Sultan II. Abdulhamid’in Deyimiyle “İngiliz Ajanı Bir Maskara” Cemaleddin Efgani – Hakkın ve Sabrın Türkçesi
" ... İşte Meydân-ı Muhabbet, Gel Azîzim MERHABÂ ! "
ANA SAHÎFE
BAŞMUALLİM
MUHARRİRLERİMİZ
MANZÛMELER
Ahyed Hâlidî
Ammar
ULÛM-I ŞER’İYYE
CENNETÜ’L-ETFÂL
AMMAR’dan
Makâlelerden
Mızraklı İlmihâl’e Dâir
5 Ağustos 2017
Cemaleddin Afgani Ve Abduh Hakkında Söylenenler
5 Ağustos 2017
0
SULTAN II. ABDULHAMİD’İN DEYİMİYLE ‘İNGİLİZ AJANI BİR MASKARA’ CEMALEDDİN EFGÂNÎ
Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci
Modernizmin kurucusu Efgânî hakkında, talebeleri sonradan bir efsane meydana getirdiler. Ama yapıp söylediklerini ustaca bir elekten geçirerek…
Cemaleddin Efgânî, kısa, fakat çok hareketli bir ömür sürdü. Ancak faaliyetlerinin neticesini hayatta iken pek elde edemedi. Ölümünden sonra, Abduh başta olmak üzere önde gelen talebelerinin meydana getirdiği Efgânî efsanesi, Afganistan’da doğumu ve tahsili gibi Sünnî arka plân ile başlayan, Şiî kimliği ispatlandığı halde, hâlâ Sünnî olduğu iddiasının sürdürüldüğü standart çarpıtılmış bir hikâyedir.
Efgânî biyografileri, hep sübjektif ve yanıltıcı olan Abduh ve Corci Zeydan ile Efgânî’nin yeğeni Lütfullah’a dayanır. O, kendisi hakkında hiç bir zaman gerçeği konuşmamış; hayatını dostları yazmıştır. Bunlar da, onu müslümanlar nezdinde aklama gayesi güder. Abduh, Efgânî’nin en sevdiği ve İngiliz işgal komiseri Lord Crommer’e tavsiye edip Mısır müftüsü yaptığı talebesidir. Oryantalistler ise, başka bakımdan Efgânî’yi çok över. Ama aklı başında ayakları yere basan biri, her ikisinden de doğru bir senteze varabilir. Zira hepsi, “Şecaat arzederken merd-i kıbtî, sirkatin söyler” meyânındadır.
Efgânî’nin, küçük bir Afgan Tarihi ile maddeciliği tenkit etmek için yazılmış teolojik bir eser olmaktan ziyade, siyasî bir hiciv hususiyeti taşıyan Reddü ale’d-Dehriyyîn adlı eseri; ayrıca çeşitli gazete ve mecmualarda yazılmış makaleleri bulunmaktadır. Efgânî’nin fazla bir ilmî mesaisi olmadığı anlaşılıyor. Zeki olduğu ise katidir. Zaten ilmiyle değil, daha çok hareketli politik hayatı ile öne çıkmıştır.
“Maskara”
Efgânî, İstanbul’da iken bazı okumuşlara tesir etti. Batıcılık, Türkçülük ve İslâmcılık gibi cereyanların mensupları, ayrı fikir ve inançta olmalarına rağmen, onu hoca kabul ettiler. Hayatı boyunca, gidip gezdiği yerlerde daima tefrika bırakan Efgânî’nin hayattaki tek muvaffakiyeti İran Şahı Nâsirüddin suikastıdır. Fikirlerinin mahsulleri, öldükten sonra,İslâmiyetin çözülmeye başladığı II. Meşrutiyet’ten itibaren revaç buldu. Abdullah Cevdet, Ahmet Agayef, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Şemseddin Günaltay tarafından benimsendi.
Günaltay kendisini, “Şeyh [Efgânî], peygamber kadar şâyân-ı hürmet; ona itiraz edenler, Ebu Cehl kadar lânete müstehaktır. Çünkü Peygamberin zamanındaki İslâmlığı yeniden diriltmeye kalkışmıştır.” diyerek medheder.
