Tâi veya Abdulkerim et-Tai Billah veya Ebû Bekir Abdulkerîm "et-Tâʾi Billâh" bin Fadıl Muti (Arapça:عبد الكر يم بن الفضل‎ "أبو بكر "الطائع لأمر الله‎ ; Ebū bekr "eṭ-ṭāʾiʿ li-ʿBi’l-Lāh" ʿabd el-kerīm bin el-Faḍl) (d. 932 – ö. 3 Ağustos 1001) Abbâsî Hâlifelerinin yirmidördüncüsüdür.
İçindekiler
1 Yaşamı
2 Kaynakça
3 Ayrıca bakınız
4 Dış bağlantılar
Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]
Abdulkerim Tai 932'da Abbasi halifesi olan Muti'nin oğlu olarak doğdu. Muti 946'dan itibaren halifelik yapmakta idi; ama Emir-ul Umera unvanlı Büveyhîler emiri Müizzüddevle'nin idaresi altında, nerede ise hiç iktidar ve mali gücü bulunmamaktaydı. Tai Ekim 974'te babası Muti'nin inme inip felç olması dolayısıyla halifelikten feragat etmesinden sonra halifelik tahtına Buveyhîler tarafından çıkartıldı. Tai de babası gibi hiç iktidar sahibi olamadı ve Buveyhîler emri altında 991'e kadar halifelik yaptı. 991'de Buveyhîler emiri Baha el-Devle tarafından halledildi ve yerine amcası Muttaki'nin oğlu Kadir halife yapıldı.
Şahsi hayatı ve halifelik idaresi hakkında hemen hemen hiç belgesel bilgi bulunmamaktadır. Tai'nin de babası gibi hiçbir halifelik iktidar gücü bulunmamaktaydı. Tai'nin idaresi ve halife Tai ile Buveyhîler emirleri arasındaki ilişkiler için zamanına ait tek kaynak Buveyhîler emiri "Samsām el-Devle" altında katiplik yapan ve Buveyhîler emiri Baha el-Devle'nin veziri olan Fahr ul-Mülk'ün başkatibi olan Hilal el-Sabi (358-447) tarafından hazırlanmış saray protokolü kitabında bulunmaktadır.[1]
Halife Tai'nin halife olduğu 974-991 döneminde nominal olarak Abbasilere ait ülke hemen hemen otonom güya vasal emirliklere ve devletlere bölünmüştü. Tai'nin halifelik döneminde eski Abbasiler ülkesi büyük askeri hücumlara uğrayıp büyük politik değişmeler gösterip gittikçe küçüldü.
Kuzey Afrika'da Tunus ve Libya'da bir Șii halifelik ve bir teokratik devlet kurmuş olan Fatımiler Abbasi Halifesi Tai'nin halifelik doneminden hemen önce ve onun döneminde Abbasi topraklarına genişlemeye başladılar. Dördüncü Fatımi halifesi olan Ebū Tamīm Ma'add el-Mu'izz li-Dīn Allāh (953–975) döneminde 969'da, Fatımiler Mısır'ı Abbasiler'in güya vasal emirliği olan İhşidîler idaresinden almışlardı ve bu ülkeyi Fatımi halifeliği teokratik devletinin merkezi yapmışlardı. Beşinci Fatımi halifesi olan Muiz'in oğlu Aziz Billah döneminde Hicaz, Mekke ve Medine Fatımiler vasallığını kabul ettiler. Bu Fatımi halifesi döneminde 977/978'den itibaren Fatimiler Filistin ve Suriye'yi ellerine geçirmeye yöneldiler. 982'de Filistin ve 963'te Şam Fatımiler eline geçmişti. Sonra Fatımiler Halep'te bulunan Hamdaniler üzerine hücumlara başladılar. Fakat Suriye'yi ellerine geçirme onlara gayet büyük gaileler çıkardı. Suriye, birbirleriyle devamlı mücadele eden Türkler, Fatımiler ve Karmatiler arasında bir savaş meydanına dönüştü.
