Medeniyetin beşiği olan Yakındoğu kavimleri (Sümerler; M.O. 3400, Mısırlılar bir müddet sonra, Fenikeliler M.Ö. 1500'de Yunan ve Araplar da yazılarını Fenike alfabesinden almış, kısaca ilkçağ kavimlerinin alfabeleri hep Fenike kökenlidir.) lisanlarını yazılı halde tespit ede-bildikden sonra, müziklerini de yazı ile tespiti düşünmüş ve başarmışlardır. Daha Fenikeliler alfabe yazısını bulmadan Sümerler yazıyı buldukları gibi, müzik yazısını da bulmuşlardır, ilk nota yazısını Sümerler M.Ö. 2000'lere doğru kullanmışlardır. (Pennsylvania üniversitesi müzesinde M.Ö. 2800 yıllarına ait bir Sümer flütü vardır. Sümerlerin müziği konusunda bir kitap yazan ingiliz bilgini Francis Galpin bu flütün bir eşini yaptırıp çalmış ve do, re, mi, fa diyez, sol, la, si seslerinin mevcut olduğunu görmüştür. Sümerlerin flütünde bulunan bu dizi, Türk musikî-sindeki Mahur dizisidir. Bu konu müzik tarihi bakımından büyük önem taşır.) (26)
Sümer müzik yazısı ile yazılmış besteleri 1937'de ingiliz bilgini Francis Galpin deşifre edip yayınlamıştır. Galpin'e göre Sümerlerden müzik yazısı Mezopotamya'nın Sami kavimlerine ve Babillilere yayılmıştır. Yalnız, Galpin'in fikirlerini henüz faraziye olarak kabul eden bilginler de vardır.
Sümerler ve Babillilerden sonra eski Mısırlılarda musikî yazısını kullanmışlar, buradan Ibraniler ve sonraları Habeşler gibi diğer Sami kavimlere de intikal etmiştir. Yakın doğu medeniyetiyle ilgileri olmayan Çinliler ve Hindular da belki bundan 2000 yıl kadar önce kendi kendilerine musikî yazısı bulup kullanmışlardır. Sümer ve Mısır musikî yazılarından faydalanan Arâmiler ve Süryaniler bu yazıyı geliştirmişler ve bütün bu yakın doğu Mezopotamya-Mısır medeniyetinin unsurlarını iktibas eden Yunanlılarda da tabiatıyla nota yazısı mevcuttu. Önce Girit'e ve belki İyonya'ya gelen nota yazısı M.Ö.VI. yy.dan önce Yunanistan'da kullanılmaya başlandı. Yunan notası da şimdiye kadar değindiğimiz bütün antik notalar gibi alfabe notasıydı.Yani sesler harflerle gösteriliyordu. (27)
1.5.2- BATI NOTASININ MENŞEİ
Yunanlılar, şüphesiz nota yazısını çok geliştirdiler. Bizanslılar (395-1453) ise Yunan notasına sadık kalmayarak son derece karışık bir sistem kullandılar. Orta Çağ (476-1453) Hristiyan âleminde kullanılan pek yaygın bir sistem de, Gregoryenlerin VII. yy.'dan beri kullandıkları " Nömatik nota yazısı" idi. (Neumen= kiliselerde okunan din kitapları)
~Ş- Laika Karabey Akıncı, Garplı Gözüyle Türk Musikîsi, s. 8-9. 2' ¦ Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih), s. 57.
TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ / 23
Bu nota yazısının bugünkü sistemin doğmasında önemli yardımı oldu. Melodik seslerin yükseltilmesi iki eğri çizgi yada noktalı eğri çizgi ile belirtiliyordu ve bunların adı: "Acutus, Gravis, Secondicus" idi. Böylece başlayan notalama denemeleri birçok aşamalardan geçti. Daha sonra bu işaretler tek bir çizgi üzerinde değil, tiz ve pes pereler için paralel çizgiler üzerinde gösterildi. Çizgi sayısının XVI. asırda sekize çıktığı görülmüştür. Bugünkü batı notası 1730 yıllarından itibaren son şeklini almaya başlamıştır. (28)
Batı notasını ülkemizde ilk kez Leh asıllı Ali Ufkî Bey (Alberto Ba-bavio) kullanmıştır. "Mecmua-î Saz-ü Söz" adındaki eserini bu notayı kullanarak yazmıştır. Batı notasının ülkemize girişi Sultan II. Mahmut zamanında olmuştur. Batı notası Abdülmecit zamanında iyice yerleşmişse de, eski musikişinaslar Hamparsum notasını daha uzun yıllar kullanmışlardır.
