İran'da 13. dönem Cumhurbaşkanlığı seçimleri için 7 aday arasında reformist aday Muhsin Mihralizâde, Maraga’lı safkan Türk.
Biliyorsunuz, TV Programı’nda muhafazakâr aday Reisî’nin ardından söz alan Mihralizade konuşmasına, Reisî’nin “Azeri” açıklamasına tepki göstererek başladı: “Sayın Reisî, Azerice konuşanların kendisini arayarak sevgilerini ve muhabbetlerini gösterdiklerini söylüyor. Ben, Reisî’nin Azeri sözüne bir düzeltme getirmek istiyorum. Çünkü ülkemizde Azerice konuşanlar değil, Batı ve Doğu Azerbaycan’dan Hamedan, Zencan, İsfahan, Erdebil, Horasan ve Huzistan’a kadar İran’ın dört bir yanından Türkçe konuşanlar var. Sayın Reisî, Azeri kelimesini kullanırken daha dikkatli olmalıdır” diyerek çok önemli bir süreç başlattı bir bakıma.
18 Haziran’da yapılacak 13. cumhurbaşkanlığı seçimlerini öncesinde düzenlenen tartışma programına, adayların ülkede yaşayan Türklere ilişkin ifadeleri damga vurdu.
Reformist ve muhafazakâr adaylar Türklerle ilgili değerlendirmelerde birbirleri ile yarıştılar.
Türkiye kamuoyu, İran Türkleri konusunda az bilgiye sahiptir. Cumhuriyet döneminde İran’daki Türkler konusu pek ele alınmamıştır. Tahran’ın, PKK’yı Türkiye’ye karşı koz olarak kullanmaya çalışması ile birlikte gündeme girmiştir İran. Türkiye, nüfusunun yaklaşık yüzde 40’ını Türklerin oluşturduğu İran’ı tanımak için özel bir çaba harcamamıştır.
1978-1979’da rejim değişikliği, büyük ölçüde Türklerin çabaları ile gerçekleşmiştir. Fakat devrim ortasında vaat edilenler daha sonra büyük ölçüde unutulmuş, anayasal haklara rağmen Türklere yönelik baskı arttırılmıştır.
KÂĞIT ÜZERİNDE EŞİTLER
Oysa kâğıt üzerinde Türkler, Farslarla hukukta eşit statüde olup, aynı haklara, aynı imtiyazlara sahiptir.
1925’e kadar hemen hemen bin yıl, İran, Türk egemenliği altında kalmıştır. Bu bin yıl süresinde İran’da saray ve ordu mensupları ve soylular sınıfı Türklerden oluşmuştur. Ancak bu durum Fars kökenlilere karşı bir baskı ya da asimilasyon aracına çevrilmemiştir. Bununla birlikte Fars kökenli Pehlevî hanedanının iktidarı ele almasıyla birlikte Fars milliyetçiliğine yönelik politikalar ön plana çıkmıştır.
Ne var ki, artık Şiiliğin birleştirici faktör olma özelliği zayıflamıştır. Güney Azerbaycan Türkleri açısından - bir yanda sistemle bütünleşme ve diğer yanda sistemden ayrılma eğilimleri bir arada yaşanmaktadır.
1990’ların ikinci yarısından itibaren, İran Türklerinde millî şuur, hak talepleri giderek artmıştır.
İran Türklerinin 2000’li yıllarda; Babek Kalesi Yürüyüşleri, Karikatür Krizi, Anadili Günleri, Urumiye Gölü etkinlikleri ile yönetime karşı etkin hamleler yaptıklarını söylemek mümkündür.
İran’da Azerbaycan Türklerinin son yıllardaki bir diğer kendini gösterme yolu da Tebriz’in “Traktör Sazi” adlı birinci lig futbol takımıyla olmaktadır. Takımın her maçı merkeze karşı önemli birer protestoya dönüşmekte, bir bakıma merkeze karşı talepleri ifade şekline bürünmektedir. Lakapları da “Kızıl Kurtlar”dır Traktör Camiası’nın.
Rahmetli Ebulfez Elçibey’le noktalamak isterim bu yazıyı.
Satırına dokunmadan, özgün Azerbaycan ağzı ile:
“Azad suretde Tebriz’e getmek, onu azad görmek isteyirdim. Tebriz’i azad göre bilmedim. Ancag indi ele fikirleşirem ki, Tebriz’i azadgörmüşem. Bu fikrime de xeyaldeyecekler. Lakin ele deyil. Yaxın zamanlarda insanlar onu görecekler ve onda bilecekler ki, menim düşündüyüm lap yaxında imiş. Bir xalgazadlıg elde edirse, o xalgınheyatdanköçmüş insanlarının - elbette bu azadlığı isteyen ve onun uğrunda mücadile eden insanları nezerdetuturam- ruhu da orda iştirak edir. Azerbaycan xalgıbütövlükdeazadolacag ve birleşecek. O zaman keçirilecek tedbirlerde, beyramlardaAzerbaycanınazadlığı uğrunda mübarize aparmış insanların ruhu da iştirak edecekdir. Ruh ölmezdir. Milletini sevenin ruhu her zaman milleti ile olacag!”
Ebulfez ELÇİBEY
Ankara Dövlet Xestexanası
19 İyul 2000-ci il
İran Reform Cephesi de, seçimleri boykot etme fikrinden vazgeçerek Muhsin Mihralizade’yi desteklemeye karar verdi.