1974’te Venüs Dünya’yı Güneş’in zararlı morötesi (UV) ışınlarından koruyan ozon tabakasını kurtardı. Peki sıcaklığı 460 dereceyi ve yüzey basıncı 90 barı aşan bu düdüklü tencere dünyası, ozon tabakasıyla birlikte Yeryüzündeki canlıların hayatını nasıl kurtardı? Çevrebilimin en büyük başarısını görelim.
Bir kere Venüs’te ozon tabakası yok
Venüs o kadar sıcak ki yüzeyinde kurşun madeni olsa dağların arasından su yerine erimiş kurşun ırmakları akardı. Ayrıca yüzey basıncı 3750 metre derinlikteki okyanus basıncına eşit olan Venüs, Titanic gemisinin enkazını da teneke kutusu gibi ezerdi.
Peki atmosferde oksijen olmadığı için koruyucu ozon tabakası da olmayan ve bildiğimiz su yağmuru yerine ölümcül sülfürik asit yağmurları görülen bir gezegen bize nasıl yardım edebilir? Cevabını birlikte görelim.
İlgili yazı: Gerçek Adem: ilk insan ne zaman yaşadı?
Venüs’ün zehirli bulutları çok kalın ve uzaydan bakınca gezegenin yüzeyi görünmüyor. Venüs’ü yorgan gibi saran atmosferdeki bol karbondioksit gezegeni 460 dereceye kadar ısıtıyor.
En büyük çevrecilik başarısı
1928 yılında kimyacılar kusursuz olduğunu düşündükleri bir molekül grubu buldular ve 70’lerde bu moleküller endüstride yaygın olarak kullanılmaya başladı. Üretici şirketler de milyarlarca dolar kazandı.
Ancak, takvimler 1974’ü gösterdiğinde bir grup bilim insanı mucize moleküllerin Dünya atmosferinin bizi canlı tutan katmanını, yani ozon tabakasını yok etmekte olduğunu buldular. Devletlerin bu molekülleri yasaklaması ise yıllar aldı; çünkü şirketler kazançlarından vazgeçmemek için direndi.
İlgili yazı: Düz Dünya Teorisini Çürüten 12 Kanıt
Bulutsuz Venüs. Radar görüntüsü ve yapay renklendirme.
Antarktika’da büyük ozon deliği
Her durumda ozon tabakasının iyileşmesi 30 yıl sürdü ve son 15 yılda güney kutbundaki ozon deliği kapanmaya başladı (ta ki insanların ürettiği yeni bir maddeyle ozon deliği tekrar büyümeye başlayana kadar; ama buna yazının sonunda geri geleceğiz).
Venüs’e bakarken Dünya’yı kurtarmak
Aslında bilim insanlarının Dünya’yı kurtarmak gibi bir amacı yoktu; çünkü hayatımızın tehlikede olduğunu bilmiyorlardı. Tek amaçları Venüs atmosferini incelemekti.
Bu arada, görünüşte mükemmel olan moleküllerin buzdolabı ve klimaları soğutmakta kullanılan kloroflorokarbonlar (CFC) olduğunu da belirtelim (bunlar klor, flor ve karbon atomlarının birleşmesiyle oluşuyor).
Kloroflorokarbonların en güzel yanı hemen hemen hiçbir moleküle bağlanmaması ve hiçbir molekülle tepkimeye girmemesiydi ki bu da hidrojen gibi yanıcı olmalarını önleyerek çevre kirliliğinin önüne geçiyordu. CFC’ler zehirli veya yanıcı değildi ve üretimleri son derece kolaydı.
Böylece yetmişlerde her yere yayıldılar: Klima ile buzdolaplarına ek olarak yangın söndürücüler, kokulu sinek öldürücü spreyler, kimyasal çözücüler ve izolasyon malzemelerinde kullanıldılar. Sonuçta atmosfere her yıl milyarlarca ton CFC gazı yayıldı.
İlgili yazı: İnternetinizi Uçuracak En İyi 10 Modem
Ozon molekülü üç oksijen atomundan oluşuyor.
Ancak seksenlerde CFC’lere gölge düştü
Örneğin, teflon gibi bir CFC türevinde kullanılan klor ve flor bağları öyle güçlüydü ki dünyanın en güçlü asitleri bile bu bağları kırarak teflonu aşındıramıyordu. Buna karşın son 20 yılda teflonun kanser yaptığı haberleri hızla yayıldı.