Türk musikîsinin özel ses sisteminden dolayı Batı notasına adaptesi de daha sonraki yıllarda H. Sadettin Arel, Suphi Ezgi ve Salih Murat Uzdilek tarafından ele alınarak günden güne geliştirilmiş, yeni işaretler bulunarak bugün kullandığımız nota sistemi ortaya konulmuştur.
1.5.3- TÜRK MUSİKÎSİNDE NOTA
Türk mûsikîsinin öğretim ve aktarımında yüzyıllar boyunca adına "meşk" denilen bir sistem kullanılmıştır. Çeşitli avantajlarının yanında önemli sakıncaları da bulunan bu sistemde öğrenci, öğreticinin karşısına oturup, onun söylediklerini, yaptıklarını ve gösterdiklerini dikkatle izler; anlayıp özümsedikten sonra taklit ederek tekrarlar. Öğretici ise bu tekrarlar esnasında gerekli uyarıları yaparak yanlışları düzeltir. Mûsikî kuramı, icra teknikleri ve repertuarın beraberce verildiği bu sistemde asla nota kullanılmaz. Öğrenci, kendisine aktarılanların tümünü ezberlemek ve hafızasında tutmakla yükümlüdür.
Meşkin bu özelliği, aynı zamanda en önemli sakıncası olarak, yüzyıllar içerisinde binlerce eserin değişmesinin veya unutulup yok olmasının sebeplerinden birisi olmuştur. Eser kayıplarının bir diğer sebebi de kuşkusuz, hiçbir yere yazılmamış bu eserleri hafızalarında tutanların, aktaramadan ölmeleridir.
Aslında Türk toplumunda müzik yazısının tarihçesi bilinen en eski yıllara kadar uzanır. Ancak, tarih içinde mevcut olan bu nota yazım sistemleri, Türk müzisyenler tarafından -ihtiyaç duyulmadığı için- pek kullanılmamıştır.
Türk toplumunda notanın ilk kez ne zaman kullanıldığı kesin olarak saptanamamıştır. Göktürk alfabesi ile bir nota yazısının bulunup bulunmadığı hâlâ meçhuldür.
2°- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, TRT. Türk Musikî Tarihi-Derleme-l.Cilt, s. 94.
24 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Göktürklerden sonra Büyük Türk Hakanlığına geçen Uygurların, 3. yüzyıldan itibaren Sâsânî İran'da geliştirilmiş bir sistem olan "Mani nota yazısı"nı kullandıkları söylenebilir.
9. yüzyılda yaşamış önemli bir İslâm filozofu olan Yâkub el-Kin-dî'nin harflere dayalı olarak icat ettiği Ebced notası örnekleri "Risale fî khubr te'lifi'l-elhân" adlı eserinde kullanılmıştır ve bu tarz notaların ilkidir.
Türklerin İslamiyeti kabulü ile birlikte tanıştıkları Arap alfabesi, beraberinde Kindî notasını da getirdi. X.yüzyılın ilk yarısında yaşamış olan büyük Türk bilgini Fârâbî, Kindî'nin Ebced notasını kullanmıştır.
