Yukarıda Bar Hebraeus’un İmadeddin İsfahani’ye(1125-1201) dayandırdığı Kudüs’un alınışı ile ilgili gözlemlerini kısaca aktarmıştım. İmadeddin İsfahani Kudüs’un alınışı sırasında Selahaddin’in yanındaydı. Daha detaylı bilgiler için İsfahani’nin “La Conquete de la Syrie et de la Palestin Par Saladin” sayfa 49-50)
Kürd asılı Cizreli tarihçi İbn El Esiri( 1160-1233)de “Al-Kamil fi Al-Tarikh “ adlı dev eserinde Kudüs’un Selahaddin tarafından alınışına değiniyor. Îbn El Esîrî Selçukluların hizmetinde olan Selahaddin karşı eleştirisel yaklaşan bir tarihçiydi. (Selahaddin’i Kürd olduğundan dolayı “Sultan Yapan” ÎSÊ HAKKARÎ gibi alimleri nereden bulacağız)
İbn El Esiri de Selahaddin ile Balian d'Ibelin arasında yapılan görüşmelere, Balian’ın yaptığı tehditlere değiniyor ve şehrin barışçıl bir şekilde el değiştirdiğini söylüyor. Antlaşmanın içeriğine dair ise “ fakir yada zengin her erkek, 10 dinar, her kadın 5 dinar ve her çocuk(kız ve erkek) iki dinar özgürlüğü için ödeyecek. 40 gün içinde gereken parayı ödeyenler serbest bırakılacak ve ödemeyenler köleleştirilecek. Balian ibn Barzan fakirler için 30 bin dinar öneriyor ve bu öneri kabul ediliyor” deniliyor.( Francesco Gabrieli, Die Kreuzzüge aus arabischer Sicht, sayfa 190)
Îbn El Esîr de Kraliçelerin ve Kudüs Patrik’in mal ve mülkleriyle şehri terk ettiklerini yazıyor(age sayfa 191)
Yani anlayacağınız Evliya Çelebi’nin dediği gibi Kudüs’da bir katliam yapılmamıştır.
Başka bir tarihçi, Kamal ad-Din Abu’l-Qasim Umar ibn Ahmad ibn al-Adim (1192-1262). Selahaddin vefat etmeden bir yıl önce dünyaya gelen ve gelişmelerden yakından haberdar olan biridir. Kemaleddin yazdığı “Halep Tarihi” adlı eserinde Sultan Selahaddin’in Kudüs’u alınışını konu ediyor ve şöyle yazıyor: “ İbn Barzan kaledan çıkarak kendisine bağlı insanlar için bir çözüm bulmak için Sultan’ın yanına gitti. İbn Barzan Selahaddin ile anlaşarak Franklar Kudüs’dan servet ve aileleriyle çıkacaklar, her erkek 10 dinar, her kadın 5 ve her çocuk 2 dinar verecek” diyor. (Kemaleddin, Histoire d’Alep, sayfa 95)
Bir başka tarihçi de Ebu Şamah(1202-1267)dır. Ebu Şamah’ın diğer tarihçilerden farkı Kudüs’un alınışı dahil, Selahaddin’in yaptığı tüm savaşları anlatırken kendisinden önce konu hakkında yazan tarihçileri isimleriyle birlikte kaynak olarak vermesidir. Ebu Şamah’da Selahaddin ile İbn Barzan arasında yapılan antlaşmada “erkekler 10 dinar, kadınlar 5 Dinar ve çocuklarda 2 Dinar vererek özgürlüklerine kavuşurlar.. Söz konusu olan parayı 40 gün içinde ödemeyenler köleleştirirler” diyor.(Ebu Chamah, les deux jardins, sayfa 329-330)
Yani kısacası Evliya Çelebi’nin düşüncelerini paylaşan, gelişmelerin içinde olan yada Kudüs’un alınışından kısa bir süre sonra eserlerini kaleme alan hiçbir İslam tarihçisi yoktur. İslami tarihçilerden daha fazla kaynak vermeye gerek yoktur. Aslında İbn Şeddad ile İsfahani’yi kaynak olarak vermek kendi başına yeterlidir. Çünkü her ikisi doğrudan gelişmelerin içinde ve Selahaddin’ın yanındalar.
Şimdi konuya ilişkin olarak bazı Hıristiyan kaynaklarının söylediklerini aktarmaya çalışacağım.
Burada Haçlı yazarlardan Guillaume de Tyr, Continuation de Guillaume de Tyr ve Chronique d’Ernoul et de Bernhard de Tresorier den sürece ilişkin bazı aktarmalar yapacağım. Sözünü ettiğim bu kaynaklar Haçlı seferlere ve Kudüs meselesine ilişkin birinci elden değerli eserlerdir.