Gerçi Amerikalı bilim insanları, PTFE moleküllerinden üretilen ve tavada kızartılan etin yapışmasını önleyen teflonun tek başına kanser yapmadığını söyledi. Oysa bazı araştırmalar teflon üretiminde kullanılan PFOA maddesinin kansere yol açabildiğini gösterdi.1
Her durumda CFC’lerin yıldızını ozon tabakası söndürdü; çünkü bilim insanları, kloroflorokarbon moleküllerinin özellikle de çok sağlam olduğu için ozon tabakasına zarar verdiğini buldular.
İlgili yazı: 5 Soruda Paralel Evrenler
Ozon tabakası nedir, nasıl çalışır? Büyütmek için tıklayın.
Rüyanın sonu
Kloroflorokarbonlar yeryüzünde kimyasal açıdan atıl ve zararsızdı. Ancak, Dünya atmosferi 100 km yüksekliğe erişiyordu ve kimsenin aklına atmosferin üst katlarını kontrol etmek gelmemişti. Kimse yerden 20-30 km yüksekte başlayan stratosfer tabakasında CFC’lerin ozon tabakasına zarar verip vermediğini test etmemişti.
Böylece en önemli tehlikeyi gözden kaçırdılar: CFC’ler üç oksijen molekülünden oluşan ve aslında insanlar için soluması zehirli olmakla birlikte, Güneş’in zararlı UV ışınlarını kesen ozon tabakasını yok ediyordu.
İşte bilim insanları bunu Dünya’da değil de atmosferinde ozon olmayan Venüs’ü teleskopla incelerken keşfettiler!
Belki de Venüs 4 milyar yıl önce okyanuslarla kaplıydı ve sonradan kuruyup kavruldu.
İlgili yazı: İnternette teknik takip ve gözetimi önleme rehberi
Öyleyse Venüs’e gidelim
Venüs atmosferi büyük ölçüde küresel ısınmaya yol açan sera gazı karbondioksitten oluşuyor. Ancak, asit yağmurlarına yol açan hidroklorik-hidroflorik-sülfürik asit bileşiklerinin yanı sıra az miktarda azot, su buharı ve karbonmonoksit de içeriyor. Kısacası Venüs’ün sıcak ve yakıcı havasını solumak istemezsiniz.
Bu da 70’lerde Venüs’ü inceleyen bilim insanlarının kafasını karıştırdı: Atmosferde karbondioksit olmasına ve karbondioksit moleküllerinde iki oksijen atomu bulunmasına karşın, Venüs havasında üç oksijen atomlu ozon molekülü yoktu.
İlgili yazı: Piramitleri Uzaylılar Yaptı Teorisini Çürüten 14 Kanıt
Büyütmek için tıklayın,
Nasıl oluyor da oluyor?
Bunu anlamak için Güneş’in morötesi ışınlarının son derece enerjik olduğuna ve bu ışınları oluşturan yüksek frekanslı fotonların atmosferdeki ozon moleküllerini parçaladığına dikkat edelim.
Tabii Dünya’daki ozon moleküllerini (O3) kıran ışınların, Venüs’teki karbondioksit moleküllerini de (CO2) kırmasını bekleriz. Hatta karbondioksitten kopan oksijen atomlarının da aralarında birleşip Venüs’ün kendi ozon tabakasını oluşturmasını bekleriz.
İlgili yazı: Mobil İnternette Video İzleme Rehberi
Volkanik Venüs yüzeyi. Radar görüntüsü ve yapay renklendirme.
Oysa Venüs’te ozon tabakası yok
Bu durum uzun süre merak uyandırdı; ama Michael McElroy 1974 yılında Venüs’ün sırrını çözmeyi başardı: Morötesi ışınlar CO2 kadar hidroklorik asit (HCL) moleküllerini de kırıyor.
Kısacası CO2 parçalanarak karbonmonoksit (CO) gazı ve 1 serbest oksijen molekülü (O) açığa çıkarıyor. Öte yandan HCL de kırılarak bir klor atomuyla bir serbest hidrojen atomu salıyor (H ve CL). Tam formülü yazarsak: CO2 + UV ışınları –> CO + O ve HCL + UV ışınları –> H + CL.