Aynı dönemlerde Kuzey Çin'de yaşayan Hıtay Türklerinin adına "Ayalgu" dedikleri kendilerine has bir nota yazısı geliştirip kullandıklarını eski kaynaklardan öğreniyoruz.^)
Türk müzikologları, Kindî tarafından icad edilen Ebced notasını tarih içinde geliştirmişlerdir. XIII. yüzyıl Türk Musikîsi nazariyatçıları Kutbüddîn Şirâzî (1236-1311), Dürretü't-Tâc'ında; Safiyüddîn Urmevî (1225?-1294), Şerefiyye ve Kitâbü'l-Edvâr'ında; Abdülkâdir Merâgî (1360?-1425), Cami'ü'l-Elhân'ında Türk Mûsikîsine uygulamak üzere b-' notayı geliştirerek kullanmışlardı.
kında verdiği oldukça kısa ama çok değerli bilgiler:"
...Hıtaylılar'm musiki ilminde büyük ustalıkları vardır ve aşağıda anlattığımız olay, bunlardan sadece biridir:
Çalgı çalan, daha önceden bilmediği şarkıyı veya gazeli sazla çalmak isterse, bikkaç gün talim etmek zorundadır. Hıtayhlar, bu talim için öyle bir kaide icat etmişlerdir ki, öğrenci hiç duymadığı bu eseri, bu yolla öğrenir.
Üstadlar, her ses için belirli bir şekil kabul etmişlerdir. O şarkı ve gazeli okuyan üstad, her sese öğrencinin öğrenmesi için bir şekil koyar. Öğrenci şekle bakınca hangi ses olduğunu bilir, saz ile çalar. Üçüncü çalışında, tamamen öğrenmiş olur, besteyi düzgün, yanlışsız ve tereddütsüz bir şekilde icra eder. Bu işi bilenleren biri yanına öğrencisini almış, memleketin ileri gelenlerinin huzurunda çalmış ve herkesi şaşırtmış ve o toplantıda hazır bulunan bestecilerle müzisyenler hayret etmişlerdir. Hıtaylılar'm bütün sanatlarda ve ilimlerde bu şekilde birçok usulleri, incelikleri vardır... Ben, bunların pek azını öğrenebildim..."
I: > üifcS
7««-J | Jü yj j^s
Ji.) ._i w,
_ u
|(ü! îüî ti» *™y | .1JL fcö fcJJ ';«»«¦»;
il •_¦?
lift
J%.;
[' 3 İl »•<;* iiı-ı
Uı
ıjfett
3-11 15R.S
liU i- —
Çin yöneumi altındaki Doğu Türkistan'da bugün kullanılan bu nota, ses aralıklarının sayılarla gösterilmesi temeline dayalı... Adından başka birşey bilinmeyen "Ayalgu", acaba bu sistemin atası mı:
"AYALGU"
Ayalgu, "Türkî kavimlerin bilinen ilk notasıdır ve sadece tek bir kaynakta bahsedilir ondan: "Tansuk-name-i İlhanî Der Ulûm-ı Fünûn-ı Hitâî" adını taşıyan, 13. yüzyılda yazılmış Farsça bir kitapta...
" Tansukname"nin konusu "Hıtay"ların, yani bilim çevrelerine göre o dönemde Çin sınırında yaşayan, henüz Müslüman olmamış Türkler'in bilim ve sanatta gösterdikleri ilerlemedir... İşte, Tansukna-me'nin ilk Türk notası hak-
• Murat Bardakçı, İstanbul 1995, Focus Dergisi Sayı: 3.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 25
Safiyüddin'in Kitabü'l-Edvâr'ında yer alan Nevruz Remel Beste bugün elimizdeki Türk Mûsikîsi eserlerinin en eskisidir. Daha sonraları Abdül-kâdir Merâgî tarafından yazılmış bir nota mecmuası olan Kenzü'1-El-hân, maalesef kaybolmuştur.
Yukarıda sözü geçen Orta Çağ Türk müzikologlarının kullandıkları Ebced notasında her harf veya harf grubu, bir sese karşılık gelmektedir. Seslerin uzatılma kıymetleri ise harflerin altına konulan rakamlarla gösterilir.
NAYİ OSMAN DEDE NOTASI
Galata Mevlevîhânesi şeyhi ünlü neyzen -hattâ neyzenlerin kutbu manasında Kutb-ı Nâyî unvanıyla anılan- Osman Dede (1652?-1730) de bir çeşit Ebced notası geliştirmiştir. Bu nota sisteminin, kendisi de bir musikişinas olan Sultan 2. Mustafa Devri'nde (1695-1703) meydana getirildiği sanılmaktadır.
