ANLAMINA GÖRE İSİMLER:
1. Özel İsimler (Vlastite imenice): Türkçedeki tanımından hiçbir farkı yoktur. Tek olan ve bir benzeri bulunmayan varlıklara verilen isimlerdir-
Örnek: Nikola (yaygın bir erkek ismi), Srbija (Sırbistan), Jadransko more (Adriyatik Denizi), vb.
2. Cins İsimler (Zajedničke imenice): Aynı cins birçok varlığa verilen ortak isim cins isimdir.
Örnek: krevet (yatak), prozor (pencere), telefon (telefon), vb.
3. Topluluk İsimleri (Zbirne imenice): Diğer iki ayrımı kendi dilimizde görebilsek de, bu iki ayrımı tam anlamıyla göremiyoruz. Daha önce de belirttiğimiz üzere bazı isimlerin çoğulları yoktur. Tekil hâllerinin yanında bir de topluluk ismi olarak karşımıza çıkan ama yine de TEKİL olan bir diğer versiyonları mevcuttur.
Örnek: brat (erkek kardeş) – braća (kardeşler) – “braća” bir topluluk ismi olduğu için her ne kadar çoğul anlamı taşısa da DİŞİL TEKİL muamelesi görür ve buna göre isim hâli alır.
dete – deca (çocuk – çocuklar), drvo – drveća (ağaç – ağaçlar), cvet – cveća (çiçek – çiçekler), gospodin – gospoda (bay – baylar)…
4. Malzeme İsimleri (Gradivne imenice): Bu kategoride karşımıza çıkan isimlerin ortak özelliği SAYILAMIYOR oluşlarıdır (İngilizce: uncountable nouns). Genellikle “genitif” isim hâliyle kullanılma yatkınlığı gösterirler.
Örnek: voda (su), šećer (şeker), brašna (un), vb.
Diğer başlıklar altında az da olsa anlattığımız ancak etraflıca anlatıp bu defteri kapatacağımız son sınıflandırma ise YAPISINA GÖRE İSİMLER:
1. Basit / Türememiş / Kök İsimler (Neizvedene – korenske imenice): Türkçemizdeki “basit” ve “türemiş” kelimeler ayrımına benzemektedir. Herhangi bir ön ek (prefiks) ya da son ek (sufiks) almamış olan isimlerdir.
Örnek: voda (su), kuća (ev), mačka (kedi), vb.
2. Sayısal İsim / Sayı İsmi (Brojne imenice): Miktar belirten sayısal kelimelerin bir kısmı Sırpçada karşımıza isim olarak çıkar. Bunlardan biri, erkeklerin oluşturduğu bir grubu niteleyen sayı isimleridir (dvojica, trojica, četvorica – örneğin: mi smo nas trojica / “üç kişiyiz” demektir ancak bu üç kişi de erkek olmalıdır). Bununla beraber topluluk ismi örnekleri de bu başlıkta karşımıza çıkar (četvorka, petorka – dörder, beşer mahiyetinde kullanılır).
3. Karmaşık İsimler (Složene imenice): Bu kelimeler iki kelimenin bir araya gelmesinden oluşmaktadırlar. Türkçedeki “birleşik isimler” ile bağdaşıklık gösterir.
Örnek: bubamara (buba + Mara / uğurböceği), vinograd (vino + grad – şarap evi)
4. Yarı Karmaşık İsimler (Polusložene imenice): Karmaşık kelimelerden farklı olarak baştaki kelimenin tamamı ikinci kelimeye entegre olmamıştır.
Örnek: radio-stanica (radyo istasyonu)
5. Türemiş İsimler (Izvedene imenice): Türemiş kelimeler, basit kelimelerin ön ek (prefiks) veya son ek (sufiks) almış hâlidir.
Örnek: gradić (şehircik / “ić” son eki, Türkçedeki “-cık, -cik” eklerinin karşılığıdır – , lepota (güzellik / lepo: güzel demektir – sıfattan türemiş isimdir), vb.
6. İsim Fiiller (Glagolske imenice): İsim fiiller tıpkı Türkçedeki gibi fiilden türemiş isimlerdir. “Nje” son ekiyle (sufiks) karşımıza çıkarlar.
Örnek: putovanje (seyahat – putovati: seyahat etmek), spavanje (uyku – spavati: uyumak), vb.
İsimler konusunda anlatmadığım hiçbir şey kalmadığına göre, isim hâllerini anlatmaya başlayana değin şimdilik sizlere bu notlarla kolaylıklar diliyorum! 🙂
Bunu paylaş:
Twitter
Facebook
Bunu beğen:
Beğen Yükleniyor...
