İç savaşları çıkartan ve durduran etkenleri inceleyen Dr. İdil Tuncer Kılavuz: İkinci Dünya Savaşı sonrası devletlerarası savaşlardan dört kat fazla içsavaş olmuş, bu savaşlarda dört kat fazla insan ölmüştür. Bu savaşların bitirilmesi çok önemli.
Şubat 6, 2015 · Kitap, Makaleler
İç savaşlar ulusal elitlerin siyasi hesaplarından beslenir
İç savaşları çıkartan ve durduran etkenleri inceleyen Dr. İdil Tuncer Kılavuz: İkinci Dünya Savaşı sonrası devletlerarası savaşlardan dört kat fazla içsavaş olmuş, bu savaşlarda dört kat fazla insan ölmüştür. Bu savaşların bitirilmesi çok önemli.
06.02.2015 00:40
CEM ERCİYES [email protected]
Dr. İdil Tuncer Kılavuz, Medeniyet Üniversitesi öğretim üyesi. Geçtiğimiz günlerde İngiliz Routledge yayınevi tarafından yayımlanan kitabında Tacikistan’daki içsavaşı, bu ülkeyi Özbekistan’la kaşılaştırarak inceliyor. Sovyetler’in dağılmasından sonra yaşanıp bitti sandığımız bu savaş günümüzde hâlâ süren gerilim ve çatışmalar için önemli bir rehber gibi. İdil Tuncer Kılavuz, bütün iç savaş literatürünü tarayıp, iki ülkede yaptığı görüşmelerle zenginleştirdiği kitabında gerilimin çatışmaya, çatışmanın savaşa nasıl dönüştüğünü ve dönüşmediğini ortaya koyuyor.
Tacikistan’daki içsavaşı anlatır mısınız? Nasıl oldu kimler savaşıyordu?
Tacikistan’da 1992-1997 arası beş yıl süren bir içsavaş yaşandı. Tahminler 60-100 bin arasında değişiyor, bu kadar insan öldü. 700 bin insan evinden, yerinden oldu. Bu içsavaş Birleşik Tacikistan Muhalefeti ve komünist hükümeti destekleyenler arasında yaşandı. Muhalefetin içinde İslami Diriliş Partisi, Rastokhez isimli Tacik milliyetçisi parti, Tacikistan Demokratik Partisi ve Lali Badahşan isimli Badahşanlıların haklarını savunan bir parti vardı.
İslami parti İslamın toplum içindeki rolünün artırılmasını istiyordu fakat İslami bir devlet kurmayı yakın gelecekte amaçlamadıklarını söylüyorlardı, diğer muhalif partiler gibi ekonomik, siyasi reformlar parlamenter demokrasi istiyorlardı, milliyetçi söylemleri de vardı.
Savaş Tacikler arasında oldu büyük oranda, azınlıklar da katıldılar, özellikle Özbekler ve daha çok hükümetin yanında yer aldılar.
Çalışmanız karşılaştırmalı bir çalışma. Tacikistan’la Özbekistan’ı karşılaştırıyorsunuz. Neden Özbekistan?
Şimdi ben bu çalışmada Tacikistan’la Özbekistan’ı karşılaştırdım çünkü bir sürü faktör Özbekistan’da da olmasına rağmen orada bu türlü bir iç savaş yaşanmadı. Her iki ülkede de bölgesel kimlikler, İslami bağlılıklar yüksek. İkisi de Sovyetler Birliği’nin parçasıydı, Sovyet kurumları, politikaları her iki ülkede de çok benzer şekilde uygulanmış. Ekonomik durum açısından iki ülke arasında büyük bir farklılık yok, her ikisi de kırsal nüfusun fazla olduğu ülkeler.
İçsavaşlar neden oluyor?