Polonya asıllı Ali Ufkî -veya Ufûkî, -Bey (Albert Bobowski 1610-1675?), 1650 yılında yazdığı "Mecmua-i Sâz ü Söz" adlı eserinde sağdan sola doğru yazılan özel bir Batı Müziği nota sistemiyle 150 kadar eser yazarak (türkü, varsağı ve yekeme) yayınlamıştır. Bu eser, Batı notasının Türk Müziğinde kullanıldığı ilk örnek olmuştur.
KANTEMİROĞLU NOTASI
Osman Dede ile aynı yıllarda yaşayan Demetrius Cantemir (Kan-temiroğlu 1673-1727) de kısaca "Kantemiroğlu Edvarı" diye bilinen, "Kitâb-ı İlmi'I-Mûsikî alâ vechi'l Hurufat -İşaret-i Perdehâ-yi Mûsikî"
adıyla yayınladığı eserinde yeni geliştirdiği yazım sistemini tanıtmıştır.
1693 yılında Sultan II. Ahmed'e sunduğu bu eser iki bölümden oluşmakta; birinci bölümde makam, usûl ve perdelere ait bilgiler; ikinci bölümde ise 300'ü aşkın peşrev ve 40 kadar saz semaîsi yer almaktadır.
XVIII. yüzyıl ortalarında yaşayan ve Kevserî Dede olarak tanınan Neyzen Mustafa Kevserî Efendi, "Kevserî Mecmuası" adlı eserinde bu yazım sistemiyle (Kantemiroğlu notasıyla) 160 kadar eser kaydetmiştir.
NASIR ABDÜLBÂKİ DEDE NOTASI
Yenikapı Mevlevîhânesi Şeyhi Nasır Abdülbâki Dede de (1765-1821), aynı zamanda büyük bir bestekâr olan Sultan III. Selim Döneminde (1789-1807) ve onun isteği üzerine dedesi Osman Dedenin yazım sistemini geliştirerek meydana getirdiği yeni sistemi "Tahririyye-Tahrir-i Fi'1-Mûsikî" adıyla Sultan'a sunmuştur.
III. Selim tarafından terkib edilen Sûzidilârâ makamından, yine sultanın bestelediği Mevlevi âyini, Peşrev ve Saz Semaîsi ile Seyyid Ah-
26 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
med Ağanın bestelediği Peşrev olmak üzere dört eserin yazımıyla örneklenen bu sistem, benzerleri içinde en mükemmel olanıdır. İlk defa bu nota sisteminde sus işaretleri kullanılmıştır.
HAMPARSUM NOTASI
Ermeni asıllı bir müzikolog olan Hamparsum Limonciyan'da (1768-1839) Nasır Âbdülbâkî Dede ile aynı dönemde yine Sultan III. Selim'in isteği üzerine bir nota yazım sistemi geliştirmiştir. Bestekârlar ve icracılar tarafından çok ilgi gösterilen bu sistem son zamanlara kadar yoğunlukla kullanılmıştır. Günümüzde dahi bilinen ve kullanılan bu sistem, Orta Çağ Avrupası'nda kilise ve manastırlarda müzik yapılırken ezginin iniş-çıkışlarını göstermek amacıyla güftelerin üzerlerine konulan işaretlere (neum) benzeyen 7 işaret üzerine kurulmuştur.
1886 yılında "Nota Muallimi" adıyla bir kitap yayınlayan Notacı Hacı Emin Efendi (1845-1907), bu kitabı ile Batı notasının Türk mü-zisyenlerce tanınmasını sağladı. 400 kadar eseri Batı notasıyla yayınlayan Hacı Emin Efendi, bugünkü kullandığımız sistemin öncüsü olmuştur.