Başta Abduh ve Reşid Rıza olmak üzere İslâm dünyasındaki modernistlerin düşünüş tarzını şekillendirdi. Reşid Rıza, Efgânî’nin aşırılıklarını törpüleyerek, modernizmi hizaya soktu. Efgânî, talebeleri vasıtasıyla Musa Cârullah’a, Mehmed Âkif’e ve daha da şaşırtıcı bir şekilde Said Nursî’ye tesir etti.
Âkif, Safahat’ta kendisinden övgüyle bahsetmiş; “yeni Cemâleddinler yetiştirme reçetesi” vermiştir. Hiç görmediği Efgânî’yi temize çıkarmak için yazılar yazmış; Efgânî’nin kovulmasını, İstanbul ulemasının hasedine bağlamıştır.
Nursî, 1892’de Efgânî’nin Mardin’de tanıştığı bir talebesi vâsıtasıyla onun yoluna intisab ettiğini söyler. İnanç ve amel bakımından apayrı bir yolda bulunmasına rağmen Efgânî’den, “Beni hakka irşad eden bir zât” diye bahseder;“Siyasetteki muktesit mesleği [ortalama yolu] bana gösterdi” diyerek ittihad-ı islâmdaki selefleri arasında Tahsin, Abduh ve Ali Süavi ile beraber, onu da sayar. [Tarihçe-i Hayat, 41, 65] Efgânî’nin içyüzü yavaş yavaş ortaya çıkınca, “intisab etme” kelimesi, “âşinâlık peydâ etme” ile değiştirilmiştir.
Ders vekili Filibeli Ahmed Halil Fevzi, Şeyhülislâm Mustafa Sabri, Yusuf Nebhanî gibi pek çok Sünnî âlim, Efgânî’ye reddiyeler yazıp, zındıklığına fetvâ verdiler.
Safvet Paşa, “Mechûlü’l-efkâr ve’l-ahvâl [hal ve hareketi belirsiz] bir Efgânlı”;
Sultan Hamid “İngiliz ajanı bir maskara“;
Ebulhüdâ Efendi, “Hedefinden sapmış bir ok gibi dinden çıkmış bir mürted“ diye tavsif eder.
1979 İran inkılâbından sonra Efgânî Efsanesi Türkiye’de yeniden canlandı. Zamane muhipleri, önceki ulemanın muhalefetini, Efgânî hakkındaki malumat azlığına bağlar; umumiyetle Paris’te çıkardığı Urvetü’l-Vüskâ mecmuasındaki yazılarına itibar eder; ama Fransız filozofu Renan’a yazdığı ve dinden çıkış vesikası olan mektubu görmezden gelirler. Öte yandan ulemaya havlayanlar, Efgânî-Abduh-Rızâ üçlüsü karşısında kediye dönerler.
Efgânî, sonradan çok dillere çevrilmiş bu Fransızca mektubunda der ki:
“İlmin tekâmülünde İslâmiyet bir mâni teşkil eder… [Hristiyan cemiyeti Hristiyanlık mânisini aştıktan sonra] hür ve serbest terakki ve ilim yolunda ilerlemektedir. Halbuki İslâm cemiyeti henüz dinî vesâyetten kurtulmamıştır… [İslâm] dini yerleştiği her yerde ilmi bertaraf etmek istemiş ve bu gayesini gerçekleştirmede, despotizmin yardımından çokça fâidelenmiştir. Dinler isimleri ne olursa olsun birbirlerine benzerler. Dinlerin felsefe ile uyuşmaları mümkün değildir. Din, insana iman ve itikadı zorla kabul ettirir. İnsanlık var oldukça din ile felsefe arasındaki mücâdele bitmeyecektir. Bu mücadelede, hür düşüncenin gâlib gelemeyeceğinden korkuyorum”. [Keddie, 204]
Renan da Efgânî hakkında der ki: “Şimdiye kadar pek az kimse üzerimde bu kadar kuvvetli bir tesir meydana getirmiştir. İslâmlığın peşin hükümlerinden tamamen kurtulmuş biridir. Fikirlerindeki serbestlik, İbni Sina, İbni Rüşd gibi o büyük imansızlardan birinin dirilip karşıma çıktığı hissini veriyordu”. [Journal des Débats, 1883] Bu mektubu tercüme eden nice Efgânî meddahı, “kâfir, imansız” manasına “infidéle” kelimesine, başka manalar vermiştir. “Büyük imansız” kelimesini, hakkında yazılan kitaplarda Efgânî muhibleri, “efsanevî filozof”; “çiçek”; “hür büyük adam”; “büyük şahıs”, “eski âşinâ” diye tercüme etmiş; “İslâmlığın peşin hükümlerini” yerine “hurafeler” kelimesini kullanmıştır.