İçsavaşları açıklama gayreti içinde olan birçok çalışmada çeşitli faktörler içsavaş yaşanmasına yol açan faktörler olarak gösterilir. Siyasetin dışında bırakılmak, baskılar, ekonomik eşitsizlikler, zayıf devletlerin bu tür çatışmaları kolaylaştırıcı etkisi olduğu söylenir. Bazıları da kaynaklar, ele geçirilmesi, satışı kolay kaynaklar var mı yok mu, ya da ülkedeki siyasal istikrarsızlık gibi faktörleri sayar nedenler arasında. Tacikistan özelinde yapılan çalışmalar genelde bu savaşı bir klanlar arası silahlı mücadele olarak görmüş ya da yine ülkedeki bölgesel gruplar arasındaki siyasal ve ekonomik eşitsizlikleri vurgulayan çalışmalar var, ekonomik faktörleri neden olarak gösteren çalışmalar var. Yüksek işsizlik oranları, düşük milli gelir vs. Fakat dediğim gibi karşılaştırmalı bir çalışma yaptığınızda bütün bu faktörlerin Özbekistan için de geçerli olduğunu görüyorsunuz ve o zaman bunlar neden Tacikistan’da olup Özbekistan’da olmadığını açıklamıyor.
Peki siz nasıl açıklıyorsunuz, neden bir ülkede 100 bin kişi öldü de diğeri meselelerini barışla çözdü.
Benim açıklamam kısaca şöyle özetlenebilir. Yapısal faktörler, süreçle ilgili faktörler ve güven ağlarıyla ilgi faktörler elitlerin güç dağılımı konusundaki algılamalarını etkileyerek savaşın çıkmasına olumsuz katkı yapıyor. Bu üç faktöre bakarak iç savaşın nedenlerini anlayabiliriz.
İç savaşlar daha siyasal alanla ilgili, iktidar mücadeleleriyle alakalı. Güç algılamalarıyla ilgili. Ne istiyorlar, bunu savaşmadan elde etmek mümkün mü, elde edemiyorsam savaşa girersem elde etme şansım nedir gibi rasyonel değerlendirmelerle karar verilen bir süreç aslında. Kazanma şansları nedir, savaşın maliyeti ne olur, savaşı kazanma ihtimalimiz nedir, anlaşmayı kabul edersek ne faydası ve maliyeti olur, bunlar rasyonel olarak değerlendiriliyor. Savaşmak mı daha yararlı olacaktır kendileri için yoksa var olan durumu kabul etmek mi, savaşmadan başka şekilde müzakerelerle vs. isteklerini elde etmek mümkün müdür, bunun değerlendirmesini yaparak savaşa karar veriliyor.
Tacikistan örneğinde de konuştuğunuzda insanlar bunu size söylüyor, bu bir hâkimiyet savaşıydı diye. Devleti kim kontrol edecek, kim ne kadar kontrol edecek.
Tacikistan ve Özbekistan’a baktığımızda her iki ülkede de Sovyetler’in benzer bölgesel politikaları uygulanmış olsa bile, bazı farklılıklar vardı ve bu farklılıklar yeni elit yapılarının oluşmasına neden oldu. Tacikistan’da bir bölge elitinin ülke politikasında daha hâkim durumda olduğunu görüyoruz. 1946’dan 1991’de Sovyetler Birliği yıkılana kadar Tacikistan’daki bütün Komünist Partisi Birinci Sekreterleri- ki yönetim hiyerarşisindeki en önemli kişidir- hep bir bölgeden, Hocend’den. Ama Özbekistan’da iktidarın özellikle üç bölge arasında paylaşıldığını görüyoruz. Tacikistan’da diğer bölgelerden olanlara da pozisyon verilmiş fakat hem partide hem de hükümette daha zayıf durumdalar. Özbekistan’da Taşkent, Semerkant, Fergana bölgeleri hemen hemen eşit gibi. Dolayısıyla Tacikistan’da yönetici konumundakiler kendilerini çok güçlü görüyordu, “asla iktidardan düşmeyiz” gibi bir algıları vardı. Özbekistan’da kendini bu kadar emin bu kadar iktidardan gitmez gören bir grup yok. Bu birinci fark.
Kerimov başa geçtiği zaman, sonradan olacağı kadar güçlü değil aslında ve atanmasına Özbekistan içinde yardımcı olanların desteğine hala ihtiyacı var. Bunlar arasında dengeli bir politika izlemeye, onların da beklentilerini karşılamaya ihtiyacı var iktidarda kalabilmek için.
