‘’ Bir espri vardır, bilirsiniz. Yani işte, iki yaşlı kadın dağ başında bir lokantada yemek yemektedir. Biri lanet olsun der, yemekler ne kadar da berbat! Evet der diğeri, üstelik ne de az! … Yani… bu benim yaşam hakkındaki düşüncemin kısaca özetidir… Evet; yalnızlıktır, sefilliktir, acılar ve mutsuzluklarla doludur… ama keşke bu kadar kısa olmasaydı!… ‘’ (s.5)
Woody Allen’ın komedi sineması üzerine ‘’devrim’’ yarattığını düşündüğümüz Annie Hall (1977) filmi, Alvy ve Annie ekseninde ‘’aşka, felsefi oluşa, drama, yitikliğe, yıkıma, cinselliğe’’ dâir konuşur. Allen’ın kendisinin karakteri yaratışı ve onu oynayışı, sinematik açıdan bağlam için önemlidir. Alvy, Allen’dan fazlasıdır. Onunla dönüşen absürt düzlemi yaratacaktır. Yitikleşen bir karakter, Allen’ın mizanseniyle Brooklyn’e ve aşka bakar. Aşk, sinematik düzlemin en güçlü bağlamıyla, onun karşıtıyla işlenir. Allen, ifadenin kendisini ‘’yıkıma’’ yaklaştıracak, felsefi oluşun kendisini yaratır.
Aşk Bilinir, Peki Mutsuzluğa Gelinir mi?
Allen sinemasının Annie Hall ile geleceği düzleme bakmak gerekir. Bir filmi, romandan yaratmak ve romanla düzenlemek Hollywood sinematiğinin ilk dönemlerinde alışıldık bir şeydi. Ancak bu uyarlama tarzı daha çok ‘’mizansen’’ yaratmayı amaçlıyordu. Bir metin, kabataslak ifadeler ve yönlendirilen oyunculuklar vardı. Anti-Hollywood sinematiğine geçişte, büyük kopuşta kurgulanacak metin, dördüncü duvarı yıkar. Artık karakter kameranın karşısında ve kameranın kendisi olacaktır. Alvy, Allen’ın alter egosudur ve ifadeyi yaratır. Peki, Annie Hall ne üzerine konuşacaktır? Elbette Allen’ın sinema içindeki absürt ifadesine bakacaktır. Allen sinemasını çoğu filmden ayıran nokta buradadır: Kalıplaşmayacak bir söylem. Bu yüzden aşk üzerine konuşurken bile aslında söylemek istediği şeyi ıskalamayacaktır. Aşktan bahsedilirken unutulan şeyler, aşkı baskılamaz. Onunla birlikte dönüşür. Aşk çoğunlukla karın ağrısıyla, mutsuz oluşla, dramın kendisiyle ifade edilir. Allen’ın istediği de budur.
‘’ Alvy: Hadi güzel olacak. Çünkü bütün profesörler içeride, kırk türlü yabancılaşmayı tartışıyorlar ve biz burada onların tersine bir iş yapıyoruz.
Robin: Hayır Alvy! Sen düşmanlığını göstermek için seksi seçiyorsun.
Alvy: N… Neden benim hayvansal dürtülerimi sürekli psikoanalitik kategorilere sokmaya çalışıyorsun? (Boğazını temizler) … deki adam kadının sutyenini çıkarırken… ‘’ (s.34)
Cinsellik Kalıplaşırsa Eğer
Woody Allen’ın 80’leri ilginçtir, uyarlama metinlerinden uzaklaşacak fantastik, kalıpçı düzlemdedir. Allen romantik söylemleri yaratırken salt mizansende kalacaktır. Bu nedenle Allen’ın sinematik zirvesini 70 ve 80’lerde yaşadığını söylemek hata olmayacaktır. Tam burada ana konumuza dönelim. Annie Hall’da cinselliğin kendisi, mizansen için midir? Yoksa, söylemine hizmet etmesi beklenen ironik ifade için mi? Allen, metnini romantik bir poz için yaratmamıştı. Onun sineması ironiyi yaratırken, dramatik çarpışmayı da hedefliyordu. Annie Hall’ın ifadesi tam burada atılmıştı. Bir yanda aşktan, kelebeklerden bahsedilirken diğer tarafta yıkımdan, mutsuzluktan bahsediliyordu. Allen tam bu ifadeleri kotarmasıyla Annie Hall’ı sinema tarihinin en önemli filmi yapmıştı. Bunun için cinselliğin ifadesini ironik anlatımın tamamlayıcısı yapmıştır. Bu nedenle cinsel oluş bir mizansen, ekranda görünmenin parodisi olmamıştır. Allen, cinsel oluşun hem zayıflıkla hem de müthiş bir duygu ifade etmesiyle bağlamını oturtacağı yeri biliyordu. Bu nedenle kalıpçı söylem burada yerini bulmamıştır. Cinsel oluş, filmin başı ve sonudur. Film, ortalardadır.