Ayakları yerden kesiliyor ..
Efgânî, Şeyhîlik adlı Bâtınî Şiî tarikatının tesirinde yetişti. Bunlar, her çağın kendine has yanılmaz mükemmel bir önderi olduğuna inanırlar. Mucizeleri te’vil yoluyla inkâr ederler. Liderleri mesîh, peygamber ve mukaddes kitap sahibi olarak ortaya çıkar. İran’da terörist faaliyetleri ile tanınan Bâbîlik de bu yoldan çıkmıştır. [Gencer, 458]
Efgânî’nin ömrü, Fârâbî gibi, şarkın uyanışı yolunda kendisiyle işbirliği yapacak bilge bir hükümdar arayışı ile geçti. Ümidini kaybedince de mehdi rolüne soyundu. Bunun için seyyid ve gerçek adının da Muhammed olduğunu iddia etti. Müridleri de kendisini mehdi olarak görüyordu. Halkın avam ve havas kanadına ayrı ifadeler kullanmaya dikkat ederdi. Meselâ İslâm âlemindeki yazılarında Sünnî gibi görünürken; Fransızca makalelerinde radikal vizyonunu gözler önüne sererdi. [Kedourie, 55] Hayatta en sevdiği şey sigara olduğu ve ölümüne kadar de elinden düşürmediği halde, sırf İran Şahı’na muhalefet için tütünün haramlığına fetvâ neşretmiş; bu vesileyle İran’da meşhur tütün protestosunda rol oynamıştır.
Şiî kültüründe yetişmesine rağmen, Şiî doktrininde de karşı olduğu yerler çoktur. Bu sebeple Şiî olduğuna kolay kolay kimse inanmaz. Sünnî-Şiî ayrımının Müslüman dünyasına zarar verdiğini düşünür; Halife Muaviye’yi Sünnî saltanatı kurduğu için ağır tenkit eder; ama İran’da iken Sünnî-Şiî birliğinden hiç söz etmezdi. [Mahzumi, 142]
İslâm âleminin modernizm sayesinde kurtulacağına inanmıştı. “Sosyalizm, kalkınmak için yararlıdır. İslâmiyet, sosyalizm ile örtüşür” derdi. [Mahzumi, 149] İngilizlere pek aleyhtar gözükürdü; fakat ne yapsa, o zamanki İngiliz politikasına yarardı.
Osmanlıların, Rumeli’yi elde tutmaya çalıştıkları için zarara uğradığını;
Âli Paşa’nın istediği gibi, elden çıkarsalardı, rahat edeceklerini söylerdi. Türklerin göçebe olduklarını; maddî güçten başka bir şeye mâlik bulunmadıklarını ve fethettikleri yerlere de medeniyet götüremediklerini iddia ederdi. Türklerin, İslâm’ı basit bir kulluk hissi ile kabul ettiklerini; ama Kur’an’ın manasını anlamaktan uzak kaldıklarını söylerdi. [Mahzumi, 72] Halifeliğin Kureyşîliğini müdafaa etmiş; Ortadoğu’da İngiliz menfaatlerinin hâdimi olmuştur. [Blunt, Gordon and Hartoum, 492] Arap milliyetçiliğini fişeklediği gibi, Türkçülük cereyanı körükleyen de odur. Makalelerini Türk yurdu’nda neşreden Yurdakul, şeyhi ile aralarında tenasüh olduğuna inanırdı. [Gencer, 491]
Kaynak: http://dintahripcileri.com/cemalettin-afgani/
Bir cevap yazın Cevabı iptal et
E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir
Yorum
İsim *
E-posta *
İnternet sitesi
SON EKLENENLER
0
(6) “Atatürk’e Kâfir Denemez” Derken, Allâh Azze’ye: “Âyetin (kitâbın) Yasak” Demek…
13 Kasım 2021
4
(5) “Atatürk’e Kâfir Denemez” Derken, Allâh Azze’ye: “Âyetin (kitâbın) Yasak” Demek…
1 Kasım 2021
0
Yegâne Mürşid Ve Kurtarıcı Rasûl-i Rusül (Aleyhisselâtü Vesselâm)…
15 Ekim 2021
0
Modernist Soytarıların Mukaddes Velâdetle Alâkası Olamaz!
