Son dönemin en çok ses getiren yapımlarından Chernobyl’in başarısı konusunda hemen herkes hemfikir. Öte yandan dizinin anti-komünist bir kara propaganda aracı olup olmadığı tartışılıyor. Çernobil Faciası’nı neredeyse ‘tensel’ bir deneyime dönüştüren diziden günümüz dünyasına dair çıkarımlar yapmak da mümkün.
Fatma Cihan Akkartal
Bu yazı Altyazı’nın 190. sayısında yayımlanmıştır.
HBO’nun kimselere yaranamayan Game of Thrones (2011-2019) final sezonunu çabucak manşetlerden indiren mini dizisi Chernobyl, Nisan 1986’da Çernobil’de yaşanan nükleer felaketi konu alan, yapım kalitesi yüksek bir dramatizasyon. Dizi, belgesel görüntüleri yeniden üreterek, ayakkabı bağcıklarına dek dönemin tüm maddi detaylarını araştırıp kopyalayarak söz konusu olayı gerçeğe en yakın biçimde anlatmak iddiasında. Tarihsel dram türüne bu açıdan yeni, yüksek bir standart getirdiğinden takdirle bahsediliyor. Öte yandan, bu aslına sadık kalma çabası –belki bilinçli olarak– kendi aleyhine de çalışıyor; dizi bir yönüyle belgesel gibi izlenmeyi de talep ediyor. Neticede Çernobil Faciası’na dair gerçeklerle 2019 yapımı Chernobyl dizisinde aktarılan öykü kaçınılmaz olarak birbirine karışıyor. Bu son derece “gerçekçi” yapım, öyküsü Sovyet Rusya’da geçen başka yapımlara kıyasla dünya çapında çok izlendi ve üstelik IMDb’de hızla tüm zamanların en yüksek kullanıcı puanına ulaştı. Kuvvetli bir öyküyü kuvvetli biçimde anlatan Chernobyl’in kâh günümüz Rusya’sının yurtdışına atom enerjisi ithal eden devlet şirketi Rosatom’u sabote etmeye çalıştığı, kâh sosyalizme yönelik bir kara propaganda çalışması olduğu iddia edildi. Öyle ki, Rusya devlet televizyonu Çernobil Faciası’na dair “gerçekleri” açıklayacak yerli bir yapım için “düğmeye basmış”; bu yapımda öyküye bir CIA ajanının olaylardaki rolü de eklenecekmiş.1 Chernobyl’in kurduğu perspektiften bakılınca, 20. yüzyılda kurulmuş bir rejimin hem idari hem de ideolojik olarak çöküş döneminden bir şeylerin günümüz dünyasındaki paralelleri görünüyor olabilir mi?
Dizi, propaganda argümanını dile getirenleri endişelendiren ikna ediciliğini, yalnızca titiz tasarımına borçlu değil şüphesiz. Dizide rol alan oyuncuların tamamı çeşitli İngiltere aksanlarıyla İngilizce konuşuyorlar. Sovyet toplumunun “hiyerarşilerine” sadık bir dil rejimi söz konusu; kömür madeninden getirilen işçiler İskoç aksanıyla konuşuyor, bilim insanlarının ve parti bürokrasisinin konuşma biçimleri ve tonları birbirinden ayırt edilebiliyor. Dilin, sınıfsal ve bölgesel aidiyetleri ele vermesinden dizide isabetle faydalanılmış.
Soğuk Savaş döneminin ‘dünya dışı yaşam formu’ olan Ruslarla Chernobyl’de özdeşleşmek, hem aktörlerin performanslarının inandırıcılığı hem de öykü kişilerinin yanılan veya haklı çıkan, kendini zalim ya da kahraman konumunda bulan sıradan kişiler olmalarından ötürü kolay. Öyle ki, felaket, o sırada orada olanlar için tensel bir deneyim olduğu gibi, Chernobyl’i izlemek de izleyici için tensel bir deneyim. Kameranın 360 derecelik hareketleri izleyiciyi sık sık, görmediği ama orada olduğunu bildiği bir radyasyon deniziyle çevreliyor. Dışavurumcu çerçeveler ve brütalist mimarinin baskıcı ölçekleri, binaların insanları yuttuğu bir dünya kurmak için kullanılıyor. Reaktörün çatısındaki grafit parçalarının canhıraş temizliği, hareketli kamerayla kaydedilmiş yakın planlardan oluşan bir savaş sekansı olarak izleyenin belleğine kaydoluyor. Canavarlığı, kozmik çevrime fütursuzca katılıvermesinde yatan, insan hatasıyla açığa çıkan radyasyon ipte asılı çamaşırları dalgalandıran rüzgârda, hortumlarla yıkanan kamyonun üzerinden serpintiyle karışarak akan suda, madencilerin kazdığı toprakta, her yerde kol geziyor.