‘’Alvy: Siz mutlu bir çifte benziyorsunuz… Öyle misiniz?
Genç Kadın: Evet.
Alvy: Evet mi? Ne… Nasıl yapıyorsunuz?
Genç Kadın: Ben boş kafalı, sığ kadının biriyim ve hiçbir konuda fikrim yoktur.
Genç Adam: Ben de aynı onun gibiyimdir.
Alvy: Anlıyorum. Çok ilginç. Demek bir şeyler yapabildiniz. ‘’ (s.72)
Bir Şeyden Yoksun Oluşla Neyi Yaratabiliriz?
Allen’ın Annie Hall filmindeki konuşmalardan birini yukarıda okudunuz. Bu film için gerçekten de önemli bir sahnedir. Alvy, egonun tatmin oluşu için değil, şeyleri sorgulamak için bunları söyleyecektir. Kamera, sanki burada seyirciyle birliktedir. Alvy, Annie’yi sevip sevmediğini bilmez. Ondan istediğinin cinsellik olduğunu bilir. Ama aşk üzerine giderken, film onu geriye atar. Freudyen bir ifadeyle belirtirsek onun bastırılmış ifadesini, kendine söylemesini bekleyecektir Alvy. Aşk burada bir olumu ifade edecektir ki Allen bunu yoksunluktan yaratır. Alvy, yalnızken sıkıcı olduğunu bilir. Annie’nin onda yarattığı etkiye aşk der, ancak cinsel oluştur bu. Bu nedenle kendine ifade etmek istediği şeyi baskılar. Hem Alvy, sadece kameraya bakarken ‘’ciddi’’ değil midir? Seyirciden bunu ister ve alır da. Alvy dramatik pozun yarattığı şeyi yoksun oluşta arar. Ona şeyleri sorgulatan da mutsuz oluştur. Annie’yi en çok ondan uzaktayken dile getirir. Annie Hall, yoksun oluştan aşkı çıkarmaya çalışır. Alvy konuştukça şeyleri sorguladığını bilir. Sessizliğe tahammülü yoktur. Bir de yatakta yalnız kalmaya.
‘’ Alvy’nin Doktoru: Hangi sıklıkta birlikte oluyorsunuz?
Annie’nin Doktoru: Ne kadar sık seks yapıyorsunuz?
Alvy: Çok ender. Haftada üç kez filan.
Annie: Sık sık. Haftada üç kez filan. Daha geçen gece Alvy birlikte olmak istedi.
Alvy: Daha geçen geçe benimle yatmak istemedi.
(…)
Annie: Bilmiyorum. Bir yandan da Alvy’nin bazı şeylerin parasını vermesi nedeniyle onunla yatmadığımda kendimi suçlu hissediyorum. Ama yatarsam da kendi duygularıma ters düşüyor. Bilemiyorum…
Alvy: (Annie’yle aynı anda) Bazen de bir kadınla yaşayıp yatmamak iyi olur diye düşünüyorum.’’ (s. 89)
Romantik Ortamı Bozalım
Allen sinemasının bir romantik söylem yaratmayı ısrarla tersine çevirmekteki ustalığı-90’lar konu dışıdır- kayda değerdir. Romantik oluşu yaratmak için dramatik pozu ıskalamaz. Biri size aşktan bahsederken o ısrarla tuvaletten çıkan tanrıyı yıkar. Aşk tuvaletteyse eğer önemi artar. Çünkü en azından nereden çıktığı bilinir. Ama ya bilinemez olan için söyleyeceklerimiz? Onun üzerine de felsefi oluş devreye gider. Aşk, filmin düzlemini yaratır ama ona şekil vermez. Israrla aşkı tersyüz eder Allen. Bizler, kısıtlı varlıklar olduğumuzu biliriz, bu yüzden aşkı kutsallaştırmak isteriz. Ama bu istek yere çakılır. Çünkü diğer kutsallarla savaşamayacağını bilir. Mutsuzluk, şeylerin farkındalığını çoktan ele geçirmiştir. Alvy mutsuz olduğunu bilir. Ama bu mutsuzluk karnını ağrıttığı için eğlenceli olanı arar. Bu arayış şeylerden kaçışını imlemez, onunla savaşacağını gösterir. Romantik oluş vardır ama onun gerçekleri, farkındalıkla birleşir. Mutsuzken de aşık olunur, ama aşk mutsuzluğu pek sevmez.