Son dönemin önemli müzikologlarından Rauf Yekta Bey (1871-1935), 1919 yılında "Türk Notasıyla Kıraat-ı Mûsikî Dersleri" adıyla bir kitap yayınladı. Eski Ebced sistemine dayanan ancak bir sekizlide 24-perdenin sembollerine yer verilen bu sistemle Türk Müziğinin tüm nota ihtiyacının giderileceğine inanıyordu. Kendi bestelediği Yegâh Mevlevi âyinini "Türk Notası" adını verdiği bu sistemle yayınladıysa da sistem, devrin müzisyenleri tarafından benimsenmemiştir.
Son olarak Mustafa Nezihi Albayrak (1871-1964), "Yıldırım Sistem" adını verdiği stenografiye benzer bir nota yazım sistemi geliştirmiş ve sistemini "Stenografik Mustafa Nezihi Albayrak Notası" adıyla yayınlamıştır. Batı ve Hamparsum notasını çok iyi bilen Albayrak, sisteminin çok kolay ve kullanışlı olduğunu iddia etmekteydi, ancak bu sistem de benimsenmemiştir. (30)
30- BARDAKÇI, Murat, İstanbul 1995, Focus Dergisi Sayı: 3.
ÇEVİKOGLU, Timuçin, Konya 1994, Selçuk Üniversitesi Devlet Konservatuarı Nota Yazım Bilgisi Ders Notları.
ÖZTUNA, Yılmaz, Büyük Türk Mûsikîsi Ansiklopedisi, Ankara 1990, Başbakanlık Basımevi, Kültür Bakanlığı Yayınları, No: 1163. TANRIKORUR, Cinuçen, İstanbul, Nota Yazımı Ders Notları. TURA, Yalçın, Nota Yazımının Tarihi Gelişmesi, İstanbul, İTÜ Türk Musikîsi Devlet Konservatuarı Ders Notları. timucinc@turkmusikîsi.com alitutan@turkmusikîsi.com
İkinci bolum
TÜRK MUSİKÎSİ EĞİTİM KURUMLARI
Osmanlı İmparatorluğunda Türk musikîsi öğretimi ve eğitiminin kaynakları şunlardır:
2.1. ENDERÛN-I HÜMÂYÛN:
Bu kurumun musild kısmı doğrudan doğruya padişahın şahsına bağlı idi. Gerek öğrencileri, gerek hocaları rütbeli subaylardı. En seçkin yetenekler buraya alınır veya musild kısmına ayrılırlardı. Dinî mûsikî de öğretilirdi. Sarayın hafız, imam ve müezzinleri buradan yetişirlerdi. En yüksek düzeyde musikî eğitimi burada yapılırdı.
Nedense yüzyıllardan beri kökleşerek gelişen, sağlam temellere oturan bu kuruluşu restore etmek, eski fonksiyonunu tekrar kazandırmak kimsenin aklına gelmemiş, körü körüne Batıya bağımlılık gösterilerek dağılıp gitmesine göz yumulmuştur.
Önce italya'dan musild hocaları getirtilmiş, musikî öğretiminde batı sistemi uygulanmış, sarayda batı musikîsine önem verilmiş, Türk musikîsi sazlarının yerini Batı sazları almış, sarayda batı musikîsi toplulukları konserler vermeye başlamışlardır. Osmanlı sarayının geleneksel dekoru bile değişmiş, bu "alafranga" denilen kozmopolit dekora Türk musikîsi yakışmaz ve uymaz olmuştur. Bu nedenledir ki; bu tatsız durum Hammamî-zâde İsmail Dede Efendi'ye "Bu işin tadı kalmadı!" dedirtmiş-tir. Enderun teşkilâtının musikî bölümünün adı "Muzika-î Hümâyûn", buradan yetişenlerin eski adı "Enderûnî" iken, "Müzikali" olmuştur. Yabancı musikî hocaları padişahlar tarafından taltif edilirken, eskilere verilen önem azalmıştı. Bu durum 1908 tarihine kadar devam etti. Bu tarihten sonra Enderun Okulu kesin olarak kapandık31)
2.2. MEVLEVÎHANELER:
Enderun ile kıyaslanabilecek çok yüksek düzeyde musikî eğitimi yapan ikinci müessese, Mevlevîhanelerdir. Her Mevlevîhanede mutlaka
"¦ Yılmaz Öztuna ,Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih ), s. 66
28 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
semâ yapıldığı, semâ ise musikîsiz mümkün olamayacağından en küçüklerinde bile musikî teşkilâtı mevcuttu. Mevlevîhaneler büyük musikî mektepleri olarak asırlarca şöhretlerini korudular ve musikî sahasında dâhiler yetiştirdiler. Mevlevi dergâhlarında yalnız Mevlevî musikîsi değil, dindışı ve dinî musikînin her çeşidi ve her türlü saz, edebiyat ve dil gibi bütün yardımcı ilimlerle beraber öğretiliyordu.