“Sırpça: İsmin “Yalın” Hâline Dair Her Şey&rdquo için 12 yorum
Özlem Ünver	
14 Mayıs 2020
Gerçekten aranan kan bulundu 🙂 Notları yazarak tekrar edeceğim. çok teşekkür ederim emeğinize sağlık. Devamı için her zamanki gibi takipteyim.
BeğenBeğen
Cevapla
ozgedeniz	
15 Mayıs 2020
Çok teşekkür ederim değerli yorumunuz için, devam etme niyetindeyim, umarım üzerine koyarak iletletirim. Sevgiler ❤️
BeğenBeğen
Cevapla
Başar Başara	
17 Mayıs 2020
Özge Hanım,
Çok derli toplu bir yazı olmuş. Beyninize ve kaleminize sağlık. Yazılarınızı heyecanla takip ediyorum. Twitter paylaşımlarınızı da devam ettirmeyi düşünüyor musunuz?
Teşekkürler,
BeğenBeğen
Cevapla
ozgedeniz	
17 Mayıs 2020
Merhaba, öncelikle kıymetli yorumunuz için çok teşekkür ederim. Artık site üzerinden çalışmalarımı sürdüreceğim, Twitter’daki iş de benim için çok değerliydi ancak bir o kadar da yıpratıcıydı – karşılaştığım bazı tepkiler açısından – bu kanaldan daha uzun soluklu, gerçekten dili öğrenmek isteyen insanlarla buluşmak ve daha verimli olabilmek benim için daha büyük bir keyif olacak diye umut ediyorum. Sevgilerimle…
BeğenBeğen
Cevapla
BB	
17 Mayıs 2020
Teşekkürler…
BeğenLiked by 1 kişi
Sinan Çakır	
20 Mayıs 2020
Želim ti puno uspeha☺️ Naučio sam dosta stvari zahvaljujući tebi
BeğenBeğen
Cevapla
ozgedeniz	
21 Mayıs 2020
Hvala i Vama, srdačan pozdrav!
BeğenBeğen
Cevapla
uğur	
25 Mayıs 2020
emeğinize sağlık
BeğenBeğen
Cevapla
ozgedeniz	
25 Mayıs 2020
Teşekkürler, sevgiler…
BeğenBeğen
Cevapla
İlker Burak Öztürk	
5 Eylül 2021
Özge Hanım Merhabalar;
Kesinlikle çok güzel bir yazı olmuş. Muhteşem bir anlatım yeteneğiniz var. Notlarınızı uzun uzadıya tek düze gide bir anlatımdan ziyade sanki aklımıza kazınması gereken bir edebi eser gibi kaleme almışsınız. Sizi tebrik ederim.
Yukarıdaki yazı ile ilgili bir soru sormak isterim:
Stavila sam ključeve na stolu. Bu örnekte size şunu sormak isterim. Neden burada ključevi sözcüğünü değil de ključeve sözcüğünü kullandık?
Örnek: ključevi (anahtarlar – ključ: anahtar), krajevi (sonlar – kraj: son), kraljevi (krallar, kralj: kral), vb.
Yukarıdaki yazınızda şu kısmı gördüm. Ve sorumu buna istinaden sordum.
Bu arada her şeyden öte çok güzel bir iş yapıyorsunuz. Kesinlikle bu yolda ilerlemeye devam edin. Başarılarınızın daim olmasını temenni ederim. Umarım daha pek çok güzel işler altında adınızı görmek kısmet olur. Çok derin saygılarımla…
İlker Burak Öztürk
BeğenBeğen
Cevapla
ozgedeniz	
5 Eylül 2021
İyi akşamlar İlker Bey,
Öncelikle vakit ayırdığınız ve yazımı okuduğunuz için sizlere çok teşekkür etmek isterim. Umarım yararlı olmuştur.
Sorduğunuz sorunun cevabına gelecek olursam: Sırpçada da (tıpkı Türkçe gibi) isim hâlleri vardır, bu isim hâllerinin her birine “padež” adı veririz. “Stavila sam ključeve na stolu.” cümlesini Türkçeye çevirdiğimiz zaman “Anahtarları masanın üzerine koydum.” karşılığını buluruz. Aslında Türkçede de “anahtarlar” değil, “anahtarları” kelimesini; yani “-i (belirtme) hâlindeki” versiyonuyla kullanırız. Bunun sebebi anahtarların cümlenin NESNESİ olmasıdır. Türkçede her ne kadar iki tane nesne tipi (belirtili ve belirtisiz) olsa da Sırpçada nesnelerimiz her daim belirtilidir. Cümlenin nesnesi hiçbir istisna göstermeksizin “AKUZATİF” (sr. AKUZATIV) isim hâli alır. Bu yüzden cümle içerisinde farklı isim hâllerine başvurabiliyoruz, zira her kelimenin cümle içerisindeki öge görevi farklı oluyor. Tıpkı Türkçede beş adet isim hâli olduğu gibi Sırpçada da YEDİ adet isim hâli mevcuttur.