‘’… Ve aklıma o eski espri geldi… Hani, adam ruh doktoruna gider de doktor, kardeşim fıttırdı der, kendini tavuk sanıyor. Doktor da ona getirseydiniz ya, tedavi ederdim deyince, adam şey der… İyi ama doktor, yumurtaları çok işime yarıyor!… Galiba ben de insan ilişkileri üstüne aynı şeyi hissediyorum… Çok akıldışı, mantıksız hatta saçma olduklarını bilseniz de sürdürmeye çalışıyorsunuz… çünkü… hepimizin o yumurtaya ihtiyacı var…’’ (s.115)
Kapanış: Yumurta Nedir?
Yumurta, filmin imgesini yaratmada yardımcımız olacaktır. Akla ilk önce ‘’cinsiyetçi’ bir söylemmiş gibi gelir. Ancak bu cinsiyetçi ifadeyi yaratan şeyin içi boştur. Bu yumurta, penisi andıran değildir. Penisten öte hayatın kendisine dâir söylenecek bilgece bir sözdür. Yumurta, ihtiyacın kendisidir. Cinselliği, Alvy’nin aşk olumundan daha önemli yere koymasını sağlayan şeydir. Şeylerin ilerlemesi için gereken budur. Burada aşk ötelenmez, sadece biri baskın olmak zorundadır. Alvy için de cinsellik-yumurta önemlidir. Metaforunu yumurtadan yana kullanması da anlaşılırdır. Şeylere ihtiyacın olması, yaşamak için gereksinimdir. Bir romantik-komedi yaratırken ‘’aşk’’ olmazsa olmazdır. Ama Allen gibi sinematiği ironik poz yaratmada usta olan birisi, onu koşutlayan bağlamı yıkmayı bilir. Aşk üzerine düşünmek güzeldir, ama mutlu oluşu uzaklaşır görürken ne yapılabilir? Bizden beklenen de-alımlayıcı olarak- o yumurtanın yenilir olup olmadığıdır. Allen’ın sineması ironisini ilerletmek için buna ihtiyaç duyar. Bu yüzden ironik bir tanrısal oluş yaratır: Yumurta olmazsa olmazdır.
Dipnotlar
Annie Hall’ın senaryo metninden alıntılar yaptık. Film metniyle farklılığı olmamasına rağmen senaryo metninden alıntı yapmayı uygun gördük. Woody Allen ve Marshall Brickmann, Annie Hall, çev., Sabri Kaliç. (İstanbul: Hil Yayınları, 1991.)
Burada devrimsel olarak adlandırdığımız şey, sinematik açıdan farklı bir yönelimde olmasıdır. Seyirci filmle birlikte düşünecektir. Bu yüzden açılış sahnesi güçlü bir monologdur. Bu monolog filmin imlediği yeri de açıklayacaktır. Ayrıca komedi sinemasının da ‘’ciddi’’ olduğunu alımlayıcıya belirtmek istedik.
Erken Hollywood sinemasında metin, mizansenin gerisindeydi. İlerleyen dönemde metin, salt metnin imleyicisi olmuştur. Mizansen teatral oluşta kalmıştır.
Kalıp yaratılarını ‘’slapstick’’ ile karıştırmamak gerekir. Burada Allen’ın milenyuma yaklaşan filmlerinin felsefi yapısının yoksunlaşmasına atıf yapılmıştır.
Woody Allen filmlerinde sıkça Freudyen parodik ifadeler vardır. Burada Alvy’nin Annie’den ayrıldıktan sonra şeyleri itiraf edememe, bastırma güdülenmesine girdiğini belirttik.
Woody Allen filmlerinde ‘’kadın oluşun temsili’’ üzerine sıkça yazılmıştır. Burada ifade ettiğim şey tartışmaya açıktır.