Bu dönemde Özbek lider dengeli bir politika devam ettirirken Tacikistan’da kendini güçlü hisseden hükümet, muhaliflere karşı toptan bir baskı, dışlama politikası içine giriyor, hem parti içi hem de parti dışı muhalefete karşı. Bu da aslında orada muhalefeti hükümet karşısında birleştirici bir etki yapıyor. Görevden almalar, görevden alınanların da muhalefete geçmesine neden oluyor. Ülkede geniş katılımlı gösteriler başlıyor. Muhalefet birleşiyor, giderek gücünü artırıyor. Seçimlerde fena olmayan bir oy alıyor, geniş kitleleri gösterilerine katabiliyorlar. Bu güçlerine dayanarak daha fazla yer istiyorlar siyasette, mesela hükümet üyelerinin yüzde 30’unu istiyorlar. Bunu almakta başarılı olamıyorlar. Yani güçleri oranında siyasette yer bulamıyorlar. Tamamen dışlanıyorlar. Bu da hoşnutsuzluk yaratıyor. Hükümet kendini güçlü görüyor ama muhalefet de siyasetten dışlanamayacak kadar gücü olduğuna inanıyor. Ve şu noktaya geliyorlar, eğer savaşırlarsa bir şansları olabilir. Onun dışında eğer bu yapılmazsa hükümetin onları kesinlikle siyasete ortak etmeyeceğini düşünüyorlar. Hükümette şöyle düşünüyor, bunları ben savaş durumunda yenerim, bir şey vermek zorunda değilim. Muhalefetin artan gücünü göremiyorlar.
Olaylar Özbekistan’da nasıl gelişiyor?
Tacikistan’da bunlar olurken Özbekistan’da Kerimov’un kendi durumu açısından daha akılcı bir politika izlediğini söyleyebiliriz. Gücünü konsolide edene kadar hem parti içinde hem de dışındaki muhalefete yönelik başlangıçta baskıcı bir politikası yok. Kendi yanına çekiyor hatta çekebildiklerini. Bu durum Özbekistan’da muhalefetin bölünmüş kalmasına yol açıyor. Böylece Kerimov gücünü yavaş yavaş konsolide ediyor. Tabii bu Tacikistan’da muhalefetin birleşmesi, Özbekistan’da birleşememesi konusunda muhalefet içi faktörler de önemli. Daha sonraki dönemde Kerimov güçlenince teker teker bölünmüş muhalifleri etkisizleştiriyor.
Yani yapısal faktörler kadar elitlerin davranışları, siyasal faktörler, ağ yapıları, bunların bir amaç için harekete geçirilmesi de önemli.
Ağ yapıları derken ne tür ilişkilerden söz ediyorsunuz?
Öncelikle bölgesel Tacikistan için. Ama bu tek faktör değildi. Bu ne İslami, ne etnik ne de bölgesel bir savaştı aslında. Bütün bu faktörler mobilizasyon amaçlı araçsal olarak fayda sağladı taraflara. Bölgesel kimliklerin güçlü olması, ülke nüfusunun büyük çoğunluğunun kırsal bölgelerde yaşaması, hem halk arasında hem de siyasiler arasında bölgesel kimliklerin güçlü olması bu faktörün güçlü bir mobilize edici etkisi olmasını getirdi. Savaş sırasında bu bölgesel kimlikler daha önemli oldu. Tacikistan’da yukarıdan aşağıya bu ağ yapılarının savaşın her iki tarafınca aktive edildiğini harekete geçirildiğini görüyoruz. Bu ağlar yukarıdan köylere kadar harekete geçiriliyor. Daha önce var olan ilişkiler, bağlantılar bu amaç için harekete geçiriliyor, destek sağlamak amacıyla.
İnsanları savaşa nasıl katıyor?
