Çan Kay Şek (Basitleştirilmiş Çince: 蒋介石; Geleneksel Çince: 蔣介石; pinyin: Jiǎng Jièshí; Wade–Giles: Chiang Chieh-Shih; İngilizce: Chiang Kai-shek; 31 Ekim 1887 – 5 Nisan 1975), Çin doğumlu Tayvanlı asker ve siyasetçi.
Asıl adı Çan Çongçeng (蔣中正 / 蒋中正 Jiǎng Zhōngzhèng); soy kütüğünde Çan Çutay (蔣周泰 Jiǎng Zhōutài), çocukluk adı: Çan Ruiyuen (蔣瑞元 Jiǎng Ruìyuán), okul adı: Çam Çıçin (蔣志清 Jiǎng Zhìqīng), Japonya'da kaldığı dönemde kullandığı Japonca soyadı ise Nakamura'dır (中村).
Modern Çin'in kurucusu kabul edilen Sun Yat-sen'in 1925 yılındaki ölümünden sonra Kuomintang'ın (Çin Milliyetçi Partisi: ÇMP) başına geçen askerî ve siyasi liderdir. Ülkedeki kukla iktidar ve iktidarı kontrol eden savaş beylerine karşı Komintang'ın başlattığı ihtilalde Kuzey Seferi'nin komutanlığını yapan Çan Kay Şek, 1928'de başarıyla sonuçlanan seferin sonunda başkenti Nanking'e taşıyıp kendi başkanlığında bir milliyetçi hükûmet kurmuştur. 1928-1948 arasında Çin Cumhuriyeti Milliyetçi Hükûmeti'nin önderi idi.
Kuzey Seferi sırasında iş birliği yaptığı Çin komünistlerinin, Mao Zedong yönetiminde başlattıkları Güz Hasadı İsyanı'nı kanlı biçimde bastırdı. Bu olaydan sonra Çin İç Savaşı Çan Kay Şek rejimiyle komünistler arasındaki bir savaşa dönüştü ve II. Dünya Savaşı sırasında Japonya Çin'i ele geçirme girişimine başladığında bile komünistlerle milliyetçiler arasındaki mücadele devam etti. Çan Kay Şek'in savaş sırasında Mançuryalı bir savaş beyi tarafından Sian'a kaçırılıp komünistler aracılığıyla kurtarılmasından sonra Çin Komünist Partisi ile Kuomintang Japonya'ya karşı ittifak kurmuş ve Çan Kay Şek, birleşik cephe ordularının başkomutanı olmuştur.
Japonya'nın 1945'te teslim olmasından sonra yeniden başlayan iç savaşta başarısız olan Çan Kay Şek, Tayvan'a kaçtı ve burada Milliyetçi Çin Cumhuriyeti adı altında yönetimini sürdürmeye çalıştı. Yaşamının sonuna kadar Çin'in meşru hükûmetinin kendi hükûmeti olduğunu savundu.
İçindekiler
1 Çocukluk yılları
2 Öğrenim hayatı
3 Güçlenmesi
3.1 Birinci Milliyetçi-Komünist birleşimi
3.2 Çan'ın liderliği
3.3 Kuzey Seferi
3.4 Şanghay Darbesi
4 Savaş zamanı liderliği
4.1 Şi'an olayı ve İkinci Milliyetçi-Komünist birleşimi
4.2 Çin İç Savaşı
5 Çin'i kaybetmesi
6 Tayvan'daki başkanlık yılları
7 Nişanları
8 Dış bağlantılar
Çocukluk yılları[değiştir | kaynağı değiştir]
Kuzey Seferi döneminde (8 Temmuz 1926)
Başkomutan Çan Kay Şek, Franklin D. Roosevelt, ve Winston Churchill ile 1943'te Kahire Konferansı'nda iken.
Çan Kay Şek
Çan, Çin'de Xikou adlı bir kasabada doğdu, ama gerçek memleketi olan Heqiao adlı kasaba Çin için önemli bir yerdir.
Öğrenim hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]
1905'te Ningbo (寧波)'daki Çiançin okulu (箭金學堂; Jiànjīn Xuétáng) ve 1906'da Şiançeng (県城)'deki Lonçin okulu (龍津學堂; lóngjīn xuétáng)'da okuduktan sonra Tokyo'ya giderek Seika Gakkō (精華学校)'ya girmeye çalıştıysa kışın Çin'e geri dönmüştür. 1907'de Baoding'deki Kara Kuvvetleri Subay Okulu (保定陸軍軍官學校; Bǎodìng lùjūn jūnguān xuéjiào)'na girerek Japonya'da okuyacak öğrenci seçilmiş ve 1908'de Japonya Harp Okulunun hazırlık okulu olan Tokyo Shinbu Kakkō (東京振武学校)'ya kaydedilmiştir. Aynı yıl Chen Qimei (陳其美) bastasıyla Tongmenghui (中國同盟會)'ne üye olmuştur. 1910'da karargâhı Takada (高田)'da bulunan Japon İmparatorluğu Kara Kuvvetleri 13. Tümen 19. Topçu Alayı (陸軍第十三師團野砲兵第十九聯隊)'na subay adayı olarak atanmıştır.