15 Ekim 2021
1
Makâm-ı Risâletle Makâm-ı Riyâset Karıştırılamaz; Bunun Mukâyesesi Dahî Muhâldir…
15 Ekim 2021
0
Velâdet Kandili Mi İmiş?
15 Ekim 2021
0
Hâlık Teâlâ’nın Sevgilisi Ve Mahlûkâtın Eşrefine (en şereflisine) Revâ Görülen…
14 Ekim 2021
1
Mukaddes Velâdet! Ve, Aihm’in Emri: “-Peygamberimiz Denmiyecek!” Rte Ankara’sı: “-Emrin Olur!”
14 Ekim 2021
0
10 Muharrem Bir Kurtuluş Bayramıdır!
17 Ağustos 2021
0
Şeyh Said – Genç İsyanı
29 Haziran 2021
1
İslâm Takvimi
9 Nisan 2021
0
Hilâli Görmek
9 Nisan 2021
0
Ayasofya Hitâbesi
21 Temmuz 2020
0
Bir Ay İştahlara Paydos
24 Nisan 2020
0
Rasûlullâh’ı (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) Sevmenin Alâmeti
15 Ekim 2021
0
Peygamber-i Zişân Efendimiz Ümmetine Güzel Ahlâkı Ta’lîm Ve Telkîn Buyurmuşlardır
13 Ekim 2021
0
Mevlid-i Nebevî
13 Ekim 2021
0
Allâhu Teâlâ’dan Kork, Diğer Korkularından Emin Ol!
30 Ağustos 2021
0
Âşûrâ Gününde Oruç Tutmak
13 Ağustos 2021
0
Çocuk Terbiyesi
13 Ekim 2020
0
Ashâb…
16 Eylül 2020
0
Bilgili Çocuk
24 Haziran 2020
0
Küçüklere Merhamet, Büyüklere Ta’zîm
3 Haziran 2020
0
Çocuğa Koyulan İsmin Ehemmiyeti
3 Ocak 2020
0
Vişne Şerbeti
11 Mart 2019
0
Sütlü Armut Hoşafı
22 Şubat 2019
0
Üzümlü Düğüm Çöreği
21 Ekim 2018
0
Güveçde Şeker Fasulye
16 Ekim 2018
0
Turşu Kurma Suyu
16 Ekim 2018
SİZDEN GELENLER:
9 Kasım 2021
amir commented on (5) “Atatürk’e Kâfir Denemez” Derken, Allâh Azze’ye: “Âyetin (kitâbın) Yasak” Demek…
5 Kasım 2021
Davud commented on (5) “Atatürk’e Kâfir Denemez” Derken, Allâh Azze’ye: “Âyetin (kitâbın) Yasak” Demek…
4 Kasım 2021
amir commented on (5) “Atatürk’e Kâfir Denemez” Derken, Allâh Azze’ye: “Âyetin (kitâbın) Yasak” Demek…
1 Kasım 2021
Mesul olduğunla meşgül ol commented on (5) “Atatürk’e Kâfir Denemez” Derken, Allâh Azze’ye: “Âyetin (kitâbın) Yasak” Demek…
31 Mayıs 2021
amir commented on İmâm-ı A’zâm Ebû Hanîfe Rahmetullâhi Aleyh Hazretleri’nin Tâûn (Salgın Hastalıklar) Hizbi
31 Mayıs 2021
Bilge yılmaz commented on İmâm-ı A’zâm Ebû Hanîfe Rahmetullâhi Aleyh Hazretleri’nin Tâûn (Salgın Hastalıklar) Hizbi
13 Mart 2021
Bedr commented on -2- Durun Kalabalıklar!
8 Mart 2021
Sinan commented on -3- Durun Kalabalıklar!
4 Mart 2021
Davud commented on -1- Durun Kalabalıklar!