2.3. TEKKELER:
Diğer Türk tarikatlarının, tekkelerinin çoğunda az veya çok musikî faaliyeti vardı. Fakat bunlar Mevlevî dergâhları gibi gerçek birer konservatuar halinde teşkilâtlanmamışlardır Ancak Bektaşî, Gülşenî, Kadiri gibi tarikatlarda musikîye yer verilmiştir.
2.4. CAMİLER:
Camiler ve camilere bağlı müesseselerde yalnız dinî musikî vardır. Buralarda saz öğretimi ve icrası yoktur. Yalnız cami musikîsi öğretilir. Birçok hafız, meşhur dindışı bestekârlar olmuşlardır ama, bunlar dindışı musikîyi başka yerlerde meşk etmişlerdir.
2.5. MEHTERHANE-İ HÜMÂYÛN:
Askerî musikî için eğitim yerinin Mehterhane-i Hümâyûn olduğu aşikardır. Gerek İstanbul'da merkez teşkilâtında, gerekse bütün Beylerbeyilik (Eyalet) ve sancak (vilayet) merkezleri ile büyük imparatorluk kalelerinde mehter takımı vardı. Bunlar müzik kabiliyeti taşıyan ve asker sınıfından olan isteklileri kabul edip yetiştirirlerdi.
1826'da Mehterhane kaldırılarak yerine "Muzıka-i Hümâyûn" açıldı. İlk Batı müziği öğretimi bu kurumda başladı. Bu kurum padişahın şahsına ve saraya bağlı biı teşkilâttı. Batı ve Türk musikîsi kısımları vardı. Her iki musikîyi de öğrenen ilk Türkler buradan yetişti .
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 29
Tanzimat'a has ikilik yani Türk kültürünü korumak, fakat Batı kültürünü de edinmek gayesi bu müessesede de görülür. Ancak, Muzıka-i Hümayûn'un Türk musikîsi kısmı ve saray fasıl heyetinin buraya bağlanması, muhteşem mazisi olan Enderun'u perişan etti ve sonunda yok olmasına sebep oldu. Muzıka-i Hümâyûn faydalı bir kurumdu, fakat bunun için Mehterhaneyi kaldırmaya gerek yoktu.
II. Mahmut gibi çok iyi müzisyen olan bir padişahın inkılâp furyası içinde böyle bir karar vermesi Türk kültürünün önemli bir müessesesini tahrip etmiştir.(32)
2.6. ÖZEL DERSHANE VE EV TOPLANTILARI:
Diğer bir kaynak da meşhur müzisyenlerden arzu edenlerin evlerinde talebe kabul etmeleri idi. Bazıları tek, tek bazıları da toplu olarak meşk ederlerdi ki, bu gelenek ülkemizde hâlâ vardır. Bazı müzisyenler, evlerinde veya evleri dışında başka bir binada gerçek musikî mektepleri de açmışlardır.
