Bugün aka­de­mi­nin on­lar­ca fark­lı so­ru­nun­dan söz edi­le­bi­lir ancak bir gös­ter­ge­bi­lim­ci­nin bakış açı­sın­dan “terim” proble­mi, hep­sin­den önce ge­li­yor. Ya­zı­mız gös­ter­ge­bi­lim ve terim bağ­la­mın­da ya­pı­la­şa­ca­ğı için ko­nu­yu doğ­ru­dan gös­ter­ge­bi­lim pen­ce­re­sin­den oku­ma­ya ça­lı­şa­ca­ğız.
Sa­us­su­re’ün o ünlü “Bir gün…” çı­kı­şıy­la gös­ter­ge­bi­li­min ku­ru­la­ca­ğı­nı ön­gör­me­si/tel­kin et­me­si ve ül­ke­miz­le de faz­la­sıy­la iliş­ki­li olan Gre­imas’ın son tuğ­la­yı koy­ma­sıy­la gös­ter­ge­bi­lim, kaba bir şe­kil­de de olsa kuram ola­rak or­ta­ya çıkar. Gre­imas’ın 1958-62 yıl­la­rı ara­sın­da Tür­ki­ye’de ça­lı­şır­ken yaz­ma­ya baş­la­dı­ğı­nı dü­şün­dü­ğü­müz Ya­pı­sal An­lam­bi­lim (Séman­ti­que St­ruc­tu­ra­le) ki­ta­bı, 1966’da Fran­sa’da ya­yım­la­na­rak gös­ter­ge­bi­li­min ilk ki­ta­bı ola­rak kabul edi­lir. Ne mutlu ki bu ki­tap­ta Tah­sin Yücel’in dok­to­ra tezi olan Ber­na­nos’un İmge­sel Ev­re­ni adlı ça­lış­ma­sı, o zaman için an­lam­bi­lim fakat son­ra­dan gös­ter­ge­bi­lim ola­rak kabul edi­lecek bir örnek ola­rak Ya­pı­sal An­lam­bi­lim’de su­nu­lur.
Ne yazık ki bu müt­hiş eser, di­li­mi­ze hâlâ çev­ril(e)medi. Hâlâ daha ya­ban­cı dil­den oku­mak zo­run­da ka­lı­yo­ruz. Fran­sız­ca­sı pek çok yerde mev­cut ancak Fran­sız­ca­sı ol­ma­yıp da İngi­liz­ce­den medet uman­lar­dan biri ola­rak ben, bu ki­ta­bın İngi­liz­ce­si­ni (belki de benim be­ce­rik­siz­li­ğim) Tür­ki­ye’de bu­la­ma­dım. Bu se­bep­le Sayın Hay­ret­tin Ök­çe­siz ara­cı­lı­ğıy­la bir Alman üni­ver­si­te­si kü­tüp­ha­ne­sin­den temin ettim.
Ya­pı­sal An­lam­bi­lim’in çev­ri­le­me­me­si­nin en büyük se­be­bi, terim so­ru­nu­dur. Ya­pı­sal bir ekol­den gelen gös­ter­ge­bi­lim, çö­züm­le­me aşa­ma­sın­da ko­nu­di­li­ni yani in­ce­le­di­ği nes­ne­yi bir üst­di­le/te­rim­le­re ak­ta­ra­rak ça­lış­ma­sı­nı sür­dü­rür. Ala­nın sahip ol­du­ğu te­rim­ler ise o ku­ra­mın oy­lu­mu­nu gös­te­rir. Bir kuram, ne kadar çok te­ri­me sa­hip­se o kadar de­rin­dir di­ye­bi­li­riz ve Sün­düz Öz­türk Kasar Hoca’mızın Ya­pı­sal An­lam­bi­lim’deki te­rim­ler ko­nu­sun­da­ki tes­pi­ti (Öz­türk Kasar 2017: 310), tar­tış­ma­mı­zı çok daha ber­rak hâle ge­ti­rir. Öz­türk Kasar Hanım, Gre­imas’ın Ya­pı­sal An­lam­bi­lim’de tam 555 fark­lı terim kul­lan­dı­ğı­nı söy­ler. Bu ol­duk­ça yük­sek bir sa­yı­dır ve ma­ale­sef bu te­rim­ler­den sa­de­ce 267’sinin Türk­çe­de kar­şı­lı­ğı­nın bu­lun­du­ğu­nu da ekler. Bir başka de­yiş­le henüz Türk­çe­mi­ze çev­ri­le­me­yen bu ese­rin 288 te­ri­mi­ni ya ta­nı­mı­yo­ruz ya da di­li­miz­de ifade ede­mi­yo­ruz. Vur­gu­mu­zu ar­tır­mak için daha fark­lı şe­kil­de söy­ler­sek biz, Ya­pı­sal An­lam­bi­lim’in yüzde el­li­si­ni dahi kav­ra­ya­bi­lecek te­rim­ler­den yok­su­nuz.