Güçlenmesi[değiştir | kaynağı değiştir]
Birinci Milliyetçi-Komünist birleşimi[değiştir | kaynağı değiştir]
20 Ocak 1924
Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor.
Çan'ın liderliği[değiştir | kaynağı değiştir]
Sun Yat-sen'in 1925 yılında ölmesi ile ÇMP'de bir liderlik boşluğu oluştu. Bu boşluğu doldurmak için ÇMP'nin sağ kanadını temsil eden Çan ve Sun Yat-sen sağ kolu olan ve ÇMP'nin sol kanadını temsil eden Wang Jingwei mücadele etti. Çan, sivil hiyerarşi içerisinde Wang'a göre aşağıda olması ve Wang'ın Sun'u Milli Hükûmet'in başkanı olarak seçtirme başarısına rağmen, akıllı politik manevralarında başarılı olmuştur.
Kuzey Seferi[değiştir | kaynağı değiştir]
Çan, 1925 yılında Milliyetçi Devrimci Ordu güçlerinin başına geçerek, 1 Temmuz 1926 - 29 Aralık 1928 tarihleri arası süren Kuzey Seferi'ni yönetti. Bu sefer sayesinde Çin'in kuzeyindeki mahalli diktatörler temizlenerek bütün Çin ÇMP altında birleşti.
Şanghay Darbesi[değiştir | kaynağı değiştir]
Çan Kay Şek liderliğindeki milliyetçiler, 12 Nisan 1927 tarihinde komünistleri öldürterek Çin İç Savaşı'nı başlattı. Mao Zedong önderliğindeki Komünistler ve Çan Kay Şek liderliğindeki milliyetçiler Japonya'nın Çin'i işgaline kadar geçen yaklaşık 10 yıllık sürede savaştılar.
Savaş zamanı liderliği[değiştir | kaynağı değiştir]
Şi'an olayı ve İkinci Milliyetçi-Komünist birleşimi[değiştir | kaynağı değiştir]
İşgalden sonra komünistler ve milliyetçi kanat anlaştılar. İki grup da Japonlara karşı direniş kararı aldı ve başkomutan Çan Kay Şek oldu.
Çin İç Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]
Japonların geri çekilmesinden sonra iki grupta iktidar için görüşmelere başladılar. Fakat, sonuç alınamayınca İç Savaş 1946'da tekrar başladı. 3 yıl süren (1946-1949) sonunda Çan Kay Şek ve yandaşları savaşı kaybederek Tayvan'a kaçtılar. Çan Kay Şek sağlam kalan kendisine bağlı birkaç bin adamıyla 1949'da Tayvan'ı işgal etti ve burada kendi yönetimini ilan etti.
Çin'i kaybetmesi[değiştir | kaynağı değiştir]
Tayvan'daki başkanlık yılları[değiştir | kaynağı değiştir]
Çan hükûmetini 1 Mart 1950 yılında Tayvan, Taipei'ye taşıdı. Burada Çin Cumhuriyeti Başkanlığı görevine devam etti. Başkanlığını ilki 20 Mayıs 1954 olmak üzere 1960, 1966 ve 1972 yıllarında yapılan seçimlerde seçimi kazanarak sürdürdü. Soğuk Savaş'ın da devam etmesi nedeniyle Çin Cumhuriyeti Başkanlığı görevi Batı ülkelerince de tanındı ve uluslararası organizasyonlara bu başkanlık sıfatıyla katılması kabul edildi. Fakat, Birleşmiş Milletler Çin'in resmi hükûmeti olarak Mao Cumhurbaşkanlığındaki Çin Halk Cumhuriyeti'nin 6. Kongre Düzenlemesi ile tanındı.