Suriye bu hale dönüşmüș iken Bizanslilar, Müslümanların bu zayıflığını görüp yüzyıllar önce kaybettikleri güney Anadolu ve Suriye topraklarını geri alma hevesine kapıldılar. İoannis Çimiskes Bizans'ın Armania Theması askeri valisi olduğu zaman yörel emirler elinde olan Araplar ile harp halindeydi. Sonra dayısı Nikiforos Fokas ile birlikte Halep dahil 60 sınır şehrinin Bizanslılar eline geçmesini sağladı. Dayısı bir askerî darbe ile 953'te Konstantinopolis'te Bizans İmparatoru tahtını eline geçirdi. 969'da ise bir komplo ile İoannis Çimiskes dayısının yerine İmparator oldu ve 976 yılına kadar hüküm sürdü. Çimiskes önce Balkanlarda Bulgarlarla uğraştıktan sonra 972 yılından itibaren dikkatini Abbasiler ve onların hükümdarlığını kabul etmiş vasallarına çevirdi. Önce Yukarı Mezopotamya'ya hücum edip istila etti. 975 yılındaki askeri seferinin hedefi Suriye ve Filistin oldu. 975 ilkbaharında başlattığı askeri seferde önce Nisan'da Antakya'yı eline geçirdi ve sonra Humus'a yöneldi ve bu şehir yıllık tazminat vererek Bizans tabiliğini kabul etti. Sonra Afamia ve biraz direniş gösterdiği için cezalandığı Baalbek Çimiskes eline geçti. Şam üzerine yürüyüp, Emeviler imparatorluğunun merkezliğini yapmış olan bu büyük şehri Bizans'a tazminat veren bir tabi şehir yaptı. Sonra Filistin'e yönelip Tiberya, Beyrut, Nasıra, Akka, Kayserya, Sayda, Biblos'u eline geçirdi. Ama Fatımilerin Filistin'deki sahil liman üslerini, Trablusşam'ı ve Kudüs'ü alamadı. 976 yazı sonunda Bizanslılar ta (610-641) döneminde hüküm sürmüş olan imparator Herakleios'tan beri ellerinde bulunmayan eski doğu Akdeniz arazilerini tekrar eline geçirmiş oldular. Guya Abbasileriin Halifesi olan Tai bu Hristiyan ilerlemesine karşı elikolu bağlı en ufak bir iktidar gücü olmadan hiçbir şey yapamadan Bağdat'ta Buveyhîler idaresinde zaman geçirdi.
Bu yetişmezmiş gibi Buveyhîler emirliği de kendi arasında daha küçük emirliklere bölündü; bu değişik parçalar birbirleriyle askeri mücadeleye giriştiler. 977'de Buveyhiler emiri "Rukn ul-Devle" ölünce bu emirlik önce iki emirliğe bölündü. Bir parça Rey merkezli olup tarihçilerce "Rey Deylamileri" olarak anılır oldu ve "Fahr ad-Devle" idaresi altında idi. Diğeri ise Hamedan merkezli İran'da Fars bölgesinde olup ilk emiri "Mueyyed el-Devle" idi. Sonra bu emirlikler de birbirleriyle mücadele ederek bazen değişik parçalara bölündüler. 987'de "Saraf el-Devle" Fars ve Irak'ı birleştirdi ve Bağdat'ta bulunan Abbasi Halifesi Tai'nin Emir-ul Umerası oldu. 988'de ölmeden kendine ait bölgeleri ve bu arada Bağdat'ı oğlu olan Baha el-Devle'ye bıraktı.
Baha el-Devle böylece Abbasi Emir-ul Umera unvanı da aldı. Bu arada Abbasi Halifesi Bağdat'ta epeyce mülk edinmişti. Bu mülke tamah eden Buveyhi Emir-ul Ümerasi Baha el-Devle 991'de Abbasi Halifesi olan Tai'yi halifelik tahtından indirip yerine kuzeni olan Kâdir'i Abbasi halifesi yaptı.
Tai bundan sonra Bağdat'ta oturdu. Ölümü bu şehirde 3 Ağustos 1001 tarihinde oldu.
Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]
^ Hilāl al-Sābi (Ing. cev. Elie A. Salem) (1977), Rusūm Dār al-Khilāfa: The Rules and Regulations of the Abbasid Court Beyrut: American University of Beirut. (İngilizce)
Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]
Abbasi Halifeleri soyağacı ve listeleri
Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]
Hitti, Philip H. (çev. Salih Tuğ),(1968) Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi (IV Cilt), İstanbul:Boğaziçi Yayınları.