20 Şubat 2021
Deniz commented on Îmânı Muhâfaza Duâsı
4 Aralık 2020
Emre commented on Îmânı Muhâfaza Duâsı
Arşivler
Arşivler Ay seçin Kasım 2021 (2) Ekim 2021 (10) Ağustos 2021 (10) Temmuz 2021 (22) Haziran 2021 (22) Mayıs 2021 (32) Nisan 2021 (31) Mart 2021 (31) Şubat 2021 (14) Ocak 2021 (8) Aralık 2020 (12) Kasım 2020 (17) Ekim 2020 (7) Eylül 2020 (6) Ağustos 2020 (8) Temmuz 2020 (26) Haziran 2020 (11) Mayıs 2020 (19) Nisan 2020 (20) Mart 2020 (12) Şubat 2020 (11) Ocak 2020 (11) Aralık 2019 (6) Kasım 2019 (5) Ekim 2019 (10) Eylül 2019 (11) Ağustos 2019 (14) Temmuz 2019 (6) Haziran 2019 (10) Mayıs 2019 (13) Nisan 2019 (21) Mart 2019 (67) Şubat 2019 (10) Ocak 2019 (8) Aralık 2018 (18) Kasım 2018 (17) Ekim 2018 (17) Eylül 2018 (7) Ağustos 2018 (4) Temmuz 2018 (18) Haziran 2018 (13) Mayıs 2018 (8) Nisan 2018 (8) Mart 2018 (10) Şubat 2018 (9) Ocak 2018 (9) Aralık 2017 (34) Kasım 2017 (8) Ekim 2017 (29) Eylül 2017 (40) Ağustos 2017 (44) Temmuz 2017 (49) Haziran 2017 (60) Mayıs 2017 (17) Nisan 2017 (8) Mart 2017 (10) Şubat 2017 (5) Ocak 2017 (8) Aralık 2016 (2) Kasım 2016 (4) Ekim 2016 (1) Eylül 2016 (2) Ağustos 2016 (2) Temmuz 2016 (3) Haziran 2016 (1) Mayıs 2016 (3) Nisan 2016 (7) Mart 2016 (3) Şubat 2016 (4) Ocak 2016 (10) Aralık 2015 (3) Kasım 2015 (4) Eylül 2015 (2) Ağustos 2015 (6) Temmuz 2015 (7) Haziran 2015 (10) Mayıs 2015 (5) Nisan 2015 (5) Mart 2015 (4) Şubat 2015 (7) Aralık 2014 (4) Ekim 2014 (3) Eylül 2014 (4) Ağustos 2014 (2) Haziran 2014 (4) Mayıs 2014 (10) Nisan 2014 (2) Mart 2014 (2) Şubat 2014 (7) Ocak 2014 (6) Aralık 2013 (8) Kasım 2013 (10) Ekim 2013 (5) Eylül 2013 (3) Ağustos 2013 (2) Temmuz 2013 (2) Mayıs 2013 (6) Nisan 2013 (7) Mart 2013 (4) Şubat 2013 (4) Aralık 2012 (7) Kasım 2012 (2) Ekim 2012 (4) Eylül 2012 (4) Ağustos 2012 (1) Temmuz 2012 (1) Haziran 2012 (6) Mayıs 2012 (12) Nisan 2012 (8) Mart 2012 (1) Şubat 2012 (7) Ocak 2012 (14) Aralık 2011 (6) Kasım 2011 (10) Ekim 2011 (5) Eylül 2011 (8) Ağustos 2011 (11) Temmuz 2011 (3) Haziran 2011 (9) Mayıs 2011 (1) Ocak 2011 (2) Ekim 2010 (1) Mayıs 2010 (2) Nisan 2010 (1) Mart 2010 (3) Şubat 2010 (3) Ekim 2009 (1) Eylül 2009 (1) Aralık 2008 (1) Ekim 2008 (1) Nisan 2008 (2) Mart 2008 (3) Şubat 2008 (2) Ocak 2008 (1) Aralık 2007 (1) Şubat 2007 (2) Ocak 2007 (4)
Arama:
Etiketler
15 temmuz 15 temmuz haçlı seferi abd adalet akp amerika atatürk Ayasofya Bayram mesajı cemaat chp cihad cumhuriyet demokrasi demokrasi dini dib dinler arası diyalog Erbakan erdoğan fetö Hayrettin Karaman hicret hoşgörü-diyalog iman israil kurban bayramı kutlu doğum kutlu doğum haftası Köy Enstitüleri laiklik Lozan mehmet görmez Mezhepsizlik dinsizliğin köprüsüdür noel oruç Paralel din Ramazan rü'yet-i hilâl seçim tesettür veladet kandili Ziya Selçuk Üstad Necib Fazıl şeyhülislam mustafa sabri efendi şia