Bundan sonrası çok basit: Önce Venüs atmosferindeki iki serbest oksijen atomu birleşerek moleküler oksijen üretiyor (O2). Kendine eş bulup da moleküler oksijen üretemeyen tekil oksijen atomları ise serbest hidrojenle birleşerek hidroksit (HO) üretiyor: 0 + O2 + H –> O2 + HO.
Ardından, hidroksit moleküler oksijenle birleşerek tekrar karbondioksit üretiyor: HO + O2 –> CO2. Özetle Venüs gezegeni morötesi ışınların atmosferde yok ettiği karbondioksiti kimyasal süreçlerle tekrar tekrar tazeliyor.
İlgili yazı: AIDS’e Kesin Çare >> Amerikalı doktorlar HIV virüsünü insan DNA’sından sildi
Ozon aslında insanlar için zehirli bir gaz; ama atmosferin üst katmanlarında olduğu için bize zarar vermiyor. Öte yandan, çevre kirliliği yüzünden şehirlerin üstünde de kirli bir ozon sisi oluşuyor.
Bu da ozon oluşmasını önlüyor
Özetleyecek olursak Venüs atmosferinde üç atomlu ozon üretmesi gereken bütün serbest oksijen atomları kısa sürede hidroksit ve karbondioksite bağlanıyor. Bu da Venüs’te ozon tabakası oluşmasını engelliyor.
Bilim insanlarının Venüs’te bu tür kimyasal reaksiyonlar gerçekleştiğini ve benzer reaksiyonların hidroklorik asitten üretilen klor gazıyla da gerçekleştiğini göstermesi uzun yıllar aldı. Peki bunun Dünya’daki ozon tabakasıyla ne alakası var?
Çok alakası var: Kimyacı Mario Molina ve Sherwood Rowland, 1974 yılında Dünya atmosferinin bol miktarda klor içerdiğini kanıtladılar. İyi de Dünya atmosferi zehirli değil ki! Bizim atmosferimizde kömür madenlerinde görülen ve işçiler için tehlikeli olan zehirli klor gazı yok.
Yanılıyorsunuz
Dünya atmosferi doğal olarak klor gazı içermiyor; ama teflon gibi ürünlerin imalatında kullanılan kloroflorokarbon gazları büyük miktarda klor içeriyordu ve bunlar atmosferin üst katlarına çıktığı zaman morötesi ışın bombardımanına uğruyordu.
İlgili yazı: 18 Ayda Nasıl 24 Kilo Verdim?
Venüs yüzeyi, gerçek fotoğraf. Sovyet Venera sondaları tarafından çekilmiş bir fotoğraf.
Klor ozondaki oksijeni çalıyor
Böylece Dünya atmosferindeki CFC’ler parçalanıyor ve klor gazı ortaya çıkıyordu. Klor gazı, ozon tabakasını oluşturan ve aslında birbirine zayıf bir şekilde bağlı olan üç oksijen atomunu birbirinden koparıyor, ardından atmosferdeki serbest oksijenle birleşiyordu.
Bu süreçte, bir yandan klor bazlı yeni bileşikler oluşurken diğer yandan da ozon tabakası deliniyordu! İşin kötüsü tek bir klor atomu bir oksijen atomuyla kalıcı olarak birleşene kadar tam 100 bin ozon molekülünü parçalıyordu!
Özetle güya zararsız olan CFC’ler biz insanları deri kanserinden ve tarladaki tahılları da zararlı mutasyonlardan koruyan ozon tabakasını yok ediyordu.
Öyle ki CFC’leri yıllar önce yasaklamasaydık bırakın kanseri, bugün açlıktan ölecektik; çünkü tarlada buğday vb. yetişmeyecekti. Tıpkı Interstellar filminde olduğu gibi, Dünya’da besin değeri olan bütün bitkiler ölecekti.
İlgili yazı: Neden Diyetle Kilo Veremiyorsunuz?
Interstellar gerçek olur mu?