Üçok, Bahriye (1979) İslam Tarihi Emeviler-Abbasiler, Devlet Kitapları, Ankara: Milli Eğitim Basımevi (1.Basım:1968)
Muir, William (1924), The Caliphate, its rise, decline and fall, Edinburgh:John Grant Buveyhidler Henedani. Halifeler: Muti, Tai, Kadir ve Kaim 17 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce) (Erişim:21.9.2010)
Bearman, P., Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel ve W.P. Heinrich (2008) Encyclopaedia of Islam. 2.Ed.. Leiden:Brill, . C.10, S.113 Brill-Online abone olanlar içcin9 Ocak 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
Tâi
Abbasi
Doğumu: 932 Ölümü: 1001
Sünni İslam unvanları
Önce gelen
Muti Abbâsî Halifesi
974 - 991 Sonra gelen
Kâdir
g
t
d
Halifeler
Dört Halife
Ebû Bekir
Ömer
Osman
Ali
Emevî halifeleri
Emevî halifeleri
I. Muâviye
I. Yezîd
II. Muâviye
I. Mervân
Abdülmelik
I. Velîd
Süleyman
Ömer
II. Yezîd
Hişâm
II. Velîd
III. Yezîd
İbrahim
II. Mervân
Endülüs Emevî halifeleri
III. Abdurrahman
II. Hakem
II. Hişâm
II. Muhammed
Süleyman
II. Hişâm
Süleyman
Ali[H]
IV. Abdurrahman
Kasım[H]
Yahyâ[H]
Kasım[H]
V. Abdurrahman
III. Muhammed
Yahyâ[H]
III. Hişâm
[H]Tahtı ele geçiren Hammûdî Hanedanı mensubu halifeler.
Abbâsî halifeleri
Abbâsî halifeleri
Seffâh
Mansûr
Mehdî
Hâdî
Harun Reşid
Emîn
Memûn
İbrahim[G]
Mutasım
Vâsik
Mütevekkil
Müntasır
Müstaîn
Mutez
Mühtedî
Mutemid
Mutazıd
Müktefî
Abdullah[G]
Muktedir
Kahir
Râzî
Müttaki
Müstekfî
Mutî
Tâi
Kadir
Kaim
Muktedî
Müstazhir
Müsterşid
Râşid
Muktefî
Müstencid
Müstazî
Nâsır
Zâhir
Müstansır
Müstasım
Abbâsî-Memlûk halifeleri
Müstansır
I. Hâkim
I. Müstekfî
I. Vâsik
II. Hâkim
I. Mutazıd
I. Mütevekkil
II. Vâsik
Müstasım
I. Mütevekkil
Müstaîn
II. Mutazıd
II. Müstekfî
Kaim
Müstencid
II. Mütevekkil
Mustamsık
III. Mütevekkil
[G]Geçici halifeler
Fâtımî halifeleri
Mehdî
Kaim
Mansûr
Muiz
Azîz
Hâkim
Zâhir
Müstansır
Müstalî
Âmir
Hâfız
Zâfir
Fâiz
Âdıd
Osmanlı halifeleri
I. Selim
I. Süleyman
II. Selim
III. Murad
III. Mehmed
I. Ahmed
I. Mustafa
II. Osman
IV. Murad
İbrahim
IV. Mehmed
II. Süleyman
II. Ahmed
II. Mustafa
III. Ahmed
I. Mahmud
III. Osman
III. Mustafa
I. Abdülhamid
III. Selim
IV. Mustafa
II. Mahmud
Abdülmecid
Abdülaziz
V. Murad
II. Abdülhamid
V. Mehmed
VI. Mehmed
Abdülmecid[A]
[A]Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından halife olarak atanan hanedan üyesi.
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Tâi&oldid=25415680" sayfasından alınmıştır
Kategori:
932 doğumlular
1001 yılında ölenler
10. yüzyıl halifeleri
Abbâsî halifeler
Gizli kategori:
Webarşiv şablonu wayback bağlantıları
Sayfa en son 15.30, 6 Mayıs 2021 tarihinde değiştirildi.
Metin Creative Commons Atıf-BenzerPaylaşım Lisansı altındadır; ek koşullar uygulanabilir. Bu siteyi kullanarak, Kullanım Şartlarını ve Gizlilik Politikasını kabul etmiş olursunuz.
Vikipedi® (ve Wikipedia®) kâr amacı gütmeyen kuruluş olan Wikimedia Foundation, Inc. tescilli markasıdır.