Umarım kafanızdaki soru işaretlerinin giderilmesine yardımcı olan bir cevap olmuştur. Yorumunuz ve ayırdığınız vakit için tekrardan teşekkür ederim.
Saygılarımla,
Özge DENİZ
BeğenBeğen
Cevapla
İlker Burak Öztürk	
5 Eylül 2021
Kesinlikle yardımcı oldunuz. Asıl kıymetli zamanınızı bana ayırdığınız için ben size teşekkürü bir borç bilirim.
BeğenBeğen
ozgedeniz için bir cevap yazın Cevabı iptal et
Yorumunuzu buraya yazın...
Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:
E-posta (zorunlu) (Adres hiçbir zaman paylaşılmayacaktır)
İsim (zorunlu)
Web sitesi
WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz.	( Çıkış Yap / Değiştir )
Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz.	( Çıkış Yap / Değiştir )
Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz.	( Çıkış Yap / Değiştir )
Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz.	( Çıkış Yap / Değiştir )
Vazgeç
Connecting to %s
Yeni yorumları bana e-posta ile bildir.
Eposta yoluyla yeni yazıları bana bildir.
Δ
Yazı dolaşımı
Önceki Yazı
Sonraki Yazı
Özel Ders İçin İletişim:
ozge.deniz@ulb.be
Arama:
Bloga e-posta ile abone ol
Bu bloga abone olmak ve e-posta ile bildirimler almak için e-posta adresinizi girin.
Diğer 2.209 takipçiye katılın	
E-posta Adresi:	
Abone ol
Sırpça Basit Kalıplar 🙋🏼 🙋🏼‍♂️
Здраво / Zdravo: Merhaba
Ћао / Ćao: Selam, görüşürüz
Добро јутро / Dobro jutro: Günaydın
Добар дан / Dobar dan: İyi günler
Добро вече / Dobro veče: İyi akşamlar
Лаку ноћ / Laku noć: İyi geceler
Пријатно / Prijatno: Afiyet olsun / Hoşça kalın
Довиђења / Doviđenja: Görüşmek üzere
Видимо се / Vidimo se: Görüşürüz
Како си? / Kako si?: Nasılsın?
Како сте? / Kako ste?: Nasılsınız?
Добро (сам) / Dobro (sam): İyiyim
Хвала / Hvala: Teşekkürler
Хвала лепо – пуно / Hvala lepo – puno: Çok teşekkürler
Молим / Molim: Rica ederim
Нема на чему / Nema na čemu: Ne demek
Молим? / Molim?: Efendim? – Pardon?
А ти? / A ti?: Peki ya sen?
А ви? / A vi?: Peki ya siz?
И ја сам добро / I ja sam dobro: Ben de iyiyim
Добро дошли / Dobro došli: Hoş geldiniz
Sırpça Aylar 📆
Јануар / Januar: Ocak
Фебруар / Februar: Şubat
Март / Mart: Mart
Април / April: Nisan
Мај / Maj: Mayıs
Јун / Jun: Haziran
Јул / Jul: Temmuz
Август / Avgust: Ağustos
Септембар / Septembar: Eylül
Октобар / Oktobar: Ekim
Новембар / Novembar: Kasım
Децембар / Decembar: Aralık
Sırpça Günler 📅
Понедељак / Ponedeljak: Pazartesi
Уторак / Utorak: Salı
Среда / Sreda: Çarşamba
Четвртак / Četvrtak: Perşembe
Петак / Petak: Cuma
Субота / Subota: Cumartesi
Недеља / Nedelja: Pazar
🖋 Özge'nin Kalemi
Arama:
Popüler Yazılar & Sayfalar
Yol Rehberi: Nasıl Sırpça Öğrendim?
Sırpça Öğrenmenizi Kolaylaştıracak Kodlamalar ve Sırpça Telaffuz Kılavuzu
Hakkında
Sırpçanın Dünyadaki En Zor Dördüncü Gramere Sahip Olmasının 6 Sebebi
Arnavutça: İlk Ay - Genel Bir Bakış
Sırpçada En Sık Yapılan 10 Hata
Sırp-Hırvat Dilleri ve Varyantları
Müzik Dinleyerek Dil Öğrenilir Mi? - Müziğin Dil Öğrenimindeki Yeri | Sırpça
Sırpça Fiiller #1: Ayrımları (Çatısı, Hâli ve Biçimi)
Arnavutça Balkanlar Eurovision Genel Sırpça Sırpça Dil Bilgisi Sırpça Ses Olayları Yabancı Dil Röportajları Yazılar