Interstellar filmindeki kara delik ve solucandeliğinin ne kadar gerçekçi olduğunu önceki yazımda anlattım; ama şimdi filmdeki açlık senaryosunun da 30 yıl içinde kısmen gerçekleşebileceğini söyleyebilirim. Bunun nedeni ozon tabakasının yeniden delinmesi:
Ozon tabakası tekrar deliniyor
İngiltere, Lancaster Üniversitesi’nden Ryan Hossaini, ozon tabakasına zarar veren diklormetan (DCM) gazının son 10 yılda atmosferde iki katına çaktığını söyledi.2 Böyle devam ederse ozon tabakasındaki deliğin kapanması en az 30 yıl gecikecek.
En kötü ihtimalle ise ozon tabakası daha fazla zarar görecek. Bu da Dünya’daki buğday, mısır ve pirinç gibi besin değeri taşıyan bitkilerin genetik hastalıklardan kırılmasına ve böylece kitlesel açlık görülmesine yol açacak.
Bunu önlemek için gen mühendisliğini kullanarak morötesi radyasyona dayanıklı yüzlerce sebze türü üretmemiz gerekiyor. Ancak, bu teknolojinin 30 yılda yaygınlaşması ve GDO’lu buğdayın tarlalarda ekilmeye başlaması iyimser bir hayalden ibaret.
Tıpkı CFC gibi, DCM’yi de en kısa sürede kullanımdan kaldırmamız gerekiyor. 1987 yılında imzalanan Montreal Protokolü’nde kloroflorokarbonların kullanımını yasaklamıştık. Şimdi yeni bir uluslararası anlaşma yapmanın zamanı geldi.
İlgili yazı: Yeşil Sahra 4000 Yıl Önce Neden Çöl Oldu?
Sülfürik asit yağmurları görülen volkanik Venüs yüzeyi. Temsili resim.
Diklormetan nedir?
DCM veya kimyasal açılımıyla CH2Cl2 sanayide boya çıkarıcılarından yapıştırıcılara kadar birçok kimyasal üründe endüstriyel çözücü (solvent) olarak kullanılıyor. Aslında kimyacılar bunun ozona zarar verdiğini Montreal Protokolü zamanında da biliyordu.
Ancak, bu gazın atmosferdeki ömrü çok kısa ve ozon tabakası için CFC’ler kadar zararlı değil. Bu yüzden DCM’nin Montreal’de yasaklanmadı. Ancak, yapılan araştırmalar atmosferik DCM’nin 2004-2014 arasında iki katına çıktığını gösterdi.
İlgili yazı: Sentetik et mutfaklara ne zaman gelecek?
Büyütmek için tıklayın.
Rakamların arkasına saklanıyorlar
Sanayiciler zaman kazanmaya çalışıyor ve yeni kimyasallar geliştirmek için para harcamadan önce, zararlı maddeleri birkaç yıl daha kullanmak için diretiyorlar.
Örneğin, bazı raporlar DCM oranının 2004-2014 arasında iki katına çıktığını; yani yıllık artış oranının çok az olduğunu ve bu sebeple DCM’nin yasaklanmasına gerek olmadığını söylüyor. Diğerleri ise DCM’nin 2012-2014 arasında iki katına çıktığını ve acilen yasaklanması gerektiğini belirtiyor. Hatta DCM artışının 2016 yılında durduğunu ve yasaklamaya gerek olmadığını söyleyenler var.
İlgili yazı: Biyoprinter ile Biyolojik Işınlama Geliyor
Esmiyor! Ancak hiç değilse bizi Güneş’in zararlı ışınlarından koruyan ozon tabakası var; yani şimdilik. 🙂
Kim haklı?
Bilmiyoruz. Bildiğimiz tek şey ikinci seçenek doğruysa DCM’nin de CFC gibi hemen yasaklanması gerektiği. Bakın Venüs’ten yola çıkıp çevre kirliliği konusunda nerelere geldik: Ozon tabakasının delinmesini önlemezsek sonumuz Interstellar filmindeki gibi olabilir.
Peki dünyada kitlesel açlığa yol açabilecek daha büyük bir tehlike olduğunu biliyor musunuz? O da küresel ısınmaya yol açan karbondioksit gazı.
Küresel ısınma hem iklim değişikliğine yol açıyor hem de atmosferde artan karbondioksit bitkilerin besin değerini düşürüyor! Bu arada kaya gazı kaynaklı metan sızıntısı da artmaya başladı ve metan karbondioksitten 30 kat etkili bir sera gazı olduğu için küresel ısınma gittikçe hızlanıyor.