YALANLARIN BEDELİNİ KİM ÖDER?
Dünyanın yaşanmaz hâle gelmesine dair derin kolektif anksiyeteye dokunduğu kadar, bugün içinde bulunduğumuz geç kapitalist dönemin başka bazı yakıcı ortaklıklarına da dokunuyor Chernobyl. Bilim insanlarının bürokratları çıplak gerçeğe ikna etmeye çabalamaları, kısa vadeli çıkarlar için geciktirilen önemli kararlar, bir kriz yönetimi hamlesi olarak sorumluluk reddi, siyasi aktörlerin zaten çoktandır fiziki gerçekliğinden sıyrılmış oldukları “halk”tan ziyade “halkla ilişkiler”i gözetmeleri gibi temalar, günümüzün neoliberal paradigmasına yabancı değil. Chernobyl’de, Legasov’un ısrarla tekrarladığı “Yalanların bedeli nedir ve bu bedeli kim öder?” sorusunun yanıtı da Batı’da ve Doğu’da hâlâ aynı.
Sovyetler Birliği’nin son devlet başkanı Gorbaçov’un, “Sovyetlerin dağılmasının esas sebebiydi” diyeceği Çernobil Faciası’yla2 birlikte, Berlin Duvarı’nın yıkılmasına kalmadan bir nükleer felaketin gümrükleri, ülke sınırlarını, ideolojik ayrımları anlamsız kılacağı tatbiki olarak anlaşılmıştı. Gorbaçov Sovyetlerin Batı’ya doğru bir açılım içinde gibi göründüğü Glasnost döneminin bir yanılsama olduğunun, parti bürokrasisinin “şeffaflığa” kanının son damlasına kadar direneceğinin ayyuka çıkmasını kast ediyor olsa gerek. Chernobyl’de, kazaya dair gerçeklerin kamusal sahada kayıt altına alınmasında ve böylelikle bir yanlışın düzeltilmesinde ısrar eden bir iradenin altı çiziliyor. Resmî söylem ile hakikat arasındaki makasın iyice açıldığı, olaylara, durumlara, kişilere dair gerçeklerin artık kayda değer bulunmadığı bir ortamda ortaya çıkan ve “yalanların bedelini kim öder?” diye soran bir irade. Bu motivasyonu isabetli biçimde, herkesten çok, Çernobil soruşturmasında Legasov’la birlikte çalışan bilim insanlarının bir karışımı olarak öyküye dâhil edilen Yoldaş Komyuk yükleniyor. Felaketi ve sebeplerini örtbas etme çabalarının boşa çıkması yalnızca radyasyonun balçıkla sıvanamamasından değil, hakikatin tıpkı bir kez açığa çıkan radyasyon gibi her zaman “oralarda bir yerde” olduğuna “inanmak isteyen” birilerinin varlığından da kaynaklanıyor. Çernobil’in acı kıssası, kendi ölümüyle barışmış birileri peşinden koşmadıkça hakikatin gizli kalması ihtimali.
Chernobyl insanlığın kendi varoluşunu, evrendeki yerini sorgulama eğiliminden ve bireylerin seçimlerinden ümidini kesmeyen bir tavrı da ortaya koyuyor. Fakat ideolojik dogmanın bireyin seçim alanını daralttığı, çoğu kişinin “emirleri uyguladığı” bir ortamda kişinin ahlaki sorumluluğundan nasıl bahsedilebilir? Çernobil kazasını kontrol altına almaya çalışırken ortaya koyduğu bulguların gerçekliği ve bunlar ışığında alınması gereken kararlar belirgin bir mukavemetle karşılaşan Legasov, Sisifos gibi absürd bir görevi sırtlanmış. Çatışmalar varoluşçu bir çerçevede, Legasov’un kararları etrafında yaşanıyor: Reaktöre girip suyu boşaltacak olan, reaktöre ulaşmak için tünel kazacak olan kişileri ölümlerine yaklaştıracak bu görevler için gönüllü olmaya çağırırken onlara bilginin ne kadarını vermeli? Bildiklerini kamuoyuna açıklamalı mı açıklamamalı mı? “Kainatta ilk kez gerçekleşen bir durum” karşısında, Legasov’un görevinin absürdlüğü, yaşanmış olayı doğuran sebebin “kâğıt üzerinde” açıklanmasının imkânsız oluşundan ileri geliyor. Dehşeti gerçeğin üstünde bir gerçekten, içinde hakikatin dile gelemediği kâbus gibi bir sembolik düzenden kaynaklanıyor. Olay yerinde grafit parçaları var mı yok mu, durum kötü mü yoksa berbat mı, radyasyon seviyesi gerçekte nedir, gibi çok basit sorulara dahi doğru yanıt verilmesi imkânsız hâle gelmiş. “RBMK reaktörü nasıl patlayabilir?” cümlesi, retorik bir soru olarak sıkça tekrarlanıyor. Oysa ki terfi bekleyen aparatçiklerin sembolik düzeninde yanıtını bilmenin de, ifade etmenin de mümkün olmadığı bir soru bu.