Kimi isteyerek, kimi de zorla katıldı savaşa. Bir sürü genç erkeğin zorla silah altına alındığına dair anlatılanlar var. Sonra savaşta ölen akrabalarının intikamını almak için katılanlar da var. Hapishanelerden insanların çıkarılıp silah altına alındığı örnekler mevcut. Destek vermeyen insanların cezalandırıldığını söyleyenler, kimilerinin bu nedenle öldürüldüğünü söyleyen örnekler var. Bu da insanlar arasında korkuya yol açıyor, zorla desteklemelerine neden oluyor. Hayatta kalabilmek için desteklemek zorunda kalmış insanlar var. Bir sürü söylentilerin, provokasyonun olduğu bir durum yaratılıyor. İnsanlar karşı grubu tehdit olarak görmeye başlıyorlar bu ortamda. Böylece bölgesel kimlikler üzerinden yürüyen bir hal alıyor savaş. Savaşan taraflar bu şekilde insanları kendi taraflarına çekip mobilize ediyor.
Bölgesel kimliklerin kutuplaşması savaşla olan bir şeydi. Savaşın nedeni değildi. Bunu başka içsavaşlarda da görüyoruz. Mesela Bosna konusunda yapılan çalışmalarda da savaşın kimlikleri kutuplaştırıcı etkisini söyleyen çalışmalar var. Savaşın nedeni kimlikler değil. Suriye için de bu tür açıklamalar yapılıyor. Savaşın kimlikleri kutuplaştırıcı etkisi üzerine. İnsanların diğer kimlik gruplarını tehlikeli görmeye başladığı süreç savaşın başlamasından sonra olan bir şey.
Bugün yaşanan içsavaşlarla başka benzerlikleri var mı Tacikistan’ın? O konuda ne söyleyebilirsiniz. Mesela Suriye’de, Ukrayna’da olanlar?
Suriye’de de bölgesel, siyasi, ideolojik grupların yönetimi ele geçirmek için yürüttüğü bir savaş var. Yine Tacikistan’daki gibi içinde İslamcıların olduğu, diğer kesimlerden de muhaliflerin bulunduğu gruplar yönetime karşı savaşıyor. Ama Tacikistan’daki gibi birleşik değil orada muhalefet. Bu önemli bir fark. Suriye’de de savaşta, var olan ağlara dayanarak, etnik, bölgesel, vs. bu tür bağların benzer şekilde harekete geçirildiğini görüyoruz. Ama Tacikistan daha ülke içi grupların savaştığı bir içsavaştı. Suriye’de Suriye’den olmayan bir çok savaşçının olduğu söyleniyor. Bir de Sünni- Şii ayrımı bu kadar keskin değildi Tacikistan’da. Sünni-İslami gruplarla İsmaili olan Badahşanlılar muhalefette bir arada hareket etmişti hükümete karşı. Tacikistan’da bir de bu kadar radikal değildi İslami muhalefet. Suriye’de daha uluslararası daha radikal İslamcı gruplar var muhalif gruplar arasında.
Bir de Tacikistan içsavaşının bitmesinde uluslararası aktörlerin önemli etkisi olmuştu. Rusya, İran, Birleşmiş Milletler o zaman barış için baskı yapmıştı her iki tarafa da. Suriye örneğinde böyle bir birlik, işbirliği yok bu aktörler arasında. Tam tersine, farklı taraflara destek verir durumda. Aslında bütün bunlar savaşın sona ermesini güçleştiren faktörler Suriye’de. Tacikistan’da bir barış olabilmişti beş yıl savaşın ardından.
Uluslararası aktörler arasındaki farklı yaklaşım, uyuşmazlık Ukrayna’da da var. O daha ayrılıkçılık üzerinden okunabilecek bir yöne doğru gitti. Ülkeden ayrılıp Rusya’yla birleşmek isteyen gruplar var ve Rusya burada direkt müdahil. Yine bölgesel ayrımların, farklılıkların güçlü olduğu bir ülke.
İçsavaşlar iç nedenlerden çıkıyor ve iç dinamikler etkili bitişlerinde daha çok. Ama uluslararası aktörlerin rolü de çok önemli. O başta bahsettiğimiz rasyonel değerlendirmeyi yaparken taraflar alabilecekleri ülke dışı destekleri de, uluslararası destekleri de değerlendiriyorlar. Bu da bir faktör savaş kararını etkileyen. Tacikistan’da uluslararası aktörler savaşın sona ermesini desteklemişlerdi, bunun olumlu etkisi oldu sonuçta varılan anlaşmaya. Bu iki savaşta uluslararası güçler arasında bir anlaşma yok nasıl bir şekilde barışın olacağına dair. Baktığınız zaman İkinci Dünya Savaşı sonrası devletler arası savaşlardan dört kat fazla içsavaş olmuş, bu savaşlarda devletlerarası savaşlarda ölenlerin yaklaşık dört katı kadar insan ölmüş ve bu içsavaşlar devletlerarası savaşlardan ortalama olarak dört kat daha uzun sürmüş. Ve görüyoruz en büyük zararı da sıradan insanlar görüyor. Bu savaşların bitirilmesi çok önemli.
