İstanbul’da doğan Mehmet Şakir Ülkütaşır, başkâtiplik görevinde bulunan Hüsnü Efendi’nin oğludur. Küçük yaşlarda babasını kaybeden Ülkütaşır, Numune-i Terakki İlkokulu'nda ve bir sağlık meslek lisesinde okumuştur (Işık 2006: 3731). İstanbul Üniversitesinde edebiyat, felsefe ve tarih öğrenimi gördü ve Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarında Maraş’ta öğretmenlik yaptı. Bu dönemde yörenin geleneksel özellikleriyle ilgili incelemelerde bulunup Cumhuriyet’ten sona Türk Dil Kurumu'nun çalışmalarına katıldı. Bu kurum dışında, Türk Ocağı, Halkevleri, Türk Folklor ve Etnografya Derneği gibi kurumlarda da görev aldı (Işık 2001: 971). 30 Mayıs 1981'de İstanbul'da vefat etti.
İlmî metot olarak Ziya Gökalp ve Fuat Köprülü okulunun takipçisi olduğunu söyleyen Ülkütaşır, folklorun bir bilim dalı olarak telakkisinde Fransız ve Macar ekollerinden etkilendi. Bir folklorcu olarak Ülkütaşır'ı farklı kılan yönlerden söz eden Süleyman Arısoy, onun çalışmalarındaki bilimsel üslubu ön plana çıkardı (Bayram 2011: 75). Ülkütaşır'ın, Türkçü ve milliyetçi neşriyatlara yakın olmasında, on dokuz yaşındayken Ülkü Ocağı'yla tanışmasının etkisi oldukça fazladır (Bayram 2011: 10). Kamil Toygar ile yaptığı bir sohbette kendisini Türk folkloruna yakından bağlayan etkenin "Türkçülük mefkûresinin benliğini saran ateşi" olduğunu belirten Ülkütaşır, özellikle 'Halka Doğru" adlı neşriyatın, zihninde Türk halkını kendine has manevi ve fikri yönleriyle tanıma şuurunu ortaya çıkardığına dikkat çekmiştir (Bayram 2011: 11). Ülkütaşır, cönkleri halk edebiyatı araştırmalarının en önemli kaynağı olarak gördü. Ayrıca halk şiiri türlerinden biri olan semaiyi açıklarken cönklerden faydalanmış ve üç çeşit semaiden söz etmiştir. Bu semailerden düz, musammat ve ayaklı semai olarak bahseden Ülkütaşır, bunlara ait nazım örnekleri de sunmuştur (Bayram 2011: 59). Folklor ve halk edebiyatı araştırmalarıyla tanınan Ülkütaşır, mani, türkü gibi halk edebiyatı mahsullerini derlemekten oldukça zevk aldığını “Geçtiğim Yollar” isimli bir hatıra yazısında dile getirdi (2011: 6). İlk yazıları 1920'de Sinop Gazetesi’nde yayımlanan Ülkütaşır, bu yazılardan biri olan “Bir İktibas-ı Muhayyir Dolayısıyla” isimli makalede, Ziya Gökalp’ten yapılmış bir intihali ortaya çıkardı. Ülkütaşır, bu dönemde mahallî tarih tetkikleri, folklor ve halk edebiyatına oldukça yoğun ilgi gösterdi (2011: 17). Gazete ve yıllıklarda, İslâm Ansiklopedisi, TDE Ansiklopedisi’nde yazarlık yaptı. 1920’den sonra Azerbaycan, Millî Mecmua, Varlık, Sebilürreşat, Yeni Muhit, Yücel, Tarihten Sesler, Güzelyurt gibi dergilerde de yazıları yayımlandı (Işık 2006: 3731). 1933’te TDK derleme koluna atanan Ülkütaşır, on altı kitap ile gazete ve dergilerde yayımlanmak üzere yüzlerce makale hazırladı.
Kaynakça
BAYRAM, Bora (2011), "Mehmet Şakir Ülkütaşır'ın Halk Bilimi ile İlgili Çalışmaları" (Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi)
ÇAKIROĞLU, Ekrem (2001), Tanzimat’tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi, Cilt II, Yapı Kredi Yayınları, s.876-877.
IŞIK, İhsan (2001), “Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi”, Elvan Yayınları, Ankara, s.971.
IŞIK, İhsan (2006), Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi”, Elvan Yayınları.
Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi Devirler, İsimler, Eserler, Terimler (1998), Dergâh Yayınları, s.487-488.
Madde Yazım Bilgileri
Yazar: ÖMER AKSAN
Yayın Tarihi: 15.12.2018
Güncelleme Tarihi: 20.12.2020
Eser Adı
Yayın evi
Basım yılı
Eser türü
Sinop Vilayeti: Tarih Coğrafya ve Halkiyat Tetkikleri - / - 1926 İnceleme
Sinop’ta Çandaroğulları Zamanına Ait Tarihî Eserler Burhanettin Basımevi / İstanbul 1934 Diğer
Türkiye Etnografya ve Folklor Sözlüğü Üzerine Bir Kalem Tecrübesi Burhanettin Basımevi / İstanbul 1937 Diğer
Türk Halkbilgisine Ait Araştırmalar Eminönü Halkevi Yayınları / İstanbul 1938 Araştırma
Türkoloji Ansiklopedisi Üzerine Bir Kalem Deneyi Numune Matbaası / İstanbul 1938 Diğer
Cevdet Paşa: Hayatı Şahsiyeti ve Eserleri Türk Dil Kurumu, Türk Hukuk Kurumu ve Ankara Halkevi adına / Ankara 1945 Araştırma
Uluğ Bey Ahmet Halit Kitabevi / İstanbul 1946 Roman
Babür Şah Ahmet Halit Kitabevi / İstanbul 1946 Roman
Büyük Türk Dilcisi Kaşgarlı Mahmut Türk Dil Kurum Yayınları / Ankara 1946 İnceleme
Meşhur Türk İmparatoriçeleri Varoğlu Yayınevi / İstanbul 1948 Diğer
Sivastopol Harbi Varoğlu Yayınevi / İstanbul 1948 Diğer
Türk ve İslam Geleneğinde Ağaç Türk Etnografya ve Folklor Derneği Yayınları / Ankara 1963 Araştırma
Nasrettin Hoca (Cahit Öztelli ile) Türk Etnografya ve Folklor Derneği Yayınları / Ankara 1964 Diğer
Notlar ve İktibaslar İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, Edebiyat Fakültesi Basımevi / İstanbul 1972 Diğer
Cumhuriyetle Birlikte Türkiye’de Folklor ve Etnografya Çalışmaları Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Cumhuriyetin 50. Yıldönümü Yayınları:1, Milli Folklor Enstitüsü Yayınları:6 / Ankara 1973 Araştırma