KENDİ FİKRİNİ TERCİH EDENLER
Legasov’un gerçekleri uluslararası bilim camiasına açıklamaktan niçin kaçındığını izah ederken söylediği gibi, insanların başına “bilmek suçu”ndan neler gelmez ki? Bu yüzden, dizide (diğer tüm karakterlerin aksine) karikatürize edilmiş olan Dyatlov, Brukhanov, Fomin gibi karakterler konuyu bir düğmeye basmaktan kimin sorumlu olduğuna indirgeme eğilimindeler3, diğer RBMK reaktörlerindeki zafiyetin giderilmesi bir öncelik değil onlar için. Chernobyl’in bir kara propaganda malzemesi olduğu düşüncesinin temelinde de her şeyden çok konuyu can alıcı tartışmadan uzaklaştırmaya yarayan bu aynı perspektif hatası yatıyor. “Tam olarak kaç kişinin öldüğü bilinmiyor ki…” düzleminde yürütülecek bir tartışmanın eldeki bilginin kullanılmasına, paylaştırılmasına, yönetilmesine dair prensipler üzerine ufuk açmayacağı açık. Böylesi bir tartışma ancak gerçek ile yalan arasındaki farkın önemini yitirdiği, yalnızca güç ilişkilerinin anlamlı olduğu bir çerçeveyi besleyebilir. Halbuki öykü, gerçeğin araştırılması çabasına ve sivil itaatsizliğe itibarlarının iade edilmesi için bir fırsat sunuyor ve dizinin perspektifinde de böyle bir potansiyel var.
Legasov “bilmek suçundan” yargılanmayı göze alırken aslında özgürleşmiş bir varoluşu tercih ediyor. Kazanın esas sebebinin reaktörlerin tasarımındaki kritik bir zafiyete dair bir bilginin gizlenmiş olmasından kaynaklanan kullanıcı hatası olduğunu Sovyet bilim camiasına ve komiteye açıklıyor. Hakikati de bürokrasinin, politikanın redaksiyonundan ve bir savaş alanı pozisyonundan böylelikle kurtarıyor. Bugün pek çok küresel sorun, örneğin, küresel ısınma ve iklim değişikliği tartışması, “var mı yok mu”dan, “göç etmek için ne kadar vaktiniz kaldı”ya çok geniş bir yelpazede fakat eninde sonunda bir ideolojik kutuplaşma zemininde yürüyor. Chernobyl’i, hakikatle kavga etmeye başlayan bir rejimin çok yaşamayacağı yönünde bir uyarı, bir hatırlatma gibi alınca, 1950’lerin başından 70’lerin ortasına dek bir Altın Çağ yaşayan demokratik kapitalizmin, meşruiyet zeminini tıpkı 80’lerde Sovyet ideolojisinin yitirdiği gibi yitirmekte olabileceği akla geliyor. Demokrasinin en sancılı deneyimlerinin4 yaşandığı bu dönemde sistem, liberal demokrasinin kapitalizmle birlikte özgür insanın “kendini gerçekleştirmesi”nin reçetesi olduğu düsturunu, ekonomik refaha ancak liberal toplumların erişebileceği düşüncesini desteklemekte zorlanıyor kuşkusuz. Kendisine işin gerçeğini izah eden nükleer fizikçi Komyuk’a “ben kendi fikrimi tercih ediyorum” diye karşılık veren idareci, dünyanın pek az yerindeki izleyiciye yabancı gelecektir. Çernobil Faciası’nı 21. yüzyılın dünyasına dair bir korku öyküsü olarak anlatmasıyla hatırlanacak, zamanın ruhunu kavrayan bir yapım Chernobyl.
NOTLAR
1 Bill Bostock, “Russia is making a rival to HBO’s ‘Chernobyl’ which focuses on a conspiracy theory that a CIA agent caused the nuclear disaster,” son güncelleme 25 Haziran, <bit.ly/2XCdckv>
2 Abbie Llewelyn, “Chernobyl: How Gorbachev claimed disaster was REAL reason behind Soviet Union’s collapse,” son güncelleme 25 Haziran, <bit.ly/2X29Nad>
3 Brukhanov’un, “Kimse beni suçlayamaz, ben o sırada uyuyordum” deyişi, Türkiye’de bir dönemin Ulaştırma Bakanı’nın “tren kazası olduğu sırada treni ben mi kullanıyordum?” sorusu, Trump’ın “Kaliforniya’daki yangınlar abartılıyor ve sanki bizim çevre yasalarımızın yetersizliğinden ötürü daha kötü hâle gelmiş gibi gösteriliyor” minvalindeki tweeti, birbirine benzer zihin durumlarını ifade ediyorlar.