Üs­te­lik bu işi tek elden ya­pa­bi­lecek ku­ru­mu­muz da yok. “Tek elden”liği faz­la­sıy­la önem­si­yo­rum. Neden?.. Ya­pı­sal An­lam­bi­lim; Fran­sız­ca­dan, İngi­liz­ce­den ya da başka bir dil­den bir gün mut­la­ka çev­ri­lecek. Geç ve güç ola­cak ama bir gün bu ya­pı­la­cak. Ancak di­ye­lim ki ben, bu eseri çe­vi­recek olsam bile Ya­pı­sal An­lam­bi­lim’in Türk­çe çe­vi­ri­si­ni kaç kişi doğru an­la­ya­bi­lecek? Bu­ra­da ça­lış­ma­nın so­yut­lu­ğu­nu, zor­lu­ğu­nu, Gre­imas’ın in­sa­nı ger­çek­ten yoran sa­tır­lar­ca süren cüm­le­le­ri­nin uzun­lu­ğun­dan söz et­mi­yo­rum. Böyle bir var­sa­yım­da ki­ta­bı çe­vi­rir­ken kul­la­na­ca­ğım Türk­çe te­rim­ler­den söz edi­yo­rum çünkü var olan 267 te­ri­mi­miz­de bile terim kar­ma­şık­lı­ğı­mız var. Her­kes, te­rim­le­ri özen­ti­siz­ce kul­la­nıp bilgi kir­li­li­ği­ne yol aça­bi­li­yor. Hangi te­ri­min hangi an­la­ma kar­şı­lık gel­di­ği ko­nu­sun­da tam bir bil­me­ce için­de ka­lı­yor­su­nuz. Kap­sam­lı bir ça­lış­ma­mız, “şu şudur” gibi kesin ve tar­tış­ma­yı son­lan­dı­ra­ca­ğı­mız bir dil söz­lü­ğü­müz yok. Var olan­lar da faz­la­sıy­la eksik, faz­la­sıy­la yarım…
Belki de her şeyi sı­fır­dan al­ma­mız ge­re­ki­yor. Her şeyi en ba­şın­dan ye­ni­den ta­nım­la­mak, ye­ni­den kar­şı­la­mak, ye­ni­den ve so­run­suz­ca iler­le­mek ve günün bi­rin­de Ya­pı­sal An­lam­bi­lim’in di­li­ne ulaş­ma­mız ge­re­ki­yor. Bunu ya­pa­cak bir çe­vi­ri ku­ru­mu­muz yoksa da ça­lış­ma­la­rı­nı takip ede­bi­le­ce­ği­miz say­gı­de­ğer aka­de­mis­yen­le­ri­miz var. Tüm bu so­run­la­rı bu­ra­da sayıp dök­mek değil ama­cım. “Ne ya­pa­bi­li­riz?” Esas bunu ko­nuş­mak için bu­ra­da­yım. Prof. Dr. Doğan Günay ve Doç. Dr. Son­gül Aslan Ka­ra­kul’dan söz etmek is­ti­yo­rum size. Bir yıl önce Dil Söz­lü­ğü’nü ya­yım­la­dı­lar ve yakın za­man­da­ki ikin­ci bas­kı­sıy­la dil ve gös­ter­ge­bi­lim araş­tır­ma­cı­la­rı­na çok iyi bir kay­nak sun­du­lar, tam da ya­ra­ya tuz ba­sar­ca­sı­na… Türk­çe­den Fran­sız­ca­ya ve Fran­sız­ca­dan Türk­çe­ye top­lam­da sekiz bini aşkın terim içe­ren bu söz­lük, özün­de her şeyi sı­fır­dan bir kez daha ele alma ça­ba­sın­da… Kafa ka­rı­şık­lık­la­rı­nı, anlam be­lir­siz­lik­le­ri­ni bir ke­na­ra atan bu eser­de dil ve gös­ter­ge­bi­li­me dair hemen pek çok te­ri­min Türk­çe kar­şı­lı­ğı­nı bu­la­bi­lir­si­niz. Tüm söz­cük­le­rin kar­şı­lı­ğı­nı bu­la­ca­ğı­nı­zı söy­le­ye­mi­yo­rum çünkü belki de şu an siz bu ya­zı­yı okur­ken dahi dün­ya­nın bam­baş­ka yer­le­rin­de yep­ye­ni te­rim­ler tü­re­ti­li­yor ola­bi­lir. Zaten Dil Söz­lü­ğü de bütün so­run­la­rı bir çır­pı­da son­lan­dır­ma­yı amaç­la­yan bir eser değil. Otuz yılı aşkın bir eme­ğin ürünü olan bu söz­lük; her geçen gün ken­di­si­ni ye­ni­le­mek, ala­nın ve Türk­çe­mi­zin yeni te­rim­le­ri­ni kap­sa­mı­na ala­rak son­suz bir şe­kil­de iler­le­mek is­ti­yor.