Peki iç dengeleri hesaba katarsak Suriye ve Ukrayna’daki çatışmaların savaşa dönüşeceğini öngörmek mümkün müydü? Bu çatışmalar biter mi?
Bir ülkede iç savaş çıkacağını önceden öngörmek çok zor. Yapılan çalışmalardan bildiğimiz şeyler var. Bazı faktörler bir ülkeyi içsavaş bakımından daha riskli hale getiriyor. Fakirlik, ekonomik gelişmişlik düzeyinin düşük olması, siyasal istikrarsızlık, zayıf bir devlet gibi faktörler ülkeleri daha riskli hale getiriyor içsavaş bakımından. Fakat bu faktörlerde benzer olan bazı ülkelerde savaş çıkarken diğerlerinde çıkmıyor. Bu farklılıkları anlamak gerekiyor neden böyle olduğunu. Bunu anlamak için de ülke içi dinamikleri çok iyi bilmek gerekiyor. Tarafları savaşa gitmeye ikna eden faktörler, güç algılamaları, nasıl değerlendiriyorlar savaşırlarsa ya da savaşmazlarsa maliyet ve faydaların neler olacağını. Ne kadar güçlüler, kaynakları, destekleri ne kadar. Güç dağılımını, bunun üzerinden tarafların algılarının nasıl olduğunu bilmek gerekir.
Dünya başka iç savaşlara da gebe mi, ne dersiniz? Uluslararası siyasetçiler hangi unsurlara dikkat ederek savaşı tahmin edebilir?
İç savaşları sonlandırma konusunda da bazı savaşlar anlaşmayla bitiyor, bazıları devam ediyor. Eğer iç savaşlar müzakere edilmiş mutabakatlarla sona ermezse uzayarak devam ediyorlar. Her iki tarafın da karşılıklı kabul edeceği bir anlaşmaya varamazlarsa müzakereler başarılı olamaz. Anlaşmaya varılması, savaşan tarafların savaşmaya devam etmektense müzakerelere gitmenin kendilerine daha fazla yararlı olacağına karar vermeleriyle mümkün olur. Dediğimiz gibi savaşa ya da anlaşmaya karar vermek bir fayda zarar değerlendirmesinden sonra yapılır. Taraflar rasyonel olarak eğer savaşa devam edersek bunun bize maliyeti ne olur, eğer anlaşmaya oturursak bunun bize faydası ne olur diye hesaplarlar. Kazanma şansımız nedir, bunu maliyeti nedir, savaşmanın ya da anlaşmaya varmanın getirileri nelerdir. Anlaşmaya varılması, savaşan tarafların savaşmaya devam etmektense müzakerelere gitmenin kendilerine daha fazla yararlı olacağına karar vermeleriyle mümkün olur. Savaş alanındaki güç dengesi, savaşı bitirmek konusunda dış baskılar bu değerlendirmelerde göz önüne alınır. Her iki taraf da savaşı kazanamayacaklarından, karşı tarafı yenemeyeceklerinden endişe etmesi durumunda barış ihtimali artabilir.
Power, Networks and Violent Conflict in Central Asia
Comparison of Tajikistan and Uzbekistan
İdil Tunçer Kılavuz
Routledge
2014, 162 sayfa, 85£.
http://kitap.radikal.com.tr/makale/haber/ic-savaslar-ulusal-elitlerin-siyasi-hesaplarindan-beslenir-415129
Ayrıca bakınız:
ŞİÖ’nün genişlemesi sürüyor: Hindistan, Pakistan ve İran tam üye oluyor Çin'in Şanghay kentinde 1996'da toplanan Rusya, Çin, Kazakistan, Tacikistan ve...