4 Brexit krizi, 2016 ABD Başkanlık Seçimine Rusya müdahalesi, Doğu Avrupa’da liberal olmayan demokrasilerin aşırı sağla birlikte yükselişi gibi sayısız örnek sıralanabilir.
E-Bülten'e Üye Olun	
Altyazı'nın içeriklerinden ve etkinliklerinden haberdar olun.	
Üye Ol
Kişisel Verilerin İşlenmesine İlişkin Aydınlatma Metni'ni okudum, anladım.	
Etiketler
dizi HBO TV
Fatma Cihan Akkartal
1985'te İstanbul'da doğdu. Yayıncılık sektörünün çeşitli alanlarında çalıştı, çalışıyor. Sinema yazarı ve popüler kültür eleştirmeni olarak 2004'ten bu yana çeşitli matbu ve online mecralarda sinema ve popüler kültür eleştirileri yazıyor.
Fatma Cihan Akkartal 5 Ağustos 2019
Share
Tweet
Editörün Seçimi
1
Listeler
Altyazı Öneriyor: Haftalık Gösterim Rehberi (3-9 Aralık)
2
Eleştiriler
Fransız Postası: Kuşak Çatışamamaları
3
Eleştiriler
Titane: İstisnai Bir Film
4
Eleştiriler
The Power of the Dog: Erkekliği Sahneye Koymak
5
Eleştiriler
Passing: Kimliğini Baştan Yazmak
En Çok Okunanlar
1
Haberler
Cahiers du Cinéma’ya Göre 2021’in En İyi Filmleri
2
Haberler
Sight and Sound’a Göre 2021’in En İyi Filmleri
3
Listeler
Coenlerin 5 Unutulmaz Karakteri
4
Eleştiriler
The Power of the Dog: Erkekliği Sahneye Koymak
5
Haberler
John Waters’a Göre 2021’in En İyi Filmleri
Haberler	
David Bowie’siz Bir Dünyaya Düşmek…
Bir Önceki
Eleştiriler	
Mulholland Çıkmazı: Hollywood’u Bir Kâbus Mekânına Çevirmek
Bir Sonraki
Bunlar da ilgini çekebilir
Haberler	
HBO Max Türkiye’ye Geliyor
Haberler, Matine	
Pera Film’den Aralıksız Dizi Gösterimleri: ‘Arkası Şimdi!’
Eleştiriler	
The White Lotus: Bizim Birikmiş Posamız
Listeler	
Altyazı Öneriyor: Haftalık Gösterim Rehberi (20-26 Kasım)
Eleştiriler	
Euphoria: Lisedeki Hiçbir Şey Sonsuza Kadar Sürmez
Haberler	
Luca Guadagnino İmzalı HBO Dizisinden İlk Fragman
© 2013-2020 Altyazı Aylık Sinema Dergisi / Altyazi.net'in içeriği dergi yönetiminden ve yazarlardan izin alınmaksızın kullanılamaz.
image/svg+xml
Asset 1
Haber
Matine
Vizyonda
Yazı
Eleştiriler
Hareketli Kavramlar
Bir An
Umut Tazeleyen Filmler
Bir Yönetmen Beş Madde
Seyir Defteri
Anısına
Sessiz Sinema
Şarkılı Köşe
Sinema Kitaplığı
Ayın Kısası
Rastgele Bir Film
Yönetmen Portreleri
Sinemanın Kadın Öncüleri
Söyleşi
Karantina Söyleşileri
İzliyorum
Liste
Bir Yönetmen Beş Madde
Bir Sinema Psikopatının Listesi
Bir Kelime On Film
Fasikül
Hakkımızda
İletişim
Seminerler
Gizlilik ve Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
Mesafeli Satış Sözleşmesi
Üyelik Sözleşmesi
Facebook
Twitter
Instagram
Youtube
Kullanıcı deneyiminizi iyileştirmek için yasal düzenlemelere uygun çerezler (cookies) kullanıyoruz. Çerez Politikası sayfamız için tıklayınız.
Kabul EdiyorumKabul Etmiyorum
Manage consent
Close
Privacy Overview
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may affect your browsing experience.
Necessary	
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.	
Non-necessary	
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.	