Continuation de Guillaume de Tyr’nin anlatımlarına göre İslami kaynakların İbn Barzan dediği Balian d'Ibelin Selahaddin’den izin alarak eşini ve çocuklarını şehirden çıkarmak için Kudüs’a gidiyor. Balian d'Ibelin’in Selahaddin’e verdiği söze göre Kudüs’ta bir gece kalacak ve ertesi günü ailesi ve çocukların alıp şehir den çıkacak. Fakat, Balian d'Ibelin kalenin içine girdiği zaman başka bir tablo ile karşı karşıya kalıyor. Savaşlar süreci içinde çevre bölgelerden binlerce insan şehre sığınmış ve şövalye dedikleri savaşlar da yok. Halkın talepleri ve Kudüs Patrik’in ikna edici çabaları neticesinden Balian d'Ibelin şehir savunmasının başına geçiyor.( , Continuation de Guillaume de Tyr, sayfa 91-93)
Balian d'Ibelin şehrin ileri gelenlerin çocuklarından 50 Şövalye oluşturuyor ve şehrin savunmasını güçlendirerek başa geçiyor. Bu arada Selahaddin Kudüs Kalesini kuşatıyor ve çatışmalar başlıyor. 8 gün boyunca Kale halkı Balian d'Ibelin önderliğinde direniyorlar. Şehir halkı, Patrik ve Balian d'Ibelin var olan direnişin uzun sürmeyeceğini ve dışardan destek alamayacakları bilinciyle çözüm araıyorlar. En sonunda Selahaddin ile görüşüp anlaşmaya karar veriyorlar. Bu amaçla Balian d'Ibelin Selahaddin ile görüşmeye gidiyor. Bu görüşmede Selahaddin “ zengin yada fakir kalede bulunan erkekler 20 Dinar, kadın ve çocuklar 10 Dinar vererek özürlülüklerine kavuşa bilirler. Bu parayı bulmayanlar ise köle olarak satılacaklar diyor” (sayfa 117)
Balian d'Ibelin Sultan Selahaddin’in yaptığı öneriyi şehir halkı ve yöneticilerine götürüyor. Yapılan görüşmeler neticesinden halkın bu parayı verme imkanı olmadığı ve Selahaddin’den kişi başına daha makul bir para talep etme yönünde karar kılıyorlar. Balian d'Ibelin yeniden Selahaddin’e giderek yeni bir öneride bulunuyor. Bu yeni öneriye göre “erkekler 10 Dinar, Kadınlar 5 Dinar ve çocuklar 1 Dinar verecekler” Selahaddin yapılan öneriyi kabul ediyor. Sultan Selahaddin ile Balian d'Ibelin arasındaki konuşma çok uzun ve tümden aktarma imkanı yok. Balian d'Ibelin 7000 bin fakir için 30,000 Dinar öneriyor. Selahaddin bu öneriyi de kabul ediyor.
Yazar yazısının devamında parası olanlar kişi başına konulan parayı vererek şehri terk etmeye başladılar. Buna rağmen çok yoksul insan kale de kaldı. Selahaddin’in kardeşi Adil Selahaddin’e giderek “ Ben toprağı ve şehri almak için yardımcı oldum. Sizden rica ediyorum şehir de kalan 1000 köleyi bana veriniz diyor. Selahaddin kendisine 1000 kişi veriyor.” Mir Adil hepsini serbest bırakıyor.(sayfa 129)
Patrik ve Balian d'Ibelin fakirler için Selahaddin’den ricada bulunuyorlar. Selahaddin Patrik’e 700 ve Balian d'Ibelin’e 500 insan veriyor ve onlarda onları serbest bırakıyorlar. Selahaddin’in kendisi de “sayısız yaşlı insanı serbest bıkaktı”(sayfa 129)
Michel le Syrien, Büyük Michel, yada Michael Syrus olarak bildiğimiz, Malatyalı, Süryani Kilisesinin Patriki Kudüs savaşı sırasında yaşayan biridir. Kudüs savaşı 1187 yılında yapıldı. Büyük Michel de 1126 yılında Malatya’da doğmuş ve 1199 yılında vefat etmiştir. Yani 2 Ekim 1187 tarihinde kan dökülmeden şehrin alınışından 12 yıl sonra vefat etmiştir.
Michael Syrus de Selahaddin’in “4000 yaşlı kadın ve erkeği serbest bıraktığını” yazıyor.(Chronique de Michel le Syrien, Çeveri: J.B Chabot, 1905 Paris, sayfa 404)
Michael Syrus değerlendirmesinin devamında ise Selahaddin 6 bin köleyi adamlarına adamlarına dağıttı. 5 bin köleyi Mısır’a göndererek ve 5 bin kişiyi de Qudüs’ta tutarak kalelerin ve duvarların yapımında çalıştırdı diyor.(sayfa 404)