Savaşın ‘dul’ erkekleri çocuklarını geleceğe hazırlıyor Eşlerini, kimi çocuğuna süt almaya gittiği sırada, kimisi de evlerine...
Tespih, savaşın zalimliğini, vicdani reddin insani bir talep olduğunu anlatıyor Halil İçöz'ün yeni kitabı Tespih Ceylan Yayınları'ndan çıktı. Yayınevi yazarlarından...
VR-DER kurucusu Gökşin’le röportaj 15 Mayıs Dünya Vicdanî Ret Günü sebebiyle bir araya gelen...
EBCO: “Savaşın 100. yılında retçileri selamlıyoruz” EBCO (Avrupa Vicdani Ret Bürosu) Başkanı Schneider, Birleşik Krallık'ta askerliği...
Ekleyen admin Eklenme tarihi: Şubat 6, 2015
Savaş
PAYLAŞ. Facebook Twitter Email
Askerlik Yükümlüsü Kişilerin Uğradığı Hak İhlallerinin Durum Tespiti Formu
Vicdani Ret Derneği olarak hazırladığımız “Askerlik Yükümlüsü Kişilerin Uğradığı Hak İhlallerinin Durum Tespiti Formu” yayında!
Zorunlu askerlik yükümlüsü olması sebebiyle çeşitli hak ihlalleri yaşayan herkesi, bu formu doldurmaya çağırıyoruz.
Hakkınızda tutulan tutanaklar, idari para cezaları, ceza davaları varsa; seyahat özgürlüğünüz kısıtlanıyor, eğitim hakkınız engelleniyor ya da başkaca hak ihlallerine maruz kalıyorsanız, form üzerinden bizimle iletişime geçebilirsiniz.
VİCDANİ RET EL KİTAPÇIĞI (PDF İNDİR)
Vicdani Ret Hakkı ve Hakkın Kullanılması – Davut Erkan
ÜYE OLUN DESTEK OLUN
VİCDANİRET.ORG'da ARA
VİCDANİRET.ORG'da ARA
Her gün sitemize eklenen haber ve makaleler arasında arama yaparak istediğiniz konuya erişebilirsiniz.
Arama:
SAVASKARSİTLARİ.ORG'da ARA
SAVASKARSİTLARİ.ORG'da ARA
Daha fazla haber ve makaleyi savaşkarşıtlarının, antimilitaristlerin sitesi savaskarsitlari.org'da bulmayı deneyebilirsiniz.
HABERLERE ABONE OLUN
Abone olun, sitemizdeki haberler eposta adresinize gelsin
Abone olursanız siteye eklenen haberleri doğrudan eposta hesabınızdan takip edebilirsiniz.
Eposta adresinizi yazın:
Videolarımız
Yemen Türküsü (Zenginimiz bedel verir, askerimiz fakirdendir)
'dur' ihtarı2 1 aralık8 1 eylül9 1. Dünya Savaşı5 12 eylül3 15 Mayıs19 28 şubat2 31859 ab20 abd268 açlık6 Af Örgütü50 afganistan31 afrika6 afrika birliği1 agit1 aihm18 Akdeniz Vicdani Ret Buluşması6 alevi1 ali fikri ışık13 almanya89 amfide konuşulmayanlar1 anarşist kadınlar1 Anayasa Mahkemesi2 anti-militarizm2 antimilitarist medya8 antimilitarizm82 arap birliği1 arap ordusu2 arjantin1 asker hakları inisiyatifi15 asker kaçağı25 asker uğurlama14 askere kötü muamele55 askeri cezaevi3 Askeri Harcamalar68 askeri yargı17 Askerlik Kanunu1 askersiz lefkoşa5 asya1 avrupa28 avrupa konseyi19 avustralya4 avusturya2 AYİM1 AYM13 ayrımcılık1 azerbaycan6 bakanlar komitesi1 bakaya6 baltık7 barış141 barış gemisi1 basra körfezi5 Bedelli Askerlik104 belçika5 biber gazı8 BİKG1 bireysel başvuru1 bireysel silahlanma66 bm147 bolivya2 bosna hersek2 