Dos­to­yevs­ki’nin ne güzel sö­zü­dür, “He­pi­miz Gogol’un Palto’sun­dan çık­tık”. Acaba bizim ede­bi­ya­tı­mız­da, ku­ra­mı­mız­da buna ben­zer bir sö­zü­müz ya da dü­şün­ce­miz oldu mu? Ama ol­ma­lı. Eğer bah­set­ti­ğim so­run­la­rı aşmak, gös­ter­ge­bi­lim ve ben­zer bi­lim­le­ri se­ne­ler­ce ge­ri­den takip et­me­mek, Ya­pı­sal An­lam­bi­lim ve ni­ce­le­ri­ni Türk­çe­ye çe­vi­re­bil­mek, okur­la­rı­mız­la bu­luş­tu­ra­bil­mek is­ti­yor­sak bir pal­to­ya ih­ti­ya­cı­mız var: Dil Söz­lü­ğü’nün pal­to­su. Gelin bu pal­to­nun al­tın­da bu­lu­şa­lım, gelin bu pal­to­yu pay­la­şa­lım. Ancak Dil Söz­lü­ğü sa­ye­sin­de­dir ki “de­ğil­dir bir mana, üç ada muh­taç di­ye­bi­le­ce­ğiz.” ve böy­le­ce tüm sı­kın­tı­la­rı ge­ri­de bı­ra­ka­ca­ğız. İşte o gün, terim so­run­la­rın­dan söz et­ti­ğim bu yazım lü­zum­suz bir in­ter­net say­fa­sın­dan iba­ret ola­cak­tır.
Kaynakça
Günay, V. Doğan, & Aslan Ka­ra­kul, Songül. (2020). Dil Söz­lü­ğü. İstan­bul: Pa­pat­ya Bilim.
Öztürk Kasar, Sündüz. (2017). Al­gir­das Ju­li­en Gre­imas’ın Séman­ti­que St­ruc­tu­ra­le Adlı Yap­tı­nı Türk­çe­ye Nasıl Çe­vir­me­li?. Co­gi­to (86). ss. 308-315.
Bu çalışmaya atıf yapmak için e-kaynakça
Tanyeri, Kaan. Dil Sözlüğü’nün Paltosundan. Türkiye Göstergebilim Çevresi. <https://turkgostergebilimi.com/dil-sozlugunun-paltosundan-kaan-tanyeri/> … / … / … (erişim tarihi).
Kaan Tanyeri
İlgili
Ana Sayfa,Kaan Tanyeri,Kitaplar
Kaan Tanyeri
Dil Sözlüğü’nün Paltosundan / Kaan Tanyeri için yorumlar kapalı
Paylaş
Etiketler: Göstergebilim, Türk Göstergebilimi
« Kaan Tanyeri
Hayat Göstergeleştirmektir »
Türk Göstergebilimi Yazarları
.TGÇ / Editör
Alev Fatoş Parsa
Doğan Günay
Halime Yücel
Hande Akata
Kaan Tanyeri
Kamil İşeri
Kubilay Aktulum
Murat Kalelioğlu
Nüket Güz
Songül Aslan Karakul
Zeynep Onur
Sitemiz hakkında
Bu site, Türk göstergebilimcilerinin hakkımızda bölümünde belirtilen misyon ve vizyon çerçevesindeki çalışmalarından oluşmaktadır. Sitedeki yazılar, kaynak göstermeksizin kullanılamaz. Kaynak gösterilmeden doğrudan ya da dolaylı olarak kullanılan bilgiler intihaldir ve intihal ağır bir suçtur.
E-Bülten
E-Posta adresinizi aşağıdaki bölümden bültenimize ekleyerek yeni yazılarımızdan haberdar olabilirsiniz!