Bu yüzden Dünya gezegenini kurtarmak amacıyla acilen önlem almamız ve fosil yakıtlardan hızla vazgeçip güneş enerjisi, nükleer füzyon ve hidrojen yakıt hücresi gibi temiz enerji kaynaklarını kullanmaya başlamamız gerekiyor. Geleceğimiz aydınlık olsun.
1Teflon and Perfluorooctanoic Acid (PFOA)
2The increasing threat to stratospheric ozone from dichloromethane
Bunu beğen:
Beğen Yükleniyor...
İlgili Yazılar
One Comment
Lachin Demirel	 01/10/2018 Cevapla	
Mükemmel anlatılmış!
Yorum ekle
Cevabı iptal et
E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir
Yorum*
İsim:*
Email Adresi:*
Website:
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Beni sonraki yorumlar için e-posta ile bilgilendir.
Beni yeni yazılarda e-posta ile bilgilendir.
Δ
Arşivler
Arşivler Ay seçin Kasım 2021 (9) Ekim 2021 (13) Eylül 2021 (15) Ağustos 2021 (21) Temmuz 2021 (22) Haziran 2021 (17) Mayıs 2021 (21) Nisan 2021 (20) Mart 2021 (14) Şubat 2021 (16) Ocak 2021 (17) Aralık 2020 (16) Kasım 2020 (12) Ekim 2020 (14) Eylül 2020 (10) Ağustos 2020 (21) Temmuz 2020 (25) Haziran 2020 (16) Mayıs 2020 (9) Nisan 2020 (10) Mart 2020 (16) Şubat 2020 (7) Ocak 2020 (7) Aralık 2019 (10) Kasım 2019 (16) Ekim 2019 (15) Eylül 2019 (10) Ağustos 2019 (14) Temmuz 2019 (17) Haziran 2019 (20) Mayıs 2019 (12) Nisan 2019 (14) Mart 2019 (10) Şubat 2019 (5) Ocak 2019 (6) Aralık 2018 (4) Kasım 2018 (7) Ekim 2018 (13) Eylül 2018 (10) Ağustos 2018 (10) Temmuz 2018 (12) Haziran 2018 (20) Mayıs 2018 (18) Nisan 2018 (6) Mart 2018 (9) Şubat 2018 (7) Ocak 2018 (9) Aralık 2017 (5) Kasım 2017 (11) Ekim 2017 (8) Eylül 2017 (13) Ağustos 2017 (20) Temmuz 2017 (20) Haziran 2017 (16) Mayıs 2017 (19) Nisan 2017 (13) Mart 2017 (14) Şubat 2017 (17) Ocak 2017 (25) Aralık 2016 (17) Kasım 2016 (13) Ekim 2016 (19) Eylül 2016 (16) Ağustos 2016 (14) Temmuz 2016 (21) Haziran 2016 (21) Mayıs 2016 (17) Nisan 2016 (14) Mart 2016 (11) Şubat 2016 (17) Ocak 2016 (13) Aralık 2015 (21) Kasım 2015 (22) Ekim 2015 (22) Eylül 2015 (21) Ağustos 2015 (14) Temmuz 2015 (11) Haziran 2015 (15) Mayıs 2015 (8) Nisan 2015 (7) Mart 2015 (6) Şubat 2015 (4) Ocak 2015 (12) Aralık 2014 (8) Kasım 2014 (5) Ekim 2014 (11) Eylül 2014 (11) Ağustos 2014 (8) Temmuz 2014 (10) Haziran 2014 (14) Mayıs 2014 (8) Nisan 2014 (12) Mart 2014 (3) Şubat 2014 (12) Ocak 2014 (10) Aralık 2013 (7) Kasım 2013 (8) Ekim 2013 (11) Eylül 2013 (8) Ağustos 2013 (9) Temmuz 2013 (7) Haziran 2013 (7) Mayıs 2013 (13) Nisan 2013 (6) Mart 2013 (10) Şubat 2013 (12) Ocak 2013 (11) Aralık 2012 (17) Kasım 2012 (44) Ekim 2012 (55)