Nişanları[değiştir | kaynağı değiştir]
Ulusal Nişanları
Ulusal Şeref Madalyası
1. Sınıf Mavi Gök ve Ak Güneş Nişanı
Kutsal Üçayak Nişanı
Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]
Time dergisi kapakları
Wikimedia Commons'ta Çan Kay Şek ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur.
g
t
d
Antikomünizm
Tarihsel olaylar
12 Eylül Darbesi · 15 Mart Olayı · 1905 Moskova Ayaklanması · 1940-1944 Çeçenistan Ayaklanması · 1988 İran siyasi suçlu idamları · 1989 Devrimleri · 30 Eylül hareketi · Almanya'nın birleşmesi · Anti-Komintern Paktı · Baltık Yolu · Bodo League Katliamı · Bratislava mum gösterileri · Çin İç Savaşı · Dirgen ayaklanması · Domuzlar Körfezi Çıkarması · Goyang Geumjeong Mağarası Katliamı · Haydutlara Karşı Savaş · II. Dünya Savaşı · İran-Kontra skandalı · İspanya İç Savaşı · Jeju Ayaklanması · Kadife Devrim · Kanlı Pazar (1905) · Kirli Savaş · Kore Savaşı · Laos İç Savaşı · My Lai Katliamı · Nazilerin Sovyet savaş esirlerine karşı işledikleri suçlar · Obukhov Savunması · Paris Komünü · Poznań Ayaklanması · Prag Baharı · Romanya Devrimi · Rus İç Savaşı · Siklon Operasyonu · Sovyetler Birliği'nin dağılması · Şarkı Devrimi · Tan Olayı · Tariş Olayları · Ukrayna'da Vladimir Lenin anıtlarının tahribatı · Vietnam Savaşı · Yeni Çeltek olayları · Yugoslavya'nın dağılması
Kuruluşlar
Yayın organları
Chicago American · Der Stürmer · Il Popolo d'Italia · Özgür Avrupa Radyosu · Völkischer Beobachter
Örgütler
Alman Emek Cephesi · Alperen Ocakları · Altın Gömlekliler · Arjantin Antikomünist İttifakı · Ayyıldız Tim · Batı Bloku · Beyaz Ordu · Çetnikler · Demir Muhafızlar · Faşist Mücadele Birliklerinin İttifakı · Freikorps · Heimwehr · Güneydoğu Asya Antlaşması Teşkilatı · Kara Gömlekliler · Kilise (örgüt) · Komünist Avlama Komutanlığı · Komünizmle Mücadele Derneği · Kontralar · Ku Klux Klan · Macar Ulusal Savunma Birliği · NATO · Orman Gerillaları · Orman Kardeşleri · SA · Tacuara Milliyetçi Hareketi · Tripartite Paktı · Türk İntikam Tugayı · Ukrayna Milliyetçiler Örgütü · Ustaşa · Ülkücü komando kampları · Yeniden Millî Mücadele Hareketi · Werwolf
Partiler
Alman İşçi Partisi · Alman Sosyalist Partisi · Amerikan Nazi Partisi · Britanya Faşistler Birliği · Büyük Birlik Partisi · Cumhuriyetçi Faşist Parti · Cumhuriyetçi Parti (ABD) · Hristiyan Demokrat Birliği (Almanya) · Kuomintang · Milliyetçi Hareket Partisi · Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi · Sosyalist Reich Partisi · Ulusal Faşist Parti · Việt Nam Quốc Dân Đảng
Devlet aygıtları
CIA · Derinlemesine Araştırma Laboratuvarı · Gestapo · GSG 9 · JİTEM · Özel Harp Dairesi · Reichswehr · Schutzstaffel · Tokubetsu Kōtō Keisatsu · Amerikan Karşıtı Faaliyetleri İzleme Komitesi · COINTELPRO
İdeolojiler
Apartheid · Avusturya faşizmi · Atatürkçülük · Emperyalizm · Estado Novo (Portekiz) · Falanjizm · Faşizm · Irkçılık · İtalyan faşizmi · Kapitalizm · Liberalizm · Millî Görüş · Milliyetçilik · Nasyonal sosyalizm · Neofaşizm · Neo-Nazizm · Sömürgecilik · Szeged faşizmi · Turancılık · Türkçülük · Ülkücülük
Kavramlar
9 Işık Doktrini · Atatürk İlkeleri · Beyaz Terör · Condor Planı · Franco diktatörlüğü · Gladio · Japon militarizmi · Karşı devrim · Kızıl Tehlike · Kontrgerilla · Köktendincilik · Marshall Planı · McCarthycilik · Mongoose Operasyonu · Reagan Doktrini · Soğuk Savaş · Truman Doktrini · Yeşil Kuşak Projesi · Arındırma
Yasalar
1927 Tevkifatı · Anti-Sosyalist Yasa · Barış Koruma Kanunu · Taft Harley Yasası
Diğer
77 Bildirgesi · Imnul Eroilor Moţa-Marin · İhtiyacımız Olan Felsefe · İrtica · Komünizmin Kara Kitabı · Komünizm karşıtı rock · Kuban Halk Cumhuriyeti · Sovyet karşıtlığı · Tear down this wall! · Türkiye'de antikomünizm