2.7. DÂRÜLELHAN:
II. Meşrutiyette (1908) saray teşkilâtı çok küçültüldü ve Muzika-î Hümayûn'da bu arada merkezi askerî bandosu ve saray orkestrası durumuna düştü. Boşluğu doldurmak için doğrudan doğruya batı konservatuarları tarzında bir müesseseye ihtiyaç duyuldu. 1914'te Maarif Nezareti "Dârülelhan" adıyla devlet konservatuarını açtı. Eski maarif nazırlarından bestekâr Vezir Ziya Paşa bu kurumun başına getirildi. Müessesenin tiyatro ve musikî olarak iki kısmı vardır. Musikî kısmı da Türk ve Batı musikîleri olarak ikiye ayrılıyordu. Türk musikîsi kısmında teorik ve pratik dersler öğretiliyordu. Devrinin değerli hocaları toplanmıştı; meselâ musikî tarih ve nazariyatını Rauf Yekta Bey okutuyordu. Tiyatro kısmına ise Dârülbedayi denilir. Dârülelhan yayınlara ve araştırma çalışmalarına da ağırlık verdi. 1924 yılından başlayarak "Dârülelhan Mecmuası" adında bir de dergi yayına başladı. Eski musikî eserlerinin derlenmesine ağırlık verildi. Dînî musikî klâsikleri ile 180 tane Türk Musikîsi Klâsiği hep bu yıllarda hazırlandı. Halk musikîmizle ilgili derleme çalışmaları da yapılmıştır. Batı musikîsi bölümü ise daha çok konserler vermiş bir araştırma çalışması yapmamıştır.
Bu olumlu çalışmalar devam ederken anlaşılmaz bir nedenle Millî Eğitim Bakanlığının denetiminde bulunan bu okulda, bütün özel musikî okullarıyla beraber 9 Aralık 1927 tarihinde Millî Eğitim Bakanı Mus-
•"• Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih), s. 67.
30 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
tafa Necati'nin bir emri ile Türk musikîsinin öğrenim ve öğretimi yasaklandı. 22 Ocak 1927'de "İstanbul Belediye Konservatuarı" adı altında ve yeni bir yönetmeliğe bağlı olarak açıldı ise de, artık Türk musikîsi öğrenimine yer verilmedi. Rauf Yekta Bey başkanlığında sadece "Alaturka Musikî Tasnif ve Tespit Heyeti" adı altında üç kişilik bir Türk musikîsi bölümü bırakıldı.
Ankara'da Musikî Muallim Mektebi, Devlet Konservatuarı haline dönüşünce, bazı milletvekilleri Türk musikîsi kısmının da olması için ağır konuşmalar yaptılarsa da devrin Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel, Türk musikîsinde bizzat bestekâr olmasına rağmen, bu düşüncelere karşı koydu.
Fakat Türk musikîsinin her yerden kovulmasının tepkileri gittikçe büyüyordu. Batı musikîsinin onun yerine geçebileceği hayalinde olanlar, bunun için nesiller geçmesi icap ettiğini, Türk musikîsi boşluğunun da arzu edildiği gibi Batı musikîsi ile değil radyo ve filmlerden dinlenen Arap musikîsi ile doldurulduğunu gördüler. Devlet konservatuarı açmamakta, direnmekle beraber Türk musikîsini hiç olmazsa İstanbul Belediye konservatuarına sokmak gerektiğine karar verdiler. Bu görev H. Sadettin Arel'e verildi. Arel 1943'te beş yıllık bir anlaşma ile göreve başladı. Türk musikîsi kısmını kurdu. İlk defa olarak bu sanatın çağdaş ilim ve sanat seviyesine uygun şekilde öğretimine başladı. Türk Filarmoni Derneğini kurdu. Türk ve Batı müziğinin yayılması için bütün imkânları kullandı. (33)
Dârülelhan'dan başka İstanbul'da pek çok özel Türk musikîsi okulu açılmış, o dönemin ünlü musikişinasları bu okullarda öğretim yapmışlardır. Bunların en önemlileri ve diğer Türk Musikîsi kuruluşları şunlardır:
1. Terakki-î Musikî Mektebi
2. Gülşen-î Musikî Mektebi
3. Dar-ül-talimî Musikî
4. Dar-ül Feyzî Musikî
5. Üsküdar Musikî Cemiyeti
6. Dar-ül Musikî-i Osmanî
7. İleri Türk Musikîsi Konservatuarı
8. İzmir Musikî Cemiyeti
9. Ankara Musikî Cemiyeti
10. Bursa Musikî Cemiyeti
33- Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih), s. 67-68.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 31