Bulgaristan3 bulletin8 bülten3 burkina faso1 burundi2 çad1 campaign4 çarşı1 çekya1 cezaevleri6 chp1 çin33 CO1 çocuk134 Çocuk askerler41 connection e.V2 conscientious objection8 conscientious objection association4 Danimarka3 darbe72 derin devlet9 din3 doğa10 dövizli askerlik7 dürzi vicdani retçi3 e-devlet1 ebco35 ebola1 eğitim zayiatı1 ekoloji3 emek örgütleri1 eritre1 erkeklik16 ermeni4 ermenistan5 estonya2 eta5 etiyopya2 Etkiniz1 ezidi1 fas1 faşizm2 feminizm2 filipinler6 filistin18 Finlandiya5 fransa32 frontex1 garnizon kent1 gayrimüslim5 gazi5 gazze4 GBT86 gıda1 greenpeace1 guatemala2 güney afrika1 güney çin denizi3 güney sudan15 gürcistan2 güvenlik33 hafif silahlar3 haiti1 halkı askerlikten soğutma1 hamas2 hayvan19 hidrojen bombası3 hindistan11 hirosima-nagasaki11 hollanda3 hrw30 iç güvenlik67 ICAN3 IFOR1 İHA41 İHD16 iklim2 inan mayıs aru1 incirlik6 İngiltere40 insan hakları126 insanlık suçu7 internet8 iran12 işkence16 islam4 ispanya5 israil104 İsveç7 isviçre8 italya4 izlanda3 izleme-dinleme8 ırak26 ırkçılık10 ışid53 jandarma1 japonya31 jitem1 kadın90 kadın vicdani retçiler1 kamboçya1 kamerun1 kampanya4 kanada6 karabağ4 karadeniz2 katar11 kenya1 kimyasal silah17 kıbrıs cumhuriyeti10 kktc3 kktc-vr129 kolombiya43 kongo1 kontrgerilla1 kore39 korucu30 kosova1 kosta rika1 küba2 küresel bak1 Kürt284 kurtuluş günü2 kuveyt2 kuzey kutbu4 lambdaistanbul1 ldp1 letonya1 lgbti36 liberya1 libya11 litvanya2 lübnan3 macaristan1 makedonya1 malakanlar3 mali8 mayın42 mazlumder2 medya22 meksika1 metin bayrak2 MGK9 mgsb2 mhp1 Militarizm91 milliyetçilik5 misket bombası8 MİT11 mısır16 mobese1 mülteci73 murat kanatlı20 myanmar6 nato88 nazizm1 newroz1 nijerya8 nobel7 norveç3 nükleer86 OAC9 obama2 ODTÜ1 ohal43 ortadoğu15 osman murat ülke1 otorite1 Oyak10 oyuncak silah4 özel güvenlik9 özel ordu3 Pakistan9 papa9 paraguay1 PEN1 pesco2 peşmerge1 pınar selek18 pkk12 polis41 polonya10 profesyonel ordu14 QUNO1 rapor1 report1 roboski33 robot10 rojava33 romanya3 röportaj2 rusya105 sağlık1 sahel1 Savaş167 savaş karşıtı303 savaş karşıtlığı2 savaş oyunu2 savaş suçu64 şehitlik56 sergi1 siber5 şiddetsizlik38 şiir4 Silah - Yerli154 silah projeleri5 Silah ticareti224 Silahlanma101 şili1 şiö1 SIPRI28 Sivil İtaatsizlik27 sivil ölüm5 sıkıyönetim1 somali7 sosyal medya6 sözleşmeli er17 srilanka2 sudan7 Şüpheli Asker Ölümleri340 Suriye160 suudi arabistan43 tayland11 tayvan3 tck 3181 tihv3 toma2 TSK182 turkey1 türkiye357 türkmenistan2 tüsiad6 ucm9 ukrayna34 unicef24 uruguay1 uzay1 vegan3 Vicdani Ret931 vicdani ret atölyesi1 vicdani ret bülten1 vicdani ret bülteni2 Vicdani Ret Derneği277 vicdani ret hakkı3 vicdani retçi1 vr der17 VR-DDER1 WRİ40 yayın1 yehova şahitleri6 yemen58 yeni zelanda1 yunanistan30 Zorunlu Askerlik148