11. Eyüp Musikî Mektebi
12. İstanbul Üniversitesi Korosu
13. Ankara Üniversitesi Korosu
14. Ankara Radyosu
15. İstanbul Radyosu
16. İTÜ. Türk Müziği Konservatuarı
17. Devlet Koroları
18. Çeşitli İllerde Kurulan Devlet Koroları
19. Çeşitli İllerde Faaliyet Gösteren Musikî Cemiyetleri
20. Çeşitli Kurumların Kurmuş Oldukları Musikî Cemiyetleri
21. Eğitim Fakülteleri Müzik Bölümleri.
Türk Musikîsi eğitim ve öğretimi günümüzde tam manâsıyla olmasa bile iyi bir çizgiye gelebilmiştir.
UÇUNCU BOLUM
BAŞLANGICINDAN XVI. YY. SONUNA KADAR TÜRK MUSİKÎSİ
Türk müzik kültürünün evrimini, beş ana dönemde gerçekleşen başlıca müziksel oluşum-gelişim, değişim ve dönüşümler üzerinde durup yoğunlaşarak incelemek mümkündür: (34)
I. Hunlar Öncesi Dönemde Türk Müzik Kültürü
1- Altaylılar Döneminde Türk Müzik Kültürü
II. Orta Asya Türk Devletleri Döneminde Türk Müzik Kültürü
1- Hunlar Döneminde Türk Müzik Kültürü
2- Göktürkler Döneminde Türk Müzik Kültürü
3- Uygurlar Döneminde Türk Müzik Kültürü
III. Orta-Batı Asya Türk Devletleri Döneminde Türk Müzik Kültürü
1 - Karahanlılar Döneminde Türk Müzik Kültürü
2- Gazneliler Döneminde Türk Müzik Kültürü
3- Büyük Selçuklular Döneminde Türk Müzik Kültürü
IV Ön Asya (ve Avrasya) Türk Devletleri Döneminde Türk Müzik Kültürü
1 - Türkiye Selçukluları Döneminde Türk Müzik Kültürü
2- (Türkiye) Osmanlılar Döneminde Türk Müzik Kültürü
3- Türkiye Cumhuriyeti Döneminde Türk Müzik Kültürü
V Avrasya Bağımsız Türk Cumhuriyetleri Döneminde Türk Müzik Kültürü
Türk müzik kültürünün evrimine ilişkin bu beş ana dönemde adları belirtilen Türk devletleri, yabancı bir güç veya devlet tarafından değil, kendi yerini almaya çalışan bir Türk gücü veya Türk devleti tarafından yılolmıştır. Yıkılan devletin yerini alan devlet öncekinin bıraktığı
-"• prof. Dr. Ali Uçan, Geçmişten Günümüze Günümüzden Geleceğe TÜRK MÜZİK KÜLTÜRÜ, s. 14-15.
34 / TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ
kültür mirası içinde kapsanan müzik kültürü mirasını da devralmıştır. Böylelikle Türk müzik kültürü geçmişten günümüze kopmaksızın işle-yegelen bir süreç içinde varlığını ve etkinliğini kesintisiz sürdüregelmiş-tir.
Biz burada yukarıda ifade edilen sınıflandırmaya paralel olarak biraz daha farldı bir sınıflandırma ile Türk Musikîsi Tarihini incelemeye çalışacağız:
3.1- HAZIRLIK VEYA OLUŞUM DÖNEMİ
Başlangıcından Meragalı Abdülkadir'e kadar (1360-1435) uzanan dönemdir. (35)
Türk Milletinin musikîye karşı gösterdiği ilginin, bu sanattan duyduğu zevk ve heyecanın varlığını en eski çağlardan beri biliyoruz. Arkeolojik kalıntılar, yazılı belgeler bugün bile varlığını korumuş eski gelenekler, musikî ve raks unsurunun toplumun her kesiminde değişik amaçlarla kullanıldığını gösteriyor.